10140 lines
245 KiB
Plaintext
10140 lines
245 KiB
Plaintext
Adam Mickiewicz
|
|
|
|
Dziady. Poema
|
|
Dziady, część II
|
|
|
|
ISBN 978-83-288-7165-6
|
|
|
|
|
|
DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła, na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz).
|
|
|
|
W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony z zabobonnymi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym, pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza. Zastawia się tam pospolicie uczta z rozmaitego jadła, trunków, owoców i wywołują się dusze nieboszczyków. Godna uwagi, iż zwyczaj częstowania zmarłych zdaje się być wspólny wszystkim ludom pogańskim, w dawnej Grecji za czasów homerycznych, w Skandynawii, na Wschodzie i dotąd po wyspach Nowego Świata. Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości. Pospólstwo rozumie, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym.
|
|
|
|
Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały niegdyś silnie do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie przedstawiane.
|
|
|
|
Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.
|
|
|
|
/ Guślarz — Starzec pierwszy z chóru — Chór wieśniaków i wieśniaczek — kaplica, wieczór. /
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
There are more things in Heaven and Earth,
|
|
Than are dreamt of in your philosophy
|
|
|
|
Shakespeare
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Są dziwy w niebie i na ziemi, o których
|
|
ani śniło się waszym filozofom.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Zamknijcie drzwi od kaplicy
|
|
I stańcie dokoła truny;
|
|
Żadnej lampy, żadnej świécy,
|
|
W oknach zawieście całuny.
|
|
Niech księżyca jasność blada
|
|
Szczelinami tu nie wpada.
|
|
Tylko żwawo, tylko śmiało.
|
|
|
|
|
|
STARZEC
|
|
|
|
Jak kazałeś, tak się stało.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Czyscowe duszeczki!
|
|
W jakiejkolwiek świata stronie:
|
|
Czyli która w smole płonie,
|
|
Czyli marznie na dnie rzeczki,
|
|
Czyli dla dotkliwszej kary
|
|
W surowym wszczepiona drewnie,
|
|
Gdy ją w piecu gryzą żary,
|
|
I piszczy, i płacze rzewnie;
|
|
Każda spieszcie do gromady!
|
|
Gromada niech się tu zbierze!
|
|
Oto obchodzimy Dziady!
|
|
Zstępujcie w święty przybytek;
|
|
Jest jałmużna, są pacierze,
|
|
I jedzenie, i napitek.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Podajcie mi garść kądzieli,
|
|
Zapalam ją; wy z pośpiechem,
|
|
Skoro płomyk w górę strzeli,
|
|
Pędźcie go z lekkim oddechem.
|
|
O tak, o tak, daléj, daléj,
|
|
Niech się na powietrzu spali.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Naprzód wy z lekkimi duchy,
|
|
Coście śród tego padołu
|
|
Ciemnoty i zawieruchy,
|
|
Nędzy, płaczu i mozołu
|
|
Zabłysnęli i spłonęli
|
|
Jako ta garstka kądzieli.
|
|
Kto z was wietrznym błądzi szlakiem,
|
|
W niebieskie nie wzleciał bramy,
|
|
Tego lekkim, jasnym znakiem
|
|
Przyzywamy, zaklinamy.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Mówcie, komu czego braknie,
|
|
Kto z was pragnie, kto z was łaknie.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Patrzcie, ach, patrzcie do góry,
|
|
Cóż tam pod sklepieniem świeci?
|
|
Oto złocistymi pióry
|
|
Trzepioce się dwoje dzieci.
|
|
Jak listek z listkiem w powiewie,
|
|
Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;
|
|
Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,
|
|
Tak aniołek igra z aniołkiem.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ I STARZEC
|
|
|
|
Jak listek z listkiem w powiewie,
|
|
Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;
|
|
Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,
|
|
Tak aniołek igra z aniołkiem.
|
|
|
|
|
|
ANIOŁEK
|
|
|
|
/ do jednej z wieśniaczek /
|
|
|
|
Do mamy lecim, do mamy.
|
|
Cóż to, mamo, nie znasz Józia?
|
|
Ja to Józio, ja ten samy,
|
|
A to siostra moja Rózia.
|
|
My teraz w raju latamy,
|
|
Tam nam lepiej niż u mamy.
|
|
Patrz, jakie główki w promieniu,
|
|
Ubiór z jutrzenki światełka,
|
|
A na oboim ramieniu
|
|
Jak u motylków skrzydełka:
|
|
W raju wszystkiego dostatek,
|
|
Co dzień to inna zabawka:
|
|
Gdzie stąpim, wypływa trawka,
|
|
Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek.
|
|
|
|
Lecz choć wszystkiego dostatek,
|
|
Dręczy nas nuda i trwoga.
|
|
Ach, mamo, dla twoich dziatek
|
|
Zamknięta do nieba droga!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Lecz choć wszystkiego dostatek,
|
|
Dręczy ich nuda i trwoga,
|
|
Ach, mamo, dla twoich dziatek
|
|
Zamknięta do nieba droga!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Czego potrzebujesz, duszeczko,
|
|
Żeby się dostać do nieba?
|
|
Czy prosisz o chwałę Boga,
|
|
Czyli o przysmaczek słodki,
|
|
Są tu pączki, ciasta, mleczko
|
|
I owoce, i jagódki.
|
|
Czego potrzebujesz, duszeczko,
|
|
Żeby się dostać do nieba?
|
|
|
|
|
|
ANIOŁEK
|
|
|
|
Nic nam, nic nam nie potrzeba.
|
|
Zbytkiem słodyczy na ziemi
|
|
Jesteśmy nieszczęśliwemi.
|
|
Ach, ja w mojem życiu całem
|
|
Nic gorzkiego nie doznałem.
|
|
Pieszczoty, łakotki, swawole,
|
|
A co zrobię, wszystko caca.
|
|
Śpiewać, skakać, wybiec w pole,
|
|
Urwać kwiatków dla Rozalki,
|
|
Oto była moja praca,
|
|
A jej praca stroić lalki.
|
|
Przylatujemy na Dziady
|
|
Nie dla modłów i biesiady,
|
|
Niepotrzebna msza ofiarna;
|
|
Nie o pączki, mleczka, chrusty —
|
|
Prosim gorczycy dwa ziarna;
|
|
A ta usługa tak marna
|
|
Stanie za wszystkie odpusty.
|
|
|
|
Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
|
|
Że według bożego rozkazu:
|
|
Kto nie doznał goryczy ni razu,
|
|
Ten nie dozna słodyczy w niebie.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Bo słuchajmy i zważmy u siebie,
|
|
Że według bożego rozkazu:
|
|
Kto nie doznał goryczy ni razu,
|
|
Ten nie dozna słodyczy w niebie.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Aniołku, duszeczko!
|
|
Czego chciałeś, macie obie.
|
|
To ziarneczko, to ziarneczko,
|
|
Teraz z Bogiem idźcie sobie.
|
|
A kto prośby nie posłucha,
|
|
W imię Ojca, Syna, Ducha.
|
|
Widzicie Pański krzyż?
|
|
Nie chcecie jadła, napoju,
|
|
Zostawcież nas w pokoju!
|
|
A kysz, a kysz!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
A kto prośby nie posłucha,
|
|
W imię Ojca, Syna, Ducha.
|
|
Widzicie Pański krzyż?
|
|
Nie chcecie jadła, napoju,
|
|
Zostawcież nas w pokoju;
|
|
A kysz, a kysz!
|
|
|
|
/ Widmo znika. /
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Już straszna północ przybywa,
|
|
Zamykajcie drzwi na kłódki;
|
|
Weźcie smolny pęk łuczywa,
|
|
Stawcie w środku kocioł wódki.
|
|
A gdy laską skinę z dala,
|
|
Niechaj się wódka zapala.
|
|
Tylko żwawo, tylko śmiało.
|
|
|
|
|
|
STARZEC
|
|
|
|
Jużem gotów.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Daję hasło.
|
|
|
|
|
|
STARZEC
|
|
|
|
Buchnęło, zawrzało
|
|
I zgasło.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Dalej wy z najcięższym duchem,
|
|
Coście do tego padołu
|
|
Przykuci zbrodni łańcuchem
|
|
Z ciałem i duszą pospołu.
|
|
Choć zgon lepiankę rozkruszy,
|
|
Choć was anioł śmierci woła,
|
|
Żywot z cielesnej katuszy
|
|
Dotąd wydrzeć się nie zdoła.
|
|
Jeżeli karę tak srogą
|
|
Ludzie nieco zwolnić mogą
|
|
I zbawić piekielnej jamy,
|
|
Której jesteście tak blisko:
|
|
Was wzywamy, zaklinamy
|
|
Przez żywioł wasz, przez ognisko!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Mówcie, komu czego braknie,
|
|
Kto z was pragnie, kto z was łaknie?
|
|
|
|
|
|
GŁOS
|
|
|
|
/ za oknem /
|
|
|
|
Hej, kruki, sowy, orlice!
|
|
O wy przeklęte żarłoki!
|
|
Puśćcie mnie tu pod kaplicę,
|
|
Puśćcie mnie choć na dwa kroki.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Wszelki duch! jakaż potwora!
|
|
Widzicie w oknie upiora?
|
|
Jak kość na polu wybladły;
|
|
Patrzcie! patrzcie, jakie lice!
|
|
W gębie dym i błyskawice,
|
|
Oczy na głowę wysiadły,
|
|
Świecą jak węgle w popiele.
|
|
Włos rozczochrany na czele.
|
|
A jak suchy snop cierniowy
|
|
Płonąc miotłę ognia ciska,
|
|
Tak od potępieńca głowy
|
|
Z trzaskiem sypią się iskrzyska.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ I STARZEC
|
|
|
|
A jak suchy snop cierniowy
|
|
Płonąc miotłę ognia ciska,
|
|
Tak od potępieńca głowy
|
|
Z trzaskiem sypią się iskrzyska.
|
|
|
|
|
|
WIDMO
|
|
|
|
/ zza okna /
|
|
|
|
Dzieci! nie znacie mnie, dzieci?
|
|
Przypatrzcie się tylko z bliska,
|
|
Przypomnijcie tylko sobie!
|
|
Ja nieboszczyk pan wasz, dzieci!
|
|
Wszak to moja była wioska.
|
|
Dziś ledwo rok mija trzeci,
|
|
Jak mnie złożyliście w grobie.
|
|
Ach, zbyt ciężka ręka boska!
|
|
Jestem w złego ducha mocy,
|
|
Okropne cierpię męczarnie.
|
|
Kędy noc ziemię ogarnie,
|
|
Tam idę szukając nocy;
|
|
A uciekając od słońca
|
|
Tak pędzę żywot tułaczy,
|
|
A nie znajdę błędom końca.
|
|
Wiecznych głodów jestem pastwą;
|
|
A któż mię nakarmić raczy?
|
|
Szarpie mię żarłoczne ptastwo;
|
|
A któż będzie mój obrońca?
|
|
Nie masz, nie masz mękom końca!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Szarpie go żarłoczne ptastwo,
|
|
A któż mu będzie obrońca?
|
|
Nie masz, nie masz mękom końca!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
A czegóż potrzeba dla duszy,
|
|
Aby uniknąć katuszy?
|
|
Czy prosisz o chwałę nieba?
|
|
Czy o poświęcone gody?
|
|
Jest dostatkiem mleka, chleba,
|
|
Są owoce i jagody.
|
|
Mów, czego trzeba dla duszy,
|
|
Aby się dostać do nieba?
|
|
|
|
|
|
WIDMO
|
|
|
|
Do nieba?… bluźnisz daremnie…
|
|
O nie! ja nie chcę do nieba;
|
|
Ja tylko chcę, żeby ze mnie
|
|
Prędzej się dusza wywlekła.
|
|
Stokroć wolę pójść do piekła,
|
|
Wszystkie męki zniosę snadnie;
|
|
Wolę jęczeć w piekle na dnie,
|
|
Niż z duchami nieczystemi
|
|
Błąkać się wiecznie po ziemi,
|
|
Widzieć dawnych uciech ślady,
|
|
Pamiątki dawnej szkarady;
|
|
Od wschodu aż do zachodu,
|
|
Od zachodu aż do wschodu
|
|
Umierać z pragnienia, z głodu
|
|
I karmić drapieżne ptaki.
|
|
Lecz niestety! wyrok taki,
|
|
Że dopóty w ciele muszę
|
|
Potępioną włóczyć duszę,
|
|
Nim kto z was, poddani moi,
|
|
Pożywi mię i napoi.
|
|
|
|
Ach, jak mnie pragnienie pali;
|
|
Gdyby mała wody miarka!
|
|
Ach! gdybyście mnie podali
|
|
Choćby dwa pszenicy ziarka!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ach, jak go pragnienie pali!
|
|
Gdyby mała wody miarka!
|
|
Ach, gdybyśmy mu podali
|
|
Choćby dwa pszenicy ziarka!
|
|
|
|
|
|
CHÓR PTAKÓW NOCNYCH
|
|
|
|
Darmo żebrze, darmo płacze:
|
|
My tu czarnym korowodem,
|
|
Sowy, kruki i puchacze,
|
|
Niegdyś, panku, sługi twoje.
|
|
Któreś ty pomorzył głodem,
|
|
Zjemy pokarmy, wypijem napoje.
|
|
Hej, sowy, puchacze, kruki,
|
|
Szponami, krzywymi dzioby
|
|
Szarpajmy jadło na sztuki!
|
|
Chociażbyś trzymał już w gębie,
|
|
I tam ja szponę zagłębię;
|
|
Dostanę aż do wątroby.
|
|
|
|
Nie znałeś litości, panie!
|
|
Hej, sowy, puchacze, kruki,
|
|
I my nie znajmy litości:
|
|
Szarpajmy jadło na sztuki,
|
|
A kiedy jadła nie stanie,
|
|
Szarpajmy ciało na sztuki,
|
|
Niechaj nagie świecą kości.
|
|
|
|
|
|
KRUK
|
|
|
|
Nie lubisz umierać z głodu!
|
|
A pomnisz, jak raz w jesieni
|
|
Wszedłem do twego ogrodu?
|
|
Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni;
|
|
Trzy dni nic nie miałem w ustach,
|
|
Otrząsnąłem jabłek kilka.
|
|
Lecz ogrodnik skryty w chrustach
|
|
Zaraz narobił hałasu
|
|
I poszczuł psami jak wilka.
|
|
Nie przeskoczyłem tarasu,
|
|
Dopędziła mię obława;
|
|
Przed panem toczy się sprawa,
|
|
O co? o owoce z lasu,
|
|
Które na wspólną wygodę
|
|
Bóg dał jak ogień i wodę.
|
|
Ale pan gniewny zawoła:
|
|
„Potrzeba dać przykład grozy”.
|
|
Zbiegł się lud z całego sioła,
|
|
Przywiązano mnie do sochy,
|
|
Zbito dziesięć pęków łozy.
|
|
Każdą kość, jak z kłosa żyto,
|
|
Jak od suchych strąków grochy,
|
|
Od skóry mojej odbito!
|
|
Nie znałeś litości, panie!
|
|
|
|
|
|
CHÓR PTAKÓW
|
|
|
|
Hej, sowy, puchacze, kruki,
|
|
I my nie znajmy litości!
|
|
Szarpajmy jadło na sztuki;
|
|
A kiedy jadła nie stanie,
|
|
Szarpajmy ciało na sztuki,
|
|
Niechaj nagie świecą kości!
|
|
|
|
|
|
SOWA
|
|
|
|
Nie lubisz umierać z głodu!
|
|
Pomnisz, jak w kucyją samą,
|
|
Pośród najtęższego chłodu,
|
|
Stałam z dziecięciem pod bramą.
|
|
Panie! wołałam ze łzami,
|
|
Zlituj się nad sierotami!
|
|
Mąż mój już na tamtym świecie,
|
|
Córkę zabrałeś do dwora,
|
|
Matka w chacie leży chora,
|
|
Przy piersiach maleńkie dziecię.
|
|
Panie, daj nam zapomogę,
|
|
Bo dalej wyżyć nie mogę!
|
|
|
|
Ale ty, panie, bez duszy!
|
|
Hulając w pjanej ochocie,
|
|
Przewalając się po złocie,
|
|
Hajdukowi rzekłeś z cicha:
|
|
„Kto tam gościom trąbi w uszy?
|
|
Wypędź żebraczkę, do licha”.
|
|
Posłuchał hajduk niecnota,
|
|
Za włosy wywlekł za wrota!
|
|
Wepchnął mię z dzieckiem do śniegu!
|
|
Zbita i przeziębła srodze,
|
|
Nie mogłam znaleźć noclegu;
|
|
Zmarzłam z dziecięciem na drodze.
|
|
Nie znałeś litości, panie!
|
|
|
|
|
|
CHÓR PTAKÓW
|
|
|
|
Hej, sowy, puchacze, kruki,
|
|
I my nie znajmy litości!
|
|
Szarpajmy jadło na sztuki,
|
|
A kiedy jadła nie stanie,
|
|
Szarpajmy ciało na sztuki,
|
|
Niechaj nagie świecą kości!
|
|
|
|
|
|
WIDMO
|
|
|
|
Nie ma, nie ma dla mnie rady!
|
|
Darmo podajesz talerze,
|
|
Co dasz, to ptastwo zabierze.
|
|
Nie dla mnie, nie dla mnie Dziady!
|
|
|
|
Tak, muszę dręczyć się wiek wiekiem,
|
|
Sprawiedliwe zrządzenia boże!
|
|
Bo kto nie był ni razu człowiekiem,
|
|
Temu człowiek nic nie pomoże.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Tak, musisz dręczyć się wiek wiekiem,
|
|
Sprawiedliwe zrządzenia boże!
|
|
Bo kto nie był ni razu człowiekiem,
|
|
Temu człowiek nic nie pomoże.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Gdy nic tobie nie pomoże,
|
|
Idźże sobie precz, nieboże.
|
|
A kto prośby nie posłucha,
|
|
W Imię Ojca, Syna, Ducha.
|
|
Czy widzisz Pański krzyż?
|
|
Nie bierzesz jadła, napoju?
|
|
Zostawże nas w pokoju!
|
|
A kysz, a kysz!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
A kto prośby nie posłucha,
|
|
W imię Ojca, Syna, Ducha.
|
|
Czy widzisz Pański krzyż?
|
|
Nie bierzesz jadła, napoju?
|
|
Zostawże nas w pokoju!
|
|
A kysz, a kysz!
|
|
|
|
/ Widmo znika. /
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Podajcie mi, przyjaciele,
|
|
Ten wianek na koniec laski.
|
|
Zapalam święcone ziele,
|
|
W górę dymy, w górę blaski!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Teraz wy, pośrednie duchy,
|
|
Coście u tego padołu
|
|
Ciemnoty i zawieruchy
|
|
Żyłyście z ludźmi pospołu;
|
|
Lecz, od ludzkiej wolne skazy,
|
|
Żyłyście nie nam, nie światu,
|
|
Jako te cząbry i ślazy,
|
|
Ni z nich owocu, ni kwiatu.
|
|
Ani się ukarmi zwierzę,
|
|
Ani się człowiek ubierze;
|
|
Lecz w wonne skręcone wianki
|
|
Na ścianie wiszą wysoko.
|
|
Tak wysoko, o ziemianki,
|
|
Była wasza pierś i oko!
|
|
Która dotąd z czystym skrzydłem
|
|
Niebieskiej nie przeszła bramy,
|
|
Was tym światłem i kadzidłem
|
|
Zapraszamy, zaklinamy.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Mówcie, komu czego braknie,
|
|
Kto z was pragnie, kto z was łaknie.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
A toż czy obraz Bogarodzicy?
|
|
Czyli anielska postać?
|
|
Jak lekkim rzutem obręcza
|
|
Po obłokach zbiega tęcza,
|
|
By z jeziora wody dostać,
|
|
Tak ona świeci w kaplicy.
|
|
Do nóg biała spływa szata,
|
|
Włos z wietrzykami swawoli,
|
|
Po jagodach uśmiech lata,
|
|
Ale w oczach łza niedoli.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ I STARZEC
|
|
|
|
Do nóg biała spływa szata,
|
|
Włos z wietrzykami swawoli,
|
|
Po jagodach uśmiech lata,
|
|
Ale w oczach łza niedoli.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ I DZIEWCZYNA
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Na głowie ma kraśny wianek,
|
|
W ręku zielony badylek,
|
|
A przed nią bieży baranek,
|
|
A nad nią leci motylek.
|
|
Na baranka bez ustanku
|
|
Woła: baś, baś, mój baranku,
|
|
Baranek zawsze z daleka:
|
|
Motylka rózeczką goni
|
|
I już, już trzyma go w dłoni;
|
|
Motylek zawsze ucieka.
|
|
|
|
|
|
DZIEWCZYNA
|
|
|
|
Na głowie mam kraśny wianek,
|
|
W ręku zielony badylek,
|
|
Przede mną bieży baranek,
|
|
Nade mną leci motylek.
|
|
Na baranka bez ustanku
|
|
Wołam: baś, baś, mój baranku,
|
|
Baranek zawsze z daleka;
|
|
Motylka rózeczką gonię
|
|
I już, już chwytam go w dłonie;
|
|
Motylek zawsze ucieka.
|
|
|
|
|
|
DZIEWCZYNA
|
|
|
|
Tu niegdyś w wiosny poranki
|
|
Najpiękniejsza z tego sioła,
|
|
Zosia pasając baranki
|
|
Skacze i śpiewa wesoła.
|
|
La la la la
|
|
|
|
Oleś za gołąbków parę
|
|
Chciał raz pocałować w usta;
|
|
Lecz i prośbę, i ofiarę
|
|
Wyśmiała dziewczyna pusta.
|
|
La la la la
|
|
|
|
Józio dał wstążkę pasterce,
|
|
Antoś oddał swoje serce;
|
|
Lecz i z Józia, i z Antosia
|
|
Śmieje się pierzchliwie Zosia.
|
|
La la la la
|
|
|
|
Tak, Zosią byłam, dziewczyną z tej wioski.
|
|
Imię moje u was głośne,
|
|
Że chociaż piękna, nie chciałam zamęścia
|
|
I dziewiętnastą przeigrawszy wiosnę,
|
|
Umarłam nie znając troski
|
|
Ani prawdziwego szczęścia.
|
|
Żyłam na świecie; lecz, ach! nie dla świata!
|
|
Myśl moja, nazbyt skrzydlata,
|
|
Nigdy na ziemskiej nie spoczęła błoni.
|
|
Za lekkim zefirkiem goni,
|
|
Za muszką, za kraśnym wiankiem,
|
|
Za motylkiem, za barankiem;
|
|
Ale nigdy za kochankiem.
|
|
Pieśni i fletów słuchałam rada:
|
|
Często, kiedy sama pasę,
|
|
Do tych pasterzy goniłam stada,
|
|
Którzy mą wielbili krasę;
|
|
Lecz żadnego nie kochałam.
|
|
Za to po śmierci nie wiem, co się ze mną dzieje,
|
|
Nieznajomym ogniem pałam;
|
|
Choć sobie igram do woli,
|
|
Latam, gdzie wietrzyk zawieje,
|
|
Nic mię nie smuci, nic mię nie boli,
|
|
Jakie chcę, wyrabiam cuda.
|
|
Przędę sobie z tęczy rąbki,
|
|
Z przezroczystych łez poranku
|
|
Tworzę motylki, gołąbki.
|
|
Przecież nie wiem, skąd ta nuda:
|
|
Wyglądam kogoś za każdym szelestem,
|
|
Ach, i zawsze sama jestem!
|
|
Przykro mi, bez ustanku
|
|
Wiatr mną jak piórkiem pomiata.
|
|
Nie wiem, czy jestem z tego, czy z tamtego świata:
|
|
Gdzie się przybliżam, zaraz wiatr oddali,
|
|
Pędzi w górę, w dół, z ukosa:
|
|
Tak pośród pierzchliwej fali
|
|
Wieczną przelatując drogę,
|
|
Ani wzbić się pod niebiosa,
|
|
Ani ziemi dotknąć nie mogę.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Tak pośród pierzchliwej fali
|
|
Przez wieczne lecąc bezdroże,
|
|
Ani wzbić się pod niebiosa,
|
|
Ani dotknąć ziemi nie może.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Czego potrzebujesz, duszeczko,
|
|
Żeby się dostać do nieba?
|
|
Czy prosisz o chwałę Boga,
|
|
Czy o przysmaczek słodki?
|
|
Są tu pączki, ciasta, mleczko,
|
|
I owoce, i jagódki.
|
|
Czego potrzebujesz, duszeczko.
|
|
Żeby się dostać do nieba?
|
|
|
|
|
|
DZIEWCZYNA
|
|
|
|
Nic mnie, nic mnie nie potrzeba!
|
|
Niechaj podbiegną młodzieńce,
|
|
Niech mię pochwycą za ręce,
|
|
Niechaj przyciągną do ziemi,
|
|
Niech poigram chwilkę z niemi.
|
|
Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
|
|
Że według bożego rozkazu:
|
|
Kto nie dotknął ziemi ni razu,
|
|
Ten nigdy nie może być w niebie.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Bo słuchajmy i zważmy u siebie,
|
|
Że według bożego rozkazu:
|
|
Kto nie dotknął ziemi ni razu,
|
|
Ten nigdy nie może być w niebie,
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
/ do kilku wieśniaków /
|
|
|
|
Darmo bieżycie; to są marne cienie,
|
|
Darmo rączki ściąga biedna,
|
|
Wraz ją spędzi wiatru tchnienie.
|
|
Lecz nie płacz, piękna dziewico!
|
|
Oto przed moją źrenicą
|
|
Odkryto przyszłe wyroki:
|
|
Jeszcze musisz sama jedna
|
|
Latać z wiatrem przez dwa roki,
|
|
A potem staniesz za niebieskim progiem.
|
|
Dziś modlitwa nic nie zjedna.
|
|
Lećże sobie z Panem Bogiem.
|
|
A kto prośby nie posłucha,
|
|
W imię Ojca, Syna, Ducha!
|
|
Czy widzisz Pański krzyż?
|
|
Nie chciałaś jadła, napoju?
|
|
Zostawże nas w pokoju.
|
|
A kysz, a kysz!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
A kto prośby nie posłucha,
|
|
W imię Ojca, Syna, Ducha!
|
|
Czy widzisz Pański krzyż?
|
|
Nie chciałaś jadła, napoju?
|
|
Zostawże nas w pokoju.
|
|
A kysz, a kysz!
|
|
|
|
/ Dziewica znika. /
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Teraz wszystkie dusze razem,
|
|
Wszystkie i każdą z osobna,
|
|
Ostatnim wołam rozkazem!
|
|
Dla was ta biesiada drobna;
|
|
Garście maku, soczewicy
|
|
Rzucam w każdy róg kaplicy.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Bierzcie, czego której braknie,
|
|
Która pragnie, która łaknie.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Czas odemknąć drzwi kaplicy.
|
|
Zapalcie lampy i świécy.
|
|
Przeszła północ, kogut pieje,
|
|
Skończona straszna ofiara,
|
|
Czas przypomnieć ojców dzieje.
|
|
Stójcie…
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Cóż to?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Jeszcze mara!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
/ do jednej z wieśniaczek /
|
|
|
|
Pasterko, ot tam w żałobie…
|
|
Wstań, bo czy mi się wydaje,
|
|
Czy ty usiadłaś na grobie?
|
|
Dziatki! patrzajcie, dla Boga!
|
|
Wszak to zapada podłoga
|
|
I blade widmo powstaje;
|
|
Zwraca stopy ku pasterce
|
|
I stanęło tuż przy boku.
|
|
Zwraca lice ku pasterce,
|
|
Białe lice i obsłony,
|
|
Jako śnieg po nowym roku.
|
|
Wzrok dziki i zasępiony
|
|
Utopił całkiem w jej oku.
|
|
Patrzcie, ach, patrzcie na serce!
|
|
Jaka to pąsowa pręga,
|
|
Tak jakby pąsowa wstęga
|
|
Albo jak sznurkiem korale,
|
|
Od piersi aż do nóg sięga.
|
|
Co to jest, nie zgadnę wcale!
|
|
Pokazał ręką na serce,
|
|
Lecz nic nie mówi pasterce.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Co to jest, nie zgadniem wcale.
|
|
Pokazał ręką na serce,
|
|
Lecz nic nie mówi pasterce.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Czego potrzebujesz, duchu młody?
|
|
Czy prosisz o chwałę nieba?
|
|
Czyli o święcone gody?
|
|
Jest dostatkiem mleka, chleba,
|
|
Są owoce i jagody.
|
|
Czego potrzebujesz, duchu młody,
|
|
Żeby się dostać do nieba?
|
|
|
|
/ Widmo milczy. /
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Odpowiadaj, maro blada!
|
|
Cóż to, nic nie odpowiada?
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Cóż to, nic nie odpowiada?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Gdy gardzisz mszą i pierogiem.
|
|
Idźże sobie z Panem Bogiem;
|
|
A kto prośby nie posłucha,
|
|
W imię Ojca, Syna, Ducha!
|
|
Czy widzisz Pański krzyż?
|
|
Nie chciałeś jadła, napoju?
|
|
Zostawże nas w pokoju.
|
|
A kysz, a kysz!
|
|
|
|
/ Widmo stoi. /
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
A kto prośby nie posłucha,
|
|
W imię Ojca, Syna, Ducha!
|
|
Czy widzisz Pański krzyż?
|
|
Nie chciałeś jadła, napoju?
|
|
Zostawże nas w pokoju.
|
|
A kysz, a kysz!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Przebóg! cóż to za szkarada?
|
|
Nie odchodzi i nie gada!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Nie odchodzi i nie gada!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Duszo przeklęta czy błoga,
|
|
Opuszczaj święte obrzędy!
|
|
Oto roztwarta podłoga,
|
|
Kędy wszedłeś, wychodź tędy.
|
|
Bo cię przeklnę w imię Boga.
|
|
|
|
/ po pauzie /
|
|
|
|
Precz stąd na lasy, na rzeki,
|
|
I zgiń, przepadnij na wieki!
|
|
|
|
/ Widmo stoi. /
|
|
|
|
Przebóg! cóż to za szkarada?
|
|
I milczy, i nie przepada!
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
I milczy, i nie przepada!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Darmo proszę, darmo gromię,
|
|
On się przeklęctwa nie boi.
|
|
Dajcie kropidło z ołtarza…
|
|
Nie pomaga i kropidło!
|
|
Bo utrapione straszydło
|
|
Jak stanęło, tak i stoi,
|
|
Niemo, głucho, nieruchomie,
|
|
Jak kamień pośród cmentarza.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Bo utrapione straszydło
|
|
Jak stanęło, tak i stoi,
|
|
Niemo, głucho, nieruchomie,
|
|
Jak kamień pośród cmentarza.
|
|
|
|
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
To jest nad rozum człowieczy!
|
|
Pasterko! znasz tę osobę?
|
|
W tym są jakieś straszne rzeczy.
|
|
Po kim ty nosisz żałobę?
|
|
Wszak mąż i rodzina zdrowa?
|
|
Cóż to! nie mówisz i słowa?
|
|
Spojrzyj, odezwij się przecie!
|
|
Czyś ty martwa, moje dziecię?
|
|
Czegóż uśmiechasz się? czego?
|
|
Co w nim widzisz wesołego?
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Czegóż uśmiechasz się, czego?
|
|
Co w nim widzisz wesołego?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Daj mnie stułę i gromnicę,
|
|
Zapalę, jeszcze poświęcę…
|
|
Próżno palę, próżno święcę,
|
|
Nie znika przeklęta dusza.
|
|
Weźcie pasterkę pod ręce,
|
|
Wyprowadźcie za kaplicę.
|
|
Czegóż oglądasz się, czego?
|
|
Co w nim widzisz powabnego?
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Czegóż oglądasz się? czego?
|
|
Co w nim widzisz powabnego?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Przebóg, widmo kroku rusza!
|
|
Gdzie my z nią, on za nią wszędzie…
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Gdzie my z nią, on za nią wszędzie.
|
|
Co to będzie, co to będzie?
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-----
|
|
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
|
|
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii.
|
|
|
|
Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.
|
|
|
|
Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
|
|
Ten utwór jest w domenie publicznej.
|
|
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
|
|
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
|
|
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
|
|
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.
|
|
|
|
Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974
|
|
|
|
Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska
|
|
|
|
Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.
|
|
|
|
Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.
|
|
|
|
ISBN-978-83-288-7165-6
|
|
Adam Mickiewicz
|
|
|
|
Dziady. Poema
|
|
Dziadów część III
|
|
|
|
ISBN 978-83-288-7456-5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
*Świętej pamięci*
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
JANOWI SOBOLEWSKIEMU
|
|
CYPRIANOWI DASZKIEWICZOWI
|
|
FELIKSOWI KÓŁAKOWSKIEMU
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom
|
|
za miłość ku ojczyźnie prześladowanym,
|
|
z tęsknoty ku ojczyźnie zmarłym
|
|
w Archangielsku, na Moskwie, w Petersburgu —
|
|
narodowej sprawy męczennikom
|
|
|
|
|
|
|
|
poświęca Autor
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
[PRZEDMOWA]
|
|
|
|
Polska od pół wieku przedstawia widok z jednej strony tak ciągłego, niezmordowanego i niezbłaganego okrucieństwa tyranów, z drugiej tak nieograniczonego poświęcenia się ludu i tak uporczywej wytrwałości, jakich nie było przykładu od czasu prześladowania chrześcijaństwa. Zdaje się, że królowie mają przeczucie Herodowe o zjawieniu się nowego światła na ziemi i o bliskim swoim upadku, a lud coraz mocniej wierzy w swoje odrodzenie się i zmartwychwstanie.
|
|
|
|
Dzieje męczeńskiej Polski obejmują wiele pokoleń i niezliczone mnóstwo ofiar; krwawe sceny toczą się po wszystkich stronach ziemi naszej i po obcych krajach. — Poema, które dziś ogłaszamy, zawiera kilka drobnych rysów tego ogromnego obrazu, kilka wypadków z czasu prześladowania podniesionego przez Imperatora Aleksandra.
|
|
|
|
Około roku 1822 polityka Imperatora Aleksandra, przeciwna wszelkiej wolności, zaczęła się wyjaśniać, gruntować i pewny brać kierunek. W ten czas podniesiono na cały ród polski prześladowanie powszechne, które coraz stawało się gwałtowniejsze i krwawsze. Wystąpił na scenę pamiętny w naszych dziejach senator Nowosilcow. On pierwszy instynktową i zwierzęcą nienawiść rządu rosyjskiego ku Polakom wyrozumował jak zbawienną i polityczną, wziął ją za podstawę swoich działań, a za cel położył zniszczenie polskiej narodowości. W ten czas całą przestrzeń ziemi od Prosny aż do Dniepru i od Galicji do Bałtyckiego morza zamknięto i urządzono jako ogromne więzienie. Całą administracją nakręcono jako jedną wielką Polaków torturę, której koło obracali carewicz Konstanty i senator Nowosilcow.
|
|
|
|
Systematyczny Nowosilcow wziął naprzód na męki dzieci i młodzież, aby nadzieje przyszłych pokoleń w zarodzie samym wytępić. Założył główną kwaterę katowstwa w Wilnie, w stolicy naukowej prowincji litewsko-ruskich. Były wówczas między młodzieżą uniwersytetu różne towarzystwa literackie, mające na celu utrzymanie języka i narodowości polskiej, Kongresem Wiedeńskim i przywilejami Imperatora zostawionej Polakom. Towarzystwa te, widząc wzmagające się podejrzenia rządu, rozwiązały się wprzód jeszcze, nim ukaz zabronił ich bytu. Ale Nowosilcow, chociaż w rok po rozwiązaniu się towarzystw przybył do Wilna, udał przed Imperatorem, że je znalazł działające; ich literackie zatrudnienia wystawił jako wyraźny bunt przeciwko rządowi, uwięził kilkaset młodzieży i ustanowił pod swoim wpływem trybunały wojenne na sądzenie studentów. W tajemnej procedurze rosyjskiej oskarżeni nie mają sposobu bronienia się, bo często nie wiedzą, o co ich powołano: bez zeznania nawet komisja według woli swojej jedne przyjmuje i w raporcie umieszcza, drugie uchyla. Nowosilcow, z władzą nieograniczoną od carewicza Konstantego zesłany, był oskarżycielem, sędzią i katem.
|
|
|
|
Skasował kilka szkół w Litwie, z nakazem, aby młodzież do nich uczęszczającą uważano za cywilnie umarłą, aby jej do żadnych posług obywatelskich, na żadne urzędy nie przyjmowano i aby jej nie dozwolono ani w publicznych, ani w prywatnych zakładach kończyć nauk. Taki ukaz, zabraniający uczyć się, nie ma przykładu w dziejach i jest oryginalnym rosyjskim wymysłem. Obok zamknienia szkół, skazano kilkudziesięciu studentów do min sybirskich, do taczek, do garnizonów azjatyckich. W liczbie ich byli małoletni, należący do znakomitych rodzin litewskich. Dwudziestu kilku, już nauczycieli, już uczniów uniwersytetu, wysłano na wieczne wygnanie w głąb Rosji jako podejrzanych o polską narodowość. Z tylu wygnańców jednemu tylko dotąd udało się wydobyć się z Rosji.
|
|
|
|
Wszyscy pisarze, którzy uczynili wzmiankę o prześladowaniu ówczesnym Litwy, zgadzają się na to, że w sprawie uczniów wileńskich było coś mistycznego i tajemniczego. Charakter mistyczny, łagodny, ale niezachwiany Tomasza Zana, naczelnika młodzieży, religijna rezygnacja, braterska zgoda i miłość młodych więźniów, kara boża, sięgająca widomie prześladowców, zostawiły głębokie wrażenie na umyśle tych, którzy byli świadkami lub uczestnikami zdarzeń; a opisane zdają się przenosić czytelników w czasy dawne, czasy wiary i cudów.
|
|
|
|
Kto zna dobrze ówczesne wypadki, da świadectwo autorowi, że sceny historyczne i charaktery osób działających skryślił sumiennie, nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając. I po cóż by miał dodawać albo przesadzać; czy dla ożywienia w sercu rodaków nienawiści ku wrogom? czy dla obudzenia litości w Europie? — Czymże są wszystkie ówczesne okrucieństwa w porównaniu tego, co naród polski teraz cierpi i na co Europa teraz obojętnie patrzy! Autor chciał tylko zachować narodowi wierną pamiątkę z historii litewskiej lat kilkunastu: nie potrzebował ohydzać rodakom wrogów, których znają od wieków; a do litościwych narodów europejskich, które płakały nad Polską jak niedołężne niewiasty Jeruzalemu nad Chrystusem, naród nasz przemawiać tylko będzie słowami Zbawiciela: „Córki Jerozolimskie, nie płaczcie nade mną, ale nad samymi sobą”.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
LITWA
|
|
|
|
|
|
|
|
PROLOG
|
|
|
|
/ W Wilnie przy ulicy Ostrobramskiej, w klasztorze ks. ks. Bazylianów, przerobionym na więzienie stanu — cela więźnia. /
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
A strzeżcie się ludzi, albowiem was będą wydawać do siedzącej rady i w bożnicach swoich was biczować będą.
|
|
|
|
Mat. R. X w. 17
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
I do Starostów i do Królów będziecie wodzeni na świadectwo im i poganom.
|
|
|
|
w. 18
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
I będziecie w nienawiści u wszystkich dla imienia mego. Ale kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawion.
|
|
|
|
w. 22
|
|
|
|
/ Więzień wsparty na oknie; śpi /
|
|
|
|
|
|
ANIOŁ STRÓŻ
|
|
|
|
Niedobre, nieczułe dziecię!
|
|
Ziemskie matki twej zasługi,
|
|
Prośby jej na tamtym świecie
|
|
Strzegły długo wiek twój młody
|
|
Od pokusy i przygody:
|
|
Jako róża, anioł sadów,
|
|
We dnie kwitnie, w noc jej wonie
|
|
Bronią senne dziecka skronie
|
|
Od zarazy i owadów.
|
|
|
|
Nieraz ja na prośbę matki
|
|
I za pozwoleniem bożem
|
|
Zstępowałem do twej chatki,
|
|
Cichy, w cichej nocy cieniu:
|
|
Zstępowałem na promieniu
|
|
I stawałem nad twym łożem.
|
|
|
|
Gdy cię noc ukołysała,
|
|
Ja nad marzeniem namiętnym
|
|
Stałem jak lilija biała,
|
|
Schylona nad źródłem mętnym.
|
|
Nieraz dusza mnie twa zbrzydła,
|
|
Alem w złych myśli nacisku
|
|
Szukał dobrej, jak w mrowisku
|
|
Szukają ziarnek kadzidła.
|
|
|
|
Ledwie dobra myśl zaświeci,
|
|
Brałem duszę twą za rękę,
|
|
Wiodłem w kraj, gdzie wieczność świeci,
|
|
I śpiewałem jej piosenkę,
|
|
Którą rzadko ziemskie dzieci
|
|
Słyszą, rzadko i w uśpieniu,
|
|
A zapomną w odecknieniu.
|
|
Jam ci przyszłe szczęście głosił,
|
|
Na mych rękach w niebo nosił,
|
|
A tyś słyszał niebios dźwięki
|
|
Jako pjanych uczt piosenki.
|
|
|
|
Ja, syn chwały nieśmiertelnej,
|
|
Przybierałem wtenczas postać
|
|
Obrzydłej larwy piekielnej,
|
|
By cię straszyć, by cię chłostać;
|
|
Tyś przyjmował chłostę Boga
|
|
Jak dziki męczarnie wroga.
|
|
I dusza twa w niepokoju,
|
|
Ale z dumą się budziła,
|
|
Jakby w niepamięci zdroju
|
|
Przez noc całą męty piła.
|
|
I pamiątki wyższych światów
|
|
W głąb ciągnąłeś, jak kaskada,
|
|
Gdy w podziemną przepaść wpada,
|
|
Ciągnie liście drzew i kwiatów.
|
|
|
|
Natenczas gorzko płakałem,
|
|
Oblicze tuląc w me dłonie;
|
|
Chciałem i długo nie śmiałem
|
|
Ku niebieskiej wracać stronie,
|
|
Bym nie spotkał twojej matki;
|
|
Spyta się: «Jaka nowina
|
|
Z kuli ziemskiej, z mojej chatki,
|
|
Jaki sen był mego syna?»
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
/ budzi się strudzony i patrzy w okno — ranek /
|
|
|
|
Nocy cicha, gdy wschodzisz, kto ciebie zapyta,
|
|
Skąd przychodzisz; gdy gwiazdy przed sobą rozsiejesz,
|
|
Kto z tych gwiazd tajnie przyszłej drogi twej wyczyta!
|
|
«Zaszło słońce», wołają astronomy z wieży,
|
|
Ale dlaczego zaszło, nikt nie odpowiada;
|
|
Ciemności kryją ziemię i lud we śnie leży,
|
|
Lecz dlaczego śpią ludzie, żaden z nich nie bada.
|
|
Przebudzą się bez czucia, jak bez czucia spali —
|
|
Nie dziwi słońca dziwna, lecz codzienna głowa;
|
|
Zmienia się blask i ciemność jako straż pułkowa;
|
|
Ale gdzież są wodzowie, co jej rozkazali?
|
|
|
|
A sen? — ach, ten świat cichy, głuchy, tajemniczy,
|
|
Życie duszy, czyż nie jest warte badań ludzi!
|
|
Któż jego miejsce zmierzy, kto jego czas zliczy!
|
|
Trwoży się człowiek śpiący — śmieje się, gdy zbudzi.
|
|
Mędrcy mówią, że sen jest tylko przypomnienie —
|
|
Mędrcy przeklęci!
|
|
|
|
Czyż nie umiem rozróżnić marzeń od pamięci?
|
|
Chyba mnie wmówią, że moje więzienie
|
|
Jest tylko wspomnienie.
|
|
Mówią, że senne czucie rozkoszy i kaźni
|
|
Jest tylko grą wyobraźni; —
|
|
Głupi! zaledwie z wieści wyobraźnią znają
|
|
I nam wieszczom o niej bają!
|
|
Bywałem w niej, zmierzyłem lepiej jej przestrzenie
|
|
I wiem, że leży za jej granicą — marzenie.
|
|
Prędzej dzień będzie nocą, rozkosz będzie kaźnią,
|
|
Niż sen będzie pamięcią, mara wyobraźnią.
|
|
|
|
/ kładzie się i wstaje znowu — idzie do okna /
|
|
|
|
Nie mogę spocząć, te sny, to straszą, to łudzą:
|
|
Jak te sny mię trudzą!
|
|
|
|
/ drzemie /
|
|
|
|
|
|
DUCHY NOCNE
|
|
|
|
Puch czarny, puch miękki pod głowę podłóżmy,
|
|
Śpiewajmy, a cicho — nie trwóżmy, nie trwóżmy.
|
|
|
|
|
|
DUCH Z LEWEJ STRONY
|
|
|
|
Noc smutna w więzieniu, tam w mieście wesele,
|
|
U stołów tam muzyki huczą;
|
|
Przy pełnych kielichach śpiewają minstrele,
|
|
Tam nocą komety się włóczą:
|
|
Komety z oczkami i z jasnym warkoczem.
|
|
|
|
/ Więzień usypia /
|
|
|
|
Kto po nich kieruje łódź w biegu,
|
|
Ten zaśnie na fali, w marzeniu uroczem,
|
|
Na naszym przebudzi się brzegu.
|
|
|
|
|
|
ANIOŁ
|
|
|
|
My uprosiliśmy Boga,
|
|
By cię oddał w ręce wroga.
|
|
Samotność mędrców mistrzyni.
|
|
I ty w samotnym więzieniu,
|
|
Jako prorok na pustyni,
|
|
Dumaj o twym przeznaczeniu;
|
|
|
|
|
|
CHÓR DUCHÓW NOCNYCH
|
|
|
|
W dzień Bóg nam dokucza, lecz w nocy wesele,
|
|
W noc późną próżniaki się tuczą,
|
|
I w nocy swobodniej śpiewają minstrele,
|
|
Szatany piosenek ich uczą.
|
|
|
|
Kto ranną myśl świętą przyniesie z kościoła,
|
|
Kto rozmów poczciwych smak czuje,
|
|
Noc-pjawka wyciągnie pobożną myśl z czoła,
|
|
Noc-wąż w ustach smaki zatruje.
|
|
|
|
Śpiewajmy nad sennym, my, nocy synowie,
|
|
Usłużmy, aż będzie nam sługą.
|
|
Wpadnijmy mu w serce, biegajmy po głowie,
|
|
Nasz będzie — ach, gdyby spał długo!
|
|
|
|
|
|
ANIOŁ
|
|
|
|
Modlono się za tobą na ziemi i w niebie,
|
|
Wkrótce muszą tyrani na świat puścić ciebie.
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
/ budzi się i myśli /
|
|
|
|
Ty, co bliźnich katujesz, więzisz i wyrzynasz,
|
|
I uśmiechasz się we dnie, i w wieczór ucztujesz;
|
|
Czy ty z rana choć jeden sen twój przypominasz,
|
|
A jeśliś go przypomniał, czy ty go pojmujesz?
|
|
|
|
/ drzemie /
|
|
|
|
|
|
ANIOŁ
|
|
|
|
Ty będziesz znowu wolny, my oznajmić przyszli.
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
/ budzi się /
|
|
|
|
Będę wolny? — pamiętam, ktoś mi wczora prawił;
|
|
Nie, skądże to, czy we śnie? czy Bóg mi objawił?
|
|
|
|
/ zasypia /
|
|
|
|
|
|
ANIOŁOWIE
|
|
|
|
Pilnujmy tylko, ach, pilnujmy myśli,
|
|
Między myślami bitwa już stoczona.
|
|
|
|
|
|
DUCHY Z LEWEJ STRONY
|
|
|
|
Podwójmy napaść.
|
|
|
|
|
|
DUCHY Z PRAWEJ
|
|
|
|
My podwójmy straże.
|
|
Czy zła myśl wygra, czy dobra pokona,
|
|
Jutro się w mowach i w dziełach pokaże;
|
|
I jedna chwila tej bitwy wyrzeka
|
|
Na całe życie o losach człowieka.
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
Mam być wolny — tak! nie wiem, skąd przyszła nowina,
|
|
Lecz ja znam, co być wolnym z łaski Moskwicina.
|
|
Łotry zdejmą mi tylko z rąk i nóg kajdany,
|
|
Ale wtłoczą na duszę — ja będę wygnany!
|
|
Błąkać się w cudzoziemców, w nieprzyjaciół tłumie,
|
|
Ja śpiewak — i nikt z mojej pieśni nie zrozumie
|
|
Nic — oprócz niekształtnego i marnego dźwięku.
|
|
Łotry, tej jednej broni z rąk mi nie wydarły,
|
|
Ale mi ją zepsuto, przełamano w ręku;
|
|
Żywy, zostanę dla mej ojczyzny umarły,
|
|
I myśl legnie zamknięta w duszy mojej cieniu,
|
|
Jako dyjament w brudnym zawarty kamieniu.
|
|
|
|
/ wstaje i pisze węglem z jednej strony: /
|
|
|
|
|
|
D. O. M.
|
|
|
|
GUSTAVUS
|
|
OBIIT M. D. CCC. XXIII
|
|
CALENDIS NOVEMBRIS
|
|
|
|
/ z drugiej strony: /
|
|
|
|
|
|
HIC NATUS EST
|
|
CONRADUS M. D. CCC. XXIII
|
|
CALENDIS NOVEMBRIS
|
|
|
|
/ wspiera się na oknie — usypia /
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Człowieku! gdybyś wiedział, jaka twoja władza!
|
|
Kiedy myśl w twojej głowie, jako iskra w chmurze,
|
|
Zabłyśnie niewidzialna, obłoki zgromadza,
|
|
I tworzy deszcz rodzajny lub gromy i burze;
|
|
Gdybyś wiedział, że ledwie jedną myśl rozniecisz,
|
|
Już czekają w milczeniu, jak gromu żywioły,
|
|
Tak czekają twej myśli — szatan i anioły:
|
|
Czy ty w piekło uderzysz, czy w niebo zaświecisz;
|
|
A ty jak obłok górny, ale błędny, pałasz
|
|
I sam nie wiesz, gdzie lecisz, sam nie wiesz, co zdziałasz.
|
|
Ludzie! każdy z was mógłby, samotny, więziony,
|
|
Myślą i wiarą zwalać i podźwigać trony.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
AKT I
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA I
|
|
|
|
/ Korytarz — straż z karabinami stoi opodal — kilku więźniów młodych ze świecami wychodzą z cel swoich — północ /
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Czy można? — obaczym się?
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Straż gorzałkę pije:
|
|
Kapral nasz.
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Która biła?
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Północ niedaleko.
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Ale jak nas runt złowi, kaprala zasieka.
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Tylko zgaś świecę; — widzisz — ogień w okna bije.
|
|
|
|
/ gaszą świecę /
|
|
|
|
Runt dzieciństwo! runt musi do wrót długo pukać,
|
|
Dać hasło i odebrać, musi kluczów szukać: —
|
|
Potem — długi korytarz, — nim nas runt zacapi,
|
|
Rozbieżym się, drzwi zamkną, każdy padł i chrapi.
|
|
|
|
/ Inni więźniowie, wywołani z celi, wychodzą /
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Dobry wieczór.
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
I ty tu!
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
I wy tu?
|
|
|
|
|
|
SOBOLEWSKI
|
|
|
|
I ja tu.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
A wiecie co, Żegoto, idziem do twej celi,
|
|
Świeży więzień dziś wstąpił do nowicyjatu,
|
|
I ma komin; tam dobry ogień będziem mieli,
|
|
A przy tym nowość, — dobrze widzieć nowe ściany.
|
|
|
|
|
|
SOBOLEWSKI
|
|
|
|
Żegoto! a, jak się masz; — i ty tu, kochany!
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
U mnie cela trzy kroki; was taka gromada.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Wiecie co, pójdźmy lepiej do celi Konrada.
|
|
Najdalsza jest, przytyka do muru kościoła;
|
|
Nie słychać stamtąd, choć kto śpiewa albo woła.
|
|
Myślę dziś głośno gadać i chcę śpiewać wiele;
|
|
W mieście pomyślą, że to śpiewają w kościele.
|
|
Jutro jest Narodzenie Boże. — Eh — koledzy,
|
|
Mam i kilka butelek.
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Bez kaprala wiedzy?
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Kapral poczciwy, i sam z butelek skorzysta,
|
|
Przy tym jest Polak, dawny nasz legijonista,
|
|
Którego car przerobił gwałtem na Moskala.
|
|
Kapral dobry katolik, i więźniom pozwala
|
|
Przepędzić wieczór świętej Wigiliji razem.
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Gdyby się dowiedzieli, nie uszłoby płazem.
|
|
|
|
/ Wchodzą do celi Konrada, nakładają ogień w kominie i zapalają świecę. — Cela Konrada jak w Prologu /
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
I skądże się tu wziąłeś, Żegoto kochany?
|
|
Kiedy?
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Dziś mię porwali z domu, ze stodoły.
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
I ty byłeś gospodarz?
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Jaki! zawołany.
|
|
Żebyś ty widział moje merynosy, woły!
|
|
Ja, co pierwej nie znałem, co owies, co słoma,
|
|
Mam sławę najlepszego w Litwie ekonoma.
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Wzięto cię niespodzianie?
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Od dawna słyszałem
|
|
O jakimś w Wilnie śledztwie; dom mój blisko drogi.
|
|
Widać było kibitki latające czwałem
|
|
I co noc nas przerażał poczty dźwięk złowrogi.
|
|
Nieraz gdyśmy wieczorem do stołu zasiedli
|
|
I ktoś żartem uderzył w szklankę noża trzonkiem,
|
|
Drżały kobiety nasze, staruszkowie bledli,
|
|
Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem.
|
|
Lecz nie wiedziałem, kogo szukają i za co,
|
|
Nie należałem dotąd do żadnego spisku.
|
|
Sądzę, że rząd to śledztwo wynalazł dla zysku,
|
|
Że się więźniowie nasi porządnie opłacą
|
|
I powrócą do domu.
|
|
|
|
|
|
TOMASZ
|
|
|
|
Taką masz nadzieję?
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Jużci przecież bez winy w Sybir nas nie wyślą;
|
|
A jakąż winę naszą znajdą lub wymyślą?
|
|
Milczycie, — wytłumaczcież, co się tutaj dzieje,
|
|
O co nas oskarżono, jaki powód sprawy?
|
|
|
|
|
|
TOMASZ
|
|
|
|
Powód — że Nowosilcow przybył tu z Warszawy.
|
|
Znasz zapewne charakter pana Senatora.
|
|
Wiesz, że już był w niełasce u imperatora,
|
|
Że zysk dawniejszych łupiestw przepił i roztrwonił,
|
|
Stracił u kupców kredyt i ostatkiem gonił.
|
|
Bo pomimo największych starań i zabiegów
|
|
Nie może w Polsce spisku żadnego wyśledzić;
|
|
Więc postanowił świeży kraj, Litwę, nawiedzić,
|
|
I tu przeniósł się z całym głównym sztabem szpiegów.
|
|
Żeby zaś mógł bezkarnie po Litwie plądrować
|
|
I na nowo się w łaskę samodzierżcy wkręcić,
|
|
Musi z towarzystw naszych wielką rzecz wysnuwać
|
|
I nowych wiele ofiar carowi poświęcić.
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Lecz my się uniewinnim —
|
|
|
|
|
|
TOMASZ
|
|
|
|
Bronić się daremnie —
|
|
I śledztwo, i sąd cały toczy się tajemnie;
|
|
Nikomu nie powiedzą, za co oskarżony,
|
|
Ten, co nas skarży, naszej ma słuchać obrony;
|
|
On gwałtem chce nas karać — nie unikniem kary.
|
|
Został nam jeszcze środek smutny — lecz jedyny:
|
|
Kilku z nas poświęcimy wrogom na ofiary,
|
|
I ci na siebie muszą przyjąć wszystkich winy.
|
|
Ja stałem na waszego towarzystwa czele,
|
|
Mam obowiązek cierpieć za was, przyjaciele;
|
|
Dodajcie mi wybranych jeszcze kilku braci,
|
|
Z takich, co są sieroty, starsi, nieżonaci,
|
|
Których zguba niewiele serc w Litwie zakrwawi,
|
|
A młodszych, potrzebniejszych z rąk wroga wybawi.
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Więc aż do tego przyszło?
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Patrz, jak się zasmucił.
|
|
Nie wiedział, że dom może na zawsze porzucił.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Nasz Jacek musiał żonę zostawić w połogu,
|
|
A nie płacze —
|
|
|
|
|
|
FELIKS KOŁAKOWSKI
|
|
|
|
Ma płakać? owszem — chwała Bogu.
|
|
Jeśli powije syna, przyszłość mu wywieszczę —
|
|
Daj mi no rękę — jestem trochę chiromanta,
|
|
Wywróżę tobie przyszłość twojego infanta.
|
|
|
|
/ patrząc na rękę /
|
|
|
|
Jeśli będzie poczciwy, pod moskiewskim rządem
|
|
Spotka się niezawodnie z kibitką i sądem;
|
|
A kto wie, może wszystkich nas znajdzie tu jeszcze —
|
|
Lubię synów, to nasi przyszli towarzysze.
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Wy tu długo siedzicie?
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Skądże datę wiedzieć?
|
|
Kalendarza nie mamy, nikt listów nie pisze;
|
|
To gorsza, że nie wiemy, póki mamy siedzieć.
|
|
|
|
|
|
SUZIN
|
|
|
|
Ja mam u okna parę drewnianych firanek
|
|
I nie wiem nawet, kiedy mrok, a kiedy ranek.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Ale pytaj Tomasza, patryjarchę biedy;
|
|
Największy szczupak, on też pierwszy wpadł do matni;
|
|
On nas tu wszystkich przyjął i wyjdzie ostatni,
|
|
Wie o wszystkich, kto przybył, skąd przybył i kiedy.
|
|
|
|
|
|
SUZIN
|
|
|
|
To pan Tomasz! ja poznać nie mogłem Tomasza;
|
|
Daj mi rękę, znałeś mię krótko i niewiele:
|
|
Wtenczas tak była droga wszystkim przyjaźń wasza
|
|
Otaczali was liczni, bliżsi przyjaciele;
|
|
Nie dojrzałeś mię w tłumie, lecz ja ciebie znałem,
|
|
Wiem, coś zrobił, coś cierpiał, żebyś nas ocalił; —
|
|
Odtąd będę się z twojej znajomości chwalił,
|
|
I w dzień zgonu przypomnę — z Tomaszem płakałem.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Ale dla Boga, po co te łzy, płacze, zgroza.
|
|
Patrz — Tomasz, gdy był wolny, miał na swoim czole
|
|
Wypisano wielkimi literami: «koza».
|
|
Dziś w więzieniu jak w domu, jak w swoim żywiole.
|
|
On był na świecie jako grzyby kryptogamy,
|
|
Więdniał i schnął od słońca; — wsadzony do lochu,
|
|
Kiedy my, słoneczniki, bledniejem, zdychamy,
|
|
On rozwija się, kwitnie i tyje po trochu.
|
|
Ale też wziął pan Tomasz kuracyją modną,
|
|
Sławną teraz na świecie kuracyją głodną.
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
/ do Tomasza /
|
|
|
|
Głodem ciebie morzono?
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Dodawano strawy;
|
|
Ale gdybyś ją widział, — widok to ciekawy!
|
|
Dość było taką strawą w pokoju zakadzić,
|
|
Ażeby myszy wytruć i świerszcze wygładzić.
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
I jakże ty jeść mogłeś!
|
|
|
|
|
|
TOMASZ
|
|
|
|
Tydzień nic nie jadłem,
|
|
Potem jeść próbowałem, potem z sił opadłem;
|
|
Potem jak po truciźnie czułem bole, kłucia,
|
|
Potem kilka tygodni leżałem bez czucia.
|
|
Nie wiem, ile i jakiem choroby przebywał,
|
|
Bo nie było doktora, co by je nazywał.
|
|
Wreszcie jam wstał jadł znowu i do sił przychodził,
|
|
I zdaje mi się, żem się do tej strawy zrodził.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
/ z wymuszoną wesołością /
|
|
|
|
Wierzcie mi, tam za kozą same urojenia;
|
|
Kto tu był, sekret kuchni i mieszkań przeniknął:
|
|
Jeść, mieszkać, źle czy dobrze — skutek przywyknienia.
|
|
Pytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy Pińczuka:
|
|
«Dlaczego siedzisz w błocie?» — «Siedzę, bom przywyknął».
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Ależ przywyknąć, bracie!
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Na tym cała sztuka.
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Ja tu siedzę podobno od ośmiu miesięcy,
|
|
A tak tęsknię jak pierwej, nie mniej —
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
I nie więcéj?
|
|
Pan Tomasz tak przywyknął, że mu powiew zdrowy
|
|
Zaraz piersi obciąża, robi zawrót głowy.
|
|
On odwyknął oddychać, nie wychodzi z celi —
|
|
Jeśli go stąd wypędzą, koza się opłaci:
|
|
Bo on potem ni grosza na wino nie straci,
|
|
Tylko łyknie powietrza i wnet się podchmieli.
|
|
|
|
|
|
TOMASZ
|
|
|
|
Wolałbym być pod ziemią, w głodzie i chorobie,
|
|
Znosić kije i gorsze niźli kije — śledztwo,
|
|
Niż tu, w lepszym więzieniu, mieć was za sąsiedztwo. —
|
|
Łotry! wszystkich nas w jednym chcą zakopać grobie.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Jak to? więc płaczesz po nas — masz kogo żałować.
|
|
Czy nie mnie? pytam, jaka korzyść z mego życia?
|
|
Jeszcze w wojnie — mam jakiś talencik do bicia,
|
|
I mógłbym kilku dońcom grzbiety naszpikować.
|
|
Ale w pokoju — cóż stąd, że lat sto przeżyję
|
|
I będę klął Moskalów, i umrę — i zgniję.
|
|
Na wolności wiek cały byłbym mizerakiem,
|
|
Jak proch, albo jak wino miernego gatunku; —
|
|
Dziś, gdy wino zatknięto, proch przybito kłakiem,
|
|
W kozie mam całą wartość butli i ładunku.
|
|
Wytchnąłbym się jak wino z otwartej konewki;
|
|
Spaliłbym jak proch lekko z otwartej panewki.
|
|
Lecz jeśli mię w łańcuchach stąd na Sybir wyślą,
|
|
Obaczą mię Litwini bracia i pomyślą:
|
|
Wszakci to krew szlachecka, to młódź nasza ginie,
|
|
Poczekaj, zbójco caru, czekaj, Moskwicinie! —
|
|
Taki jak ja, Tomaszu, dałby się powiesić,
|
|
Żebyś ty jednę chwilę żył na świecie dłużéj:
|
|
Taki jak ja — ojczyźnie tylko śmiercią służy;
|
|
Umarłbym dziesięć razy, byle cię raz wskrzesić, —
|
|
Ciebie, lub ponurego poetę Konrada,
|
|
Który nam o przyszłości, jak Cygan, powiada. —
|
|
|
|
/ do Konrada /
|
|
|
|
Wierzę, bo Tomasz mówił, żeś ty śpiewak wielki,
|
|
Kocham cię, boś podobny także do butelki:
|
|
Rozlewasz pieśń, uczuciem, zapałem oddychasz,
|
|
Pijem, czujem, a ciebie ubywa — usychasz.
|
|
|
|
/ bierze za rękę Konrada i łzy sobie ociera /
|
|
|
|
/ do Tomasza i Konrada /
|
|
|
|
Wy wiecie, że was kocham, ale można kochać,
|
|
Nie płakać. Otóż, bracia, osuszcie łzy wasze; —
|
|
Bo jak się raz rozczulę i jak zacznę szlochać,
|
|
I herbaty nie zrobię, i ogień zagaszę.
|
|
|
|
/ robi herbatę /
|
|
|
|
/ Chwila milczenia /
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
Prawda, źle przyjmujemy nowego przybysza;
|
|
|
|
/ pokazując Żegotę /
|
|
|
|
W Litwie zły to znak płakać we dniu inkrutowin —
|
|
Czy nie dosyć w dzień milczym! — he? — jak długa cisza.
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Czy nie ma nowin z miasta?
|
|
|
|
|
|
WSZYSCY
|
|
|
|
Nowin?
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
Żadnych nowin?
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Jan dziś chodził na śledztwo, był godzinę w mieście,
|
|
Ale milczy i smutny; — i jak widać z miny,
|
|
Nie ma ochoty gadać.
|
|
|
|
|
|
KILKU Z WIĘŹNIÓW
|
|
|
|
No, Janie! Nowiny?
|
|
|
|
|
|
JAN SOBOLEWSKI
|
|
|
|
/ ponuro /
|
|
|
|
Niedobre — dziś — na Sybir — kibitek dwadzieście
|
|
Wywieźli.
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Kogo? — naszych?
|
|
|
|
|
|
JAN
|
|
|
|
Studentów ze Żmudzi.
|
|
|
|
|
|
WSZYSCY
|
|
|
|
Na Sybir?
|
|
|
|
|
|
JAN
|
|
|
|
I paradnie! — było mnóstwo ludzi.
|
|
|
|
|
|
KILKU
|
|
|
|
Wywieźli!
|
|
|
|
|
|
JAN
|
|
|
|
Sam widziałem.
|
|
|
|
|
|
JACEK
|
|
|
|
Widziałeś! — i mego
|
|
Brata wywieźli? — wszystkich?
|
|
|
|
|
|
JAN
|
|
|
|
Wszystkich, — do jednego
|
|
Sam widziałem. — Wracając, prosiłem kaprala
|
|
Zatrzymać się; pozwolił chwilkę. Stałem z dala,
|
|
Skryłem się za słupami kościoła. W kościele
|
|
Właśnie msza była; — ludu zebrało się wiele.
|
|
Nagle lud cały runął przeze drzwi nawałem,
|
|
Z kościoła ku więzieniu. Stałem pod przysionkiem,
|
|
I kościół tak był pusty, że w głębi widziałem
|
|
Księdza z kielichem w ręku i chłopca ze dzwonkiem.
|
|
Lud otoczył więzienie nieruchomym wałem;
|
|
Od bram więzienia na plac, jak w wielkie obrzędy,
|
|
Wojsko z bronią, z bębnami stało we dwa rzędy;
|
|
W pośrodku nich kibitki. — Patrzę, z placu sadzi
|
|
Policmejster na koniu; — z miny zgadłbyś łatwo,
|
|
Że wielki człowiek, wielki tryumf poprowadzi:
|
|
Tryumf Cara północy, zwycięzcy — nad dziatwą. —
|
|
Wkrótce znak dano bębnem i ratusz otwarty —
|
|
Widziałem ich: — za każdym z bagnetem szły warty,
|
|
Małe chłopcy, znędzniałe, wszyscy jak rekruci
|
|
Z golonymi głowami; — na nogach okuci.
|
|
Biedne chłopcy — najmłodszy, dziesięć lat, niebożę,
|
|
Skarżył się, że łańcucha podźwignąć nie może;
|
|
I pokazywał nogę skrwawioną i nagą.
|
|
Policmejster przejeżdża, pyta, czego żądał;
|
|
Policmejster człek ludzki, sam łańcuch oglądał:
|
|
«Dziesięć funtów, zgadza się z przepisaną wagą». —
|
|
Wywiedli Janczewskiego; — poznałem, oszpetniał,
|
|
Sczerniał, schudł, ale jakoś dziwnie wyszlachetniał.
|
|
Ten przed rokiem swawolny, ładny chłopczyk mały,
|
|
Dziś poglądał z kibitki, jak z odludnej skały
|
|
Ów Cesarz! — okiem dumnym, suchym i pogodnym;
|
|
To zdawał się pocieszać spólników niewoli,
|
|
To lud żegnał uśmiechem, gorzkim, lecz łagodnym,
|
|
Jak gdyby im chciał mówić: nie bardzo mię boli.
|
|
Wtem zdało mi się, że mnie napotkał oczyma,
|
|
I nie widząc, że kapral za suknią mię trzyma,
|
|
Myślił, żem uwolniony; — dłoń swą ucałował,
|
|
I skinął ku mnie, jakby żegnał i winszował; —
|
|
I wszystkich oczy nagle zwróciły się ku mnie,
|
|
A kapral ciągnął gwałtem, ażebym się schował;
|
|
Nie chciałem, tylkom stanął bliżej przy kolumnie.
|
|
Uważałem na więźnia postawę i ruchy: —
|
|
On postrzegł, że lud płacze patrząc na łańcuchy,
|
|
Wstrząsł nogą łańcuch, na znak, że mu niezbyt ciężył. —
|
|
A wtem zacięto konia, — kibitka runęła —
|
|
On zdjął z głowy kapelusz, wstał i głos natężył,
|
|
I trzykroć krzyknął: «Jeszcze Polska nie zginęła». —
|
|
Wpadli w tłum; — ale długo ta ręka ku niebu,
|
|
Kapelusz czarny jako chorągiew pogrzebu,
|
|
Głowa, z której włos przemoc odarła bezwstydna,
|
|
Głowa niezawstydzona, dumna, z dala widna,
|
|
Co wszystkim swą niewinność i hańbę obwieszcza
|
|
I wystaje z czarnego tylu głów natłoku,
|
|
Jak z morza łeb delfina, nawałnicy wieszcza,
|
|
Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku,
|
|
I zostaną w mej myśli, — i w drodze żywota
|
|
Jak kompas pokażą mi, powiodą, gdzie cnota:
|
|
Jeśli zapomnę o nich, Ty, Boże na niebie,
|
|
Zapomnij o mnie. —
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
Amen za was.
|
|
|
|
|
|
KAŻDY Z WIĘŹNIÓW
|
|
|
|
I za siebie.
|
|
|
|
|
|
JAN SOBOLEWSKI
|
|
|
|
Tymczasem zajeżdżały inne rzędem długim
|
|
Kibitki; — ich wsadzano jednego po drugim.
|
|
Rzuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie,
|
|
Po wojsku, — wszystkie twarze pobladły jak trupie;
|
|
A w takim tłumie taka była cichość głucha,
|
|
Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha.
|
|
Dziwna rzecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara:
|
|
Lud, wojsko czuje, — milczy, — tak boją się cara.
|
|
Wywiedli ostatniego; — zdało się, że wzbraniał,
|
|
Lecz on biedny iść nie mógł, co chwila się słaniał,
|
|
Z wolna schodził ze schodów i ledwie na drugi
|
|
Szczebel stąpił, stoczył się i upadł jak długi;
|
|
To Wasilewski, siedział tu w naszym sąsiedztwie;
|
|
Dano mu tyle kijów onegdaj na śledztwie,
|
|
Że mu odtąd krwi kropli w twarzy nie zostało.
|
|
Żołnierz przyszedł i podjął z ziemi jego ciało,
|
|
Niósł w kibitkę na ręku, ale ręką drugą
|
|
Tajemnie łzy ocierał; — niósł powoli, długo
|
|
Wasilewski nie zemdlał, nie zwisnął, nie ciężał,
|
|
Ale jak padł na ziemię prosto, tak otężał.
|
|
Niesiony, jak słup sterczał i jak z krzyża zdjęte
|
|
Ręce miał nad barkami żołnierza rozpięte;
|
|
Oczy straszne, zbielałe, szeroko rozwarte; —
|
|
I lud oczy i usta otworzył; — i razem
|
|
Jedno westchnienie z piersi tysiąca wydarte,
|
|
Głębokie i podziemne jęknęło dokoła,
|
|
Jak gdyby jękły wszystkie groby spod kościoła.
|
|
Komenda je zgłuszyła bębnem i rozkazem:
|
|
«Do broni — marsz!» — ruszono, a środkiem ulicy
|
|
Puściła się kibitka lotem błyskawicy.
|
|
Jedna pusta; — był więzień, ale niewidomy;
|
|
Rękę tylko do ludu wyciągnął spod słomy,
|
|
Siną, rozwartą, trupią; trząsł nią, jakby żegnał;
|
|
Kibitka w tłum wjechała; — nim bicz tłumy przegnał,
|
|
Stanęli przed kościołem; i właśnie w tej chwili
|
|
Słyszałem dzwonek, kiedy trupa przewozili.
|
|
Spojrzałem w kościół pusty i rękę kapłańską
|
|
Widziałem, podnoszącą ciało i krew Pańską,
|
|
I rzekłem: Panie! Ty, co sądami Piłata
|
|
Przelałeś krew niewinną dla zbawienia świata,
|
|
Przyjm tę spod sądów cara ofiarę dziecinną,
|
|
Nie tak świętą ni wielką, lecz równie niewinną.
|
|
|
|
/ Długie milczenie /
|
|
|
|
|
|
JÓZEF
|
|
|
|
Czytałem ja o wojnach; — w dawnych, dzikich czasach,
|
|
Piszą, że tak okropne wojny prowadzono,
|
|
Że nieprzyjaciel drzewom nie przepuszczał w lasach
|
|
I że z drzewami na pniu zasiewy palono.
|
|
Ale car mędrszy, srożej, głębiej Polskę krwawi,
|
|
On nawet ziarna zboża zabiera i dławi;
|
|
Sam szatan mu metodę zniszczenia tłumaczy.
|
|
|
|
|
|
KOŁAKOWSKI
|
|
|
|
I uczniowi najlepszą nagrodę wyznaczy.
|
|
|
|
/ Chwila milczenia /
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
Bracia, kto wie, ów więzień może jeszcze żyje;
|
|
Pan Bóg to sam wie tylko i kiedyś odkryje.
|
|
Ja, jak ksiądz, pomodlę się, i wam radzę szczerze
|
|
Zmówić za męczennika spoczynek pacierze. —
|
|
Kto wie, jaka nas wszystkich czeka jutro dola.
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Zmówże i po Ksawerym pacierz, jeśli wola;
|
|
Wiesz, że on, nim go wzięli, w łeb sobie wystrzelił.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Łebski! — To z nami uczty wesołe on dzielił,
|
|
Jak przyszło dzielić biedę, on w nogi ze świata.
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
Nieźle by i za tego pomodlić się brata.
|
|
|
|
|
|
JANKOWSKI
|
|
|
|
Wiesz, księże: dalibógże, drwię ja z twojej wiary:
|
|
Cóż stąd, choćbym był gorszym niż Turki, Tatary,
|
|
Choćbym został złodziejem, szpiegiem, rozbójnikiem,
|
|
Austryjakiem, Prusakiem, carskim urzędnikiem;
|
|
Jeszcze tak prędko bożej nie lękam się kary; —
|
|
Wasilewski zabity, my tu — a są cary.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Toż chciałem mówić, dobrze, żeś ty za mnie zgrzeszył; —
|
|
Ale pozwól odetchnąć, bom całkiem osłupiał
|
|
Słuchając tych powieści — człek spłakał się, zgłupiał.
|
|
Ej, Feliksie, żebyś ty nas trochę pocieszył!
|
|
Ty, jeśli zechcesz, w piekle diabła byś rozśmieszył.
|
|
|
|
|
|
KILKU WIĘŹNIÓW
|
|
|
|
Zgoda, zgoda, Feliksie, musisz gadać, śpiewać,
|
|
Feliks ma głos, hej, Frejend, hej, wina nalewać.
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Stójcie na chwilę — ja też szlachcic sejmikowy,
|
|
Choć ostatni przybyłem, nie chcę cicho siedzieć;
|
|
Józef nam coś o ziarnkach mówił, — na te mowy
|
|
Gospodarz winien z miejsca swego odpowiedzieć.
|
|
Lubo car wszystkie ziarna naszego ogrodu
|
|
Chce zabrać i zakopać w ziemię w swoim carstwie,
|
|
Będzie drożyzna, ale nie bójcie się głodu;
|
|
Pan Antoni już pisał o tym gospodarstwie.
|
|
|
|
|
|
JEDEN Z WIĘŹNIÓW
|
|
|
|
Jaki Antoni?
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Znacie bajkę Goreckiego?
|
|
A raczej prawdę?
|
|
|
|
|
|
KILKU
|
|
|
|
Jaką? Powiedz nam, kolego.
|
|
|
|
|
|
ŻEGOTA
|
|
|
|
Gdy Bóg wygnał grzesznika z rajskiego ogrodu,
|
|
Nie chciał przecie, ażeby człowiek umarł z głodu;
|
|
I rozkazał aniołom zboże przysposobić
|
|
I rozsypać ziarnami po drodze człowieka.
|
|
Przyszedł Adam, znalazł je, obejrzał z daleka
|
|
I odszedł; bo nie wiedział, co ze zbożem robić.
|
|
Aż w nocy przyszedł diabeł mądry i tak rzecze:
|
|
«Niedaremnie tu Pan Bóg rozsypał garść żyta,
|
|
Musi tu być w tych ziarnach jakaś moc ukryta;
|
|
Schowajmy je, nim człowiek ich wartość dociecze».
|
|
Zrobił rogiem rów w ziemi i nasypał żytem,
|
|
Naplwał i ziemią nakrył, i przybił kopytem; —
|
|
Dumny i rad, że boże zamiary przeniknął,
|
|
Całym gardłem rozśmiał się i ryknął, i zniknął.
|
|
Aż tu wiosną, na wielkie diabła zadziwienie,
|
|
Wyrasta trawa, kwiecie, kłosy i nasienie.
|
|
O wy! co tylko na świat idziecie z północą,
|
|
Chytrość rozumem, a złość nazywacie mocą;
|
|
Kto z was wiarę i wolność znajdzie i zagrzebie,
|
|
Myśli Boga oszukać — oszuka sam siebie.
|
|
|
|
|
|
JAKUB
|
|
|
|
Brawo, Antoni! pewnie Warszawę nawiedzi
|
|
I za tę bajkę znowu z rok w kozie posiedzi.
|
|
|
|
|
|
FREJEND
|
|
|
|
Dobre to — lecz ja znowu do Feliksa wracam.
|
|
Wasze bajki — i co mi to za poezyje,
|
|
Gdzie muszę głowę trudnić, niźli sens namacam;
|
|
Nasz Feliks z piosenkami niech żyje i pije!
|
|
|
|
/ nalewa mu wino /
|
|
|
|
|
|
JANKOWSKI
|
|
|
|
A Lwowicz co? — on pacierz po umarłych mówi!
|
|
Posłuchajcie, zaśpiewam piosnkę Lwowiczowi.
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Mówcie, jeśli wola czyja,
|
|
Jezus Maryja.
|
|
Nim uwierzę że nam sprzyja
|
|
Jezus Maryja:
|
|
Niech wprzód łotrów powybija
|
|
Jezus Maryja.
|
|
|
|
Tam car jak dzika bestyja,
|
|
Jezus Maryja!
|
|
Tu Nowosilcow jak żmija,
|
|
Jezus Maryja!
|
|
|
|
Póki cała carska szyja,
|
|
Jezus Maryja,
|
|
Póki Nowosilcow pija,
|
|
Jezus Maryja,
|
|
Nie uwierzę, że nam sprzyja
|
|
Jezus Maryja.
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
Słuchaj, ty! — tych mnie imion przy kielichach wara.
|
|
Dawno nie wiem, gdzie moja podziała się wiara,
|
|
Nie mieszam się do wszystkich świętych z litaniji,
|
|
Lecz nie dozwolę bluźnić imienia Maryi.
|
|
|
|
|
|
KAPRAL
|
|
|
|
/ podchodząc do Konrada /
|
|
|
|
Dobrze, że Panu jedno to zostało imię —
|
|
Choć szuler zgrany wszystko wyrzuci z kalety,
|
|
Nie zgrał się, póki jedną ma sztukę monety.
|
|
Znajdzie ją w dzień szczęśliwy, więc z kalety wyjmie,
|
|
Więc da w handel na procent, Bóg pobłogosławi,
|
|
I większy skarb przed śmiercią, niźli miał, zostawi.
|
|
To imię, Panie, nie żart — więc mnie się zdarzyło
|
|
W Hiszpaniji, lat temu — o, to dawno było,
|
|
Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim —
|
|
Więc byłem w legijonach, naprzód pod Dąbrowskim,
|
|
A potem wszedłem w sławny pułk Sobolewskiego.
|
|
|
|
|
|
SOBOLEWSKI
|
|
|
|
To mój brat!
|
|
|
|
|
|
KAPRAL
|
|
|
|
O mój Boże! pokój duszy jego!
|
|
Walny żołnierz — tak — zginął od pięciu kul razem;
|
|
Nawet podobny Panu. — Otóż — więc z rozkazem
|
|
Brata Pana jechałem w miasteczko Lamego —
|
|
Jak dziś pamiętam — więc tam byli Francuziska:
|
|
Ten gra w kości, ten w karty, ten dziewczęta ściska —
|
|
Nuż beczeć; — Każdy Francuz, jak podpije, beczy.
|
|
Jak zaczną tedy śpiewać wszyscy nic do rzeczy,
|
|
Siwobrode wąsale takie pieśni tłuste!
|
|
Aż był wstyd mnie młodemu. — Z rozpusty w rozpustę,
|
|
Dalej bredzić na świętych; — otóż z większych w większe
|
|
Grzechy laząc, nuż bluźnić na Pannę Najświętszę —
|
|
A trzeba wiedzieć, że mam patent sodalisa
|
|
I z powinności bronię Maryi imienia —
|
|
Więc ja im perswadować: — Stulcie pysk, do bisa!
|
|
Więc umilkli, nie chcąc mieć ze mną do czynienia. —
|
|
|
|
/ Konrad zamyśla się, inni zaczynają, rozmowę /
|
|
|
|
Ale no Pan posłuchaj, co się stąd wyświęci.
|
|
Po zwadzie poszliśmy spać, wszyscy dobrze cięci —
|
|
Aż w nocy trąbią na koń — zaczną obóz trwożyć —
|
|
Francuzi nuż do czapek, i nie mogą włożyć: —
|
|
Bo nie było na co wdziać, — bo każdego główka
|
|
Była ślicznie odcięta nożem jak makówka.
|
|
Szelma gospodarz porznął jak kury w folwarku; —
|
|
Patrzę, więc moja głowa została na karku;
|
|
W czapce kartka łacińska, pismo nie wiem czyje:
|
|
«Vivat Polonus, unus defonsor Mariae».
|
|
Otóż widzisz Pan, że ja tym imieniem żyję.
|
|
|
|
|
|
JEDEN Z WIĘŹNIÓW
|
|
|
|
Feliksie, musisz śpiewać; nalać mu herbaty
|
|
Czy wina. —
|
|
|
|
|
|
FELIKS
|
|
|
|
Jednogłośnie decydują braty,
|
|
Że muszę być wesoły. Chociaż serce pęka,
|
|
Feliks będzie wesoły i będzie piosenka.
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Nie dbam, jaka spadnie kara,
|
|
Mina, Sybir czy kajdany.
|
|
Zawsze ja wierny poddany
|
|
Pracować będę dla cara;
|
|
|
|
W minach kruszec kując młotem,
|
|
Pomyślę: ta mina szara
|
|
To żelazo, — z niego potem
|
|
Zrobi ktoś topór na cara.
|
|
|
|
Gdy będę na zaludnieniu,
|
|
Pojmę córeczkę Tatara;
|
|
Może w moim pokoleniu
|
|
Zrodzi się Paleń dla cara.
|
|
|
|
Gdy w kolonijach osiędę,
|
|
Ogród zorzę, grzędy skopię,
|
|
A na nich co rok siać będę
|
|
Same lny, same konopie.
|
|
|
|
Z konopi ktoś zrobi nici —
|
|
Srebrem obwita nić szara
|
|
Może się kiedyś poszczyci,
|
|
Że będzie szarfą dla cara.
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Zrodzi się Paleń dla cara
|
|
ra — ra — ra — ra — ra — ra —
|
|
|
|
|
|
SUZIN
|
|
|
|
Lecz cóż to Konrad cicho zasępiony siedzi,
|
|
Jakby obliczał swoje grzechy do spowiedzi?
|
|
Feliksie, on nie słyszał zgoła twoich pieni;
|
|
Konradzie! — patrzcie — zbladnął, znowu się czerwieni.
|
|
Czy on słaby?
|
|
|
|
|
|
FELIKS
|
|
|
|
Stój, cicho — zgadłem, że tak będzie —
|
|
O, my znamy Konrada, co to znaczy, wiemy.
|
|
Północ jego godzina. — Teraz Feliks niemy,
|
|
Teraz, bracia, piosenkę lepszą posłyszemy.
|
|
Ale muzyki trzeba; — ty masz flet, Frejendzie,
|
|
Graj dawną jego nutę, a my cicho stójmy
|
|
I kiedy trzeba, głosy do chóru nastrójmy.
|
|
|
|
|
|
JÓZEF
|
|
|
|
/ patrząc na Konrada /
|
|
|
|
Bracia! duch jego uszedł i błądzi daleko:
|
|
Jeszcze nie wrócił — może przyszłość w gwiazdach czyta,
|
|
Może się tam z duchami znajomymi wita,
|
|
I one mu powiedzą, czego z gwiazd docieką.
|
|
Jak dziwne oczy — błyszczy ogień pod powieką,
|
|
A oko nic nie mówi i o nic nie pyta;
|
|
Duszy teraz w nich nie ma; błyszczą jak ogniska
|
|
Zostawione od wojska, które w nocy cieniu
|
|
Na daleką wyprawę ruszyło w milczeniu —
|
|
Nim zgasną, wojsko wróci na swe stanowiska.
|
|
|
|
/ Frejend próbuje różnych nut /
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Pieśń ma była już w grobie, już chłodna, —
|
|
Krew poczuła — spod ziemi wygląda —
|
|
I jak upiór powstaje krwi głodna:
|
|
I krwi żąda, krwi żąda, krwi żąda.
|
|
Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga,
|
|
Z Bogiem i choćby mimo Boga!
|
|
|
|
/ Chór powtarza /
|
|
|
|
I Pieśń mówi: ja pójdę wieczorem,
|
|
Naprzód braci rodaków gryźć muszę,
|
|
Komu tylko zapuszczę kły w duszę,
|
|
Ten jak ja musi zostać upiorem.
|
|
Tak! zemsta, zemsta, etc. etc.
|
|
|
|
Potem pójdziem, krew wroga wypijem,
|
|
Ciało jego rozrąbiem toporem:
|
|
Ręce, nogi goździami przybijem,
|
|
By nie powstał i nie był upiorem.
|
|
|
|
Z duszą jego do piekła iść musim,
|
|
Wszyscy razem na duszy usiędziem,
|
|
Póki z niej nieśmiertelność wydusim,
|
|
Póki ona czuć będzie, gryźć będziem.
|
|
Tak! zemsta, zemsta, etc. etc.
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
Konradzie, stój, dla Boga, to jest pieśń pogańska.
|
|
|
|
|
|
KAPRAL
|
|
|
|
Jak on okropnie patrzy, — to jest pieśń szatańska.
|
|
|
|
/ przestają śpiewać /
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
/ z towarzyszeniem fletu /
|
|
|
|
Wznoszę się! lecę! tam, na szczyt opoki —
|
|
Już nad plemieniem człowieczem,
|
|
Między proroki.
|
|
Stąd ja przyszłości brudne obłoki
|
|
Rozcinam moją źrenicą jak mieczem;
|
|
Rękami jak wichrami mgły jej rozdzieram —
|
|
Już widno — jasno — z góry na ludy spozieram —
|
|
Tam księga sybilińska przyszłych losów świata —
|
|
Tam, na dole!
|
|
Patrz, patrz, przyszłe wypadki i następne lata,
|
|
Jak drobne ptaki, gdy orła postrzegą,
|
|
Mnie, orła na niebie!
|
|
Patrz, jak do ziemi przypadają, biegą,
|
|
Jak się stado w piasek grzebie —
|
|
Za nimi, hej, za nimi oczy me sokole,
|
|
Oczy błyskawice,
|
|
Za nimi szpony moje! — dostrzegę je, schwycę.
|
|
|
|
Cóż to? jaki ptak powstał i roztacza pióra,
|
|
Zasłania wszystkich, okiem mię wyzywa;
|
|
Skrzydła ma czarne jak burzliwa chmura,
|
|
A szerokie i długie na kształt tęczy łuku.
|
|
I niebo całe zakrywa —
|
|
|
|
To kruk olbrzymi — ktoś ty? — ktoś ty, kruku?
|
|
Ktoś ty? — jam orzeł! — patrzy kruk — myśl moję plącze!
|
|
Ktoś ty? — jam gromowłady! —
|
|
Spojrzał na mnie — w oczy mię jak dymem uderzył,
|
|
Myśli moje miesza — plącze —
|
|
|
|
|
|
KILKU WIĘŹNIÓW
|
|
|
|
Co on mówi! — co — co to — patrz, patrz, jaki blady!
|
|
|
|
/ porywają Konrada /
|
|
|
|
Uspokój się…
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
Stój! stójcie! — jam się z krukiem zmierzył —
|
|
Stójcie — myśli rozplączę —
|
|
Pieśń skończę — skończę —
|
|
|
|
/ słania się /
|
|
|
|
|
|
KS. LWOWICZ
|
|
|
|
Dosyć tych pieśni.
|
|
|
|
|
|
INNI
|
|
|
|
Dosyć.
|
|
|
|
|
|
KAPRAL
|
|
|
|
Dosyć — Pan Bóg z nami —
|
|
Dzwonek! — słyszycie dzwonek? — runt, runt pod bramami!
|
|
Gaście ogień — do siebie!
|
|
|
|
|
|
JEDEN Z WIĘŹNIÓW
|
|
|
|
/ patrząc w okno /
|
|
|
|
Bramę odemknęli —
|
|
Konrad osłabł — zostawcie — sam, sam jeden w celi!
|
|
|
|
/ Uciekają wszyscy /
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA II. IMPROWIZACJA
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
/ po długim milczeniu /
|
|
|
|
Samotność — cóż po ludziach, czy-m śpiewak dla ludzi?
|
|
Gdzie człowiek, co z mej pieśni całą myśl wysłucha,
|
|
Obejmie okiem wszystkie promienie jej ducha?
|
|
Nieszczęsny, kto dla ludzi głos i język trudzi:
|
|
Język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie;
|
|
Myśl z duszy leci bystro, nim się w słowach złamie,
|
|
A słowa myśl pochłoną i tak drżą nad myślą,
|
|
Jak ziemia nad połkniętą, niewidzialną rzeką.
|
|
Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtów docieką.
|
|
Gdzie pędzi, czy się domyślą? —
|
|
|
|
Uczucie krąży w duszy, rozpala się, żarzy,
|
|
Jak krew po swych głębokich, niewidomych cieśniach;
|
|
Ile krwi tylko ludzie widzą w mojej twarzy,
|
|
Tyle tylko z mych uczuć dostrzegą w mych pieśniach.
|
|
|
|
Pieśni ma, tyś jest gwiazdą za granicą świata!
|
|
I wzrok ziemski, do ciebie wysłany za gońca,
|
|
Choć szklanne weźmie skrzydła, ciebie nie dolata,
|
|
Tylko o twoję mleczną drogę się uderzy;
|
|
Domyśla się, że to słońca,
|
|
Lecz ich nie zliczy, nie zmierzy.
|
|
|
|
Wam, pieśni, ludzkie oczy, uszy, niepotrzebne; —
|
|
Płyńcie w duszy mej wnętrznościach,
|
|
Świećcie na jej wysokościach,
|
|
Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy nadniebne.
|
|
Ty Boże, ty naturo! dajcie posłuchanie. —
|
|
Godna to was muzyka i godne śpiewanie. —
|
|
Ja mistrz!
|
|
Ja mistrz wyciągam dłonie!
|
|
Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie
|
|
Na gwiazdach jak na szklannych harmoniki kręgach.
|
|
To nagłym, to wolnym ruchem,
|
|
Kręcę gwiazdy moim duchem.
|
|
Milijon tonów płynie; w tonów milijonie
|
|
Każdy ton ja dobyłem, wiem o każdym tonie;
|
|
Zgadzam je, dzielę i łączę,
|
|
I w tęcze, i w akordy, i we strofy plączę,
|
|
Rozlewam je we dźwiękach i w błyskawic wstęgach. —
|
|
|
|
Odjąłem ręce, wzniosłem nad świata krawędzie,
|
|
I kręgi harmoniki wstrzymały się w pędzie.
|
|
Sam śpiewam, słyszę me śpiewy —
|
|
Długie, przeciągłe jak wichru powiewy,
|
|
Przewiewają ludzkiego rodu całe tonie,
|
|
Jęczą żalem, ryczą burzą,
|
|
I wieki im głucho wtórzą;
|
|
A każdy dźwięk ten razem gra i płonie,
|
|
Mam go w uchu, mam go w oku,
|
|
Jak wiatr, gdy fale kołysze,
|
|
Po świstach lot jego słyszę,
|
|
Widzę go w szacie obłoku.
|
|
Boga, natury godne takie pienie!
|
|
Pieśń to wielka, pieśń-tworzenie.
|
|
Taka pieśń jest siła, dzielność,
|
|
Taka pieśń jest nieśmiertelność!
|
|
Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę,
|
|
Cóż Ty większego mogłeś zrobić — Boże?
|
|
Patrz, jak te myśli dobywam sam z siebie,
|
|
Wcielam w słowa, one lecą,
|
|
Rozsypują się po niebie,
|
|
Toczą się, grają i świecą;
|
|
Już dalekie, czuję jeszcze,
|
|
Ich wdziękami się lubuję,
|
|
Ich okrągłość dłonią czuję,
|
|
Ich ruch myślą odgaduję:
|
|
Kocham was, me dzieci wieszcze!
|
|
Myśli moje! gwiazdy moje!
|
|
Czucia moje! wichry moje!
|
|
W pośrodku was jak ojciec wśród rodziny stoję,
|
|
Wy wszystkie moje!
|
|
|
|
Depcę was, wszyscy poeci,
|
|
Wszyscy mędrce i proroki,
|
|
Których wielbił świat szeroki.
|
|
Gdyby chodzili dotąd śród swych dusznych dzieci,
|
|
Gdyby wszystkie pochwały i wszystkie oklaski
|
|
Słyszeli, czuli i za słuszne znali,
|
|
I wszystkie sławy każdodziennej blaski
|
|
Promieniami na wieńcach swoich zapalali;
|
|
Z całą pochwał muzyką i wieńców ozdobą,
|
|
Zebraną z wieków tyla i z pokoleń tyla,
|
|
Nie czuliby własnego szczęścia, własnej mocy
|
|
Jak ja dziś czuję w tej samotnej nocy:
|
|
Kiedy sam śpiewam w sobie,
|
|
Śpiewam samemu sobie.
|
|
Tak! — czuły jestem, silny jestem i rozumny. —
|
|
Nigdym nie czuł, jak w tej chwili —
|
|
Dziś mój zenit, moc moja dzisiaj się przesili,
|
|
Dziś poznam, czym najwyższy, czylim tylko dumny;
|
|
Dziś jest chwila przeznaczona,
|
|
Dziś najsilniej wytężę duszy mej ramiona —
|
|
To jest chwila Samsona,
|
|
Kiedy więzień i ślepy dumał u kolumny.
|
|
Zrzucę ciało i tylko jak duch wezmę pióra —
|
|
Potrzeba mi lotu,
|
|
Wylecę z planet i gwiazd kołowrotu,
|
|
Tam dojdę, gdzie graniczą Stwórca i natura.
|
|
|
|
I mam je, mam je, mam — tych skrzydeł dwoje;
|
|
Wystarczą: — od zachodu na wschód je rozszerzę,
|
|
Lewym o przeszłość, prawym o przyszłość uderzę.
|
|
I dojdę po promieniach uczucia — do Ciebie!
|
|
I zajrzę w uczucia Twoje,
|
|
O Ty! o którym mówią, że czujesz na niebie!
|
|
Jam tu, jam przybył, widzisz, jaka ma potęga!
|
|
Aż tu moje skrzydło sięga.
|
|
Lecz jestem człowiek, i tam, na ziemi me ciało;
|
|
Kochałem tam, w ojczyźnie serce me zostało —
|
|
|
|
Ale ta miłość moja na świecie,
|
|
Ta miłość nie na jednym spoczęła człowieku
|
|
Jak owad na róży kwiecie:
|
|
Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku.
|
|
Ja kocham cały naród! — objąłem w ramiona
|
|
Wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia,
|
|
Przycisnąłem tu do łona,
|
|
Jak przyjaciel, kochanek, małżonek, jak ojciec:
|
|
Chcę go dźwignąć, uszczęśliwić,
|
|
Chcę nim cały świat zadziwić,
|
|
Nie mam sposobu i tu przyszedłem go dociec.
|
|
Przyszedłem zbrojny całą myśli władzą,
|
|
Tej myśli, co niebiosom Twe gromy wydarła,
|
|
Śledziła chód Twych planet, głąb morza rozwarła —
|
|
Mam więcej, tę Moc, której ludzie nie nadadzą,
|
|
Mam to uczucie, co się samo w sobie chowa
|
|
Jak wulkan, tylko dymi niekiedy przez słowa.
|
|
I Mocy tej nie wziąłem z drzewa edeńskiego,
|
|
Z owocu wiadomości złego i dobrego;
|
|
Nie z ksiąg ani z opowiadań,
|
|
Ani z rozwiązania zadań,
|
|
Ani z czarodziejskich badań.
|
|
Jam się twórcą urodził:
|
|
Stamtąd przyszły siły moje,
|
|
Skąd do Ciebie przyszły Twoje,
|
|
Boś i Ty po nie nie chodził:
|
|
Masz, nie boisz się stracić; i ja się nie boję.
|
|
Czyś Ty mi dał, czy wziąłem, skąd i Ty masz — oko
|
|
Bystre, potężne: w chwilach mej siły — wysoko
|
|
Kiedy na chmur spojrzę szlaki
|
|
I wędrowne słyszę ptaki,
|
|
Żeglujące na ledwie dostrzeżonym skrzydle;
|
|
Zechcę i wnet je okiem zatrzymam jak w sidle —
|
|
Stado pieśń żałosną dzwoni,
|
|
Lecz póki ich nie puszczę, Twój wiatr ich nie zgoni.
|
|
Kiedy spojrzę w kometę z całą mocą duszy,
|
|
Dopóki na nią patrzę, z miejsca się nie ruszy.
|
|
Tylko ludzie skazitelni,
|
|
Marni, ale nieśmiertelni,
|
|
Nie służą mi, nie znają — nie znają nas obu,
|
|
Mnie i Ciebie.
|
|
Ja na nich szukam sposobu
|
|
Tu, w niebie.
|
|
Tę władzę, którą mam nad przyrodzeniem,
|
|
Chcę wywrzeć na ludzkie dusze,
|
|
Jak ptaki i jak gwiazdy rządzę mym skinieniem,
|
|
Tak bliźnich rozrządzać muszę.
|
|
Nie bronią — broń broń odbije,
|
|
Nie pieśniami — długo rosną,
|
|
Nie nauką — prędko gnije,
|
|
Nie cudami — to zbyt głośno.
|
|
Chcę czuciem rządzić, które jest we mnie;
|
|
Rządzić jak Ty wszystkimi zawsze i tajemnie: —
|
|
Co ja zechcę, niech wnet zgadną,
|
|
Spełnią, tym się uszczęśliwią,
|
|
A jeżeli się sprzeciwią,
|
|
Niechaj cierpią i przepadną.
|
|
Niech ludzie będą dla mnie jak myśli i słowa,
|
|
Z których, gdy zechcę, pieśni wiąże się budowa; —
|
|
Mówią, że Ty tak władasz!
|
|
Wiesz, żem myśli nie popsuł, mowy nie umorzył;
|
|
Jeśli mnie nad duszami równą władzę nadasz,
|
|
Ja bym mój naród jak pieśń żywą stworzył,
|
|
I większe niżli Ty zrobiłbym dziwo,
|
|
Zanuciłbym pieśń szczęśliwą!
|
|
|
|
Daj mi rząd dusz! — Tak gardzę tą martwą budową,
|
|
Która gmin światem zowie i przywykł ją chwalić,
|
|
Żem nie próbował dotąd, czyli moje słowo
|
|
Nie mogłoby jej wnet zwalić.
|
|
Lecz czuję w sobie, że gdybym mą wolę
|
|
Ścisnął, natężył i razem wyświecił,
|
|
Może bym sto gwiazd zgasił, a drugie sto wzniecił —
|
|
Bo jestem nieśmiertelny! i w stworzenia kole
|
|
Są inni nieśmiertelni; — wyższych nie spotkałem —
|
|
Najwyższy na niebiosach! — Ciebie tu szukałem,
|
|
Ja najwyższy z czujących na ziemnym padole.
|
|
Nie spotkałem Cię dotąd — żeś Ty jest, zgaduję;
|
|
Niech Cię spotkam i niechaj Twą wyższość uczuję —
|
|
Ja chcę władzy, daj mi ją, lub wskaż do niej drogę!
|
|
O prorokach, dusz władcach, że byli, słyszałem,
|
|
I wierzę; lecz co oni mogli, to ja mogę,
|
|
Ja chcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz,
|
|
Ja chcę duszami władać, jak Ty nimi władasz.
|
|
|
|
/ Długie milczenie /
|
|
|
|
/ z ironią /
|
|
|
|
Milczysz, milczysz! wiem teraz, jam Cię teraz zbadał,
|
|
Zrozumiałem, coś Ty jest i jakeś Ty władał. —
|
|
Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością,
|
|
Ty jesteś tylko mądrością.
|
|
Ludzie myślą, nie sercem, Twych dróg się dowiedzą;
|
|
Myślą, nie sercem, składy broni Twej wyśledzą —
|
|
Ten tylko, kto się wrył w księgi,
|
|
W metal, w liczbę, w trupie ciało,
|
|
Temu się tylko udało
|
|
Przywłaszczyć część Twej potęgi.
|
|
Znajdzie truciznę, proch, parę,
|
|
Znajdzie blaski, dymy, huki,
|
|
Znajdzie prawność, i złą wiarę
|
|
Na mędrki i na nieuki.
|
|
Myślom oddałeś świata użycie,
|
|
Serca zostawiasz na wiecznej pokucie,
|
|
Dałeś mnie najkrótsze życie
|
|
I najmocniejsze uczucie. —
|
|
|
|
/ Milczenie /
|
|
|
|
Czym jest me czucie?
|
|
Ach, iskrą tylko!
|
|
Czym jest me życie?
|
|
Ach, jedną chwilką!
|
|
Lecz te, co jutro rykną, czym są dzisiaj gromy?
|
|
Iskrą tylko.
|
|
Czym jest wieków ciąg cały, mnie z dziejów wiadomy?
|
|
Jedną chwilką.
|
|
Z czego wychodzi cały człowiek, mały światek?
|
|
Z iskry tylko.
|
|
Czym jest śmierć, co rozprószy myśli mych dostatek?
|
|
Jedną chwilką.
|
|
Czym był On, póki światy trzymał w swoim łonie?
|
|
Iskrą tylko.
|
|
Czym będzie wieczność świata, gdy On go pochłonie?
|
|
Jedną chwilką.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
GŁOS Z LEWEJ STRONY
|
|
|
|
Wsiąść muszę
|
|
Na duszę
|
|
Jak na koń.
|
|
Goń! goń
|
|
W cwał, w cwał!
|
|
|
|
|
|
GŁOS Z PRAWEJ
|
|
|
|
Co za szał!
|
|
Brońmy go, brońmy,
|
|
Skrzydłem osłońmy
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Chwila i iskra, gdy się przedłuża, rozpala —
|
|
Stwarza i zwala.
|
|
Śmiało, śmiało! tę chwilę rozdłużmy, rozdalmy,
|
|
Śmiało, śmiało! tę iskrę rozniećmy, rozpalmy —
|
|
Teraz — dobrze — tak. Jeszcze raz Ciebie wyzywam,
|
|
Jeszcze po przyjacielsku duszę Ci odkrywam.
|
|
Milczysz, — wszakżeś z Szatanem walczył osobiście?
|
|
Wyzywam Cię uroczyście.
|
|
Nie gardź mną, ja nie jeden, choć sam tu wzniesiony.
|
|
Jestem na ziemi sercem z wielkim ludem zbratan,
|
|
Mam ja za sobą wojska, i mocy, i trony;
|
|
Jeśli ja będę bluźnierca,
|
|
Ja wydam Tobie krwawszą bitwę niźli Szatan:
|
|
On walczył na rozumy, ja wyzwę na serca.
|
|
Jam cierpiał, kochał, w mękach i miłości wzrosłem;
|
|
Kiedyś mnie wydarł osobiste szczęście,
|
|
Na własnej piersi ja skrwawiłem pięście,
|
|
Przeciw Niebu ich nie wzniosłem.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
GŁOS
|
|
|
|
Rumaka
|
|
Przedzierzgnę w ptaka.
|
|
Orlimi pióry
|
|
Do góry!
|
|
W lot!
|
|
|
|
|
|
GŁOS
|
|
|
|
Gwiazdo spadająca!
|
|
Jaki szał
|
|
W otchłań cię strąca!
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Teraz duszą jam w moję ojczyznę wcielony;
|
|
Ciałem połknąłem jej duszę,
|
|
Ja i ojczyzna to jedno.
|
|
Nazywam się Milijon — bo za milijony
|
|
Kocham i cierpię katusze.
|
|
Patrzę na ojczyznę biedną,
|
|
Jak syn na ojca wplecionego w koło;
|
|
Czuję całego cierpienia narodu,
|
|
Jak matka czuje w łonie bole swego płodu.
|
|
Cierpię, szaleję — a Ty mądrze i wesoło
|
|
Zawsze rządzisz,
|
|
Zawsze sądzisz,
|
|
I mówią, że Ty nie błądzisz!
|
|
Słuchaj, jeśli to prawda, com z wiarą synowską
|
|
Słyszał, na ten świat przychodząc,
|
|
Że Ty kochasz; — jeżeliś Ty kochał świat rodząc,
|
|
Jeśli ku zrodzonemu masz miłość ojcowską; —
|
|
Jeżeli serce czułe było w liczbie zwierząt,
|
|
Któreś Ty w arce zamknął i wyrwał z powodzi; —
|
|
Jeśli to serce nie jest potwór, co się rodzi
|
|
Przypadkiem, ale nigdy lat swych nie dochodzi; —
|
|
Jeśli pod rządem Twoim czułość nie jest bezrząd,
|
|
Jeśli w milijon ludzi krzyczących «ratunku!”»
|
|
Nie patrzysz jak w zawiłe zrównanie rachunku; —
|
|
Jeśli miłość jest na co w świecie Twym potrzebną
|
|
I nie jest tylko Twoją omyłką liczebną…
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
GŁOS
|
|
|
|
Orła w hydrę!
|
|
Oczy mu wydrę.
|
|
Do szturmu dalej
|
|
Dymi! pali!
|
|
Ryk! grzmot!
|
|
|
|
|
|
GŁOS
|
|
|
|
Z jasnego słońca
|
|
Kometo błędu!
|
|
Gdzie koniec twego pędu?
|
|
Bez końca, bez końca!
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Milczysz! — Jam Ci do głębi serce me otworzył,
|
|
Zaklinam, daj mi władzę: — jedna część jej licha,
|
|
Część tego, co na ziemi osiągnęła pycha,
|
|
Z tą jedną cząstką ileż ja bym szczęścia stworzył!
|
|
Milczysz! — nie dasz dla serca, dajże dla rozumu. —
|
|
Widzisz, żem pierwszy z ludzi i z aniołów tłumu,
|
|
Że Cię znam lepiej niźli Twoje archanioły,
|
|
Wart, żebyś ze mną władzą dzielił się na poły —
|
|
Jeślim nie zgadł, odpowiedz — milczysz! ja nie kłamię.
|
|
Milczysz i ufasz, że masz silne ramię —
|
|
Wiedz, że uczucie spali, czego myśl nie złamie —
|
|
Widzisz to moje ognisko: — uczucie,
|
|
Zbieram je, ściskam, by mocniej pałało,
|
|
Wbijam w żelazne woli mej okucie,
|
|
Jak nabój w burzące działo.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
GŁOS
|
|
|
|
Ognia! pal!
|
|
|
|
|
|
GŁOS
|
|
|
|
Litość! żal!
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Odezwij się, — bo strzelę przeciw Twej naturze;
|
|
Jeśli jej w gruzy nie zburzę,
|
|
To wstrząsnę całym państw Twoich obszarem;
|
|
Bo wystrzelę głos w całe obręby stworzenia:
|
|
Ten głos, który z pokoleń pójdzie w pokolenia:
|
|
Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale…
|
|
|
|
|
|
GŁOS DIABŁA
|
|
|
|
Carem!
|
|
|
|
/ Konrad staje chwilę, słania się i pada /
|
|
|
|
|
|
DUCHY Z LEWEJ STRONY
|
|
|
|
|
|
PIERWSZY
|
|
|
|
Depc, chwytaj!
|
|
|
|
|
|
DRUGI
|
|
|
|
Jeszcze dysze.
|
|
|
|
|
|
PIERWSZY
|
|
|
|
Omdlał, omdlał, a nim
|
|
Przebudzi się, dodusim.
|
|
|
|
|
|
DUCH Z PRAWEJ STRONY
|
|
|
|
Precz — modlą się za nim.
|
|
|
|
|
|
DUCH Z LEWEJ
|
|
|
|
Widzisz, odpędzają nas.
|
|
|
|
|
|
PIERWSZY Z LEWEJ
|
|
|
|
Ty bestyjo głupia!
|
|
Nie pomogłeś mu słowo ostatnie wyrzygnąć,
|
|
Jeszcze o jeden stopień w dumę go podźwignąć!
|
|
Chwila dumy — ta czaszka już byłaby trupia.
|
|
Być tak blisko tej czaszki! i nie można deptać!
|
|
Widzieć krew w jego ustach, i nie można chłeptać!
|
|
Najgłupszy z diabłów, tyś go wypuścił w pół drogi.
|
|
|
|
|
|
DRUGI
|
|
|
|
Wróci się, wróci —
|
|
|
|
|
|
PIERWSZY
|
|
|
|
Precz stąd — bo wezmę na rogi
|
|
I będę cię lat tysiąc niósł, i w paszczę samą
|
|
Szatana wbiję.
|
|
|
|
|
|
DRUGI
|
|
|
|
Cha! cha! straszysz, ciociu! mamo!
|
|
Ja dziecko będę płakać —
|
|
|
|
/ płacze /
|
|
|
|
Masz —
|
|
|
|
/ uderza rogiem /
|
|
|
|
A co, nie chybił?
|
|
Leć i nie wyłaź z piekła — aha, do dna przybił —
|
|
Rogi me, brawo, rogi —
|
|
|
|
|
|
PIERWSZY
|
|
|
|
Sacrédieu!
|
|
|
|
|
|
DRUGI
|
|
|
|
/ uderza /
|
|
|
|
Masz.
|
|
|
|
|
|
PIERWSZY
|
|
|
|
W nogi.
|
|
|
|
/ Słychać stukanie i klucz we drzwiach /
|
|
|
|
|
|
DRUGI DUCH
|
|
|
|
Pop, klecha, przyczajmy się i schowajmy rogi.
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA III
|
|
|
|
/ Wchodzą Kapral, braciszek bernardyn Piotr, jeden Więzień /
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha.
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
On zapewne osłabiał. — Konradzie! — nie słucha.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Pokój temu domowi, pokój grzesznikowi!
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
Dla Boga, on osłabiał, patrz — miota się, dąsa,
|
|
To jest wielka choroba, patrz, on usta kąsa.
|
|
|
|
/ Ks. Piotr modli się /
|
|
|
|
|
|
KAPRAL
|
|
|
|
/ do Więźnia /
|
|
|
|
Mój Panie, idźcie sobie, a nas tu zostawcie.
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
Ale dla Boga! próżnych modlitew nie prawcie;
|
|
Podejmijcie go z ziemi, połóżmy do łóżka;
|
|
Księże Pietrze.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Tu zostaw.
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
Oto jest poduszka.
|
|
|
|
/ kładzie Konrada /
|
|
|
|
E, ja wiem, co to znaczy. — Czasem nań napada
|
|
Takie szaleństwo: długo śpiewa, potem gada,
|
|
A jutro zdrów jak ryba. Lecz kto wam powiedział,
|
|
Że on osłabiał?
|
|
|
|
|
|
KAPRAL
|
|
|
|
Panie, ot byś cicho siedział.
|
|
Niech brat Piotr pomodli się nad waszym kolegą;
|
|
Bo ja wiem, że tu było — coś — tu — niedobrego.
|
|
Gdy runt odszedł, w tej celi hałas posłyszałem,
|
|
Spojrzę dziurką od klucza, a co tu widziałem,
|
|
To mnie wiedzieć. Pobiegłem do mojego kmotra,
|
|
Bo on człowiek pobożny, do braciszka Piotra —
|
|
Patrz na tego chorego: niedobrze się dzieje —
|
|
|
|
|
|
WIĘZIEŃ
|
|
|
|
Dalibóg nie pojmuję — nic, i oszaleję.
|
|
|
|
|
|
KAPRAL
|
|
|
|
Oszaleć? — Ej, Panowie, strzeżcie się, Panowie!
|
|
U was usta wymowne, wiele nauk w głowie,
|
|
A patrzcie, głowa mądra w prochu się taczała,
|
|
I z tych ust, tak wymownych, patrzaj — piana biała.
|
|
Słyszałem, co on śpiewał, ja słów nie pojąłem,
|
|
Lecz było coś u niego w oczach i nad czołem.
|
|
Wierz mi, że z tym człowiekiem niedobrze się dzieje —
|
|
Byłem ja w legijonach, nim wzięto w rekruty,
|
|
Brałem szturmem fortece, klasztory, reduty;
|
|
Więcej dusz wychodzących z ciała ja widziałem,
|
|
Niźli Waćpan przeczytał książek w życiu całem.
|
|
A to jest rzecz niemała widzieć, jak człek kona.
|
|
Widziałem ja na Pradze księży zarzynanych,
|
|
I w Hiszpaniji żywcem z wieży wyrzucanych;
|
|
Widziałem matek szablą rozrywane łona,
|
|
I dzieci konające na kozackich pikach,
|
|
I Francuzów na śniegu, i Turków na palu;
|
|
I wiem, co w konających widać męczennikach,
|
|
A co w złodzieju, zbójcy, Turku lub Moskalu.
|
|
Widziałem rozstrzelanych, co patrzyli śmiele
|
|
W rurę broni, nie chcieli na oczy zasłony;
|
|
A jak padli na ziemię, widziałem w ich ciele
|
|
Strach, co za życia wstydem i pychą więziony,
|
|
Wyszedł z trupa jak owad i pełzał wokoło:
|
|
Gorszy strach niż ten, który tchórza w bitwie nęka.
|
|
Taki strach, że dość spojrzeć na zamarłe czoło,
|
|
Aby widzieć, że dusza dąsa się i lęka,
|
|
Gardzi bólem i cierpi, i wieczna jej męka.
|
|
A więc, mój Panie, myślę, że twarz umarłego
|
|
Jest jak patent wojskowy do świata przyszłego,
|
|
I poznasz zaraz, jak on tam będzie przyjęty,
|
|
W jakiej randze i stopniu: święty czy przeklęty. —
|
|
A więc tego człowieka i pieśń, i choroba.
|
|
I czoło, i wzrok wcale mi się nie podoba.
|
|
Otóż Waćpan spokojnie idź do swojej celi,
|
|
My z bratem Piotrem będziem przy chorym siedzieli.
|
|
|
|
/ Więzień odchodzi /
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
Przepaść — tysiąc lat — pusto — dobrze — jeszcze więcéj!
|
|
Ja wytrzymam i dziesięć tysiąców tysięcy —
|
|
Modlić się? — tu modlitwa nie przyda się na nic —
|
|
I byłaż taka przepaść bez dna i bez granic? —
|
|
Nie wiedziałem — a była.
|
|
|
|
|
|
KAPRAL
|
|
|
|
Słyszysz, jak on szlocha:
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Synu mój, tyś na sercu, które ciebie kocha.
|
|
|
|
/ do Kaprala /
|
|
|
|
Wyjdź stąd i patrz, ażeby nikt tędy nie chodził
|
|
I póki stąd nie wyjdę, nikt mi nie przeszkodził.
|
|
|
|
/ Kapral odchodzi /
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
/ zrywa się /
|
|
|
|
Nie! — oka mi nie wydarł! mam to silne oko,
|
|
Widzę stąd, i stąd nawet, choć ciemno — głęboko,
|
|
Widzę ciebie, Rollison, — bracie, cóż to znaczy?
|
|
I tyś w więzieniu, zbity, krwią cały zbryzgany,
|
|
I ciebie Bóg nie słuchał, i tyś już w rozpaczy;
|
|
Szukasz noża, próbujesz głowę tłuc o ściany: —
|
|
«Ratunku!» — Bóg nie daje, ja ci dać nie mogę,
|
|
Oko mam silne, spojrzę, może cię zabiję —
|
|
Nie — ale ci pokażę okiem — śmierci drogę.
|
|
Patrz, tam masz okno, wybij, skocz, zleć i złam szyję,
|
|
I ze mną tu leć w głębie, w ciemność — lećmy na dół —
|
|
Otchłań — otchłań ta lepsza niźli ziemi padół;
|
|
Tu nie ma braci, matek, narodów, — tyranów —
|
|
Pójdź tu.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Duchu nieczysty, znam cię po twym jadzie,
|
|
Znowuś tu, najchytrzejszy ze wszystkich szatanów,
|
|
Znowu w dom opuszczony leziesz, brzydki gadzie.
|
|
Tyś wpełznął w jego usta, na zgubęś tu wpełznął,
|
|
W imię Pańskie jam ciebie pojmał i ochełznął.
|
|
Exorciso…
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Stój, nie klnij — stój, odstąp od progu,
|
|
Wyjdę —
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Nie wyjdziesz, aż się upodoba Bogu.
|
|
Lew z pokolenia Judy tu Pan — on zwycięża:
|
|
Sieć na lwa zastawiłeś i w twym własnym wniku
|
|
Złowiłeś się — Bóg ciebie złowił w tym grzeszniku.
|
|
W jego ustach chcę tobie najsroższy cios zadać:
|
|
Kłamco, ja tobie każę, musisz prawdę gadać.
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Parle-moi donc français, mon pauvre capucin,
|
|
J'ai pu dans le grand monde oublier mon latin.
|
|
Mais étant saint, tu dois avoir le don des langues —
|
|
Vielleicht sprechen Sie deutsch, was murmeln Sie so bang —
|
|
What it is, — Cavalleros, rispondero Io.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Ty to z ust jego wrzeszczysz, stujęzyczna żmijo,
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
C'est juste, dans ce jeu, nous sommes de moitié,
|
|
Il est savant, et moi, diable de mon métier.
|
|
J'étais son précepteur et je m'en glorifie,
|
|
En sais-tu plus que nous? parle — je te défie.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Ale stój, stój, mój księże, stój, już dosyć tego;
|
|
Tylko, księżuniu, nie męcz na próżno: — czyś szatan,
|
|
Żeby tak męczyć!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Ktoś ty?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Lukrecy, Lewiatan,
|
|
Voltaire, Alter Fritz, Legio sum.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Coś widział?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Zwierza.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Gdzie?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
W Rzymie.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Nie słucha mię — wróćmy do pacierza.
|
|
|
|
/ modli się /
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Ale słucham.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Gdzieś widział więźnia?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Mówię, w Rzymie —
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Kłamiesz.
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Księże, na honor, na kochanki imię,
|
|
Mej kochanki czarniutkiej, co tak do mnie wzdycha —
|
|
A wiesz ty, jak się zowie moja luba? — Pycha.
|
|
Jakiś ty nieciekawy! —
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
Przeciwią się duchy;
|
|
Upokórzmy się Panu i zróbmy akt skruchy.
|
|
|
|
/ modli się /
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Ale co tam masz robić, ja sam stąd wyruszę,
|
|
Przyznaję się, że wlazłem niezgrabnie w tę duszę.
|
|
Tu mnie kole — ta dusza jest jak skóra jeża,
|
|
Włożyłem ją na wywrót, kolcami do kiszek.
|
|
|
|
/ Ksiądz modli się /
|
|
|
|
Aleś bo i ty majster, choć prosty braciszek; —
|
|
Osły, powinni ciebie obrać za papieża.
|
|
Głupstwo stawią w kościele na przód, jak kolumny,
|
|
A ciebie kryją w kątku: świecznik, gwiazdę blasku!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Tyranie i pochlebco, i podły, i dumny,
|
|
Żebyś pierś ugryzł, u nóg wleczesz się po piasku.
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
/ śmiejąc się /
|
|
|
|
Aha! gniewasz się, pacierz przerwałeś — da capo;
|
|
Żebyś sam widział, jak ty śmiesznie kręcisz łapą —
|
|
Istny niedźwiadek, gdy się broni od komarów! —
|
|
On trzepie swoje, — no więc — dosyć już tych swarów;
|
|
Znam twoję moc i chcę się tobie wyspowiadać,
|
|
Będę ci o przeszłości i przyszłości gadać. —
|
|
A wiesz ty, co o tobie mówią w całym mieście? —
|
|
|
|
/ Ksiądz modli się /
|
|
|
|
A wiesz ty, co to będzie z Polską za lat dwieście? —
|
|
A wiesz, dlaczego tobie przeor tak nie sprzyja? —
|
|
A wiesz, w Apokalipsie co znaczy bestyja? —
|
|
Milczy i trzepie — oczy aż strach we mnie wlepił.
|
|
Powiedz, księżuniu, czegoś do mnie się uczepił?
|
|
Co ja winien, że takie mam odbierać chłosty.
|
|
Czy ja jestem król diabłów, — wszak ja diabeł prosty.
|
|
Zważ, czy to prawnie sługę ukarać za pana,
|
|
Wszakże ja tu przyszedłem z rozkazu Szatana;
|
|
Trudno mu się tłumaczyć, bo z nim nie brat za brat,
|
|
Jestem jako Kreishauptmann, Gubernator, Landrat: —
|
|
Każą duszę brać w areszt, biorę, sadzę w ciemność;
|
|
Zdarza się przy tym duszy jaka nieprzyjemność,
|
|
Ale czyż z mojej winy? — jam ślepe narzędzie;
|
|
Tyran szelma da ukaz, pisze: «Niech tak będzie» —
|
|
Czyż to mnie miło męczyć, — mnie samemu męka. —
|
|
Ach —
|
|
|
|
/ wzdycha /
|
|
|
|
jak to źle być czułym. — Ach, serce mi pęka.
|
|
Wierz mi: gdy pazurami grzesznika odzieram,
|
|
Nieraz ogonem, ah! ah! — łzy sobie ocieram.
|
|
|
|
/ Ksiądz modli się /
|
|
|
|
A wiesz, że jutro będziesz bity jako Haman?
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen.
|
|
Ego te exorciso, spiritus immunde —
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Księże, stój — słucham — gadam — stój — jedną sekundę!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Gdzie jest nieszczęsny więzień, co chce zgubić duszę? —
|
|
Milczysz — Exorciso te —
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Gadam, gadam — muszę.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Kogo widziałeś?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Więźnia.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Jakiego?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Grzesznika.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Gdzie? —
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Tam, w drugim klasztorze.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
W jakim?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Dominika.
|
|
Ten grzesznik już przeklęty, prawem mnie należy.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Kłamiesz.
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
On już umarły.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Kłamiesz.
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Chory leży.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Exorciso te —
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Gadam, gadam, skaczę — śpiewam —
|
|
Tylko nie klnij — jak gadać? — dusisz — ledwie ziewam.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Mów prawdę.
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Grzesznik chory, lata bez pamięci
|
|
I jutro rano szyję niezawodnie skręci.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Kłamiesz.
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Poświadczy godny świadek, kmotr Belzebub.
|
|
Pytaj go, męcz — niewinnej duszy mojej nie gub.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Jak ratować grzesznika?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Bodajeś zdechł, klecho,
|
|
Nie powiem.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Exorciso —
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Ratować pociechą.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Dobrze, gadaj wyraźnie — czego mu potrzeba?
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Mam chrypkę, nie wymówię.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Mów!
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Mój panie! królu!
|
|
Daj odpocząć
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Mów, czego potrzeba —
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
Księżulu,
|
|
Ja tego nie wymówię.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Mów!
|
|
|
|
|
|
DUCH
|
|
|
|
He — Wina — Chleba —
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Rozumiem, Chleba Twego i Krwi Twojej, Panie —
|
|
Pójdę, i daj mi spełnić Twoje rozkazanie.
|
|
|
|
/ do Ducha /
|
|
|
|
A teraz zabierz z sobą twe złości i błędy,
|
|
Skąd wszedłeś i jak wszedłeś, idź tam i tamtędy.
|
|
|
|
/ Duch uchodzi /
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
Dźwigasz mię! — ktoś ty? — strzeż się, sam spadniesz w te doły.
|
|
Podaje rękę — lećmy — w górę jak ptak lecę —
|
|
Mile oddycham wonią — promieniami świecę.
|
|
Któż mi dał rękę? — dobrzy ludzie i anioły;
|
|
Skądże litość, wam do mnie schodzić do tych dołów?
|
|
Ludzie? — Ludźmi gardziłem, nie znałem aniołów.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Módl się, bo strasznie Pańska dotknęła cię ręka:
|
|
Usta, którymiś wieczny Majestat obraził,
|
|
Te usta zły duch słowy szkaradnymi skaził;
|
|
Słowa głupstwa, najsroższa dla mądrych ust męka,
|
|
Oby ci policzone były za pokutę.
|
|
Obyś o nich zapomniał —
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
Już są tam — wykute.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Obyś, grzeszniku, nigdy sam ich nie wyczytał,
|
|
Oby cię o znaczenie ich Bóg nie zapytał —
|
|
Módl się; myśl twoja w brudne obleczona słowa,
|
|
Jak grzeszna, z tronu swego strącona królowa,
|
|
Gdy w żebraczej odzieży, okryta popiołem,
|
|
Odstoi czas pokuty swojej przed kościołem,
|
|
Znowu na tron powróci, strój królewski wdzieje
|
|
I większym niżli pierwej blaskiem zajaśnieje.
|
|
Usnął —
|
|
|
|
/ klęka /
|
|
|
|
— Twe miłosierdzie, Panie, jest bez granic.
|
|
|
|
/ pada krzyżem /
|
|
|
|
Panie, otom ja sługa dawny, grzesznik stary,
|
|
Sługa już spracowany i niezgodny na nic.
|
|
Ten młody, zrób go za mnie sługą Twojej wiary,
|
|
A ja za jego winy przyjmę wszystkie kary.
|
|
On poprawi się jeszcze, on wsławi Twe Imię.
|
|
Módlmy się, Pan nasz dobry! Pan ofiarę przyjmie.
|
|
|
|
/ modli się /
|
|
|
|
/ W bliskim kościele, za ścianą, zaczynają śpiewać pieśń Bożego Narodzenia. Nad Księdzem Piotrem Chór aniołów na nutę: «Anioł pasterzom mówił» /
|
|
|
|
|
|
CHÓR ANIOŁÓW
|
|
|
|
/ głosy dziecinne /
|
|
|
|
Pokój temu domowi,
|
|
Spoczynek grzesznikowi.
|
|
Sługo! sługo pokorny, cichy,
|
|
Wniosłeś pokój w dom pychy.
|
|
Pokój temu domowi.
|
|
|
|
|
|
ARCHANIOŁ PIERWSZY
|
|
|
|
/ na nutę: «Bóg nasz ucieczką» /
|
|
|
|
Panie, on zgrzeszył, przeciwko Tobie zgrzeszył on bardzo.
|
|
|
|
|
|
ARCHANIOŁ DRUGI
|
|
|
|
Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli.
|
|
|
|
|
|
ARCHANIOŁ PIERWSZY
|
|
|
|
Tych zdepc, o Panie, tych złam, o Panie, którzy Twe święte sądy pogardzą,
|
|
|
|
|
|
ARCHANIOŁ DRUGI
|
|
|
|
Ale tym daruj, co świętych sądów Twych nie pojęli.
|
|
|
|
|
|
ANIOŁ
|
|
|
|
Kiedym z gwiazdą nadziei
|
|
Leciał świecąc Judei,
|
|
Hymn Narodzenia śpiewali Anieli:
|
|
Mędrcy nas nie widzieli,
|
|
Królowie nie słyszeli.
|
|
|
|
Pastuszkowie spostrzegli
|
|
I do Betlejem biegli:
|
|
Pierwsi wieczną mądrość witali,
|
|
Wieczną władzę uznali:
|
|
Biedni, prości i mali.
|
|
|
|
|
|
ARCHANIOŁ PIERWSZY
|
|
|
|
Pan, gdy ciekawość, dumę i chytrość w sercu Aniołów, sług swych, obaczył,
|
|
Duchom wieczystym, Aniołom czystym, Pan nie przebaczył.
|
|
Runęły z niebios, jak deszcz gwiaździsty, Aniołów tłumy,
|
|
I deszczem lecą za nimi co dzień mędrców rozumy.
|
|
|
|
|
|
CHÓR ANIOŁÓW
|
|
|
|
Pan maluczkim objawia,
|
|
Czego wielkim odmawia.
|
|
Litość! litość! nad synem ziemi,
|
|
On był między wielkiemi,
|
|
Litość nad synem ziemi.
|
|
|
|
|
|
ARCHANIOŁ DRUGI
|
|
|
|
On sądów Twoich nie chodził badać jako ciekawy,
|
|
Nie dla mądrości ludzkiej on badał, ani dla sławy.
|
|
|
|
|
|
ARCHANIOŁ PIERWSZY
|
|
|
|
On Cię nie poznał, on Cię nie uczcił, Panie nasz wielki!
|
|
On Cię nie kochał, on Cię nie wezwał, nasz Zbawicielu!
|
|
|
|
|
|
ARCHANIOŁ DRUGI
|
|
|
|
Lecz on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki.
|
|
On kochał naród, on kochał wiele, on kochał wielu.
|
|
|
|
|
|
ANIOŁ
|
|
|
|
Krzyż w złoto oprawiony
|
|
Zdobi królów korony.
|
|
Na piersi mędrców błyszczy jak zorze,
|
|
A w duszę wniść nie może:
|
|
Oświeć, oświeć ich, Boże!
|
|
|
|
|
|
CHÓR ANIOŁÓW
|
|
|
|
My tak ludzi kochamy,
|
|
Tak z nimi być żądamy
|
|
Wygnani od mędrków i króli,
|
|
Prostaczek nas przytuli,
|
|
Nad nim dzień, noc śpiewamy.
|
|
|
|
|
|
CHÓR ARCHANIOŁÓW
|
|
|
|
Podnieś tę głowę, a wstanie z prochu, niebios dosięże,
|
|
I dobrowolnie padnie, i uczci krzyża podnóże;
|
|
Wedle niej cały świat u stóp krzyża niechaj polęże
|
|
I niech Cię wsławi, żeś sprawiedliwy i litościwy Pan nasz, o Boże!
|
|
|
|
|
|
OBADWA CHÓRY
|
|
|
|
Pokój, pokój prostocie,
|
|
Pokornej, cichej cnocie!
|
|
Sługo, sługo pokorny, cichy,
|
|
Wniosłeś pokój w dom pychy,
|
|
Pokój grzesznemu sierocie.
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA IV. DOM WIEJSKI PODE LWOWEM
|
|
|
|
/ Pokój sypialny — Ewa, młoda panienka, wbiega, poprawia kwiaty przed obrazem Najświętszej Panny, klęka i modli się. Wchodzi Marcelina /
|
|
|
|
|
|
MARCELINA
|
|
|
|
Modlisz się jeszcze dotąd! — czas spać, północ biła.
|
|
|
|
|
|
EWA
|
|
|
|
Jużem się za ojczyznę moję pomodliła,
|
|
Jak nauczono, i za ojca, i za mamę;
|
|
Zmówmy jeszcze i za nich pacierze też same.
|
|
Choć oni tak daleko, ale to są dziatki
|
|
Jednej ojczyzny naszej, Polski, jednej matki.
|
|
Litwin, co dziś tu przybył, uciekł od Moskali;
|
|
Strach słyszeć, co tam oni z nimi wyrabiali.
|
|
Zły car kazał ich wszystkich do ciemnicy wsadzić
|
|
I jak Herod chce całe pokolenie zgładzić.
|
|
Litwin ten bardzo ojca naszego zasmucił,
|
|
Poszedł w pole i dotąd z przechadzki nie wrócił.
|
|
Mama na mszę posłała i obchód żałobny,
|
|
Bo wielu z nich umarło. — Ja pacierz osobny
|
|
Zmówię za tego, co te piosenki ogłosił;
|
|
|
|
/ pokazując książkę /
|
|
|
|
I on także w więzieniu, jak nam gość donosił.
|
|
Te piosenki czytałam; niektóre są piękne —
|
|
Jeszcze pójdę, przed Matką Najświętszą uklęknę,
|
|
Pomodlę się za niego; kto wie, czy w tej chwili
|
|
Ma rodziców, żeby się za nim pomodlili.
|
|
|
|
/ Marcelina odchodzi /
|
|
|
|
/ Ewa modli się i usypia /
|
|
|
|
|
|
ANIOŁ
|
|
|
|
Lekko i cicho, jak lekkie sny zlećmy.
|
|
|
|
|
|
CHÓR ANIOŁÓW
|
|
|
|
Braciszka miłego sen rozweselmy,
|
|
Sennemu pod głowę skrzydło podścielmy,
|
|
Oczami, gwiazdami, twarz mu oświećmy,
|
|
Śpiewając i grając latajmy wiankiem,
|
|
Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem.
|
|
Rączęta liliowe za liście splećmy,
|
|
Za róże kwitnące czoła rozniećmy,
|
|
Spod wstążek gwiaździstych włos nasz rozwiążmy.
|
|
Rozpuśćmy w promienie, rozlejmy w wonie;
|
|
Kwitnącym, pachnącym, żyjącym wiankiem
|
|
Kochanka naszego piersi okrążmy,
|
|
Kochanka naszego otulmy skronie.
|
|
Śpiewając i grając latajmy wiankiem,
|
|
Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem.
|
|
|
|
|
|
EWA
|
|
|
|
|
|
*WIDZENIE*
|
|
|
|
Deszczyk tak świeży, miły, cichy jak rosa,
|
|
I skąd ten deszczyk — tak czyste niebiosa,
|
|
Jasne niebiosa! —
|
|
Krople zielone, kraśne — trawki, równianki,
|
|
Róże, lilije, wianki
|
|
Obwijają mię wkoło. — Ach, jaki sen wonny,
|
|
Sen lekki, słodki, — oby był dozgonny.
|
|
Różo błyszcząca, słoneczna,
|
|
Lilijo przeczysta, mleczna!
|
|
Ty nie z ziemi: — tam rosłaś, nad białym obłokiem.
|
|
Narcyzie, jakim śnieżnym patrzysz na mnie okiem;
|
|
A te błękitne kwiaty pamiątek,
|
|
Jak źrenice niewiniątek —
|
|
Poznałam — kwiatki moje — sama polewałam,
|
|
W moim ogródku wczora nazbierałam,
|
|
I uwieńczyłam Matki Boskiej skronie,
|
|
Tam nad łóżkiem na obrazku.
|
|
Widzę — to Matka Boska — cudowny blasku!
|
|
Pogląda na mnie, bierze wianek w dłonie,
|
|
Podaje Jezusowi, a Jezus dziecię
|
|
Z uśmiechem rzuca na mnie kwiecie —
|
|
Jak wypiękniały kwiatki — jak ich wiele — krocie,
|
|
A wszystkie w przelocie
|
|
Szukają na powietrzu siebie,
|
|
Moje kochanki!
|
|
I same plotą się w wianki.
|
|
Jak tu mnie miło, jak w niebie;
|
|
Jak tu mnie dobrze, mój Boże; —
|
|
Niech mię na zawsze ten wianek otoczy,
|
|
Niech zasnę, umrę, patrząc w te róże,
|
|
W te białe narcyzu oczy.
|
|
|
|
Róża, ta róża żyje
|
|
Wstąpiła w nią dusza,
|
|
Główką lekko rusza,
|
|
Jaki ogień z niej bije.
|
|
To rumieniec żyjący — jak zorzy wniście.
|
|
Śmieje się, jak na uśmiech rozwija liście,
|
|
Roztula między liściem dwoje ust z koralu,
|
|
Mówi, coś mówi — jak cicho, jak skromnie.
|
|
Co ty, różo, szepcesz do mnie?
|
|
Zbyt cicho, smutnie — czy to głos żalu?
|
|
Skarżysz się, żeś wyjęta z rodzinnej trawki?
|
|
Nie wzięłam ciebie dla mojej zabawki,
|
|
Jam tobą skronie Matki Najświętszej wieńczyła,
|
|
Jam po spowiedzi wczora łzami cię poiła;
|
|
A z twoich ust koralu
|
|
Wylatują promieniem
|
|
Iskierka po iskierce —
|
|
Czy taka światłość jest twoim pieniem?
|
|
Czego chcesz, różo miła?
|
|
|
|
|
|
RÓŻA
|
|
|
|
Weź mnie na serce.
|
|
|
|
|
|
ANIOŁOWIE
|
|
|
|
Rozwiążmy, rozplećmy anielski wianek.
|
|
|
|
|
|
RÓŻA
|
|
|
|
Odwijam me skrzydła, wyplatam czoło.
|
|
|
|
|
|
ANIOŁOWIE
|
|
|
|
My w niebo do domu lećmy wesoło.
|
|
|
|
|
|
RÓŻA
|
|
|
|
Ja będę ją bawił, nim błyśnie ranek,
|
|
Na sennym jej sercu złożę me skronie:
|
|
Jak święty apostoł, Pański kochanek,
|
|
Na boskim Chrystusa spoczywał łonie.
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA V. CELA KSIĘDZA PIOTRA
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
/ modli się leżąc krzyżem /
|
|
|
|
Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? —
|
|
Prochem i niczem;
|
|
Ale gdym Tobie moję nicość wyspowiadał,
|
|
Ja, proch, będę z Panem gadał.
|
|
|
|
|
|
*WIDZENIE*
|
|
|
|
Tyran wstał — Herod! — Panie, cała Polska młoda
|
|
Wydana w ręce Heroda.
|
|
Co widzę — długie, białe, dróg krzyżowych biegi,
|
|
Drogi długie — nie dojrzeć — przez puszcze, przez śniegi
|
|
Wszystkie na północ! — tam, tam w kraj daleki,
|
|
Płyną jak rzeki.
|
|
Płyną: — ta droga prosto do żelaznej bramy,
|
|
Tamta jak strumień wpadła pod skałę, w te jamy,
|
|
A tamtej ujście w morzu. — Patrz! po drogach leci
|
|
Tłum wozów — jako chmury wiatrami pędzone,
|
|
Wszystkie tam w jedną stronę.
|
|
Ach, Panie! to nasze dzieci,
|
|
Tam na północ — Panie, Panie!
|
|
Takiż to los ich — wygnanie!
|
|
I dasz ich wszystkich wygubić za młodu,
|
|
I pokolenie nasze zatracisz do końca? —
|
|
Patrz! — ha! — to dziecię uszło — rośnie — to obrońca!
|
|
Wskrzesiciel narodu, —
|
|
Z matki obcej; krew jego dawne bohatery,
|
|
A imię jego będzie czterdzieści i cztery.
|
|
|
|
Panie! czy przyjścia jego nie raczysz przyśpieszyć?
|
|
Lud mój pocieszyć? —
|
|
Nie! lud wycierpi. — Widzę ten motłoch — tyrany,
|
|
Zbójce — biegą — porwali — mój Naród związany
|
|
Cała Europa wlecze, nad nim się urąga —
|
|
«Na trybunał!» — Tam zgraja niewinnego wciąga.
|
|
Na trybunale gęby, bez serc, bez rąk; sędzie —
|
|
To jego sędzie!
|
|
Krzyczą: «Gal, Gal sądzić będzie»
|
|
Gal w nim winy nie znalazł i — umywa ręce,
|
|
A króle krzyczą: «Potęp i wydaj go męce;
|
|
Krew jego spadnie na nas i na syny nasze;
|
|
Krzyżuj syna Maryi, wypuść Barabasze:
|
|
Ukrzyżuj, — on cesarza koronę znieważa,
|
|
Ukrzyżuj, — bo powiemy, żeś ty wróg cesarza».
|
|
Gal wydał — już porwali — już niewinne skronie
|
|
Zakrwawione, w szyderskiej, cierniowej koronie,
|
|
Podnieśli przed świat cały; — i ludy się zbiegły —
|
|
Gal krzyczy: «Oto naród wolny, niepodległy!»
|
|
|
|
Ach, Panie, już widzę krzyż — ach, jak długo, długo
|
|
Musi go nosić — Panie, zlituj się nad sługą.
|
|
Daj mu siły, bo w drodze upadnie i skona —
|
|
Krzyż ma długie, na całą Europę ramiona,
|
|
Z trzech wyschłych ludów, jak z trzech twardych drzew ukuty. —
|
|
Już wleką; już mój Naród na tronie pokuty —
|
|
Rzekł: «Pragnę» — Rakus octem, Borus żółcią poi,
|
|
A matka Wolność u nóg zapłakana stoi.
|
|
Patrz — oto żołdak Moskal z kopiją przyskoczył
|
|
I krew niewinną mego narodu wytoczył.
|
|
Cóżeś zrobił, najgłupszy, najsroższy z siepaczy!
|
|
On jeden poprawi się, i Bóg mu przebaczy.
|
|
|
|
Mój kochanek już głowę konającą spuścił,
|
|
Wołając: «Panie, Panie, za coś mię opuścił!»
|
|
On skonał!
|
|
|
|
/ Słychać Chóry aniołów — daleki śpiew wielkanocnej pieśni — na koniec słychać: «alleluja! alleluja!» /
|
|
|
|
Ku niebu, on ku niebu, ku niebu ulata!
|
|
I od stóp jego wionęła
|
|
Biała jak śnieg szata —
|
|
Spadła, — szeroko — cały świat się w nią obwinął.
|
|
Mój kochanek na niebie, sprzed oczu nie zginął.
|
|
Jako trzy słońca błyszczą jego trzy źrenice,
|
|
I ludom pokazuje przebitą prawicę.
|
|
|
|
Któż ten mąż? — To namiestnik na ziemskim padole.
|
|
Znałem go, — był dzieckiem — znałem,
|
|
Jak urósł duszą i ciałem!
|
|
On ślepy, lecz go wiedzie anioł pacholę.
|
|
Mąż straszny — ma trzy oblicza,
|
|
On ma trzy czoła.
|
|
Jak baldakim rozpięta księga tajemnicza
|
|
Nad jego głową, osłania lice.
|
|
Podnóżem jego są trzy stolice.
|
|
Trzy końce świata drżą, gdy on woła;
|
|
I słyszę z nieba głosy jak gromy:
|
|
To namiestnik wolności na ziemi widomy!
|
|
On to na sławie zbuduje ogromy
|
|
Swego kościoła!
|
|
Nad ludy i nad króle podniesiony;
|
|
Na trzech stoi koronach, a sam bez korony:
|
|
A życie jego — trud trudów,
|
|
A tytuł jego — lud ludów;
|
|
Z matki obcej, krew jego dawne bohatery,
|
|
A imię jego czterdzieści i cztery.
|
|
Sława! sława! sława!
|
|
|
|
/ zasypia /
|
|
|
|
|
|
ANIOŁOWIE
|
|
|
|
/ schodzą widomie /
|
|
|
|
Usnął — Wyjmijmy z ciała duszę, jak dziecinę
|
|
Senną z kolebki złotej, i zmysłów sukienkę
|
|
Lekko zwleczmy; ubierzmy w światło jak jutrzenkę
|
|
I lećmy. Jasną duszę nieśmy w niebo trzecie,
|
|
Ojcu naszemu złożyć na kolanach dziecię;
|
|
Niech uświęci sennego ojcowską pieszczotą,
|
|
A przed ranną modlitwą duszę wrócim życiu,
|
|
I znowu w czystych zmysłów otulim powiciu,
|
|
I znowu złożym w ciało, jak w kolebkę złotą.
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA VI
|
|
|
|
/ Pokój sypialny wspaniały — Senator obraca się na łożu i wzdycha — Dwóch Diabłów nad głową /
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ I
|
|
|
|
Spił się, a nie chce spać,
|
|
Muszę tak długo stać,
|
|
Łajdaku, cicho leż!
|
|
Czy go tam kole jeż?
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ II
|
|
|
|
Syp mu na oczy mak.
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ I
|
|
|
|
Zasnął, wpadnę jak zwierz.
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ II
|
|
|
|
Jako na wróbla ptak.
|
|
|
|
|
|
OBADWAJ
|
|
|
|
Duszę do piekła wlec,
|
|
Wężami smagać, piec.
|
|
|
|
|
|
BELZEBUB
|
|
|
|
Wara!
|
|
|
|
|
|
DWAJ DIABŁY
|
|
|
|
Coś ty za kmotr?
|
|
|
|
|
|
BELZEBUB
|
|
|
|
Belzebub.
|
|
|
|
|
|
DWAJ DIABŁY
|
|
|
|
No, i cóż?
|
|
|
|
|
|
BELZEBUB
|
|
|
|
Zwierzyny mi nie płosz.
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ I
|
|
|
|
Ale gdy zaśnie łotr,
|
|
Do mnie należy sen?
|
|
|
|
|
|
BELZEBUB
|
|
|
|
Jak ujrzy noc i żar,
|
|
Srogość i mnogość kar,
|
|
Zlęknie się naszych scen;
|
|
Przypomni jutro sen,
|
|
Może poprawić się,
|
|
Jeszcze daleko zgon.
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ II
|
|
|
|
/ wyciągając szpony /
|
|
|
|
Pozwól zabawić się —
|
|
Co ty o niego drżysz,
|
|
Gdy poprawi się on,
|
|
Ja każę święcić się
|
|
I wezmę w ręce krzyż.
|
|
|
|
|
|
BELZEBUB
|
|
|
|
Jak zbyt nastraszysz raz,
|
|
Gotów przypomnieć sen,
|
|
Gotów oszukać nas,
|
|
Wypuścisz ptaka z rąk.
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ I
|
|
|
|
/ pokazując sennego /
|
|
|
|
Ależ braciszek ten,
|
|
Ten mój najmilszy syn,
|
|
Będzież on spał bez mąk?
|
|
Nie chcesz? — ja męczę sam.
|
|
|
|
|
|
BELZEBUB
|
|
|
|
Łotrze, a znasz mój czyn?
|
|
Od cara zwierzchność mam!
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ I
|
|
|
|
Pardon — cóż każesz Waść?
|
|
|
|
|
|
BELZEBUB
|
|
|
|
Możesz na duszę wpaść,
|
|
Możesz ją w pychę wzdąć,
|
|
A potem w hańbę pchnąć,
|
|
Możesz w pogardzie wlec
|
|
I szyderstwami siec,
|
|
Ale o piekle cyt!
|
|
My lećmy — fit, fit, fit.
|
|
|
|
/ odlatuje /
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ I
|
|
|
|
Więc ja za duszę cap;
|
|
Aha, łajdaku, drżysz!
|
|
|
|
|
|
DIABEŁ II
|
|
|
|
Tylko ją bierz do łap
|
|
Lekko, jak kotek mysz.
|
|
|
|
|
|
*WIDZENIE SENATORA*
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ przez sen /
|
|
|
|
Pismo! — to dla mnie — reskrypt Jego Carskiej Mości!
|
|
Własnoręczny, — ha! ha! ha! — rubli sto tysięcy.
|
|
Order! — gdzie — lokaj, przypnij — tu. Tytuł książęcy!
|
|
A! — a! — Wielki Marszałku; a! — pękną z zazdrości:
|
|
|
|
/ przewraca się /
|
|
|
|
Do Cesarza! — przedpokój — oni wszyscy stoją;
|
|
Nienawidzą mnie wszyscy, kłaniają się, boją.
|
|
Marszałek — Grand Contrôleur — ledwie poznasz, w masce.
|
|
Ach, jakie lube szemrania,
|
|
Dokoła lube szemrania:
|
|
Senator w łasce, w łasce, w łasce, w łasce, w łasce.
|
|
Ach, niech umrę, niech umrę śród tego szemrania,
|
|
Jak śród nałożnic moich łaskotania!
|
|
Każdy się kłania,
|
|
Jestem duszą zebrania.
|
|
Patrzą na mnie, zazdroszczą — nos w górę zadzieram:
|
|
O rozkoszy! umieram, z rozkoszy umieram!
|
|
|
|
/ przewraca się /
|
|
|
|
Cesarz! — Jego Imperatorska Mość — a! Cesarz wchodzi,
|
|
A! — co? — nie patrzy! zmarszczył brwi — spojrzał ukosem?
|
|
Ach! — Najjaśniejszy Panie — ach! — nie mogę głosem —
|
|
Głos mi zamarł — ach, dreszcz, pot, — ach! dreszcz ziębi, chłodzi. —
|
|
Ach, Marszałek! — co? do mnie odwraca się tyłem.
|
|
Tyłem, a! senatory, dworskie urzędniki!
|
|
Ach, umieram, umarłem, pochowany, zgniłem,
|
|
I toczą mię robaki, szyderstwa, żarciki.
|
|
Uciekają ode mnie. Ha! jak pusto! głucho.
|
|
Szambelan szelma, szelma! patrz, wyszczyrza zęby —
|
|
Dbrum — ten uśmiech jak pająk wleciał mi do gęby.
|
|
|
|
/ spluwa /
|
|
|
|
Jaki dźwięk! — to kalambur — o brzydka mucho;
|
|
|
|
/ opędza koło nosa /
|
|
|
|
Lata mi koło nosa
|
|
Jak osa,
|
|
I epigramy, żarciki, przytyki,
|
|
Te szmery, — ach, to świerszcze wlazły mi w ucho:
|
|
Moje ucho, moje ucho!
|
|
|
|
/ wytrząsa palcem ucho /
|
|
|
|
Jaki szmer — kamerjunkry świszczą jak puszczyki,
|
|
Damy ogonem skrzeczą jak grzechotniki,
|
|
Jaki okropny szmer! śmiechy! wrzaski:
|
|
Senator wypadł z łaski, z łaski! z łaski, z łaski.
|
|
|
|
/ pada z łóżka na ziemią /
|
|
|
|
|
|
DIABŁY
|
|
|
|
/ zstępują widomie /
|
|
|
|
Teraz duszę ze zmysłów wydrzem, jak z okucia
|
|
Psa złego; lecz nie całkiem, nałożym kaganiec,
|
|
Na wpół zostawim w ciele, by nie tracił czucia;
|
|
Drugą połowę wleczmy aż na świata kraniec,
|
|
Gdzie się doczesność kończy, a wieczność zaczyna,
|
|
Gdzie z sumnieniem graniczy piekielna kraina;
|
|
I złe psisko uwiążem tam, na pograniczu:
|
|
Tam pracuj, ręko moja, tam świstaj, mój biczu.
|
|
Nim trzeci kur zapieje, musim z tej męczarni
|
|
Wrócić zmordowanego, skalanego ducha;
|
|
Znowu przykuć do zmysłów jako do łańcucha,
|
|
I znowu w ciele zamknąć jako w brudnej psiarni.
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA VII. SALON WARSZAWSKI
|
|
|
|
/ Kilku wielkich Urzędników, kilku wielkich Literatów, kilka Dam wielkiego tonu, kilku Jenerałów i Sztabsoficerow; wszyscy incognito piją herbatę przy stoliku — bliżej drzwi kilku Młodych ludzi i dwóch Starych Polaków. Stojący rozmawiają z żywością — towarzystwo stolikowe mówi po francusku, przy drzwiach po polsku /
|
|
|
|
|
|
*PRZY DRZWIACH*
|
|
|
|
|
|
ZENON NIEMOJEWSKI
|
|
|
|
/ do Adolfa /
|
|
|
|
To i u was na Litwie toż samo się dzieje?
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Ach, u nas gorzej jeszcze, u nas krew się leje!
|
|
|
|
|
|
NIEMOJEWSKI
|
|
|
|
Krew?
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Nie na polu bitwy, lecz pod ręką kata,
|
|
Nie od miecza, lecz tylko od pałki i bata.
|
|
|
|
/ Rozmawiają ciszej /
|
|
|
|
|
|
*PRZY STOLIKU*
|
|
|
|
|
|
HRABIA
|
|
|
|
To bal był taki świetny, i wojskowych wiele?
|
|
|
|
|
|
FRANCUZ
|
|
|
|
Ja słyszałem, że było pusto jak w kościele.
|
|
|
|
|
|
DAMA
|
|
|
|
Owszem, pełno —
|
|
|
|
|
|
HRABIA
|
|
|
|
I świetny?
|
|
|
|
|
|
DAMA
|
|
|
|
O tym mówić długo.
|
|
|
|
|
|
KAMERJUNKIER
|
|
|
|
Służono najniezgrabniej, choć z liczną usługą;
|
|
Nie miałem szklanki wina, ułamku pasztetu,
|
|
Tak zawalono całe wniście do bufetu.
|
|
|
|
|
|
DAMA I
|
|
|
|
W sali tańców zgoła nic nie ugrupowano,
|
|
Jak na raucie angielskim po nogach deptano.
|
|
|
|
|
|
DAMA II
|
|
|
|
Bo to był tylko jeden z prywatnych wieczorów.
|
|
|
|
|
|
SZAMBELAN
|
|
|
|
Przepraszam, bal proszony — mam dotąd bilety.
|
|
|
|
/ wyjmuje inwitacje i pokazuje, wszyscy przekonywają się /
|
|
|
|
|
|
DAMA I
|
|
|
|
Tym gorzej; pomieszano grupy, toalety,
|
|
Nie można było zgoła ocenić ubiorów.
|
|
|
|
|
|
DAMA II
|
|
|
|
Odtąd jak Nowosilcow wyjechał z Warszawy,
|
|
Nikt nie umie gustownie urządzić zabawy:
|
|
Nie widziałam pięknego balu ani razu.
|
|
On umiał ugrupować bal na kształt obrazu;
|
|
|
|
/ Słychać między mężczyznami śmiech /
|
|
|
|
|
|
DAMA I
|
|
|
|
Śmiejcie się, Państwo, mówcie, co się wam podoba,
|
|
A była to potrzebna w Warszawie osoba.
|
|
|
|
|
|
*PRZY DRZWIACH*
|
|
|
|
|
|
JEDEN Z MŁODYCH
|
|
|
|
Cichowski uwolniony?
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Ja znam Cichowskiego.
|
|
Właśnie byłem, chciałem się dowiedzieć od niego,
|
|
Żeby między naszymi na Litwie rozgłosić.
|
|
|
|
|
|
ZENON NIEMOJEWSKI
|
|
|
|
My powinniśmy z sobą łączyć się i znosić;
|
|
Inaczej, rozdzieleni, wszyscy zginiem marnie.
|
|
|
|
/ gadają ciszej /
|
|
|
|
|
|
MŁODA DAMA
|
|
|
|
/ przy nich stojąca /
|
|
|
|
A jakie on okropne wytrzymał męczarnie!
|
|
|
|
/ rozmawiają /
|
|
|
|
|
|
*PRZY STOLIKU*
|
|
|
|
|
|
JENERAŁ
|
|
|
|
/ do Literata /
|
|
|
|
Ale przeczytaj wreszcie — dajże się uprosić.
|
|
|
|
|
|
LITERAT
|
|
|
|
Ja nie umiem na pamięć.
|
|
|
|
|
|
JENERAŁ
|
|
|
|
Zwykłeś z sobą nosić.
|
|
Masz przy sobie pod frakiem — a — widzę okładki:
|
|
Damy chcą słyszeć.
|
|
|
|
|
|
LITERAT
|
|
|
|
Damy? — a! — to literatki.
|
|
Więcej wierszy francuskich na pamięć umieją
|
|
Niźli ja.
|
|
|
|
|
|
JENERAŁ
|
|
|
|
/ idzie mówiąc z Damami /
|
|
|
|
Tylko niechaj Panie się nie śmieją.
|
|
|
|
|
|
DAMA
|
|
|
|
Macie robić lekturę? — przepraszam — choć umiem
|
|
Po polsku, ale polskich wierszy nie rozumiem.
|
|
|
|
|
|
JENERAŁ
|
|
|
|
/ do Oficera /
|
|
|
|
Ma racyję po części, bo nudne po trochu.
|
|
|
|
/ pokazuje na Literata /
|
|
|
|
Opiewa tysiąc wierszy o sadzeniu grochu.
|
|
|
|
/ do Literata /
|
|
|
|
Czytajże, jeśli ciebie nie będziem słuchali —
|
|
To patrz —
|
|
|
|
/ pokazując na drugiego Literata /
|
|
|
|
ten nam gazeciarz swe rymy wypali.
|
|
Śliczna byłaby wszystkim słuchaczom przysługa.
|
|
Patrz, jak się on zaprasza, jak śmieje się, mruga;
|
|
I usta już otworzył jak zdechłą ostrygę,
|
|
I oko zwrócił wielkie i słodkie jak figę.
|
|
|
|
|
|
LITERAT
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
Wychodzą —
|
|
|
|
/ do Jenerała /
|
|
|
|
Długie wiersze, ja bym piersi strudził.
|
|
|
|
|
|
JENERAŁ
|
|
|
|
/ do Oficera /
|
|
|
|
Dobrze, że nie chce czytać, boby nas zanudził.
|
|
|
|
|
|
MŁODA DAMA
|
|
|
|
/ oddzielając się od grupy młodszej, ode drzwi, do stolika /
|
|
|
|
A to jest rzecz okropna — słuchajcie, Panowie!
|
|
|
|
/ do Adolfa /
|
|
|
|
Niechaj Pan tym Ichmościom o Cichowskim powie.
|
|
|
|
|
|
OFICER WYŻSZY
|
|
|
|
Cichowski wypuszczony?
|
|
|
|
|
|
HRABIA
|
|
|
|
Przesiedział lat tyle
|
|
W więzieniu —
|
|
|
|
|
|
SZAMBELAN
|
|
|
|
Ja myśliłem, że leżał w mogile.
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
O takich rzeczach słuchać nie bardzo bezpiecznie,
|
|
A wyjść w środku powieści byłoby niegrzecznie.
|
|
|
|
/ wychodzi /
|
|
|
|
|
|
HRABIA
|
|
|
|
Wypuszczony? — to dziwna.
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
Nie znaleźli winy.
|
|
|
|
|
|
MISTRZ CEREMONII
|
|
|
|
Któż tu mówi o winach; — są inne przyczyny —
|
|
Kto długo był w więzieniu, widział, słyszał wiele —
|
|
A rząd ma swe widoki, ma głębokie cele,
|
|
Które musi ukrywać. — To jest rzecz rządowa —
|
|
Tajniki polityczne — myśl gabinetowa.
|
|
To się tak wszędzie dzieje — są tajniki stanu —
|
|
Ale Pan z Litwy, — a! a! — to jest dziwno Panu.
|
|
Panowie na wsi, to tak chcecie o cesarstwie
|
|
Wiedzieć wszystko, jak gdyby o swym gospodarstwie.
|
|
|
|
/ uśmiecha się /
|
|
|
|
|
|
KAMERJUNKIER
|
|
|
|
Pan z Litwy, i po polsku? nie pojmuję wcale —
|
|
Ja myśliłem, że w Litwie to wszystko Moskale.
|
|
O Litwie, dalibógże! mniej wiem niż o Chinach —
|
|
Constitutionnel coś raz pisał o Litwinach,
|
|
Ale w innych gazetach francuskich ni słowa.
|
|
|
|
|
|
PANNA
|
|
|
|
/ do Adolfa /
|
|
|
|
Niech Pan opowie, — to rzecz ważna, narodowa.
|
|
|
|
|
|
STARY POLAK
|
|
|
|
Znałem starych Cichowskich, uczciwa rodzina;
|
|
Oni są z Galicyi. Słyszałem, że syna
|
|
Wzięli i zamorzyli: — mój krewny daleki!
|
|
Nie widziałem go dawno, — o ludzie! o wieki!
|
|
Trzy pokolenia przeszły, jak nas przemoc dręczy;
|
|
Męczyła ojców naszych, — dzieci, wnuków męczy!
|
|
|
|
|
|
ADOLF
|
|
|
|
/ Wszyscy zbliżają się i słuchają /
|
|
|
|
Znałem go będąc dzieckiem; — był on wtenczas młody,
|
|
Żywy, dowcipny, wesół i sławny z urody;
|
|
Był duszą towarzystwa; gdzie się tylko zjawił.
|
|
Wszystkich opowiadaniem i żartami bawił;
|
|
Lubił dzieci, i często brał mię na kolana,
|
|
U dzieci miał on tytuł «wesołego pana».
|
|
Pamiętam włosy jego, — nieraz ręce moje
|
|
Plątałem w jasnych włosów kędzierzawe zwoje.
|
|
Wzrok pamiętam, — musiał być wesoły, niewinny,
|
|
Bo kiedy patrzył na nas, zdawał się dziecinny;
|
|
I patrząc na nas, wabił nas do swej źrenicy,
|
|
Patrząc nań, myśleliśmy, żeśmy rówiennicy.
|
|
On wtenczas miał się żenić; — pomnę, że przynosił
|
|
Dzieciom dary swej przyszłej i na ślub nas prosił.
|
|
Potem długo nie przyszedł, i mówiono w domu,
|
|
Że nie wiedzieć gdzie zniknął, umknął po kryjomu,
|
|
Szuka rząd, ale śladu dotąd nie wytropił, —
|
|
Na koniec powiedziano: zabił się, utopił.
|
|
Policyja dowodem stwierdziła domysły,
|
|
Znaleziono płaszcz jego nad brzegami Wisły;
|
|
Przyniesiono płaszcz żonie — poznała — on zginął;
|
|
Trupa nie znaleziono — i tak rok przeminął.
|
|
Dlaczegóż on się zabił? — pytano, badano,
|
|
Żałowano, płakano; wreszcie — zapomniano.
|
|
|
|
I minęło dwa lata. Jednego wieczora
|
|
Więźniów do Belwederu wiedziono z klasztora.
|
|
Wieczór ciemny i dżdżysty; — nie wiem, czy przypadkiem,
|
|
Czy umyślnie ktoś był tej procesyi świadkiem;
|
|
Może jeden z odważnych warszawskich młodzieńców,
|
|
Którzy śledzą pobytu i nazwiska jeńców:
|
|
Warty stały w ulicach, głucho było w mieście —
|
|
Wtem ktoś zza muru krzyknął: «Więźnie, kto jesteście?»
|
|
Sto ozwało się imion; — śród nich dosłyszano
|
|
Jego imię, i żonie nazajutrz znać dano.
|
|
Pisała i latała, prosiła, błagała,
|
|
Lecz prócz tego imienia — nic nie posłyszała.
|
|
I znowu lat trzy przeszło bez śladu, bez wieści.
|
|
Lecz nie wiedzieć kto szerzył w Warszawie powieści,
|
|
Że on żyje, że męczą, że przyznać się wzbrania
|
|
I że dotąd nie złożył żadnego wyznania;
|
|
Że mu przez wiele nocy spać nie dozwolano,
|
|
Że karmiono śledziami i pić nie dawano;
|
|
Że pojono opijum, nasyłano strachy,
|
|
Larwy; że łaskotano w podeszwy, pod pachy —
|
|
Lecz wkrótce innych wzięto, o innych zaczęli
|
|
Mówić; żona płakała, wszyscy zapomnieli.
|
|
|
|
Aż niedawno przed domem żony w nocy dzwonią —
|
|
Otworzono: Oficer i żandarm pod bronią,
|
|
I więzień. — On — każą dać pióra i papieru;
|
|
Podpisać, że wrócony żywy z Belwederu.
|
|
Wzięli podpis, i palcem pogroziwszy: «Jeśli
|
|
Wydasz…» — i nie skończyli; jak weszli, odeszli.
|
|
To on był. — Biegę widzieć, przyjaciel ostrzega:
|
|
«Nie idź dzisiaj, bo spotkasz pod wrotami szpiega».
|
|
Idę nazajutrz, w progu policejskie draby;
|
|
Idę w tydzień, on sam mię nie przyjmuje, słaby.
|
|
Aż niedawno za miastem w pojeździe spotkałem —
|
|
Powiedziano, że to on, bo go nie poznałem.
|
|
Utył, ale to była okropna otyłość:
|
|
Wydęła go zła strawa i powietrza zgniłość;
|
|
Policzki mu nabrzmiały, pożółkły i zbladły,
|
|
W czole zmarszczki pół wieku, włosy wszystkie spadły.
|
|
Witam, on mię nie poznał, nie chciał mówić do mnie,
|
|
Mówię, kto jestem, patrzy na mnie bezprzytomnie.
|
|
Gdym dawnej znajomości szczegóły powiadał,
|
|
Wtenczas on oczy we mnie utopił i badał.
|
|
Ach! wszystko, co przecierpiał w swych męczarniach dziennych,
|
|
I wszystko, co przemyślił w swych nocach bezsennych,
|
|
Wszystko poznałem w jednej chwili z jego oka;
|
|
Bo na tym oku była straszliwa powłoka.
|
|
Źrenice miał podobne do kawałków szklanych,
|
|
Które zostają w oknach więzień kratowanych,
|
|
Których barwa jest szara jak tkanka pajęcza,
|
|
A które, patrząc z boku, świecą się jak tęcza:
|
|
I widać w nich rdzę krwawą, iskry, ciemne plamy,
|
|
Ale ich okiem na wskroś przebić nie zdołamy:
|
|
Straciły przezroczystość, lecz widać po wierzchu,
|
|
Że leżały w wilgoci, w pustkach, w ziemi, w zmierzchu.
|
|
W miesiąc poszedłem znowu, myśliłem, że zdoła
|
|
Rozpatrzyć się na świecie i pamięć przywoła.
|
|
Lecz tyle tysięcy dni był pod śledztwa próbą,
|
|
Tyle tysięcy nocy rozmawiał sam z sobą,
|
|
Tyle lat go badały mękami tyrany,
|
|
Tyle lat otaczały słuch mające ściany;
|
|
A całą jego było obroną — milczenie,
|
|
A całym jego były towarzystwem — cienie;
|
|
Że już się nie udało wesołemu miastu
|
|
Zgładzić w miesiąc naukę tych lat kilkunastu.
|
|
Słońce zda mu się szpiegiem, dzień donosicielem,
|
|
Domowi jego strażą, gość nieprzyjacielem.
|
|
Jeśli do jego domu przyjdzie kto nawiedzić,
|
|
Na klamki trzask on myśli zaraz: idą śledzić;
|
|
Odwraca się i głowę na ręku opiera,
|
|
Zdaje się, że przytomność, moc umysłu zbiera:
|
|
Ścina usta, by słowa same nie wypadły,
|
|
Oczy spuszcza, by szpiegi z oczu co nie zgadły.
|
|
Pytany, myśląc zawsze, że jest w swym więzieniu,
|
|
Ucieka w głąb pokoju i tam pada w cieniu,
|
|
Krzycząc zawsze dwa słowa: «Nic nie wiem, nie powiem!»
|
|
I te dwa słowa — jego stały się przysłowiem;
|
|
I długo przed nim płacze na kolanach żona
|
|
I dziecko, nim on bojaźń i wstręt swój pokona.
|
|
|
|
Przeszłą niewolę lubią opiewać więźniowie;
|
|
Myśliłem, że on ją nam najlepiej opowie,
|
|
Wyda na jaw spod ziemi i spod straży zbirów
|
|
Dzieje swe, dzieje wszystkich Polski bohatyrów: —
|
|
Bo teraz Polska żyje, kwitnie w ziemi cieniach,
|
|
Jej dzieje na Sybirze, w twierdzach i więzieniach.
|
|
I cóż on na pytania moje odpowiedział?
|
|
Że o swoich cierpieniach sam już nic nie wiedział,
|
|
Nie pomniał. — Jego pamięć zapisana cała
|
|
Jak księga herkulańska pod ziemią spróchniała:
|
|
Sam autor zmartwychwstały nie umie w niej czytać,
|
|
Rzekł tylko: «Będą o to Pana Boga pytać,
|
|
On to wszystko zapisał, wszystko mnie opowie».
|
|
|
|
/ Adolf łzy ociera /
|
|
|
|
/ Długie milczenie /
|
|
|
|
|
|
DAMA MŁODA
|
|
|
|
/ do Literata /
|
|
|
|
Czemu to o tym pisać nie chcecie, Panowie?
|
|
|
|
|
|
HRABIA
|
|
|
|
Niech to stary Niemcewicz w pamiętniki wsadzi:
|
|
On tam, słyszałem, różne szpargały gromadzi.
|
|
|
|
|
|
LITERAT I
|
|
|
|
To historyja!
|
|
|
|
|
|
LITERAT II
|
|
|
|
Straszna.
|
|
|
|
|
|
KAMERJUNKIER
|
|
|
|
Dalbóg, wyśmienita.
|
|
|
|
|
|
LITERAT I
|
|
|
|
Takich dziejów słuchają, lecz kto je przeczyta?
|
|
I proszę, jak opiewać spółczesne wypadki;
|
|
Zamiast mitologiji są naoczne świadki.
|
|
Potem, jest to wyraźny, święty przepis sztuki,
|
|
Że należy poetom czekać — aż — aż —
|
|
|
|
|
|
JEDEN Z MŁODZIEŻY
|
|
|
|
Póki? —
|
|
Wieleż lat czekać trzeba, nim się przedmiot świeży
|
|
Jak figa ucukruje, jak tytuń uleży?
|
|
|
|
|
|
LITERAT I
|
|
|
|
Nie ma wyraźnych reguł.
|
|
|
|
|
|
LITERAT II
|
|
|
|
Ze sto lat.
|
|
|
|
|
|
LITERAT I
|
|
|
|
To mało!
|
|
|
|
|
|
LITERAT III
|
|
|
|
Tysiąc, parę tysięcy —
|
|
|
|
|
|
LITERAT IV
|
|
|
|
A mnie by się zdało,
|
|
Że to wcale nie szkodzi, że przedmiot jest nowy,
|
|
Szkoda tylko, że nie jest polski, narodowy.
|
|
Nasz naród się prostotą, gościnnością chlubi,
|
|
Nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi; —
|
|
Śpiewać, na przykład, wiejskich chłopców zalecanki.
|
|
Trzody, cienie — Sławianie, my lubim sielanki.
|
|
|
|
|
|
LITERAT I
|
|
|
|
Spodziewam się, że Panu przez myśl nie przejedzie,
|
|
Aby napisać wierszem, że ktoś jadał śledzie.
|
|
Ja mówię, że poezji nie ma bez poloru,
|
|
A polor być nie może tam, gdzie nie ma dworu:
|
|
Dwór to sądzi o smaku, piękności i sławie;
|
|
Ach, ginie Polska! dworu nie mamy w Warszawie.
|
|
|
|
|
|
MISTRZ CEREMONII
|
|
|
|
Nie ma dworu! — a to mię dziwi niepomału,
|
|
Przecież ja jestem mistrzem ceremonijału.
|
|
|
|
|
|
HRABIA
|
|
|
|
/ cicho do Mistrza /
|
|
|
|
Gdybyś Namiestnikowi wyrzekł za mną słówko,
|
|
Moja żona byłaby pierwszą pokojówką.
|
|
|
|
/ głośno /
|
|
|
|
Ale próżno, nie dla nas wysokie urzędy!
|
|
Arystokracja tylko ma u dworu względy.
|
|
|
|
|
|
DRUGI HRABIA
|
|
|
|
/ niedawno kreowany z mieszczan /
|
|
|
|
Arystokracja zawsze swobód jest podporą,
|
|
Niech państwo przykład z Wielkiej Brytaniji biorą.
|
|
|
|
/ Zaczyna się kłótnia polityczna — młodzież wychodzi /
|
|
|
|
|
|
PIERWSZY Z MŁODYCH
|
|
|
|
A łotry! — o, to kija!
|
|
|
|
|
|
A *** G ***
|
|
|
|
O, to stryczka, haku!
|
|
Ja bym im dwór pokazał, nauczyłbym smaku.
|
|
|
|
|
|
N***
|
|
|
|
Patrzcie, cóż my tu poczniem, patrzcie, przyjaciele,
|
|
Otóż to jacy stoją na narodu czele.
|
|
|
|
|
|
WYSOCKI
|
|
|
|
Powiedz raczej: na wierzchu. Nasz naród jak lawa,
|
|
Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,
|
|
Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;
|
|
Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.
|
|
|
|
/ odchodzą /
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA VIII. PAN SENATOR
|
|
|
|
/ W Wilnie — sala przedpokojowa; na prawo drzwi do sali komisji śledczej, gdzie prowadzą więźniów i widać ogromne pliki papierów — w głębi drzwi do pokojów Senatora, gdzie słychać muzykę — czas po obiedzie — u okna siedzi Sekretarz nad papierami; dalej nieco na lewo stolik, gdzie grają w wiska — Nowosilcow pije kawę; koło niego szambelan Bajkow, Pelikan i jeden Doktor — u drzwi warta i kilku Lokajów nieruchomych /
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ do Szambelana /
|
|
|
|
Diable! quelle corvée! — przecież po obiedzie.
|
|
La princesse nas z[a]wiodła i dziś nie przyjedzie.
|
|
Zresztą, en fait des dames, stare albo głupie: —
|
|
Gadać, imaginez-vous, o sprawach przy supie!
|
|
Je jure, tych patryjotków nie mieć à ma table,
|
|
Avec leur franc parler et leur ton détestable.
|
|
Figurez-vous — ja gadam o strojach, kasynie,
|
|
A moja kompanija o ojcu, o synie: —
|
|
«On stary, on zbyt młody, Panie Senatorze,
|
|
On kozy znieść nie może, Panie Senatorze,
|
|
On prosi spowiednika, on chce widzieć żonę,
|
|
On…» — Que sais-je! — piękny dyskurs w obiady proszone.
|
|
Il y a de quoi oszaleć, muszę skończyć sprawę
|
|
I uciec z tego Wilna w kochaną Warszawę.
|
|
Monseigneur mnie napisał de revenir bientôt,
|
|
On się beze mnie nudzi, a ja z tą hołotą —
|
|
Je n'en puis plus —
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
/ podchodząc /
|
|
|
|
Mówiłem właśnie, Jaśnie Panie,
|
|
Że ledwie rzecz zaczęta, i sprawa w tym stanie,
|
|
W jakim jest chory, kiedy lekarz go nawiedzi
|
|
I zrobi anagnosin. Mnóstwo uczniów siedzi,
|
|
Tyle było śledzenia, żadnego dowodu;
|
|
Jeszcześmy nie trafili w samo jądro wrzodu.
|
|
Cóż odkryto? wierszyki! ce sont de maux légers,
|
|
Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers;
|
|
Ale osnowa spisku dotąd jest tajemną,
|
|
I…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ z urazą /
|
|
|
|
Tajemną? — to, widzę, Panu w oczach ciemno!
|
|
I nie dziw, po obiedzie — więc, signor Dottore,
|
|
Adio, bona notte — dzięki za perorę!
|
|
Tajemną! sam śledziłem i ma być tajemną?
|
|
I vous osez, Docteur, mówić tak przede mną?
|
|
Któż kiedy widział formalniejsze śledztwa?
|
|
|
|
/ pokazując papiery /
|
|
|
|
Wyznania dobrowolne, skargi i świadectwa,
|
|
Wszystko jest, i tu cały spisek świętokradzki
|
|
Stoi spisany jasno jak ukaz senacki. —
|
|
Tajemną! — za te nudy, owóż co mam w zysku.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Jaśnie Panie, excusez, któż wątpi o spisku!
|
|
Właśnie mówią — że…
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
Człowiek kupca Kanissyna
|
|
Czeka i jakiś Panu rejestr przypomina.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Rejestr? jaki tam rejestr? — kto?
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
Kupiec Kanissyn,
|
|
Co mu Pan przyjść rozkazał…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Idźże precz, sukisyn!
|
|
Widzisz, że ja zajęty.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
/ do Lokajów /
|
|
|
|
A głupie bestyje!
|
|
Przychodzić — Pan Senator, widzisz, kawę pije.
|
|
|
|
|
|
SEKRETARZ
|
|
|
|
/ wstając od stolika /
|
|
|
|
On powiada, że jeśli Pan zapłatę zwleka,
|
|
On zrobi proces.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Napisz grzecznie, niechaj czeka.
|
|
|
|
/ zamyśla się /
|
|
|
|
A propos — ten Kanissyn — trzeba mu wziąć syna
|
|
Pod śledztwo — Oj, to ptaszek!
|
|
|
|
|
|
SEKRETARZ
|
|
|
|
To mały chłopczyna.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Oni wszyscy mali, ale patrz w ich serce; —
|
|
Najlepiej ogień zgasić, dopóki w iskierce.
|
|
|
|
|
|
SEKRETARZ
|
|
|
|
Syn Kanissyna w Moskwie.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
W Moskwie? — a, voyez-vous,
|
|
Emisaryjusz klubów. — Czas zabieżeć temu,
|
|
Wielki czas.
|
|
|
|
|
|
SEKRETARZ
|
|
|
|
On podobno u kadetów służy.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
U kadetów? — voyez-vous, on tam wojsko burzy.
|
|
|
|
|
|
SEKRETARZ
|
|
|
|
Dzieckiem z Wilna wyjechał.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Oh! cet incendiaire,
|
|
Ma tu korespondentów.
|
|
|
|
/ do Sekretarza /
|
|
|
|
Ce n'est pas ton affaire;
|
|
Rozumiesz! — Hej, dyżurny! — We dwadzieście cztery
|
|
Godzin wysłać kibitkę i zabrać papiery.
|
|
Zresztą ojciec lękać się nas nie ma przyczyny,
|
|
Jeśli syn dobrowolnie przyzna się do winy.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Właśnie jak miałem honor mówić Jaśnie Panu,
|
|
Są tam ludzie różnego i wieku, i stanu; —
|
|
To najniebezpieczniejsze jest spisku symptoma,
|
|
A wszystkim rusza pewna sprężyna kryjoma,
|
|
Którą…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ z urazą /
|
|
|
|
Kryjoma?
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Mówię, tajemnie skrywana,
|
|
Odkryta dzięki przezorności Jaśnie Pana.
|
|
|
|
/ Senator odwraca się /
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
To szatan niecierpliwy, — z tym człowiekiem bieda!
|
|
Mam tyle ważnych rzeczy; wymówić mi nie da.
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
/ do Senatora /
|
|
|
|
Co Pan Senator każe z Rollisonem robić?
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Jakim?
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Co to na śledztwie musiano go obić.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Eh bien?
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
On zachorował.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Wieleż kijów dano?
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Byłem przy śledztwie, ale tam nie rachowano —
|
|
Pan Botwinko śledził go.
|
|
|
|
|
|
BAJKOW
|
|
|
|
Pan Botwinko; cha, cha —
|
|
O! nieprędko on kończy, gdy się raz rozmacha.
|
|
Ja zaręczam, że on go opatrzył nieszpetnie —
|
|
Parions, że mu wyliczył najmniej ze trzy setnie.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ zadziwiony /
|
|
|
|
Trois cents coups et vivant? trois cents coups, le coquin,
|
|
Trois cents coups sans mourir, — quel dos de jacobin!
|
|
Myśliłem, że w Rosyi la vertu cutanée
|
|
Surpasse tout — ten łotr ma une peau mieux tannée!
|
|
Je n'y conçois rien! — ha, ha, ha, ha, mon ami!
|
|
|
|
/ do grającego w wiska, który czeka na swego kompana /
|
|
|
|
Polaki nam odbiorą nasz handel skórami.
|
|
Un honnête soldat en serait mort dix fois!
|
|
Quel rebelle! —
|
|
|
|
/ podchodzi do stolika /
|
|
|
|
Dla Pana mam un homme de bois —
|
|
Chłopiec drewniany; dał mu sam Botwinko kije.
|
|
Trzysta kijów dziecięciu — figurez-vous? żyje!
|
|
|
|
/ do Pelikana /
|
|
|
|
Nic nie wyznał?
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Prawie nic; — zęby tylko zaciął,
|
|
Krzyczy, że nie chce skarżyć niewinnych przyjaciół.
|
|
Ale z tych kilku słówek odkrywa się wiele —
|
|
Widać, że ci uczniowie — jego przyjaciele.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
C'est juste: jaki upór!
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Właśnie powiadałem
|
|
Jaśnie Panu, że młodzież zarażają szałem,
|
|
Ucząc ich głupstw: na przykład, starożytne dzieje!
|
|
Któż nie widzi, że młodzież od tego szaleje.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ wesoło /
|
|
|
|
Vous n'aimez pas l'histoire, — ha, ha, un satirique
|
|
Aurait dit, że boisz się devenir historique.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
I owszem, uczyć dziejów, niech się młodzież dowie,
|
|
Co robili królowie, wielcy ministrowie…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
C'est juste.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
/ ucieszony /
|
|
|
|
Właśnie mówię, widzi Pan Dobrodziéj,
|
|
Że jest sposób wykładać dzieje i dla młodzi.
|
|
Lecz po co zawsze prawić o republikanach.
|
|
Zawsze o Ateńczykach, Spartanach, Rzymianach.
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
/ do jednego ze swoich towarzyszów, pokazując Doktora /
|
|
|
|
Patrz, patrz, jak za nim łazi pochlebca przeklęty,
|
|
I wścibi się mu w łaskę — co to za wykręty!
|
|
|
|
/ podchodzi do Doktora /
|
|
|
|
Ale cóż o tym mówić, czy to teraz pora;
|
|
Zważ no, czy można nudzić pana Senatora.
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
/ do Senatora /
|
|
|
|
Czy Pan rozkaże wpuścić te panie — kobiety —
|
|
Pan wie — co wysiadają tu co dzień z karety —
|
|
Jedna ślepa, a druga —
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Ślepa? któż to ona?
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
Pani Rollison
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Matka tego Rollisona.
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
Co dzień tu są.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Odprawić było —
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Z Panem Bogiem!
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
Odprawiamy, lecz siada i skwierczy pod progiem.
|
|
Kazaliśmy brać w areszt, — ze ślepą kobiétą
|
|
Trudno iść, lud się skupił, żołnierza wybito.
|
|
Czy mam wpuścić?
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
E! rady sobie dać nie umiesz —
|
|
Wpuścić, tylko aż do pół schodów — czy rozumiesz?
|
|
A potem ją sprowadzić — aż w dół — o tak tęgo;
|
|
|
|
/ z gestem /
|
|
|
|
Żeby nas nie nudziła więcej swą włóczęgą.
|
|
|
|
/ Drugi Lokaj wchodzi i oddaje list Bajkowowi /
|
|
|
|
No, czegóż stoisz, pójdźże —
|
|
|
|
|
|
BAJKOW
|
|
|
|
Elle porte une lettre.
|
|
|
|
/ oddaje list /
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Któż by to za nią pisał?
|
|
|
|
|
|
BAJKOW
|
|
|
|
La princesse peut-être.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ czyta /
|
|
|
|
Księżna! skąd jej to przyszło? na kark mi ją wpycha.
|
|
Avec quelle chaleur! — Wpuścić ją, do licha.
|
|
|
|
/ Wchodzą dwie Damy i Ksiądz Piotr /
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
/ do Bajkowa /
|
|
|
|
To stara czarownica, mère de ce fripon.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ grzecznie /
|
|
|
|
Witam, witam, któraż z pań jest pani Rollison?
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISON
|
|
|
|
/ z płaczem /
|
|
|
|
— Ja — mój syn! Panie Dobrodzieju…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Proszę — chwilę,
|
|
Pani masz list, a po cóż przyszło tu Pań tyle?
|
|
|
|
|
|
DRUGA DAMA
|
|
|
|
Nas dwie.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ do Drugiej /
|
|
|
|
I po cóż Panią mam tu honor witać?
|
|
|
|
|
|
DRUGA
|
|
|
|
Pani Rollison trudno drogi się dopytać,
|
|
Nie widzi. —
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Ha! nie widzi — a to wącha może?
|
|
Bo co dzień do mnie trafia.
|
|
|
|
|
|
DRUGA
|
|
|
|
Ja tu ją przywożę,
|
|
Ona sama i stara, i nie bardzo zdrowa.
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Na Boga…!
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Cicho.
|
|
|
|
/ do Drugiej /
|
|
|
|
Pani któż jesteś?
|
|
|
|
|
|
DRUGA
|
|
|
|
Kmitowa.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Lepiej siedź w domu i miej o synach staranie,
|
|
Jest na nich podejrzenie.
|
|
|
|
|
|
KMITOWA
|
|
|
|
/ bladnąc /
|
|
|
|
Jak to, jak to? Panie!
|
|
|
|
/ Senator śmieje się /
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Panie! litość — ja wdowa! Panie Senatorze!
|
|
Słyszałam, że zabili — czyż można, mój Boże!
|
|
Moje dziecko! — Ksiądz mówi, że on jeszcze żyje;
|
|
Ale go biją, Panie! któż dzieci tak bije! —
|
|
Jego zbito — zlituj się — po katowsku zbito.
|
|
|
|
/ płacze /
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Gdzie? kogo? — gadaj przecie po ludzku, kobiéto.
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Kogo? ach, dziecko moje! Mój Panie — ja wdowa —
|
|
Ach, wieleż to lat, póki człek dziecko wychowa!
|
|
Mój Jaś już drugich uczył; niech Pan wszystkich spyta,
|
|
Jak on uczył się dobrze. — Ja biedna kobiéta!
|
|
On mnie żywił ze swego szczupłego dochodu —
|
|
Ślepa, on był mnie okiem — Panie, umrę z głodu.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Kto poplótł, że go bili, nie wyjdzie na sucho.
|
|
Kto mówił?
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Kto mnie mówił? ja mam matki ucho.
|
|
Ja ślepa; teraz w uchu cała moja dusza,
|
|
Dusza matki. — Wiedli go wczora do ratusza;
|
|
Słyszałam —
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Wpuszczono ją?
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Wypchnęli mię z progu
|
|
I z bramy, i z dziedzińca. Siadłam tam na rogu,
|
|
Pod murem; — mury grube, — przyłożyłam ucho —
|
|
Tam siedziałam od rana. — W północ, w mieście głucho,
|
|
Słucham — w północ, tam z muru — nie, nie zwodzę siebie;
|
|
Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie;
|
|
Ja głos jego słyszałam uszami własnemi —
|
|
Cichy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi. —
|
|
I mój słuch wszedł w głąb muru, daleko, głęboko;
|
|
Słyszałam, męczono go —
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Jak w gorączce bredzi!
|
|
Ale tam, moja Pani, wielu innych siedzi?
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Jak to? — czyż to nie był głos mojego dziecięcia?
|
|
Niema owca pozna głos swojego jagnięcia
|
|
Śród najliczniejszej trzody — ach, to był głos taki! —
|
|
Ach, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki,
|
|
Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął!
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Syn Pani zdrów być musi, gdy tak głośno wrzasnął.
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
/ pada na kolana /
|
|
|
|
Jeśli masz ludzkie serce…
|
|
|
|
/ Otwierają się drzwi od sali — słychać muzykę, — wbiega Panna ubrana jak na bal /
|
|
|
|
|
|
PANNA
|
|
|
|
Monsieur le Sénateur —
|
|
Oh! je vous interromps, on va chanter le choeur
|
|
De «Don Juan»; et puis le concerto de Herz…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Herz! choeur! tu także była mowa około serc.
|
|
Vous venez à propos, vous belle comme un coeur.
|
|
Moment sentimental! il pleut ici des coeurs.
|
|
|
|
/ do Bajkowa /
|
|
|
|
Żeby le grand-duc Michel ten kalambur wiedział,
|
|
Ma foi, to już bym dawno w radzie państwa siedział.
|
|
|
|
/ do Panny /
|
|
|
|
J'y suis — dans un moment.
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Panie, nie rzucaj nas
|
|
W rozpaczy, ja nie puszczę —
|
|
|
|
/ chwyta za suknię /
|
|
|
|
|
|
PANNA
|
|
|
|
Faites-lui donc grâce!
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Diable m'emporte, jeśli wiem, czego chce ta jędza.
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Chcę widzieć syna.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ z przyciskiem /
|
|
|
|
Cesarz nie pozwala.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Księdza!
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
Księdza przynajmniej poszlij, syn mój prosi księdza.
|
|
Może kona; — gdy ciebie płacz matki nie wzruszy,
|
|
Bój się Boga, dręcz ciało, ale nie gub duszy.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
C'est drôle; — kto te po mieście wszystkie plotki nosi,
|
|
Kto WaćPani powiedział, że on księdza prosi?
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
/ pokazując Księdza Piotra /
|
|
|
|
Ten ksiądz poczciwy mówił; on tygodni tyle
|
|
Biega, błaga, lecz nie chcą wpuścić i na chwilę.
|
|
Spytaj księdza, on powie…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ patrząc bystro na Księdza /
|
|
|
|
To on wie? — poczciwy! —
|
|
No zgoda, zgoda, — dobrze, — Cesarz sprawiedliwy;
|
|
Cesarz księży nie wzbrania, owszem sam posyła,
|
|
Aby do moralności młodzież powróciła.
|
|
Nikt jak ja religiji nie ceni, nie lubi —
|
|
|
|
/ wzdycha /
|
|
|
|
Ach, ach, brak moralności, to, to młodzież gubi.
|
|
Eh bien, żegnam więc Panie.
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
/ do Panny /
|
|
|
|
Ach, Panienko droga!
|
|
Wstaw się ty jeszcze za mną, ach, na rany Boga!
|
|
Mój syn mały; — rok siedzi o chlebie i wodzie,
|
|
W zimnym, ciemnym więzieniu, bez odzieży, w chłodzie.
|
|
|
|
|
|
PANNA
|
|
|
|
Est-il possible?
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ w ambarasie /
|
|
|
|
Jak to, jak to? on rok siedział?
|
|
Jak to, imaginez-vous — jam o tym nie wiedział!
|
|
|
|
/ do Pelikana /
|
|
|
|
Słuchaj, trzeba tę sprawę najpierwej rozpatrzyć,
|
|
Jeśli to prawda, uszy komisarzom natrzyć.
|
|
|
|
/ do Rollisonowej /
|
|
|
|
Soyez tranquille, przyjdź tu o siódmej godzinie.
|
|
|
|
|
|
P. KMITOWA
|
|
|
|
Nie płacz tak, pan Senator nie wie o twym synie,
|
|
Jak się dowie, obaczysz, może oswobodzi.
|
|
|
|
|
|
P. ROLLISONOWA
|
|
|
|
/ uradowana /
|
|
|
|
Nie wie? — chce wiedzieć? o, niech mu Pan Bóg nagrodzi.
|
|
Ja to zawsze mówiłam ludziom: — być nie może
|
|
Tak okrutny, jak mówią, on stworzenie boże,
|
|
On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła —
|
|
Ludzie śmieli się; widzisz, jam prawdę mówiła.
|
|
|
|
/ do Senatora /
|
|
|
|
Tyś nie wiedział! — te łotry wszystko tobie tają.
|
|
Wierz mi, Panie, tyś łotrów otoczony zgrają;
|
|
Nie ich pytaj, nas pytaj, my wszystko powiemy,
|
|
Całą prawdę —
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ śmiejąc się /
|
|
|
|
No dobrze, o tym pomówiemy,
|
|
Dziś nie mam czasu, adieu. — Księżnej powiedz, Pani,
|
|
Że co można, to wszystko każę zrobić dla niej.
|
|
|
|
/ grzecznie /
|
|
|
|
Adieu, Madame Kmit, adieu — co mogę, to zrobię.
|
|
|
|
/ do Księdza Piotra /
|
|
|
|
Waść, księże, zostań, parę słów mam szepnąć tobie.
|
|
|
|
/ do Panny /
|
|
|
|
J'y suis dans un moment.
|
|
|
|
/ Wszyscy odchodzą prócz dawnych osób /
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ po pauzie do Lokajów /
|
|
|
|
A szelmy, łajdaki!
|
|
Łotry, stoicie przy drzwiach i porządek taki?
|
|
Skórę wam zedrę, szelmy, służby was nauczę:
|
|
|
|
/ do jednego Lokaja /
|
|
|
|
Słuchaj — ty idź za babą —
|
|
|
|
/ do Pelikana /
|
|
|
|
Nie, Panu poruczę.
|
|
Skoro wyjdzie od Księżnej, daj jej pozwolenie
|
|
Widzieć syna i prowadź aż tam — tam, w więzienie,
|
|
Potem osobno zamknij, — tak, na cztery klucze.
|
|
C'en est trop — a łajdaki, służby was nauczę!
|
|
|
|
/ rzuca się na krzesło /
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
/ ze drżeniem /
|
|
|
|
Pan kazał wpuścić —
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ schwytując się /
|
|
|
|
Co? co? — ty śmiesz, ty! mnie gadać?
|
|
Toś wyuczył się w Polsce panu odpowiadać.
|
|
Stój, stój, ja cię oduczę. — Wieść go do kwatery
|
|
Policmejstra — sto kijów i tygodnie cztery
|
|
Na chleb i wodę —
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Niech Pan Senator uważy,
|
|
Iż mimo tajemnicy i czujności straży
|
|
O biciu Rollisona niechętne osoby
|
|
Wieść roznoszą, i może wynajdą sposoby
|
|
Oczernić przed Cesarzem nasze czyste chęci,
|
|
Jeśli się temu śledztwu prędko łeb nie skręci.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Właśnie ja rozmyślałem nad tym, Jaśnie Panie.
|
|
Rollison od dni wielu cierpi pomieszanie;
|
|
Chce sobie życie odjąć, do okien się rzuca,
|
|
A okna są zamknięte…
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
On chory na płuca;
|
|
Nie należy w zamknionym powietrzu go morzyć;
|
|
Rozkażę mu więc okna natychmiast otworzyć.
|
|
Mieszka na trzecim piętrze — powietrza użyje…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ roztargniony /
|
|
|
|
Wpuszczać mi na kark babę, gdy ja kawę piję;
|
|
Nie dadzą chwili —
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Właśnie mówię, Jaśnie Panie,
|
|
Że potrzeba mieć większe o zdrowiu staranie.
|
|
Po obiedzie, mówiłem zawsze, niechaj Pan te
|
|
Sprawy odłoży na czas: — ça mine la santé.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ spokojnie /
|
|
|
|
Eh, mon Docteur, przed wszystkim służba i porządek
|
|
Potem, to owszem dobrze na słaby żołądek;
|
|
To żółć porusza, a żółć fait la digestion.
|
|
Po obiedzie, ja mógłbym voir donner la question,
|
|
Kiedy tak każe służba: — en prenant son café,
|
|
Wiesz co, to chwila właśnie widzieć auto-da-fé.
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
/ odpychając Doktora /
|
|
|
|
Jakże Pan z Rollisonem każe decydować?
|
|
Jeżeli on dziś jeszcze… umrze, to?…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Pochować;
|
|
I pozwalam, jeżeli zechcesz, balsamować.
|
|
A propos balsam, Bajkow! — tobie by się zdało
|
|
Trochę balsamu, bo masz takie trupie ciało,
|
|
A żenisz się. Czy wiecie, on ma narzeczoną;
|
|
|
|
/ Drzwi z lewej strony odmykają się — Lokaj wchodzi — Senator pokazując drzwi /
|
|
|
|
Tę panienkę, tam patrzaj, białą i czerwoną.
|
|
Fi, pan młody, avec un teint si délabré,
|
|
Powinien byś brać ślub twój jak Tyber à Capré,
|
|
Nie pojmuję, jak oni mogli pannę zmusić
|
|
Pięknymi usteczkami słowo tak wykrztusić.
|
|
|
|
|
|
BAJKOW
|
|
|
|
Zmusić? — Parions, że ja z nią za rok się rozwiodę
|
|
I potem co rok będę brał żoneczki młode;
|
|
Bez przymusu; dość spojrzeć na tę lub na ową:
|
|
C'est beau małej szlachciance być jenerałową.
|
|
Spytaj księdza, jeżeli zapłacze przy ślubie.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
A propos księdza
|
|
|
|
/ do Księdza /
|
|
|
|
pódź no, mój czarny cherubie!
|
|
Patrzcie, quelle figure! on ma l'air d'un poète —
|
|
Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bête?
|
|
Potrzeba go ożywić. — Masz rumu kieliszek.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Nie piję.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
No, kapłanie, pij!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Jestem braciszek.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Braciszek czy stryjaszek, skądże to Waszeci
|
|
Wiedzieć, co po więzieniach robią cudze dzieci?
|
|
Czy to Waszeć chodziłeś z wieściami do matki?
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Ja.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ do Sekretarza /
|
|
|
|
Zapisz to wyznanie — a oto są świadki.
|
|
|
|
/ do Księdza /
|
|
|
|
A skądżeś o tym wiedział? he? ptaszek nie lada!
|
|
Spostrzegł się, że notują, i nie odpowiada.
|
|
W jakim klasztorze bractwo twe?
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
U bernardynów.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
A u dominikanów pewnie masz kuzynów?
|
|
Bo u dominikanów ten Rollison siedział.
|
|
No gadajże, skąd ty wiesz, kto ci to powiedział?
|
|
Słyszysz! — ja tobie każę — nie szepc mi po cichu.
|
|
Ja w imieniu Cesarza każę; słyszysz, mnichu?
|
|
Mnichu! czy ty słyszałeś o ruskim batogu?
|
|
|
|
/ do Sekretarza /
|
|
|
|
Zapisz, że milczał.
|
|
|
|
/ do Księdza /
|
|
|
|
Wszak ty służysz Panu Bogu —
|
|
Znasz ty teologiją — słuchaj, teologu.
|
|
Wiesz ty, że wszelka władza od Boga pochodzi,
|
|
Gdy władza każe mówić, milczeć się nie godzi.
|
|
|
|
/ Ksiądz milczy /
|
|
|
|
A czy wiesz, mnichu, że ja mógłbym cię powiesić,
|
|
I obaczym, czy przeor potrafi cię wskrzesić.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Jeśli kto władzę cierpi, nie mów, że jej słucha;
|
|
Bóg czasem daje władzę w ręce złego ducha.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Jeżeli cię powieszę, a Cesarz się dowie,
|
|
Żem zrobił nieformalnie, a wiesz, co on powie?
|
|
«Ej, Senatorze, widzę, że się już ty bisisz».
|
|
A ty, mnichu, tymczasem jak wisisz, tak wisisz.
|
|
Pódź no bliżej, ostatni raz cię będę badał:
|
|
Wyznaj, kto tobie o tym biciu rozpowiadał?
|
|
He? — milczysz — już od Boga ty się nie dowiedział —
|
|
Kto mówił? — co? — Bóg? — anioł? — diabeł?
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Tyś powiedział.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ obruszony /
|
|
|
|
«Tyś?» — mnie mówić: tyś? — tyś, — ha, mnich!
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Ha, kapcanie!
|
|
Mówi się Panu: Jaśnie Oświecony Panie.
|
|
|
|
/ do Pelikana /
|
|
|
|
Naucz go tam, jak mówić; ten mnich widzę z chlewa;
|
|
Daj mu tak —
|
|
|
|
/ pokazuje ręką /
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
/ daje Księdzu policzek /
|
|
|
|
Widzisz, ośle, Senator się gniewa.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ do Doktora /
|
|
|
|
Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił!
|
|
Ach, bracie, tą złą radą tyś sam się już dobił.
|
|
Dziś ty staniesz przed Bogiem.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Co to?
|
|
|
|
|
|
BAJKOW
|
|
|
|
On błaznuje.
|
|
Daj mu jeszcze raz w papę, niech nam prorokuje.
|
|
|
|
/ daje mu szczutkę /
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Bracie, i ty poszedłeś za jego przykładem!
|
|
Policzone dni twoje, pójdziesz jego śladem.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Hej, posłać po Botwinkę! zatrzymać tu klechę —
|
|
Ja sam będę przy śledztwie, będziem mieć uciechę.
|
|
Obaczym, czy on będzie milczał tak upornie.
|
|
Ktoś go namówił.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Właśnie przedstawiam pokornie,
|
|
To jest rzecz umówiona, i te wszystkie spiski
|
|
Kieruje, jak wiem pewnie, Książę Czartoryski;
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ schwytuje się za krzesła /
|
|
|
|
Que me dites-vous là, mon cher, o Książęciu?
|
|
Impossible —
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
kto wie? — eh! — śledztwo lat dziesięciu,
|
|
Nim się Książę wyplącze, jeśli ja go splątam.
|
|
|
|
/ do Doktora /
|
|
|
|
Skądże wiesz?
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Dawno, czynnie, sprawą się zaprzątam.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
I Pan mnie nie mówiłeś?
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Jaśnie Pan nie słuchał;
|
|
Ja mówiłem, że ktoś to ten pożar rozdmuchał.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Ktoś! ktoś! ale czy Książę?
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Mam ślad oczywisty,
|
|
Mam doniesienia, skargi i przejęte listy.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Listy Księcia?
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Przynajmniej jest mowa o Księciu
|
|
W tych listach i o całym jego przedsięwzięciu,
|
|
I wielu profesorów — a głównym ogniskiem
|
|
Jest Lelewel. On tajnie kieruje tym spiskiem.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
Ach, gdyby jaki dowód! choćby podejrzenie,
|
|
Ślad dowodu, cień śladu, choćby cieniów cienie!
|
|
Nieraz już mi o uszy obiła się mowa:
|
|
«To Czartoryski wyniósł tak Nowosilcowa».
|
|
Obaczym teraz, kto z nas będzie mógł się chwalić,
|
|
Czy ten, co umiał wynieść, czy ten, co obalić.
|
|
|
|
/ do Doktora /
|
|
|
|
Pójdź — que je vous embrasse — a! a! to rzecz inna,
|
|
Ja wraz zgadnąłem, że to sprawa nie dziecinna:
|
|
Ja wraz zgadnąłem, że to jest Książęcia sztuka.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
/ poufale /
|
|
|
|
I Pan zgadnął? — zje diabła, kto Pana oszuka.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ poważnie /
|
|
|
|
Choć ja wiem o tym wszystkim, Panie Radco Stanu,
|
|
Jeśli odkryć dowody udało się Panu,
|
|
Ecoutez, daję Panu senatorskie słowo,
|
|
Naprzód pensyję roczną powiększę połową
|
|
I tę skargę za dziesięć lat służby policzę,
|
|
Potem może starostwo, dobra kanonicze,
|
|
Order — kto wie, nasz Cesarz wspaniale opłaca,
|
|
Ja go sam będę prosił, — już to moja praca.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Mnie też to kosztowało niemało zabiegów;
|
|
Ze szczupłej mojej płacy opłacałem szpiegów;
|
|
A wszystko z gorliwości o dobro Cesarza.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ biorąc go pod rękę /
|
|
|
|
Mon cher, idź zaraz, weźmij mego sekretarza.
|
|
Wziąć te wszystkie papiery i opieczętować;
|
|
|
|
/ do Doktora /
|
|
|
|
Wieczorem będziem wszystko razem trutynować.
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
Ja pracowałem, śledztwo prowadziłem całe,
|
|
A on z tego odkrycia miałby zysk i chwałę!
|
|
|
|
/ zamyśla się /
|
|
|
|
/ do Sekretarza w ucho /
|
|
|
|
Przyaresztuj Doktora razem z papierami.
|
|
|
|
/ do Bajkowa, który wchodzi /
|
|
|
|
To ważna sprawa, musim zatrudnić się sami.
|
|
Doktor wymknął się z pewnym słówkiem nieumyślnie,
|
|
Zbadałem go, a śledztwo ostatek wyciśnie.
|
|
|
|
/ Pelikan, widząc względy Senatora, odprowadza Doktora i kłania mu się nisko /
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
Niedawno mię odpychał — ho, ho, Pelikanie!
|
|
I ja go zepchnę, i tak, że już nie powstanie.
|
|
|
|
/ do Senatora /
|
|
|
|
Zaraz wracam.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ niedbale /
|
|
|
|
O ósmej ja wyjeżdżam z miasta.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
/ patrząc na zegarek /
|
|
|
|
Co to? na mym zegarku godzina dwunasta?
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Już piąta.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Co, już piąta? — ledwie oczom wierzę.
|
|
Mój indeks na dwunastej, na samym numerze
|
|
Stanął i na dwunastej sam indeksu nosek;
|
|
Żeby choć o sekundę ruszył, choć o włosek!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Bracie, i twój już zegar stanął i nie ruszy
|
|
Do drugiego południa. — Bracie, myśl o duszy.
|
|
|
|
|
|
DOKTOR
|
|
|
|
Czego ty chcesz?
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Proroctwo tobie jakieś burczy.
|
|
Patrz, jak mu oczy błyszczą, istny wzrok jaszczurczy!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Bracie, Pan Bóg różnymi znakami ostrzega.
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Ten braciszek coś bardzo wygląda na szpiega —
|
|
|
|
/ Otwierają się drzwi z lewej strony, wchodzi mnóstwo dam wystrojonych, urzędników, gości, — za nimi muzyka /
|
|
|
|
|
|
P. GUBERNATOROWA
|
|
|
|
Czy można?
|
|
|
|
|
|
P. SOWIETNIKOWA
|
|
|
|
C'est indigne!
|
|
|
|
|
|
P. JENERAŁOWA
|
|
|
|
Ah! mon cher Sénateur,
|
|
Czekamy, posyłamy!
|
|
|
|
|
|
P. SOWIETNIKOWA
|
|
|
|
Vraiment, c'est un malheur.
|
|
|
|
|
|
WSZYSTKIE
|
|
|
|
/ razem /
|
|
|
|
Wreszcie przyszłyśmy szukać.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Cóż to? — jaka gala!
|
|
|
|
|
|
DAMA
|
|
|
|
I tu możemy tańczyć, dość obszerna sala.
|
|
|
|
/ stają i szykują się do tańca /
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Pardon, mille pardons, j'étais très occupé:
|
|
Que vois-je, un menuet? parfaitement groupé!
|
|
Cela m'a rappelé les jours de ma jeunesse!
|
|
|
|
|
|
KSIĘŻNA
|
|
|
|
Ce n'est qu'une surprise.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Est-ce vous, ma déesse!
|
|
Que j'aime cette danse, une surprise? ah! dieux!
|
|
|
|
|
|
KSIĘŻNA
|
|
|
|
Vous danserez, j'espère.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Certes, et de mon mieux.
|
|
|
|
/ Muzyka gra menueta z «Don Juana» — z lewej strony stoją czynownicy, czyli urzędnicy i urzędniczki — z prawej kilku z młodzieży, kilku młodych oficerów rosyjskich, kilku starych ubranych po polsku i kilka młodych dam. — Na środku menuet. Senator tańczy z narzeczoną Bajkowa; Bajkow z Księżną /
|
|
|
|
|
|
*BAL*
|
|
|
|
|
|
*SCENA ŚPIEWANA*
|
|
|
|
|
|
*Z PRAWEJ STRONY*
|
|
|
|
|
|
DAMA
|
|
|
|
Patrz, patrz starego, jak się wije,
|
|
Jak sapie, oby skręcił szyję.
|
|
|
|
/ do Senatora /
|
|
|
|
Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan!
|
|
|
|
/ na stronę /
|
|
|
|
Il crévera dans l'instant.
|
|
|
|
|
|
MŁODY CZŁOWIEK
|
|
|
|
Patrz, jak on łasi się i liże,
|
|
Wczora mordował, tańczy dziś;
|
|
Patrz, patrz, jak on oczyma strzyże,
|
|
Skacze jak w klatce ryś.
|
|
|
|
|
|
DAMA
|
|
|
|
Wczora mordował i katował,
|
|
I tyle krwi niewinnej wylał;
|
|
Patrz, dzisiaj on pazury schował
|
|
I będzie się przymilał.
|
|
|
|
|
|
*Z LEWEJ STRONY*
|
|
|
|
|
|
KOLLESKI REGESTRATOR
|
|
|
|
/ do Sowietnika /
|
|
|
|
Tańczy Senator, czy widzicie,
|
|
Ej, Sowietniku, pódźmy w tan.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIK
|
|
|
|
Uważaj, czy to przyzwoicie,
|
|
Byś ze mną tańczył Pan.
|
|
|
|
|
|
REGESTRATOR
|
|
|
|
Ale tu znajdziem kilka dam.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIK
|
|
|
|
A nie o to idzie rzecz;
|
|
Ja sobie wolę tańczyć sam
|
|
Niż z tobą — pódźże precz.
|
|
|
|
|
|
REGESTRATOR
|
|
|
|
Skądże to?
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIK
|
|
|
|
Jestem sowietnikiem.
|
|
|
|
|
|
REGESTRATOR
|
|
|
|
Ja jestem oficerski syn.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIK
|
|
|
|
Mój Panie, ja nie tańczę z nikim,
|
|
Kto ma tak niski czyn.
|
|
|
|
/ do Pułkownika /
|
|
|
|
Pódź, Pułkowniku, pódźże w taniec,
|
|
Widzisz, że tańczy sam Senator.
|
|
|
|
|
|
PUŁKOWNIK
|
|
|
|
Jaki tam gadał oszarpaniec?
|
|
|
|
/ pokazując Regestratora /
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIK
|
|
|
|
Kolleski Regestrator!
|
|
|
|
|
|
PUŁKOWNIK
|
|
|
|
Ta szuja, istne jakubiny!
|
|
|
|
|
|
DAMA
|
|
|
|
/ do Senatora /
|
|
|
|
Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIK
|
|
|
|
/ z gniewem /
|
|
|
|
Jak tu pomieszały się czyny!
|
|
|
|
|
|
DAMA
|
|
|
|
Il crévera dans l'instant.
|
|
|
|
|
|
LEWA STRONA
|
|
|
|
/ chórem /
|
|
|
|
|
|
DAMY
|
|
|
|
Ah! quelle beauté, quelle grâce!
|
|
|
|
|
|
MĘŻCZYŹNI
|
|
|
|
Jaka to świetność, przepych jaki!
|
|
|
|
|
|
PRAWA STRONA
|
|
|
|
/ chórem /
|
|
|
|
|
|
MĘŻCZYŹNI
|
|
|
|
Ach, łotry, szelmy, ach, łajdaki!
|
|
Żeby ich piorun trzasł.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ tańcząc, do Gubernatorowej /
|
|
|
|
Chcę zrobić znajomość Starosty,
|
|
On piękną żonę, córkę ma;
|
|
Ale zazdrosny —
|
|
|
|
|
|
GUBERNATOR
|
|
|
|
/ biegąc za Senatorem /
|
|
|
|
To człek prosty;
|
|
Niech Pan to na nas zda.
|
|
|
|
/ podchodzi do Starosty /
|
|
|
|
A żona Pańska?
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
W domu siedzi.
|
|
|
|
|
|
GUBERNATOR
|
|
|
|
A córki?
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Jedną tylko mam.
|
|
|
|
|
|
GUBERNATOROWA
|
|
|
|
I córka balu nie odwiedzi?
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Nie!
|
|
|
|
|
|
GUBERNATOROWA
|
|
|
|
Pan tu sam?
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Ja sam.
|
|
|
|
|
|
GUBERNATOR
|
|
|
|
I żona nie zna Senatora?
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Dla siebie tylko żonę mam.
|
|
|
|
|
|
GUBERNATOROWA
|
|
|
|
Chciałam wziąć córkę Pańską wczora.
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Usłużność Pani znam.
|
|
|
|
|
|
GUBERNATOR
|
|
|
|
Tu w menuecie para zbywa,
|
|
Senator potrzebuje dam.
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Moja córka w parach nie bywa,
|
|
Jej parę znajdę sam.
|
|
|
|
|
|
GUBERNATOROWA
|
|
|
|
Mówiono, że tańczy i grywa,
|
|
Senator chciał zaprosić sam.
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Widzę, że pan Senator wzywa
|
|
Na raz po kilka dam.
|
|
|
|
|
|
LEWA STRONA
|
|
|
|
/ chórem /
|
|
|
|
Jaka muzyka, jaki śpiew.
|
|
Jak pięknie meblowany dom.
|
|
|
|
|
|
PRAWA STRONA
|
|
|
|
/ chórem /
|
|
|
|
Te szelmy z rana piją krew,
|
|
A po obiedzie rom.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIK
|
|
|
|
/ pokazując Senatora /
|
|
|
|
Drze ich, to prawda, lecz zaprasza,
|
|
Takiemu dać się drzeć nie żal.
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Po turmach siedzi młodzież nasza,
|
|
Nam każą iść na bal.
|
|
|
|
|
|
OFICER ROSYJSKI
|
|
|
|
/ do Bestużewa /
|
|
|
|
Nie dziw, że nas tu przeklinają,
|
|
Wszak to już mija wiek,
|
|
Jak z Moskwy w Polskę nasyłają
|
|
Samych łajdaków stek.
|
|
|
|
|
|
STUDENT
|
|
|
|
/ do Oficera /
|
|
|
|
Patrz, jak się Bajkow, Bajkow rucha,
|
|
Co to za mina, co za ruch!
|
|
Skacze jak po śmieciach ropucha,
|
|
Patrz, patrz, jak nadął brzuch.
|
|
Wyszczerzył zęby, nazbyt łyknął,
|
|
Patrz, jak otwiera gębę on,
|
|
Słuchaj, ach, słuchaj, Bajkow ryknął.
|
|
|
|
/ Bajkow nuci /
|
|
|
|
/ do Bajkowa /
|
|
|
|
Mon Général, quelle chanson!
|
|
|
|
|
|
BAJKOW
|
|
|
|
/ śpiewa pieśń Beranżera /
|
|
|
|
Quel honneur, quel bonheur!
|
|
Ah! monsieur le sénateur!
|
|
Je suis votre humble serviteur, etc. etc.
|
|
|
|
|
|
STUDENT
|
|
|
|
Général, ce sont vos paroles?
|
|
|
|
|
|
BAJKOW
|
|
|
|
Oui.
|
|
|
|
|
|
STUDENT
|
|
|
|
Je vous en fais compliment.
|
|
|
|
|
|
JEDEN Z OFICERÓW
|
|
|
|
/ śmiejąc się /
|
|
|
|
Ces couplets sont vraiment fort drôles,
|
|
Quel ton satirique et plaisant!
|
|
|
|
|
|
MŁODY CZŁOWIEK
|
|
|
|
Pour votre muse sans rivale
|
|
Je vous ferais académicien.
|
|
|
|
|
|
BAJKOW
|
|
|
|
/ w ucho, — pokazując Księżną /
|
|
|
|
Senator dziś będzie rogal.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ w ucho, — pokazując narzeczoną Bajkowa /
|
|
|
|
Va, va, je te coifferai bien.
|
|
|
|
|
|
PANNA
|
|
|
|
/ tańcząc, do Matki /
|
|
|
|
Nazbyt ohydni, nazbyt starzy.
|
|
|
|
|
|
MATKA
|
|
|
|
/ z prawej strony /
|
|
|
|
Jeśli ci zbrzydnął, to go rzuć.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIKOWA
|
|
|
|
/ z prawej strony /
|
|
|
|
Jak mojej córeczce do twarzy.
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Jak od nich rumem czuć.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIKOWA DRUGA
|
|
|
|
/ do córki stojącej obok /
|
|
|
|
Tylko, Zosieńku, podnieś wzrok.
|
|
Może Senator cię obaczy.
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Jeżeli o mnie się zahaczy,
|
|
Dam rękojeścią
|
|
|
|
/ biorąc za karabelą /
|
|
|
|
— w bok
|
|
|
|
|
|
LEWA STRONA
|
|
|
|
/ chórem /
|
|
|
|
Ach, jaka świetność, przepych jaki!
|
|
Ah, quelle beauté, quelle grâce!
|
|
|
|
|
|
PRAWA STRONA
|
|
|
|
Ach, szelmy, łotry, ach, łajdaki!
|
|
Żeby ich piorun trzasł.
|
|
|
|
|
|
*Z PRAWEJ STRONY MIĘDZY MŁODZIEŻĄ*
|
|
|
|
|
|
JUSTYN POL
|
|
|
|
/ do Bestużewa, pokazując na Senatora /
|
|
|
|
Chcę mu scyzoryk mój w brzuch wsadzić
|
|
Lub zamalować w pysk.
|
|
|
|
|
|
BESTUŻEW
|
|
|
|
Cóż stąd, jednego łotra zgładzić
|
|
Lub obić, co za zysk?
|
|
Oni wyszukają przyczyny,
|
|
By uniwersytety znieść,
|
|
Krzyknąć, że ucznie jakubiny,
|
|
I waszą młodzież zjeść.
|
|
|
|
|
|
JUSTYN POL
|
|
|
|
Lecz on zapłaci za męczarnie,
|
|
Za tyle krwi i łez.
|
|
|
|
|
|
BESTUŻEW
|
|
|
|
Cesarz ma u nas liczne psiarnie,
|
|
Cóż, że ten zdechnie pies.
|
|
|
|
|
|
POL
|
|
|
|
Nóż świerzbi w ręku, pozwól ubić.
|
|
|
|
|
|
BESTUŻEW
|
|
|
|
Ostrzegam jeszcze raz!
|
|
|
|
|
|
POL
|
|
|
|
Pozwól przynajmniej go wyczubić.
|
|
|
|
|
|
BESTUŻEW
|
|
|
|
A zgubić wszystkich was.
|
|
|
|
|
|
POL
|
|
|
|
Ach, szelmy, łotry, ach, zbrodniarze!
|
|
|
|
|
|
BESTUŻEW
|
|
|
|
Muszę ciebie wywieść za próg.
|
|
|
|
|
|
POL
|
|
|
|
Czyż go to za nas nikt nie skarze?
|
|
Nikt się nie pomści?
|
|
|
|
/ odchodzą ku drzwiom /
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
— Bóg!
|
|
|
|
/ Nagle muzyka się zmienia i gra arią Komandora /
|
|
|
|
|
|
TAŃCZĄCY
|
|
|
|
Co to jest? — co to?
|
|
|
|
|
|
GOŚCIE
|
|
|
|
Jaka muzyka ponura!
|
|
|
|
|
|
JEDEN
|
|
|
|
/ patrząc w okna /
|
|
|
|
Jak ciemno, patrz no, jaka zebrała się chmura.
|
|
|
|
/ zamyka okno — słychać z dala grzmot /
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Cóż to? Czemu nie grają?
|
|
|
|
|
|
DYREKTOR MUZYKI
|
|
|
|
Zmylili się.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Pałki!
|
|
|
|
|
|
DYREKTOR
|
|
|
|
Bo to miano grać różne z opery kawałki,
|
|
Oni nie zrozumieli, i stąd zamieszanie.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
No, no, no — arrangez donc — no, panowie — panie.
|
|
|
|
/ Słychać krzyk wielki za drzwiami /
|
|
|
|
|
|
PANI ROLLISON
|
|
|
|
/ za drzwiami, okropnym głosem /
|
|
|
|
Puszczaj mię! Puszczaj.
|
|
|
|
|
|
SEKRETARZ
|
|
|
|
Ślepa!
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
/ strwożony /
|
|
|
|
Widzi — patrz, jak sadzi
|
|
Po schodach, zatrzymajcie!
|
|
|
|
|
|
DRUDZY LOKAJE
|
|
|
|
Kto jej co poradzi!
|
|
|
|
|
|
PANI ROLLISON
|
|
|
|
Ja go znajdę tu, tego pijaka, tyrana!
|
|
|
|
|
|
LOKAJ
|
|
|
|
/ chce zatrzymać — ona obala jednego z nich /
|
|
|
|
A! patrz, jak obaliła — a! a! opętana.
|
|
|
|
/ uciekają /
|
|
|
|
|
|
PANI ROLLISON
|
|
|
|
Gdzie ty! — znajdę cię, mozgi na bruku rozbiję —
|
|
Jak mój syn! Ha, tyranie! syn mój, syn nie żyje!
|
|
Wyrzucili go oknem — czy ty masz sumnienie?
|
|
Syna mego tam z góry, na bruk, na kamienie.
|
|
Ha, ty pijaku stary, zbryzgany krwią tylu
|
|
Niewiniątek, pódź! — gdzie ty, gdzie ty, krokodylu?
|
|
Ja ciebie tu rozedrę, jak mój Jaś, na sztuki. —
|
|
Syn! wyrzucili z okna, z klasztoru, na bruki.
|
|
Me dziecię, mój jedynak! mój ojciec-żywiciel —
|
|
A ten żyje, i Pan Bóg jest, i jest Zbawiciel!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Nie bluźń, kobieto; syn twój zraniony, lecz żyje.
|
|
|
|
|
|
PANI ROLLISON
|
|
|
|
Żyje? syn żyje? czyje to są słowa, czyje?
|
|
Czy to prawda, mój księże? — Ja zaraz pobiegłam —
|
|
«Spadł» krzyczą, — biegę — wzięli — i zwłok nie dostrzegłam:
|
|
Zwłok mego jedynaka. — Ja biedna sierota!
|
|
Zwłok syna nie widziałam. Widzisz — ta ślepota!
|
|
Lecz krew na bruku czułam — przez Boga żywego
|
|
Tu czuję — krew tę samą, tu krew syna mego,
|
|
Tu jest ktoś krwią zbryzgany — tu, tu jest kat jego!
|
|
|
|
/ Idzie prosto do Senatora — Senator umyka się — Pani Rollison pada zemdlona na ziemię — Ks. Piotr podchodzi do niej ze Starostą — słychać uderzenie piorunu /
|
|
|
|
|
|
WSZYSCY
|
|
|
|
/ zlęknieni /
|
|
|
|
Słowo stało się ciałem! — To tu!
|
|
|
|
|
|
INNI
|
|
|
|
Tu! Tu!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Nie tu.
|
|
|
|
|
|
JEDEN
|
|
|
|
/ patrząc w okno /
|
|
|
|
Jak blisko — w sam róg domu uniwersytetu.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ podchodzi do okna /
|
|
|
|
Okna Doktora!
|
|
|
|
|
|
KTOŚ Z WIDZÓW
|
|
|
|
Słyszysz w domu krzyk kobiéty?
|
|
|
|
|
|
KTOŚ NA ULICY
|
|
|
|
/ śmiejąc się /
|
|
|
|
Cha — cha — cha — diabli wzięli.
|
|
|
|
/ Pelikan wbiega zmieszany /
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Nasz Doktor?
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Zabity
|
|
Od piorunu. Fenomen ten godzien rozbiorów:
|
|
Około domu stało dziesięć konduktorów,
|
|
A piorun go w ostatnim pokoju wytropił,
|
|
Nic nie zepsuł i tylko ruble srebrne stopił,
|
|
Srebro leżało w biurku, tuż u głów Doktora,
|
|
I zapewne służyło dziś za konduktora.
|
|
|
|
|
|
STAROSTA
|
|
|
|
Ruble rosyjskie, widzę, bardzo niebezpieczne.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ do Dam /
|
|
|
|
Panie zmieszały taniec — jak Panie niegrzeczne.
|
|
|
|
/ widząc, te ratują Panią Rollison /
|
|
|
|
Wynieście ją, wynieście — pomóc tej kobiecie.
|
|
Wynieście ją.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Do syna?
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Wynieście, gdzie chcecie.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Syn jej jeszcze nie umarł, on jeszcze oddycha,
|
|
Pozwól mnie iść do niego.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
Idź, gdzie chcesz, do licha!
|
|
|
|
/ do siebie /
|
|
|
|
Doktor zabity, ach! ach! ach! c'est inconcevable!
|
|
Ten ksiądz mu przepowiedział — ah! ah! ah! c'est diable!
|
|
|
|
/ do kompanii /
|
|
|
|
No i cóż w tym strasznego? — wiosną idą chmury,
|
|
Z chmury piorun wypada: — taki bieg natury.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIKOWA
|
|
|
|
/ do męża /
|
|
|
|
Już gadajcie, co chcecie, a strach zawsze strachem.
|
|
Ja nie chcę dłużej z wami być pod jednym dachem;
|
|
Mówiłam: mężu, nie leź do tych spraw dziecinnych —
|
|
Pókiś knutował Żydów, chociaż i niewinnych,
|
|
Milczałam — ale dzieci; — a widzisz Doktora?
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIK
|
|
|
|
Głupia jesteś.
|
|
|
|
|
|
SOWIETNIKOWA
|
|
|
|
Do domu wracam, jestem chora.
|
|
|
|
/ Słychać znowu grzmot — wszyscy uciekają; naprzód lewa, potem prawa strona. — Zostaje Senator, Pelikan, Ks. Piotr /
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ patrząc za uciekającymi /
|
|
|
|
Przeklęty Doktor! żyjąc nudził mię do mdłości,
|
|
A jak zdechł, patrzaj, jeszcze rozpędza mi gości.
|
|
|
|
/ do Pelikana /
|
|
|
|
Voyez, jak ten ksiądz patrzy — voyez, quel oeil hagard;
|
|
To jest dziwny przypadek, un singulier hasard.
|
|
Powiedz no, mój księżuniu, czy znasz jakie czary,
|
|
Skąd przewidziałeś piorun? — może boskie kary?
|
|
|
|
/ Ksiądz milczy /
|
|
|
|
Prawdę mówiąc, ten Doktor troszeczkę przewinił,
|
|
Prawdę mówiąc, ten Doktor nad powinność czynił.
|
|
On aurait fort à dire — kto wie, są przestrogi —
|
|
Mój Boże, czemu prostej nie trzymać się drogi!
|
|
No i cóż, księże? — milczy!… milczy i zwiesił nos.
|
|
Ale go puszczę wolno: — on dirait bien des choses!…
|
|
|
|
/ zamyśla się /
|
|
|
|
|
|
PELIKAN
|
|
|
|
Cha! cha! cha! jeśli śledztwo jest niebezpieczeństwem,
|
|
Toć by nas przecie piorun zaszczycił pierwszeństwem.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Opowiem wam dwie dawne, ale pełne treści…
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ ciekawy /
|
|
|
|
O piorunie? — Doktorze? — mów!
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
— dwie przypowieści.
|
|
Onego czasu w upał przyszli ludzie różni
|
|
Zasnąć pod cieniem muru; byli to podróżni.
|
|
Między nimi był zbójca, a gdy inni spali,
|
|
Anioł Pański zbudził go: «Wstań, bo mur się wali».
|
|
On zbójca był ze wszystkich innych najzłośliwszy:
|
|
Wstał, a mur inne pobił. On ręce złożywszy
|
|
Bogu dziękował, że mu ocalono zdrowie.
|
|
A Pański anioł stanął przed nim i tak powie:
|
|
«Ty najwięcej zgrzeszyłeś! kary nie wyminiesz,
|
|
Lecz ostatni najgłośniej, najhaniebniej zginiesz».
|
|
|
|
A druga powieść taka. — Za czasu dawnego,
|
|
Pewny wódz rzymski pobił króla potężnego;
|
|
I kazał na śmierć zabić wszystkie niewolniki,
|
|
Wszystkie rotmistrze pułków i wszystkie setniki.
|
|
Ale króla samego przy życiu zostawił,
|
|
Tudzież starosty, tudzież pułkowniki zbawił. —
|
|
I mówili do siebie głupi więźnie owi:
|
|
«Będziem żyć, podziękujmy za życie wodzowi».
|
|
Aż jeden żołnierz rzymski, co im posługował,
|
|
Rzekł im: «Zaprawdę wódz was przy życiu zachował;
|
|
Bo was przykuje przy swym tryumfalnym wozie
|
|
I będzie oprowadzał po całym obozie,
|
|
I do miasta powiedzie; bo wy z tych jesteście,
|
|
Których wodzą po Rzymie, onym sławnym mieście,
|
|
Aby lud rzymski krzyknął: Patrzcie, co wódz zrobił,
|
|
On takie króle, takie pułkowniki pobił.
|
|
Potem, gdy was w łańcuchach złotych oprowadzi,
|
|
Odda was w ręce kata, a kat was osadzi
|
|
Na głębokie, podziemne i ciemne wygnanie,
|
|
Kędy będzie płacz wieczny i zębów zgrzytanie».
|
|
Tak mówił żołnierz rzymski; — do żołnierza tego
|
|
Król gromiąc rzekł: «Twe słowa są słowa głupiego,
|
|
Czyś ty kiedy na ucztach z twoim wodzem siedział,
|
|
Ażebyś jego rady, jego myśli wiedział?»
|
|
Zgromiwszy, pił i śmiał się z swymi współwięźniami,
|
|
Ze swymi hetmanami i pułkownikami.
|
|
|
|
|
|
SENATOR
|
|
|
|
/ znudzony /
|
|
|
|
Il bat la campagne… Księże, gdzie chcesz, ruszaj sobie.
|
|
Jeśli cię jeszcze złowię, tak skórę oskrobię,
|
|
Że cię potem nie pozna twa matka rodzona
|
|
I będziesz mi wyglądał jak syn Rollisona.
|
|
|
|
/ Senator odchodzi do swoich pokojów z Pelikanem. Ks. Piotr idzie ku drzwiom i spotyka Konrada, który, prowadzony na śledztwo od dwóch żołnierzy, ujrzawszy Księdza wstrzymuje się i patrzy nań długo /
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
Dziwna rzecz, nie widziałem nigdy tej postaci,
|
|
A znam go, jak jednego z mych rodzonych braci.
|
|
Czy to we śnie! — tak, we śnie, teraz przypomniałem,
|
|
Taż sama twarz, te oczy, we śnie go widziałem.
|
|
On to, zdało się, że mię wyrywał z otchłani.
|
|
|
|
/ do Księdza /
|
|
|
|
Mój księże, choć jesteśmy mało sobie znani,
|
|
Przynajmniej ksiądz mię nie znasz: przyjmij dziękczynienie
|
|
Za łaskę, którą tylko zna moje sumienie.
|
|
Drodzy są i widziani we śnie przyjaciele,
|
|
Gdy prawdziwych na jawie widzim tak niewiele.
|
|
Weź, proszę, ten pierścionek, przedaj; daj połowę
|
|
Ubogim, drugą na mszę za dusze czyscowe;
|
|
Wiem, co cierpią, jeżeli czyściec jest niewolą;
|
|
Mnie, kto wie, czy już kiedy słuchać mszy pozwolą.
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Pozwolą — Za pierścionek ja ci dam przestrogę.
|
|
Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę;
|
|
Będziesz w wielkich, bogatych i rozumnych tłumie,
|
|
Szukaj męża, co więcej niźli oni umie;
|
|
Poznasz, bo cię powita pierwszy w Imię Boże.
|
|
Słuchaj, co powie…
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
/ wpatrując się /
|
|
|
|
Cóż to? tyżeś?… czy być może?
|
|
Stój na chwilę… dla Boga…
|
|
|
|
|
|
KS. PIOTR
|
|
|
|
Bywaj zdrów! nie mogę.
|
|
|
|
|
|
KONRAD
|
|
|
|
Jedno słowo…
|
|
|
|
|
|
ŻOŁNIERZ
|
|
|
|
Nie wolno! każdy w swoję drogę. —
|
|
|
|
|
|
|
|
SCENA IX. NOC DZIADÓW
|
|
|
|
/ Opodal widać kaplicę — smętarz — Guślarz i Kobieta w żałobie /
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Już idą w cerkiew gromady
|
|
I wkrótce zaczną się Dziady,
|
|
Iść nam pora, już noc głucha.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Ja tam nie pójdę, guślarzu,
|
|
Ja chcę zostać na smętarzu,
|
|
Chcę jednego widzieć ducha:
|
|
Tego, co przed laty wielu
|
|
Zjawił się po mym weselu,
|
|
Co pośród duchów gromady
|
|
Stanął nagle krwawy, blady,
|
|
I mnie dzikim okiem łowił,
|
|
I ani słowa nie mówił.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
On żył może, gdym go badał,
|
|
Dlatego nie odpowiadał.
|
|
Bo na duchów zgromadzenie,
|
|
W tajemniczą noc na Dziady,
|
|
Można wzywać żywych cienie.
|
|
Ciała będą u biesiady
|
|
Albo u gry, albo w boju,
|
|
I zostaną tam w pokoju;
|
|
Dusza zwana po imieniu
|
|
Objawia się w lekkim cieniu;
|
|
Lecz póki żyje, ust nie ma,
|
|
Stoi biała, głucha, niema.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Cóż znaczyła w piersiach rana?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Widać, że w duszę zadana.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Ja tu sama zgubię drogę.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Ja tu z tobą zostać mogę.
|
|
Tam beze mnie zrobią czary,
|
|
Jest tam inny guślarz stary. —
|
|
Czy słyszysz te śpiewy w dali?
|
|
Już się tam ludzie zebrali.
|
|
Pierwszą klątwę już zaklęli,
|
|
Klątwę wianka i kądzieli,
|
|
Wezwali powietrznych duchów.
|
|
Widzisz tych świateł tysiące,
|
|
Jakby gwiazdy spadające?
|
|
Ten ognistych ciąg łańcuchów?
|
|
To powietrznych roje duchów.
|
|
Patrz, już nad kaplicą świecą
|
|
Pod czarnym niebios obszarem,
|
|
Jak gołębie, kiedy lecą
|
|
W nocy nad miasta pożarem,
|
|
Gdy białymi skrzydeł puchy
|
|
Odbijając żar ogniska,
|
|
Ptastwo jak stado gwiazd błyska.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
On nie będzie z tymi duchy!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Widzisz, blask z kaplicy bucha,
|
|
Teraz klęli ognia władzą;
|
|
Ciała w nocy złego ducha
|
|
Z pustyń, z mogił wyprowadzą.
|
|
Tędy będą ciągnąć duchy.
|
|
Poznasz go, jeśli pamiętasz,
|
|
Ukryj się ze mną w dąb suchy,
|
|
W ten dąb suchy i wygniły,
|
|
Tu się niegdyś wróżki kryły.
|
|
Już rusza się cały smętarz,
|
|
Rozwierają się mogiły,
|
|
Wybuchnął płomyk niebieski;
|
|
Podskakują w górę deski,
|
|
Wysuwają potępieńce
|
|
Blade głowy, długie ręce;
|
|
Widzisz oczy jak zarzewie,
|
|
Schowaj oczy, skryj się w drzewie.
|
|
Upiór z dala wzrokiem piecze,
|
|
Lecz guślarza nie urzecze.
|
|
Ha!
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Co widzisz?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Trup to świeży!
|
|
W nie zgniłej jeszcze odzieży.
|
|
Dymem siarki trąci wkoło,
|
|
Czarne ma jak węgiel czoło.
|
|
Zamiast oczu — w jamach czaszki
|
|
Żarzą się dwie złote blaszki,
|
|
A w środku każdego kółka
|
|
Siedzi diablik, jak w źrenicy,
|
|
I wywraca wciąż koziołka,
|
|
Miga lotem błyskawicy.
|
|
|
|
Trup tu bieży, zębem zgrzyta,
|
|
Z ręki przelewa do ręki,
|
|
Jak gdyby z sita do sita,
|
|
Wrzące srebro — słyszysz jęki?
|
|
|
|
|
|
WIDMO
|
|
|
|
Gdzie kościół? — gdzie kościół — gdzie Boga lud chwali?
|
|
Gdzie kościół, ach, pokaż, człowiecze.
|
|
Ach, widzisz, jak we łbie ten dukat mię pali,
|
|
Jak srebro stopione dłoń piecze.
|
|
Ach, wylej, człowieku, dla biednej sieroty,
|
|
Dla więźnia jakiego, dla wdowy,
|
|
Ach, wylej mi z ręki żar srebrny i złoty,
|
|
I dukat ten wyłup mi z głowy.
|
|
Ty nie chcesz! ha, kruszec przelewać ja muszę
|
|
Aż kiedyś ten dzieci pożerca
|
|
Wyzionie łakomą, bezdenną swą duszę,
|
|
Ten kruszec mu wleję do serca.
|
|
A potem przez oczy, przez uszy wyleję
|
|
I znowu tym wleję korytem,
|
|
I będę tym trupem obracać jak sitem,
|
|
Naleję, wyleję, przesieję!
|
|
Ach, kiedyż przez niego ten kruszec przesieję!
|
|
Ach, czekać tak długo! — goreję! goreję!
|
|
|
|
/ ucieka /
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Ha!
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Co widzisz?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Ha, jak blisko!
|
|
Drugi wylazł, ku nam bieży,
|
|
Jakie obrzydłe trupisko!
|
|
Blade, tłuste, trup to świeży,
|
|
I strój świeży ma na ciele,
|
|
Ubrany jak na wesele;
|
|
I gad niedawno go toczy,
|
|
Ledwie mu wpół wygryzł oczy.
|
|
|
|
Od kaplicy w stronę skoczył,
|
|
Czart go uwiódł, czart zamroczył,
|
|
Nie puści go do kaplicy.
|
|
Czart przybrał postać dziewicy;
|
|
I na trupa rączką kiwa,
|
|
Okiem mruga, śmiechem wzywa;
|
|
Skacze ku niej trup zwiedziony,
|
|
Z grobu na grób, jak szalony.
|
|
I rękami, i nogami
|
|
Wije, jak wiatrak skrzydłami —
|
|
Już pada do jej uścisków;
|
|
Wtem spod nóg jego wytryska
|
|
Dziesięć długich, czarnych pysków;
|
|
Wyskakują czarne psiska,
|
|
Od nóg lubej go porwały
|
|
I targają na kawały,
|
|
Członki krwawym pyskiem trzęsą,
|
|
Po polu roznoszą mięso.
|
|
|
|
Psy zniknęły. — Nowe dziwo,
|
|
Każda część trupa jest żywą:
|
|
Wszystkie jak oddzielne trupy
|
|
Biegą zebrać się do kupy.
|
|
Głowa skacze jak ropucha
|
|
I nozdrzami ogień bucha;
|
|
Czołgają się piersi trupa
|
|
Jak wielka żółwia skorupa —
|
|
Już zrosła się głowa z ciałem,
|
|
Jak krokodyl bieży cwałem.
|
|
Oderwanej ręki palce
|
|
Drżą, wiją się jak padalce;
|
|
Dłoń za piasek chwyta, grzebie,
|
|
I ciągnie rękę do siebie,
|
|
I nogi się przyczołgały,
|
|
I znowu trup wstaje cały.
|
|
Znowu wabi ulubiona,
|
|
Znowu pada w jej ramiona,
|
|
Znowu go porwały czarty,
|
|
I znowu w sztuki rozdarty —
|
|
Ha! niech go więcej nie widzę!
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Tak się boisz?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Tak się brzydzę!
|
|
Żółwie, padalce, ropuchy:
|
|
W jednym trupie tyle gadów!
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
On nie będzie z tymi duchy!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Wkrótce, wkrótce koniec Dziadów.
|
|
Słyszysz — trzeci kur już pieje;
|
|
Tam śpiewają ojców dzieje,
|
|
I rozchodzą się gromady.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
I nie przyszedł on na Dziady!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Jeśli duch ten jeszcze w ciele,
|
|
Wymów teraz jego imię,
|
|
Ja na czarodziejskie ziele
|
|
W tajemniczym zaklnę rymie;
|
|
I duch ciało swe zostawi,
|
|
I przed tobą się objawi.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Wymówiłam —
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
On nie słucha —
|
|
Ja zakląłem.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Nie ma ducha!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
O kobieto! twój kochanek
|
|
Albo zmienił ojców wiarę,
|
|
Albo zmienił imię stare.
|
|
Widzisz, już zbliża się ranek,
|
|
Gusła nasze moc straciły,
|
|
Nie pokaże się twój miły.
|
|
|
|
/ wychodzą z drzewa /
|
|
|
|
Cóż to? cóż to! — patrz: z zachodu,
|
|
Tam od Giedymina grodu,
|
|
Śród gęstych kłębów zamieci
|
|
Kilkadziesiąt wozów leci,
|
|
Wszystkie lecą ku północy,
|
|
Lecą ile w koniach mocy.
|
|
Widzisz, jeden tam na przedzie.
|
|
W czarnym stroju —
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
On!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Tu jedzie.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
I znowu nazad zawrócił,
|
|
I tylko raz okiem rzucił,
|
|
Ach, raz tylko, — jakie oko!
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Pierś miał zbroczoną posoką,
|
|
Bo w tej piersi jest ran wiele:
|
|
Straszne cierpi on katusze,
|
|
Tysiąc mieczów miał on w ciele,
|
|
A wszystkie przeszły — aż w duszę.
|
|
Śmierć go chyba z ran uleczy.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Któż weń wraził tyle mieczy?
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Narodu nieprzyjaciele.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Jedną ranę miał na czole,
|
|
Jedną tylko i niewielką,
|
|
Zda się być czarną kropelką.
|
|
|
|
|
|
GUŚLARZ
|
|
|
|
Ta największe sprawia bole;
|
|
Jam ją widział, jam ją zbadał;
|
|
Tę ranę sam sobie zadał,
|
|
Śmierć z niej uleczyć nie może.
|
|
|
|
|
|
KOBIETA
|
|
|
|
Ach, ulecz go, wielki Boże!
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-----
|
|
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
|
|
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii.
|
|
|
|
Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.
|
|
|
|
Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
|
|
Ten utwór jest w domenie publicznej.
|
|
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
|
|
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
|
|
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
|
|
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.
|
|
|
|
Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974
|
|
|
|
Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska
|
|
|
|
Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.
|
|
|
|
Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.
|
|
|
|
ISBN-978-83-288-7456-5
|
|
Adam Mickiewicz
|
|
|
|
Dziady. Poema
|
|
Dziadów część IV
|
|
|
|
ISBN 978-83-288-7443-5
|
|
|
|
|
|
/ Mieszkanie Księdza — stół nakryty, tylko co po wieczerzy — Ksiądz — Pustelnik — Dzieci — dwie świece na stole — lampa przed obrazem Najświętszej Panny Marii — na scienie zegar bijący. /
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ich hab alle mürbe Leichenschleier auf, die in Särgen lagen — ich entfernte den erhabenen Trost der Ergebung, bloss um mir immer fort zu sagen: „Ach, so war es ja nicht! — Tausend Freuden sind auf ewig nachgeworfen in Grüfte und [du] stehst allein hier und überrechnest sie!” Dürftiger! Dürftiger! Schlage nicht das ganze zerrissene Buch der Vergangenheit auf!… Bist du noch nicht traurig genug?
|
|
|
|
Jean Paul
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Dzieci, wstawajmy od stoła!
|
|
Teraz, po powszednim chlebie,
|
|
Klęknijcie przy mnie dokoła,
|
|
Podziękujmy Ojcu w niebie.
|
|
Dzień dzisiejszy Kościół święci
|
|
Za tych spółchrześcijan dusze,
|
|
Którzy spomiędzy nas wzięci
|
|
Czyscowe cierpią katusze.
|
|
Za nich ofiarujmy Bogu.
|
|
|
|
/ rozkłada książkę /
|
|
|
|
Oto stosowna nauka.
|
|
|
|
|
|
DZIECI
|
|
|
|
/ czytają /
|
|
|
|
„Onego czasu…”
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Kto tam? kto tam stuka?
|
|
|
|
/ Pustelnik wchodzi ubrany dziwacznie. /
|
|
|
|
|
|
DZIECI
|
|
|
|
Jezus, Maryja!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Któż to jest na progu?
|
|
|
|
/ zmieszany /
|
|
|
|
Ktoś ty taki?… po co?… na co?
|
|
|
|
|
|
DZIECI
|
|
|
|
Ach, trup, trup! upiór, ladaco!
|
|
W imię Ojca!… zgiń, przepadaj!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Ktoś ty, bracie? odpowiadaj.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ powolnie i smutnie /
|
|
|
|
Trup… trup!… tak jest, moje dziecię.
|
|
|
|
|
|
DZIECI
|
|
|
|
Trup… trup… ach! ach! nie bierz tata!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Umarły!… o nie! tylko umarły dla świata!
|
|
Jestem pustelnik, czy mnie rozumiecie?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Skąd przychodzisz tak nierano?
|
|
Kto jesteś? jakie twe miano?
|
|
Kiedy się tobie przypatruję z bliska,
|
|
Zdaje się, że cię kiedyś widziałem w tej stronie.
|
|
Powiedz, mój bracie, jakiegoś ty rodu?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
O tak! tak, byłem tutaj… o, dawno! za młodu!
|
|
Przed śmiercią!… będzie trzy lata!
|
|
Lecz co tobie do mego rodu i nazwiska?
|
|
Gdy dzwonią po umarłym, dziad stoi przy dzwonie,
|
|
Pytają ludzie, kto zeszedł ze świata?
|
|
|
|
/ udając dziada /
|
|
|
|
„A na co ta ciekawość? zmów tylko pacierze”.
|
|
Otóż ja także umarły dla świata.
|
|
Na co tobie ciekawość, zmów tylko pacierze.
|
|
Nazwiska.
|
|
|
|
/ patrzy na zegar /
|
|
|
|
jeszcze rano… powiedzieć nie mogę;
|
|
Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju,
|
|
I dążę do tegoż kraju.
|
|
Mój Księże, pokaż, jeśli wiesz, drogę!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ łagodnie, z uśmiechem /
|
|
|
|
Dróg śmierci pokazywać nie chciałbym nikomu.
|
|
|
|
/ poufale /
|
|
|
|
My, księża, tylko błędne prostujemy ścieżki.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ z żalem /
|
|
|
|
Inni błądzą, Ksiądz w małym, ale własnym domu,
|
|
Czy to na wielkim świecie pokój lub zamieszki,
|
|
Czy gdzie naród upada, czy kochanek ginie,
|
|
O nic nie dbasz usiadłszy z dziećmi przy kominie.
|
|
A ja się męczę w słotnej, ciemnej porze!
|
|
Słyszysz, jaki szturm na dworze?
|
|
Czy widzisz łyskanie gromu?
|
|
|
|
/ ogląda się /
|
|
|
|
Błogosławione życie w małym, własnym domu!
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy,
|
|
I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy.
|
|
W cichym, własnym domu!
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Z pałaców sterczących dumnie
|
|
Znijdź, piękna, do mojej chatki;
|
|
Znajdziesz u mnie świeże kwiatki,
|
|
Czułe serce znajdziesz u mnie.
|
|
Widzisz ptasząt zalecanki,
|
|
Słyszysz srebrny szmer strumyka;
|
|
Dla kochanka i kochanki
|
|
Dosyć domku pustelnika.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Kiedy tak chwalisz mój dom i kominek,
|
|
Patrz, oto ogień służąca nakłada,
|
|
Siądź i pogrzej się; tobie potrzebny spoczynek.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Pogrzej się! dobra, Księże, arcyprzednia rada!
|
|
|
|
/ śpiewa pokazując na piersi /
|
|
|
|
Nie wiesz, jaki tu żar płonie,
|
|
Mimo deszczu, mimo chłodu,
|
|
Zawsze płonie!
|
|
Nieraz chwytam śniegu, lodu,
|
|
Na gorącym cisnę łonie;
|
|
I śnieg tonie, i lód tonie,
|
|
Z piersi moich para bucha,
|
|
Ogień płonie!
|
|
Stopiłby kruszce i głazy,
|
|
Gorszy niż ten tysiąc razy,
|
|
|
|
/ pokazując kominek /
|
|
|
|
Milion razy!
|
|
I śnieg tonie, i lód tonie,
|
|
Z piersi moich para bucha,
|
|
Ogień płonie!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ na stronie /
|
|
|
|
Ja swoje, a on swoje; — nie widzi, nie słucha.
|
|
|
|
/ do Pustelnika /
|
|
|
|
Jednak do nitki przemoczony wszystek,
|
|
Zbladłeś, przeziąbłeś strasznie, drżysz jak listek.
|
|
Ktokolwiek jesteś, długą przejść musiałeś drogę.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Kto jestem?… jeszcze rano… powiedzieć nie mogę.
|
|
Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju,
|
|
A dążę do tegoż kraju.
|
|
Tymczasem małą dam tobie przestrogę.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ na stronie /
|
|
|
|
Trzeba z nim, widzę, innego sposobu.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Pokaż… wszak dobrze wiesz do śmierci drogę?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Dobrze, gotówem na wszelkie usługi,
|
|
Lecz od twojego wieku aż do grobu
|
|
Gościniec jest arcydługi.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ z pomieszaniem i smutnie sam do siebie /
|
|
|
|
Ach, tak prędko przebiegłem gościniec tak długi!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Dlatego jesteś znużony i chory.
|
|
Posil się; wraz przyniosę jadło i napoje.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ z obłąkaniem /
|
|
|
|
A potem pójdziem?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ z uśmiechem /
|
|
|
|
Zróbmy na drogę przybory.
|
|
Czy dobrze?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ z roztargnieniem i nieuwagą /
|
|
|
|
Dobrze.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Chodźcie, dzieci moje!
|
|
Oto mamy w domu gościa;
|
|
Nim ja powrócę, bawcie jegomościa.
|
|
|
|
/ odchodzi /
|
|
|
|
|
|
DZIECKO
|
|
|
|
/ oglądając /
|
|
|
|
Czemu waspan tak jesteś dziwacznie ubrany?
|
|
Jak strach albo rozbójnik, co to mówią w bajce,
|
|
Z różnych kawałków sukmany,
|
|
Na skroniach trawa i liście,
|
|
Wytarte płótno, przy pięknej kitajce?
|
|
|
|
/ postrzega sztylet, Pustelnik chowa /
|
|
|
|
Jaka to na sznurku blacha?
|
|
Różne paciorki, wstążek okrajce?
|
|
Cha cha cha cha!
|
|
Dalibóg, waspan wyglądasz na stracha!
|
|
Cha cha cha cha!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ zrywa się i jakby przypomina się /
|
|
|
|
O dziatki, wy się ze mnie śmiać nie powinniście!
|
|
Słuchajcie, znałem pewną kobietę za młodu,
|
|
Tak jak ja nieszczęśliwą, z takiego powodu!
|
|
Miała takąż sukienkę i na głowie liście.
|
|
Gdy weszła do wsi, cała wieś nawałem,
|
|
Urągając się z jej biedy,
|
|
Pędzi, śmieje się, wykrzyka,
|
|
Podrzyźnia, palcem wytyka:
|
|
Ja się raz tylko, raz tylko zaśmiałem!
|
|
Kto wie, jeśli nie za to?… słuszne sądy boże!
|
|
Lecz któż mógł przewidzieć wtedy,
|
|
Że ja podobną sukienkę włożę?
|
|
Ja byłem taki szczęśliwy!
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy,
|
|
I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy.
|
|
|
|
/ Ksiądz przychodzi z winem i talerzem. /
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ z wymuszoną wesołością /
|
|
|
|
Księże, a lubisz ty smutne piosenki?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Nasłuchałem się ich w życiu dosyć, Bogu dzięki!
|
|
Lecz nie traćmy nadziei, po smutkach wesele.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
A odjechać od niej nudno,
|
|
A przyjechać do niej trudno!
|
|
Prosta piosenka, ale dobrą myśl zawiera!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
No! potem o tym, teraz zajrzyjmy do misy.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Prosta pieśń! o! w romansach znajdziesz lepszych wiele!
|
|
|
|
/ z uśmiechem, biorąc książki z szafy /
|
|
|
|
Księże, a znasz ty żywot Heloisy?
|
|
Znasz ogień i łzy Wertera?
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem,
|
|
Chyba śmiercią bole się ukoją;
|
|
Jeślim płochym obraził zapałem;
|
|
Tę obrazę krwią okupię moją.
|
|
|
|
/ dobywa sztylet /
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ wstrzymuje /
|
|
|
|
Co to ma znaczyć?… szalony! czy można?
|
|
Odbierzcie mu żelazo, rozdejmijcie pięście.
|
|
Jesteś ty chrześcijanin? taka myśl bezbożna!
|
|
Znasz ty Ewangeliją?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
A znasz ty nieszczęście?
|
|
|
|
/ chowa sztylet /
|
|
|
|
Ale dobrze! nie trzeba chwytać się przed porą,
|
|
|
|
/ patrzy na zegar /
|
|
|
|
Skazówka na dziewiątej i trzy świece gorą!
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem,
|
|
Chyba śmiercią bole się ukoją;
|
|
Jeślim płochym obraził zapałem,
|
|
Tę obrazę krwią okupię moją.
|
|
|
|
Za coś dla mnie tyle ulubiona?
|
|
Za com z twoim spotkał się wejrzeniem?
|
|
Jednąm wybrał z tylu dziewcząt grona,
|
|
I ta cudzym przykuta pierścieniem!
|
|
|
|
Ach, jeśli ty Getego znasz w oryginale,
|
|
Gdyby przy tym jej głosek i dźwięk fortepianu!
|
|
Ale cóż? ty o boskiej tylko myślisz chwale,
|
|
Oddany twego tylko powinnościom stanu.
|
|
|
|
/ przerzucając książkę /
|
|
|
|
Wszakże lubisz książki świeckie?…
|
|
Ach, te to, książki zbójeckie!
|
|
|
|
/ ciska książką /
|
|
|
|
Młodości mojej niebo i tortury!
|
|
One zwichnęły osadę mych skrzydeł
|
|
I wyłamały do góry,
|
|
Że już nie mogłem na dół skręcić lotu.
|
|
|
|
Kochanek przez sen tylko widzianych mamideł;
|
|
Nie cierpiąc rzeczy ziemskich nudnego obrotu,
|
|
Gardzący istotami powszedniej natury,
|
|
Szukałem, ach! szukałem tej boskiej kochanki,
|
|
Której na podsłonecznym nie bywało świecie,
|
|
Którą tylko na falach wyobraźnej pianki
|
|
Wydęło tchnienie zapału,
|
|
A żądza w swoje własne przystroiła kwiecie.
|
|
Lecz gdy w czasach tych zimnych nie ma ideału,
|
|
Przez teraźniejszość w złote odleciałem wieki,
|
|
Bujałem po zmyślonym od poetów niebie,
|
|
Goniąc i błądząc, w błędach nieznużony goniec;
|
|
Wreszcie, na próżno zbiegłszy kraj daleki,
|
|
Spadam i już się rzucam w brudne uciech rzeki:
|
|
Nim rzucę się, raz jeszcze spojrzę koło siebie!
|
|
I znalazłem ją na koniec!
|
|
Znalazłem ją blisko siebie,
|
|
Znalazłem ją!… ażebym utracił na wieki!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Podzielam twoję boleść, nieszczęśliwy bracie!
|
|
Lecz może jest nadzieja? są różne sposoby…
|
|
Słuchaj, czy już od dawna doświadczasz choroby?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Choroby?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Czy już dawno płaczesz po twej stracie?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Jak dawno? dałem słowo, powiedzieć nie mogę;
|
|
Kto inny powie tobie. Mam ja towarzysza,
|
|
Zawżdy z nim razem odbywamy drogę!
|
|
|
|
/ ogląda się /
|
|
|
|
Ach, tu tak ciepło, wygodna zacisza;
|
|
A na podwórzu wicher, gromy, burza sroga!
|
|
Mój towarzysz zapewne biedny drży u proga!
|
|
Gdy nas razem wyroki nielitośne pędzą,
|
|
Dobry Księże, i jego przyjmij na gospodę.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Nigdy nie zamykałem drzwi moich przed nędzą.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Ale stój, stój, mój bracie, ja sam go przywiodę.
|
|
|
|
/ odchodzi /
|
|
|
|
|
|
DZIECIĘ
|
|
|
|
Cha cha cha! tato, co się jemu dzieje?
|
|
Biega i gada ani to, ni owo.
|
|
Jakie dziwaczne ubiory!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Dzieci, będzie ten płakał, kto się z płaczu śmieje!
|
|
Nie śmiejcie się! to człowiek bardzo biedny, chory.
|
|
|
|
|
|
DZIECI
|
|
|
|
Chory? a on tak biega, wygląda tak zdrowo!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Zdrów na twarzy, lecz w sercu głębokie ma rany.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ ciągnąc gałąź jedliny /
|
|
|
|
Chodź, bracie, chodź tu!…
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ do Dzieci /
|
|
|
|
On ma rozum pomieszany.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ do jodły /
|
|
|
|
Chodź, bracie, nie lękaj się dobrego księżyny.
|
|
|
|
|
|
DZIECI
|
|
|
|
Tato! ach, patrzaj, co on w ręku niesie:
|
|
Jak zbójca z wielką gałęzią jedliny.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ do Księdza, ukazując gałąź /
|
|
|
|
Pustelnik przyjaciela znajdzie chyba w lesie!
|
|
Może cię zdziwia jego postać?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Czyja?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Mojego przyjaciela.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Jako? tego kija?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Niezgrabny, jak mówiłem, wychowany w lesie.
|
|
Przywitaj się!
|
|
|
|
/ podnosi gałąź /
|
|
|
|
|
|
DZIECI
|
|
|
|
Co robisz? co robisz? ach, zbójca!
|
|
Pójdźże precz, rozbójniku, nie zabij nam ojca!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
O, prawda, moje dziatki, jest to wielki zbójca!
|
|
Ale on tylko sam siebie rozbija!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Upamiętaj się, bracie; do czego ta jodła?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Jodła? a, Ksiądz uczony! o głowo ty, głowo!
|
|
Przypatrz się lepiej, poznaj gałąź cyprysową;
|
|
To pamiątki rozstania, mego losu godła.
|
|
|
|
/ bierze książki /
|
|
|
|
Weź księgę, i odczytaj dzieje zeszłych wieków:
|
|
Dwie były poświęcone krzewiny u Greków.
|
|
Kto kochał, od swej lubej ukochany wzajem,
|
|
Błogie włosy mirtowym przyozdabiał majem.
|
|
|
|
/ po pauzie /
|
|
|
|
Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa
|
|
Zawsze mi przypomina ostatnie „bądź zdrowa!”
|
|
Przyjąłem ją, schowałem, dotąd wiernie służy!
|
|
Nieczuła, lepsza od tych niby czułych ludzi.
|
|
Jej płacz mój nie rozśmiesza i skarga nie nudzi;
|
|
Jedna mi pozostała, z przyjaciół tak wielu!
|
|
Wszystkie tajniki serca mojego posiada;
|
|
Jeśli chcesz o mnie wiedzieć, pytaj, przyjacielu,
|
|
Zostawię was sam na sam, niech resztę wygada.
|
|
|
|
/ do gałęzi /
|
|
|
|
Powiedz, jak dawno płaczę lubej straty.
|
|
Dawno to być musiało! przed dawnymi laty!
|
|
Pamiętam, kiedy cyprys przyjąłem z jej ręki
|
|
Był to listeczek taki, ot taki maleńki;
|
|
Zaniosłem, posadziłem na piasku, daleko…
|
|
I gorącą łez moich polewałem rzeką.
|
|
Patrz, jaka z liścia gałązka urosła,
|
|
Jaka gęsta i wyniosła!
|
|
Kiedy mię boleść ostatnia dotłoczy,
|
|
Nie chcąc na zagniewane poglądać niebiosa,
|
|
Okryłem mój grobowiec cieniem tych warkoczy.
|
|
|
|
/ z łagodnym uśmiechem /
|
|
|
|
Ach, taki właśnie był kolor jej włosa
|
|
Jak te cyprysu gałązki! Chcesz? pokażę.
|
|
|
|
/ szuka i ciągnie od piersi /
|
|
|
|
Nie mogę odpiąć tej zawiązki.
|
|
|
|
/ coraz z większym sileniem się /
|
|
|
|
Zawiązka miękka… z warkocza dziewicy…
|
|
Lecz skorom tylko położył na łonie,
|
|
Opasała mię wkoło na kształt włosiennicy;
|
|
Pierś przejada… w ciało tonie!…
|
|
Tonie, tonie, i wkrótce przetnie mi oddechy!
|
|
Wiele cierpię! ach! bo też wielkie moje grzechy!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Uspokój się, uspokój! Przyjm słowo pociechy!
|
|
Ach, tak okropne bole, moje dziecię,
|
|
Za twe na ziemi jakieżkolwiek grzechy
|
|
Przyjmie w rachunku Bóg na tamtym świecie!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Grzechy? i proszę, jakież moje grzechy?
|
|
Czyliż niewinna miłość wiecznej godna męki?
|
|
Ten sam Bóg stworzył miłość, który stworzył wdzięki.
|
|
On dusze obie łańcuchem uroku
|
|
Powiązał na wieki z sobą!
|
|
Wprzód, nim je wyjął ze światłości stoku,
|
|
Nim je stworzył i okrył cielesną żałobą,
|
|
Wprzódy je powiązał z sobą!
|
|
Teraz, kiedy złych ludzi odłącza nas ręka,
|
|
Rozciąga się ten łańcuch, ale się nie spęka!
|
|
Czucia nasze dzielącej uległe przeszkodzie,
|
|
Chociaż nigdy nie mogą napotkać się z bliska,
|
|
Przecież zawżdy po jednym biegają obwodzie,
|
|
Łańcuchem od jednego skreślone ogniska.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Jeżeli Pan Bóg złączył, ludzie nie rozłączą!
|
|
Może się troski wasze pomyślnie zakończą.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Chyba tam! gdy nad podłym wzbijemy się ciałem,
|
|
Złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje;
|
|
Bo tutaj wszelkie dla nas umarły nadzieje,
|
|
Tutaj ja się z mą lubą na wieki rozstałem!
|
|
|
|
/ po pauzie /
|
|
|
|
Obraz tego rozstania dotąd w myśli stoi.
|
|
Pamiętam, śród jesieni… przy wieczornym chłodzie;
|
|
Jutro miałem wyjechać… błądzę po ogrodzie!
|
|
W rozmyślaniu, w modlitwach szukałem tej zbroi,
|
|
Którą bym odział serce, miękkie z przyrodzenia,
|
|
I wytrzymał ostatni pocisk jej spojrzenia!
|
|
Błądziłem po zaroślach, gdzie mnie oczy niosą.
|
|
Noc była najpiękniejsza!
|
|
Pamiętam dziś jeszcze:
|
|
Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,
|
|
Cała ziemia kroplistą połyskała rosą.
|
|
Doliny mgła odziewa jakby morze śniegu,
|
|
Z tej strony chmura gruba napędzała lawy,
|
|
A z tamtej strony księżyc przezierał bladawy,
|
|
Gwiazdy toną w błękicie po nocnym obiegu.
|
|
Spojrzę… jak raz nade mną świeci gwiazdka wschodnia;
|
|
O, znam ją odtąd dobrze, witamy się co dnia!
|
|
Spojrzę na dół… na szpaler… patrz, tam przy altanie,
|
|
Ujrzałem ją niespodzianie!
|
|
Suknią między ciemnymi bielejąca drzewy
|
|
Stała w miejscu, grobowej podobna kolumnie;
|
|
Potem biegła, jak lekkie zefiru powiewy,
|
|
Oczy zwrócone w ziemię… nie spojrzała ku mnie!
|
|
A lica jej bardzo blade.
|
|
Nachylam się, zajrzę z boku,
|
|
I dojrzałem łezkę w oku;
|
|
Jutro, rzekłem, jutro jadę!
|
|
„Bądź zdrów!” — odpowie z cicha: ledwie posłyszałem,
|
|
„Zapomnij!”… Ja zapomnę? o! rozkazać snadno!
|
|
Rozkaż, luba, twym cieniom, niechaj wraz przepadną
|
|
I niech zapomną biegać za twym ciałem!…
|
|
Rozkazać snadno!
|
|
Zapomnij!!
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Przestań płakać, przestań szlochać
|
|
Idźmy każdy w swoją drogę,
|
|
Ja cię wiecznie będę…
|
|
|
|
/ urywa śpiewanie /
|
|
|
|
wspominać,
|
|
|
|
/ kiwa głową /
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Ale twoją być nie mogę!
|
|
Wspominać tylko?… jutro, jutro jadę!
|
|
Chwytam za rączki i na piersi kładę.
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Najpiękniejsza, jak aniołek raju,
|
|
Najpiękniejsza ze wszystkich dziewica,
|
|
Wzrok niebieski, jako słońce w maju,
|
|
Odstrzelone od modrych wód lica.
|
|
Pocałunek jej, ach, nektar boski!
|
|
Jako płomień chwyta się z płomieniem,
|
|
Jak dwóch lutni zlewają się głoski
|
|
Harmonijnym ożenione brzmieniem.
|
|
Serce z sercem zbiega, zlatuje się, ściska,
|
|
Lica, usta łączą się, drżą, palą,
|
|
Dusza wionie w duszę… niebo, ziemia pryska
|
|
Roztopioną dokoła nas falą!
|
|
|
|
Księże! o nie! ty tego nie czujesz obrazu!
|
|
Ty cukrowych ust lubej nie tknąłeś ni razu!
|
|
Niech ludzie świeccy bluźnią, szaleją młokosy,
|
|
Serce twe skamieniało na natury głosy.
|
|
O luba, zginąłem w niebie,
|
|
Kiedym raz pierwszy pocałował ciebie!
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Pocałunek jej, ach, nektar boski!
|
|
Jako płomień chwyta się z płomieniem,
|
|
Jak dwóch lutni zlewają się głoski
|
|
Harmonijnym ożenione brzmieniem.
|
|
|
|
/ chwyta Dziecię i chce pocałować; Dziecię ucieka /
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Czegóż boisz się sobie równego człowieka?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Przed nieszczęśliwym, ach, wszystko ucieka,
|
|
Jakby przed straszydłem z piekła!
|
|
Ach, tak! i ona przede mną uciekła!
|
|
„…Bądź zdrów!”… i w długiej ulicy
|
|
Niknie na kształt błyskawicy.
|
|
|
|
/ do Dzieci /
|
|
|
|
I czegóż ona przede mną uciekła?
|
|
Czylim ją śmiałym przeraził wejrzeniem?
|
|
Czyli słówkiem lub skinieniem? Muszę przypomnieć!
|
|
|
|
/ przypomina /
|
|
|
|
Tak się w głowie kręci!…
|
|
Nie! nie! ja wszystko widzę jak na dłoni,
|
|
Nie zgubiłem żadnego wyrazu z pamięci;
|
|
Dwa tylko słowa powiedziałem do niej.
|
|
|
|
/ z żalem /
|
|
|
|
Księże, dwa tylko słowa!
|
|
„Jutro! bądź zdrowa!”
|
|
„Bądź zdrów!…” Gałązkę odrywa, podaje…:
|
|
„Oto jest, rzekła: co nam tu
|
|
|
|
/ na ziemię pokazuje /
|
|
|
|
zostaje!
|
|
Bądź zdrów!” — i w długiej ulicy
|
|
Niknie na kształt błyskawicy!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Młodzieńcze, ja głęboko czuję, co cię boli!
|
|
Lecz słuchaj, są tysiące biedniejszych od ciebie.
|
|
Ja sam już nie na jednym płakałem pogrzebie.
|
|
Po ojcu i po matce już mówię pacierze,
|
|
Dwoje małych dziateczek aniołkami w niebie;
|
|
Ach, i moja wspólniczka szczęścia i niedoli,
|
|
Małżonka moja, którą kochałem tak szczerze!…
|
|
Ale cóż robić? Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze!
|
|
Niechaj się dzieje według Jego świętej woli!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ mocno /
|
|
|
|
Żona?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Ach, to wspomnienie serce mi rozdarło!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Jak to? gdzie się obrócę, wszyscy płaczą żony!
|
|
Lecz ja nie winien, twojej nie widziałem żony!
|
|
|
|
/ spostrzega się /
|
|
|
|
Słuchaj! przyjmij pociechę, małżonku strapiony,
|
|
Żona twoja przed śmiercią już była umarłą!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Jak to?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ mocniej /
|
|
|
|
Gdy na dziewczynę zawołają: żono!
|
|
Już ją żywcem pogrzebiono!
|
|
Wyrzeka się przyjaciół, ojca, matki, brata,
|
|
Nawet… słowem, całego wyrzeka się świata,
|
|
Skoro stanęła na cudzym progu!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Chociaż wyznania twoje mgła żalu pokrywa,
|
|
Wszakże ta, której płaczesz, jest podobno żywa?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ z ironią /
|
|
|
|
Żywa? właśnie jest za co podziękować Bogu!
|
|
Żywa? jako? nie wierzysz! cóż się tobie zdaje?
|
|
Poprzysięgnę, uklęknę, palce na krzyż złożę,
|
|
Ona umarła i ożyć nie może!…
|
|
|
|
/ po pauzie z wolna /
|
|
|
|
Ależ bo różne są śmierci rodzaje:
|
|
Jedna śmierć jest pospolita.
|
|
Śmiercią tą starzec, kobieta,
|
|
Dziecię, mąż, słowem, tysiące
|
|
Ludzi umiera co chwila;
|
|
I taką śmiercią Maryla,
|
|
Którą widziałem na łące.
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Tam u Niemnowej odnogi,
|
|
Tam u zielonej rozłogi,
|
|
Jaki to sterczy kurhanek?
|
|
Spodem uwieńczon jak w wianek,
|
|
W maliny, ciernie i głogi…
|
|
|
|
/ przestaje śpiewać /
|
|
|
|
Ach, i to jest widok srogi,
|
|
Kiedy piękność w życia kwiecie,
|
|
Ledwie wschodząca na świecie,
|
|
Żegnać się musi z lubym jeszcze światem!
|
|
Patrz, patrz, blada na pościeli,
|
|
Jak na obłoczkach mglisty poranek!
|
|
Z płaczem dokoła stanęli:
|
|
I smutny ksiądz u łóżka,
|
|
I smutniejsza czeladka,
|
|
I smutniejsza od niej drużka,
|
|
I smutniejsza od nich matka,
|
|
I najsmutniejszy kochanek.
|
|
Patrz, uchodzi z lica krasa,
|
|
Wzrok zapada i zagasa,
|
|
Ale jeszcze, jeszcze świeci;
|
|
Usta, gdzie się róża kwieci,
|
|
Więdną, gubią blask szkarłatu.
|
|
I jak z piwoniji kwiatu
|
|
Wycięty wąski listeczek,
|
|
Taka siność jej usteczek.
|
|
Podniosła głowę nad łóżko,
|
|
Rzuciła na nas oczyma:
|
|
Głowa opada na łóżko,
|
|
W twarzyczce bladość opłatka.
|
|
Ręce stygną, a serduszko
|
|
Bije z cicha, bije z rzadka,
|
|
Już stanęło, już jej nié ma;
|
|
Oko to, niegdyś podobne słonku…
|
|
Czy widzisz, Księże, pierścienie?
|
|
Smutna pamiątka została!
|
|
Jak w pierścionku
|
|
Brylant pała,
|
|
Takie jaśniały w oczach płomienie.
|
|
Lecz iskra duszy już się nie pali!
|
|
Błyszczą one jak rdzeni spróchniałej światełka,
|
|
Jak na gałązkach wody perełka,
|
|
Kiedy ją wicher skrysztali.
|
|
Podniosła głowę nad łóżko,
|
|
Rzuciła na nas oczyma,
|
|
Głowa opada na łóżko,
|
|
W twarzyczce bladość opłatka,
|
|
Ręce stygną, a serduszko
|
|
Bije z cicha, bije z rzadka.
|
|
Już stanęło… już jej nié ma!
|
|
|
|
|
|
DZIECIĘ
|
|
|
|
Umarła! ach, jaka szkoda!
|
|
Słuchając płakałem szczerze.
|
|
Czy to znajoma twoja, czy siostrzyczka młoda?
|
|
Ale nie płacz, niechaj jej wieczny pokój świeci,
|
|
Będziemy za nię co dzień mówili pacierze.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
To jedna śmierć, moje dzieci;
|
|
Ale jest straszniejsza druga,
|
|
Bo nie umarza od razu,
|
|
Powolna, bolesna, długa:
|
|
Śmierć ta dwie społem osoby ugodzi,
|
|
Lecz moje tylko zabija nadzieje,
|
|
Drugiej bynajmniej nie szkodzi.
|
|
Ona żyje, ona chodzi,
|
|
Kilka drobnych łez wyleje,
|
|
Potem w niej czucie rdzawieje,
|
|
I została na kształt głazu.
|
|
Ach, dwie osoby uderza od razu!
|
|
Lecz moje tylko zabiła nadzieje,
|
|
A jej bynajmniej nie szkodzi!
|
|
Kwitnie życiem, kwitnie zdrowiem.
|
|
Taką śmiercią umarła… kto? o nie… nie powiem!
|
|
Nieprawdaż, dzieci? straszniejsza daleko,
|
|
Gdy trup z rozwartą, ot tak, powieką.
|
|
|
|
/ Dzieci uciekają. /
|
|
|
|
Jednak umarła!… Kiedy płaczę, ręce łamię,
|
|
Zbiegli się ludzie dokoła,
|
|
Wyciągają długie szyje,
|
|
Jeden mówi, że ja kłamię,
|
|
Drugi potrąca i woła:
|
|
„Patrz, szaleńcze, ona żyje!”
|
|
|
|
/ do Księdza /
|
|
|
|
Nie wierz, choćby ci szyderce
|
|
Po tysiąc razy mówili:
|
|
Słuchaj, co mówi to serce:
|
|
Nie masz, nie masz Maryli!
|
|
|
|
/ po pauzie /
|
|
|
|
Jeszcze rodzaj śmierci trzeci:
|
|
Śmierć wieczna, jak Pismo mówi.
|
|
Biada, biada człowiekowi,
|
|
Którego ta śmierć zabierze!
|
|
Tą śmiercią może ja umrę, dzieci;
|
|
Ciężkie, ciężkie moje grzechy!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Przeciwko światu i przeciwko sobie
|
|
Cięższe twoje, niżeli przeciw Bogu, grzechy.
|
|
Człowiek nie jest stworzony na łzy i uśmiechy,
|
|
Ale dla dobra bliźnich swoich, ludzi.
|
|
Jakkolwiek w twardej Bóg doświadcza próbie,
|
|
Zapomnij o swym proszku, zważ na ogrom świata.
|
|
Ta myśl wielka pomniejsze zapały przystudzi.
|
|
Sługa boży pracuje do późnego lata,
|
|
Gnuśnik tylko zawczasu zamyka się w grobie,
|
|
Nim go Pan trąbą straszliwą przebudzi.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ zdziwiony /
|
|
|
|
Księże! a to są czary? sztuka niepojęta!
|
|
|
|
/ na stronie /
|
|
|
|
Musi posiadać czarodziejskie sztuki,
|
|
Albo też nas podsłuchał i wszystko pamięta.
|
|
|
|
/ do Księdza /
|
|
|
|
Wszak ja od niej słyszałem też same nauki!
|
|
Cała rzecz słowo w słowo jak z ust jej wyjęta,
|
|
Przy owym pożegnaniu, owego wieczora.
|
|
|
|
/ z ironią /
|
|
|
|
Właśnie, właśnie to była do kazania pora!
|
|
Słyszałem od niej słówek pięknobrzmiących wiele:
|
|
„Ojczyzna i nauki, sława, przyjaciele!”
|
|
Lecz teraz groch ten całkiem od ściany odpada,
|
|
Ja sobie spokojnie drzemię.
|
|
Kiedyś duch mój przy wieszczym zapalał się rymie,
|
|
Kiedyś budził mię ze snu tryumf Milcyjada.
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Młodości, ty nad poziomy
|
|
Wylatuj, a okiem słońca
|
|
Ludzkości całe ogromy
|
|
Przeniknij z końca do końca!
|
|
|
|
Już tchnienie jej rozwiało te kształty olbrzymie!
|
|
Został się lekki cienik, mara blada,
|
|
Drobniuchne źdźbła odłamki,
|
|
Które lada motyl spasa,
|
|
Które by ona mogła wciągnąć z odetchnieniem;
|
|
A ona chce budować na tym proszku zamki!
|
|
Zrobiwszy mnie komarem, chce zmienić w Atlasa
|
|
Dźwigającego nieba kamiennym ramieniem.
|
|
Na próżno! jedna tylko iskra jest w człowieku,
|
|
Raz tylko w młodocianym zapala się wieku.
|
|
Czasem ją oddech Minerwy roznieci,
|
|
Wtenczas nad ciemne plemiona
|
|
Powstaje mędrzec, i gwiazda Platona
|
|
W długie wieki wieków świeci.
|
|
Iskrę tę jeśli duma rozżarzy w pochodnie,
|
|
Wtenczas zagrzmi bohater, pnie się do szkarłatu
|
|
Przez wielkie cnoty i przez większe zbrodnie,
|
|
I z pastuszego kija robi berło światu
|
|
Albo skinieniem oka stare trony wali.
|
|
|
|
/ po pauzie, z wolna /
|
|
|
|
Czasem tę iskrę oko niebianki zapali,
|
|
Wtenczas trawi się w sobie, świeci sama sobie
|
|
Jako lampa w rzymskim grobie.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
O nieszczęśliwy zapaleńcze młody!
|
|
W żalach, które tak mocno zraniona pierś jąka,
|
|
Że nie jesteś zbrodniarzem, odkrywam dowody;
|
|
I że piękność, za którą twój się rozum błąka,
|
|
Nie z samej tylko powabna urody.
|
|
Jak z zapałem kochałeś, tak naśladuj godnie
|
|
Myślenia i uczucia niebieskiej istoty.
|
|
Zbrodniarz ją kochający wróciłby do cnoty,
|
|
A ty niby cnotliwy, puszczasz się na zbrodnie!
|
|
Jakakolwiek przeszkoda tutaj was rozdwoi:
|
|
Idą ku sobie gwiazdy, choć je mgły zaciemią,
|
|
Mgła zniknie, gwiazda z gwiazdą na wieki się spoi,
|
|
Łańcuchy tu wiążące prysną razem z ziemią,
|
|
A tam nad ziemią znowu poznają się swoi,
|
|
I namiętność, choć zbytnią, Pan Bóg wam przebaczy.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Jako? ty wiesz o wszystkim? co to wszystko znaczy?
|
|
|
|
/ udaje głos Księdza /
|
|
|
|
Jej serce równie święte, jak powabne lice!
|
|
Łańcuch, który tu wiąże, nad ziemią opadnie!
|
|
|
|
Ty wiesz o wszystkim, ty nas podsłuchałeś zdradnie,
|
|
Wyłudziłeś tajemnicę
|
|
Ukrywaną w sercu na dnie,
|
|
O której przyjaciele nie wiedzą najszczersi.
|
|
Bo jednę rękę na cyprysu drzewie,
|
|
A drugą kładąc na piersi,
|
|
Zaprzysięgliśmy milczeć, i nikt o tym nie wie.
|
|
|
|
Ale tak, przypominam… tak, jednego razu,
|
|
Kiedy przez czarodziejski pędzla wynalazek
|
|
Odkradzione jej wdzięki przeniosłem w obrazek,
|
|
Przyjaciołom okazać chciałem cud obrazu.
|
|
Lecz to, co mnie unosi, ich nawet nie ruszy,
|
|
Czułość dla nich zabawą, która nam potrzebą;
|
|
Nie mają oka duszy, nie przejrzą do duszy!
|
|
Zimnym cyrklem chcą mierzyć piękności zalety!
|
|
Jak wilk lub jak astronom patrzają na niebo.
|
|
Inny jest wzrok pasterza, kochanka, poety.
|
|
|
|
Ach! ja tak ją na martwym ubóstwiam obrazku,
|
|
Że nie śmiem licem skazić jej bezbronnych ustek,
|
|
I gdy dobranoc daję przy księżyca blasku
|
|
Albo jeśli w pokoju lampa jeszcze płonie,
|
|
Nie śmiem rozkryć mych piersi, z szyi odpiąć chustek,
|
|
Nim jej liskiem cyprysu oczu nie zasłonię.
|
|
A moi przyjaciele!… żałuję pośpiechu!…
|
|
Jeden, gdy ubóstwienie w oku moim czyta,
|
|
Ledwie zgryzioną wargą nie upuścił śmiechu,
|
|
I rzekł ziewając: „At sobie kobieta!”
|
|
Drugi przydał: „Jesteś dziecko!”…
|
|
Ach, ten to starzec z swoim przeklętym rozumem
|
|
Pewnie wydał nas zdradziecko!
|
|
|
|
/ coraz z większym pomieszaniem /
|
|
|
|
Opowiedział na rynku, przed dziećmi, przed tłumem;
|
|
A ktoś z tych dziatek, albo z gawiedzi,
|
|
Przyszedł i księdzu wyznał na spowiedzi…
|
|
|
|
/ z największym obłąkaniem /
|
|
|
|
Możeś ty mnie podstępnie badał na spowiedzi?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
I na cóż nam te zdrady, spowiedź i podstępy?
|
|
Chociaż się dziwnym kłębkiem twoja żałość gmatwa,
|
|
Lecz czyj wzrok na bieg czucia nie jest całkiem tępy,
|
|
Temu do wywikłania tajemnica łatwa.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Prawda! lecz to są ludzkiej własności narowy,
|
|
Że, co dzień cały w sercu tkwi boleśnie,
|
|
Na noc przechodzi do głowy:
|
|
Wtenczas człowiek sam nie wie, co rozplecie we śnie.
|
|
Dawno, dawno!… raz miałem przypadek ten samy.
|
|
Po pierwszym z nią widzeniu wróciwszy do domu
|
|
Poszedłem spać, ni słówka nie mówiąc nikomu.
|
|
Nazajutrz, gdy dzień dobry przyniosłem dla mamy:
|
|
„Co to jest, mówi do mnie, żeś taki pobożny?
|
|
Modlisz się przez noc całą, wzdychasz nieustannie
|
|
I litaniją mówisz o Najświętszej Pannie”.
|
|
Zrozumiałem i na noc zamknąłem podwoje,
|
|
Ale teraz nie mogę być równie ostrożny.
|
|
Nie mam domu; gdzie przyjdę, tam posłanie moje,
|
|
A często przez sen gadam… w myślach jak na fali!
|
|
Ustawna burza, zawieja,
|
|
Błyśnie i zmierzchnie,
|
|
Mnóstwo się zarysów skleja,
|
|
W jakieś tworzydło ocali,
|
|
I znowu pierzchnie.
|
|
Jeden tylko obrazek na zawsze wyryty,
|
|
Czy rzucam się na piasek i patrzę w głąb ziemną,
|
|
Błyszczy jak księżyc w wodzie odbity:
|
|
Nie mogę dostać, lecz błyszczy przede mną;
|
|
Czyli wzrokiem od ziemi strzelę na błękity,
|
|
Za moim wzrokiem dokoła
|
|
Płynie i postać anioła
|
|
Aż na górne nieba szczyty.
|
|
Potem jak orlik na żaglach pierza
|
|
|
|
/ patrząc w górę /
|
|
|
|
Stanie w chmurze i z wysoka,
|
|
Nim sam upadnie na zwierza,
|
|
Już go zabił strzałą oka;
|
|
Nie wzrusza się i z lekka w jednym miejscu chwieje,
|
|
Jakby uplatany w sidło
|
|
Albo do nieba przybity za skrzydło:
|
|
Tak właśnie ona nade mną jaśnieje!
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Czyli słońce światu płonie,
|
|
Czy noc wciąga szatę ciemną;
|
|
Jej wyglądam, za nią gonię,
|
|
Zawsze przy mnie, lecz nie ze mną!
|
|
|
|
Otóż, gdy ona stanie przed mymi oczyma,
|
|
A sam jestem na polu albo w gajów cieniu,
|
|
Na próżno każę milczeć, język nie dotrzyma,
|
|
Przemówię do niej słówko, nazwę po imieniu,
|
|
A zły człowiek podsłucha.
|
|
Tak właśnie dziś rano
|
|
Zdradliwie mię podsłuchano.
|
|
Ranek był… wraz opiszę.
|
|
Pamiętam dziś jeszcze,
|
|
Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,
|
|
W dolinach tuman na kształt prószącego śniegu,
|
|
A na łąkach zaranna połyska się rosa,
|
|
Gwiazdy w błękit tonęły po nocnym obiegu:
|
|
Jedna tylko nade mną świeci gwiazdka wschodnia,
|
|
Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia.
|
|
Tam przy altanie
|
|
|
|
/ spostrzega się /
|
|
|
|
cha! cha! pobiegłem z ukosa…
|
|
To nie o tym poranku! ha! szał romansowy!
|
|
Przeklęty zawrocie głowy!…
|
|
|
|
/ po pauzie przypomina /
|
|
|
|
Był ranek; kiedy dumam, narzekam i jęczę,
|
|
Deszcz lał jak z wiadra, tęgi wicher dmuchał,
|
|
Utuliłem głowę w krzaczek…
|
|
|
|
/ z łagodnym uśmiechem /
|
|
|
|
Ten ladaco mię podsłuchał…
|
|
Lecz nie wiem, czy tylko jęki,
|
|
Czy nawet imię podsłuchał;
|
|
Bo bardzo blisko był krzaczek.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
O biedny, biedny młodzieńcze!
|
|
Co mówisz? kto cię podsłuchał?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ poważnie /
|
|
|
|
Kto? oto pewny robaczek maleńki,
|
|
Który pełzał tuż przy głowie,
|
|
Świętojański to robaczek.
|
|
Ach, jakie ludzkie stworzenie!
|
|
Przypełznął do mnie i powie
|
|
(Zapewne mię chciał pocieszyć):
|
|
„Biedny człowieku, po co to jęczenie?
|
|
Ej, dosyć rozpaczą grzeszyć!
|
|
Kto temu winien, że piękna dziewczyna,
|
|
Żeś czuły? nie twoja wina.
|
|
Patrz, mówił dalej robaczek,
|
|
Na iskrę, co ze mnie strzela
|
|
I cały objaśnia krzaczek.
|
|
Zrazu szukałem w niej chluby,
|
|
Teraz widzę, że będzie przyczyną mej zguby
|
|
I zbawi nieprzyjaciela.
|
|
Iluż to braci moich złe jaszczurki spasły!
|
|
Kląłem więc ozdobę własną,
|
|
Która na mnie śmierć sprowadza,
|
|
Chcę, żeby te iskry zgasły;
|
|
Ale cóż robić? nie moja w tym władza,
|
|
I póki żyję, te iskry nie zgasną”.
|
|
|
|
/ po pauzie, pokazując na serce /
|
|
|
|
Tak, póki żyję, te iskry nie zgasną!
|
|
|
|
|
|
DZIECI
|
|
|
|
A posłuchajcie… a jaki cud, jaki!
|
|
Tato, słyszałeś o cudzie?
|
|
|
|
/ Ksiądz odchodzi, ściskając ramionami. /
|
|
|
|
Czy można, żeby robaki
|
|
Rozmawiały tak jak ludzie?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Czemuż nie? chodź tu, malcze, pod kantorek,
|
|
Nachyl się i przyłóż uszko;
|
|
Tu biedna duszka prosi o troje paciorek.
|
|
Aha, słyszysz, jak kołata?
|
|
|
|
|
|
DZIECKO
|
|
|
|
Tak tak, tak tak, tata, tata.
|
|
A dalibógże kołata,
|
|
Jak zegarek pod poduszką.
|
|
Co to jest? tata, tek, ta tek!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Mały robaczek, kołatek,
|
|
A niegdyś wielki lichwiarz!
|
|
|
|
/ do kołatka /
|
|
|
|
Czego żądasz duszko?
|
|
|
|
/ udaje głos /
|
|
|
|
„Proszę o troje paciorek”.
|
|
A tuś mi, panie sknero! znałem się z tym dziadem,
|
|
Był moim bliskim sąsiadem;
|
|
Zakopawszy się do złota,
|
|
Zawaliwszy chatę drągiem,
|
|
Nie dbał, że w progu jęczy wdowa i sierota,
|
|
Nikogo nie obdarzył chlebem ni szelągiem.
|
|
Za życia dusza jego przy pieniędzy worku
|
|
Leżała na dnie w kantorku.
|
|
Za to i teraz po śmierci,
|
|
Nim słuszną karę odbierze w piekle,
|
|
Słyszycie, jak gryzie wściekle,
|
|
Jak świdruje i jak wierci.
|
|
Przecież, jeśli łaska czyja,
|
|
Mówcie trzy Zdrowaś Maryja.
|
|
|
|
/ Ksiądz wchodzi ze szklanką wody. /
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ coraz mocniej pomieszany /
|
|
|
|
A co, słyszałeś pisk złego ducha?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Przebóg, co się tobie plecie?
|
|
|
|
/ ogląda się /
|
|
|
|
Nic nie ma, wszędzie noc głucha!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Nadstaw tylko lepiej ucha.
|
|
|
|
/ do Dziecięcia /
|
|
|
|
Chodź tu, chodź tu, moje dziecię!
|
|
Czy słyszałeś?
|
|
|
|
|
|
DZIECIĘ
|
|
|
|
Prawda, tato,
|
|
Coś tam gada.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Cóż ty na to?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Pójdźcie spać, dzieci, co się wam marzy,
|
|
Nic ani szaśnie, cicho wokoło.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ do Dzieci z uśmiechem /
|
|
|
|
Nie dziw, głosu natury nie dosłyszą starzy!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Mój bracie, weź wody w dłonie
|
|
I zmyj trochę twoje czoło,
|
|
Może ten zapał gwałtowny ochłonie.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ bierze i myje, tymczasem zegar zaczyna bić, po kilku uderzeniach Pustelnik upuszcza wodę i patrzy nieporuszony poważnie i ponuro /
|
|
|
|
Oto dziesiąta wybija
|
|
|
|
/ Kur pieje. /
|
|
|
|
I kur pierwsze daje hasło;
|
|
Czas ucieka, życie mija
|
|
|
|
/ Świeca jedna na stoliku gaśnie. /
|
|
|
|
I pierwsze światło zagasło.
|
|
Jeszcze, jeszcze dwie godziny,
|
|
|
|
/ zaczyna drżeć /
|
|
|
|
Jak mnie zimno!
|
|
|
|
/ Ksiądz tymczasem patrzy zdziwiony nieco na świecę. /
|
|
|
|
Wiatr zimny świszcze przez szczeliny:
|
|
Jak tu zimno!
|
|
|
|
/ idzie do pieca /
|
|
|
|
Gdzież jestem?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
W przyjaciela domu.
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ przytomniej /
|
|
|
|
Pewnie cię nastraszyłem o niezwykłej porze,
|
|
Do nieznanego miejsca, w dziwacznym ubiorze?
|
|
Musiałem wiele gadać? ach, nie mów nikomu!
|
|
Jestem biedny podróżny, z dalekich stron jadę.
|
|
|
|
/ ogląda się i przytomniej /
|
|
|
|
W młodości jeszcze, na środku gościńca,
|
|
Napadł, odarł mię całkiem
|
|
|
|
/ z uśmiechem /
|
|
|
|
skrzydlaty złoczyńca.
|
|
Nie mam sukien; co znajdę, to na siebie kładę.
|
|
|
|
/ obrywa liście i szaty poprawia; z żalem /
|
|
|
|
Ach, odarł mię, odebrał wszystkie skarby świata;
|
|
Została przy mnie jedna niewinności szata!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ który ciągle patrzał na świecę, do Pustelnika /
|
|
|
|
Uspokój się, dla Boga!
|
|
|
|
/ do Dzieci /
|
|
|
|
Kto to zgasił świecę?
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu…
|
|
Lecz natura, jak człowiek, ma swe tajemnice,
|
|
Które nie tylko chowa przed oczyma tłumu,
|
|
|
|
/ z zapałem /
|
|
|
|
Ale żadnemu księdzu i mędrcom nie wyzna!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ bierze za rękę /
|
|
|
|
Synu mój!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
/ poruszony i zdziwiony /
|
|
|
|
Synu! Głos ten jakby blaskiem gromu
|
|
Rozum mój z mroczącego wydobywa cienia!
|
|
|
|
/ wpatruje się /
|
|
|
|
Tak, poznaję, gdzie jestem, w czyim jestem domu.
|
|
Tak, tyś mój drugi ojciec, to moja ojczyzna!
|
|
Poznaję luby domek! jak się wszystko zmienia!
|
|
Dziatki urosły, ciebie przyprósza siwizna!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ pomieszany bierze świecę, wpatruje się /
|
|
|
|
Jak to? znasz mię? to on!… nie… tak…, nie, być nie może!
|
|
|
|
|
|
PUSTELNIK
|
|
|
|
Gustaw.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Gustaw! ty Gustaw!
|
|
|
|
/ ściska /
|
|
|
|
Gustaw! wielki Boże!
|
|
Uczeń mój! syn mój!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
/ ściska, patrząc na zegar /
|
|
|
|
Ojcze, jeszcze ściskać mogę!
|
|
Bo potem… wkrótce… zaraz pójdę w kraj daleki!
|
|
Ach, i ty będziesz musiał wybrać się w tę drogę,
|
|
Uściśniemy się wtenczas, ale już na wieki!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Gustaw! skąd? kędyś? przebóg! tak długa wędrówka?
|
|
Gdzieś ty bywał dotychczas, przyjacielu młody?
|
|
Nie wiedzieć kędyś zniknął, jakbyś wpadł do wody,
|
|
Litery nie napisać, nie nakazać słówka?
|
|
Wszak to lat tyle… Gustaw! cóż się z tobą dzieje?
|
|
Ty niegdyś w mojej szkole ozdoba młodzieży,
|
|
Na tobie najpiękniejszem zakładał nadzieje;
|
|
Czy można tak się zgubić? w jakiejże odzieży?
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
/ z gniewem /
|
|
|
|
Starcze! a gdy ja zacznę oskarżać nawzajem,
|
|
Przeklinać twe nauki, na sam widok zgrzytać?
|
|
Ty mnie zabiłeś! — ty mnie nauczyłeś czytać!
|
|
W pięknych księgach i pięknym przyrodzeniu czytać!
|
|
Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś
|
|
|
|
/ z żalem i uśmiechem /
|
|
|
|
i rajem!
|
|
|
|
/ mocniej i ze wzgardą /
|
|
|
|
A to jest tylko ziemia!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Co słyszę? o Chryste!
|
|
Ja ciebie chciałem zgubić? mam sumnienie czyste!
|
|
Kochałem cię jak syna!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
I dlatego właśnie
|
|
Daruję ci!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Ach! o nic nie prosiłem Boga,
|
|
Jak abym cię raz jeszcze na życiu obaczył!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
/ uściska /
|
|
|
|
Uściśnijmy się jeszcze
|
|
|
|
/ patrzy na świecę /
|
|
|
|
nim druga zagaśnie.
|
|
Pan Bóg do twojej prośby przychylić się raczył.
|
|
Lecz już późno,
|
|
|
|
/ patrzy na zegar /
|
|
|
|
a długa do przebycia droga!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Chociam mocno ciekawy słyszeć twe przygody,
|
|
Lecz teraz potrzebujesz spoczynku i wczasu. Jutro…
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Dziękuję, przyjąć nie mogę gospody,
|
|
Bo już mi na zapłatę nie staje zapasu.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Jak to?
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
O! tak! przeklęci, którzy nic nie płacą!
|
|
Za wszystko trzeba płacić: lub wzajemną pracą,
|
|
Albo wdzięcznym uczuciem, datkiem jednej łezki,
|
|
Za którą znowu Ojciec odpłaci niebieski.
|
|
Ale ja, przebłądziwszy te kraje pamiątek,
|
|
Gdzie tyle łez zabiera każdy znany kątek,
|
|
I resztę uczuć, i łzy wylałem ostatnie,
|
|
A nowych długów nie chcę zaciągać bezpłatnie.
|
|
|
|
/ po pauzie /
|
|
|
|
Niedawno odwiedzałem dom nieboszczki matki,
|
|
Ledwie go poznać mogłem! już ledwie ostatki!
|
|
Kędy spojrzysz, — rudera, pustka i zniszczenie!
|
|
Z płotów koły, z posadzek wyjęto kamienie,
|
|
Dziedziniec mech zarasta, piołun, ostu zioła,
|
|
Jak na smętarzu w północ, milczenie dokoła!
|
|
O, inny dawniej bywał przyjazd mój w te bramy;
|
|
Po krótkim oddaleniu gdym wracał do mamy,
|
|
Już mię dobre życzenia spotkały z daleka,
|
|
Życzliwa domu czeladź aż za miastem czeka,
|
|
Na rynek siostry, bracia wybiegają mali,
|
|
„Gustaw! Gustaw!” wołają, pojazd zatrzymali:
|
|
Lecą nazad, gościńca wziąwszy po pierogu;
|
|
Mama z błogosławieństwem czeka mię na progu,
|
|
Wrzask współuczniów, przyjaciół, ledwo nie zagłuszy!…
|
|
Teraz pustka, noc, cichość, ani żywej duszy!
|
|
Słychać tylko psa hałas i coś na kształt stuku:
|
|
Ach! tyż to, psie nasz wierny, nasz poczciwy Kruku!
|
|
Stróżu i niegdyś całej kochanku rodziny,
|
|
Z licznych sług i przyjaciół tyś został jedyny!
|
|
Choć głodem przemorzony i skurczony laty,
|
|
Pilnujesz wrót bez zamka i bez panów chaty.
|
|
Kruku mój! pójdź tu, Kruku! Bieży, staje, słucha,
|
|
Skacze na piersi, wyje i pada bez ducha!…
|
|
Ujrzałem światło w oknach: wchodzę, cóż się dzieje?
|
|
Z latarnią, z siekierami plądrują złodzieje,
|
|
Burząc do reszty świętej przeszłości ostatki!
|
|
W miejscu, gdzie stało niegdyś łoże mojej matki,
|
|
Złodziej rąbał podłogę i odrywał cegły,
|
|
Chwyciłem, zgniotłem, — oczy na łeb mu wybiegły!
|
|
Siadam na ziemi płacząc; w przedporannym mroku
|
|
Ktoś nasuwa się, kijem podpierając kroku.
|
|
Kobieta w reszcie stroju, schorzała, wybladła,
|
|
Bardziej do czyscowego podobna widziadła;
|
|
Gdy obaczy straszliwą marę w pustym gmachu,
|
|
Żegnając się i krzycząc słania się z przestrachu.
|
|
Nie bój się! Pan Bóg z nami! ktoś, moja kochana?
|
|
Czego po domu pustym błąkasz się tak z rana?
|
|
„Jestem biedna uboga, ze łzami odpowie;
|
|
W tym domu niegdyś moi mieszkali panowie;
|
|
Dobrzy panowie, niech im wieczny pokój świeci!
|
|
Ale Pan Bóg nie szczęścił dla nich i dla dzieci:
|
|
Pomarli, dom ich pustką, upada i gnije,
|
|
O paniczu nie słychać, pewnie już nie żyje”.
|
|
Krwią mnie serce zabiegło, wsparłem się u proga…
|
|
Ach! więc wszystko minęło?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Prócz duszy i Boga!
|
|
Wszystko minie na ziemi: szczęście i niedole.
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Ileż znowu pamiątek w twoim domku, w szkole!
|
|
Tum z dziećmi na dziedzińcu przesypywał piasek,
|
|
Po gniazda ptasze w tamten biegaliśmy lasek,
|
|
Kąpielą była rzeczka u okien ciekąca,
|
|
Po błoniach z studentami graliśmy w zająca.
|
|
Tam do gaju chodziłem w wieczór lub przede dniem,
|
|
By odwiedzić Homera, rozmówić się z Tassem
|
|
Albo oglądać Jana zwycięstwo pod Wiedniem.
|
|
Wnet zwoływam spółuczniów, szykuję pod lasem;
|
|
Tu krwawe z chmur pohańskich świecą się księżyce,
|
|
Tam Niemców potrwożonych następują roty;
|
|
Każę wodze ukrócić, w toku złożyć groty,
|
|
Wpadam, a za mną szabel polskich błyskawice!
|
|
Przerzadzają się chmury, wrzask o gwiazdy bije,
|
|
Gradem lecą turbany i obcięte szyje,
|
|
Janczarów zgraja pierzchła lub do piasku wbita,
|
|
Zrąbaną z koni jazdę rozniosły kopyta.
|
|
Aż pod wał trzebim drogę!… ten wzgórek był wałem.
|
|
Tam ona wyszła patrzeć na igraszkę dzieci,
|
|
Tam, gdy ją przy chorągwi Proroka ujrzałem,
|
|
Natychmiast umarł we mnie Godfred i Jan Trzeci.
|
|
Odtąd wszystkich spraw moich, chęci, myśli panią,
|
|
Ach, odtąd dla niej tylko, o niej, przez nią, za nią!
|
|
Jej pełne dotąd jeszcze wszystkie okolice:
|
|
Tu po raz pierwszy boskie obaczyłem lice,
|
|
Tu mnie pierwszej rozmowy uczciła wyrazem,
|
|
Tutaj, na wzgórku, Russa czytaliśmy razem;
|
|
Altankę jej pod tymi uwiązałem chłody,
|
|
Z tych lasów przynosiłem kwiateczki, jagody,
|
|
Z tych zdrojów, stojąc przy mnie, wywabiała wędką
|
|
Srebrnopiórego karpia, pstrąga z kraśną cętką;
|
|
A dziś!…
|
|
|
|
/ płacze /
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Płacz; lecz niestety, boleść przypomnienia
|
|
Nas samych trawi, a nic wkoło nas nie zmienia!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Dzisiaj po latach tylu, po takiej przemianie,
|
|
Na miejscach najszczęśliwszych, w najsmutniejszym stanie!
|
|
Gdybyś wziął martwy kamień, z którym igra dziecię,
|
|
I gdybyś z tym kamieniem obchodził po świecie,
|
|
A potem, do Ojczyzny wróciwszy z daleka,
|
|
Ten sam kamień, dla tegoż samego człowieka,
|
|
Co nim kiedyś jak dziecko igrał przy piastunie,
|
|
Dziś dla starca zmarłego dał pod głowę w trunie;
|
|
Gdyby z tego kamienia gorzka łza nie ciekła,
|
|
Księże, kamień bez sądu rzuć prosto do piekła!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
O! łza ta nie jest gorzka, gdy w obecne troski
|
|
Przypomnianego szczęścia miesza nektar boski;
|
|
Czułość ją u ludzkości wylewa ołtarza.
|
|
Gorzką truciznę sączą tylko łzy zbrodniarza.
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Słuchaj, powiem coś jeszcze… Byłem i w ogrodzie,
|
|
Pod tęż porę, w jesieni, przy wieczornym chłodzie,
|
|
Też same cieniowane chmurami niebiosa,
|
|
Tenże bladawy księżyc i kroplista rosa,
|
|
I tuman na kształt z lekka prószącego śniegu;
|
|
I gwiazdy toną w błękit po nocnym obiegu,
|
|
I taż sama nade mną świeci gwiazdka wschodnia,
|
|
Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia;
|
|
W tychże miejscach toż samo uczucie paliło.
|
|
Wszystko było jak dawniej — tylko jej nie było!
|
|
Podchodzę ku altance, jakiś szmer u wniścia,
|
|
To ona?… Nie! to wietrzyk zżółkłe strząsał liścia.
|
|
Altano! mego szczęścia kolebko i grobie,
|
|
Tum poznał, tum pożegnał!… ach! com uczuł w tobie!
|
|
To miejsce może wczora było jej siedzeniem,
|
|
Ona wczora tym samym oddychała tchnieniem!
|
|
Słucham, oglądam wkoło, próżno wzrok się błąka,
|
|
Małegom tylko ujrzał nad sobą pająka,
|
|
Z listka wisząc, u słabej kołysał się nici,
|
|
Ja i on równie słabo do świata przybici!
|
|
Oparłem się o drzewo, wtem na końcu ławki
|
|
Widzę bukiety, trawkę, listek pośród trawki,
|
|
Tenże sam listek, listka mojego połowa,
|
|
|
|
/ dobywa listek /
|
|
|
|
Który mi przypomina ostatnie: bądź zdrowa!
|
|
To mój dawny przyjaciel, czulem go powitał,
|
|
Długo z nim rozmawiałem i o wszystkom pytał:
|
|
Jak ona rano wstaje? czym się bawi z rana?
|
|
Jaką piosnkę najczęściej gra u fortepiana?
|
|
Do jakiego wybiega na przechadzkę zdroju?
|
|
W jakim najczęściej lubi bawić się pokoju?
|
|
Czy na moje wspomnienie rumieni się skromnie?
|
|
Czy sama czasem nie chcąc nie wspomina o mnie?…
|
|
Lecz co słyszę! o straszna ciekawości karo!
|
|
|
|
/ ze złością uderza się w czoło /
|
|
|
|
Kobieta!…
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Naprzód!…
|
|
|
|
/ urywa i do Dzieci /
|
|
|
|
Dzieci! znacie piosnkę starą?
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Naprzód ciebie wspomina
|
|
Co chwila, co godzina.
|
|
|
|
|
|
CHÓR DZIECI
|
|
|
|
Jakże kocha dziewczyna,
|
|
Co chwilę przypomina.
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Potem po razu co dnia,
|
|
A potem co tygodnia.
|
|
|
|
|
|
CHÓR DZIECI
|
|
|
|
Jakże czuła dziewczyna,
|
|
Co tydzień przypomina!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
A potem co miesiąca
|
|
Z początku albo z końca.
|
|
|
|
|
|
CHÓR DZIECI
|
|
|
|
Jakże dobra dziewczyna,
|
|
Co miesiąc przypomina!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Biegną wody potoku,
|
|
Pamięć nie w naszej mocy:
|
|
Już tylko raz co roku,
|
|
Około Wielkiejnocy.
|
|
|
|
|
|
CHÓR DZIECI
|
|
|
|
Jaka grzeczna dziewczyna,
|
|
Jeszcze co rok wspomina!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Więc
|
|
|
|
/ pokazując listek /
|
|
|
|
ostatni przeszłości odrzuciła szczątek!
|
|
Więc już jej moich nosić nie wolno pamiątek!…:
|
|
Wychodziłem z ogrodu, krok mię własny zdradza,
|
|
Pod pałac niewidoma ciągnęła mię władza.
|
|
Tysiąc ogniów północne rozpędza ciemnoty,
|
|
Słychać wrzaski pojezdnych i karet tarkoty.
|
|
Już jestem blisko ściany, skradam się pomału,
|
|
Wciskam oczy ciekawe w podwoje z kryształu,
|
|
Wszystkie stoły nakryto, wszystkie drzwi przymknięto;
|
|
Muzyka, śpiewy — jakieś obchodzono święto!
|
|
Toast!… słyszałem imię… ach, nie powiem czyje!
|
|
Jakiś głos nieznajomy wykrzyknął: „Niech żyje!”
|
|
„Niech żyje!” z ust tysiąca zabrzmiały te słowa;
|
|
Tak, niech żyje!… i z cicha przydałem: bądź zdrowa!
|
|
Wtem (o, gdy mię wspomnienia same nie zabiją!) Ksiądz wyrzekł drugie imię i krzyknął: „Niech żyją!”
|
|
|
|
/ wpatruje się jakby we drzwi /
|
|
|
|
Ktoś dziękuje z uśmiechem… znam głos… pewnie ona.
|
|
Nie wiem pewnie… nie mogę widzieć za zwierciadłem,
|
|
Wściekłość mię oślepiła, poparłem ramiona,
|
|
Chciałem szyby rozsadzić… i bez duszy padłem…
|
|
|
|
/ po pauzie /
|
|
|
|
Myślałem, że bez duszy… tylko bez rozumu!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Nieszczęsny! dobrowolnych szukałeś męczarni.
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Jak trup samotny, obok weselnego tłumu,
|
|
Leżałem na zroszonej gorzkim płaczem darni:
|
|
Sprzeczność ostatnich w świecie pieszczot i męczarni!
|
|
Przebudzony, ujrzałem krwawy promyk wschodu.
|
|
Czekam chwilę: już nigdzie blasku ani szumu.
|
|
Ach, ta chwila jak piorun, a jak wieczność długa!
|
|
Na strasznym chyba sądzie taka będzie druga!
|
|
|
|
/ po pauzie z wolna /
|
|
|
|
Wtem anioł śmierci wywiódł z rajskiego ogrodu!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
I na cóż ból rozdrażniać w przygojonej ranie?
|
|
Synu mój, jest to dawna, lecz słuszna przestroga,
|
|
Że kiedy co się stało i już nie odstanie,
|
|
Potrzeba w tym uznawać wolą Pana Boga.
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
/ z żalem /
|
|
|
|
O nie! nas Bóg urządził ku wspólnemu życiu,
|
|
Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu,
|
|
Równi, choć różnych zdarzeń wykształceni ciekiem,
|
|
Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem,
|
|
Ten sam powab we wszystkim, toż samo niechcenie,
|
|
Też same w myślach składnie i w czuciach płomienie.
|
|
Gdy nas wszędzie tożsamość łączy niedościgła,
|
|
Bóg osnuł przyszłe węzły,
|
|
|
|
/ z żalem największym /
|
|
|
|
a tyś je rozstrzygła!
|
|
|
|
/ mocniej, gniewny /
|
|
|
|
Kobieto! puchu marny! ty wietrzna istoto!
|
|
Postaci twojej zazdroszczą anieli,
|
|
A duszę gorszą masz, gorszą niżeli!…
|
|
Przebóg! tak ciebie oślepiło złoto!
|
|
I honorów świecąca bańka, wewnątrz pusta!
|
|
Bodaj!… Niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto;
|
|
Gdzie tylko zwrócisz serce i usta,
|
|
Całuj, ściskaj zimne złoto!
|
|
Ja, gdybym równie był panem wyboru,
|
|
I najcudniejsza postać dziewicza,
|
|
Jakiej Bóg dotąd nie pokazał wzoru,
|
|
Piękniejsza niżli aniołów oblicza,
|
|
Niżli sny moje, niżli poetów zmyślenia,
|
|
Niżli ty nawet… oddam ją za ciebie,
|
|
Za słodycz twego jednego spojrzenia!
|
|
Ach, i gdyby w posagu
|
|
Płynęło za nią wszystkie złoto Tagu,
|
|
Gdyby królestwo w niebie,
|
|
Oddałbym ją za ciebie!
|
|
Najmniejszych względów nie zyska ode mnie,
|
|
Gdyby za tyle piękności i złota
|
|
Prosiła tylko, ażeby jej luby
|
|
Poświęcił małą cząstkę żywota,
|
|
Którą dla ciebie całkiem poświęca daremnie!
|
|
Gdyby prosiła o rok, o pół roka,
|
|
Gdyby jedna z nią pieszczota,
|
|
Gdyby jedno mgnienie oka,
|
|
Nie chcę! nie! i na takie nie zezwolę śluby.
|
|
|
|
/ surowo /
|
|
|
|
A ty sercem oziębłym, obojętną twarzą,
|
|
Wyrzekłaś słowo mej zguby
|
|
I zapaliłaś niecne ogniska,
|
|
Którymi łańcuch wiążący nas pryska,
|
|
Które się wiecznym piekłem między nami żarzą,
|
|
Na moje wieczne męczarnie!
|
|
Zabiłaś mię, zwodnico! Nieba cię ukarzą,
|
|
Sam ja… nie puszczę bezkarnie,
|
|
Idę, zadrżyjcie, odmieńce!
|
|
|
|
/ dobywa sztylet i ze wściekłą ironią /
|
|
|
|
Błyskotkę niosę dla jasnych panów!
|
|
Ot, tym wina utoczę na ślubne toasty…
|
|
Ha! wyrodku niewiasty!
|
|
Śmiertelne ścisnę wokoło szyi twojej wieńce!
|
|
Idę jak moję własność do piekła zagrabić, Idę!…
|
|
|
|
/ wstrzymuje się i zamyśla /
|
|
|
|
O nie! nie… nie… żeby ją zabić,
|
|
Trzeba być trochę więcej niż pierwszym z szatanów!
|
|
Precz to żelazo!
|
|
|
|
/ chowa /
|
|
|
|
niech ją własna pamięć goni,
|
|
|
|
/ Ksiądz odchodzi. /
|
|
|
|
Niech ją sumienia sztylety ranią!
|
|
Pójdę, lecz pójdę bez broni,
|
|
Pójdę tylko spojrzeć na nią.
|
|
W salach, gdzie te od złota świecące pijaki
|
|
Przy godowym huczą stole!
|
|
Ja w tej rozdartej sukni, z tym liściem na czole,
|
|
Wnijdę i stanę przy stole…
|
|
Zdziwiona zgraja od stołu powstała,
|
|
Przepijają do mnie zdrowiem,
|
|
Proszą mię siedzieć: ja stoję jak skała,
|
|
Ani słowa nie odpowiem.
|
|
Plączą się skoczne kręgi przy śpiewach i brzęku,
|
|
Prosi mię w taniec drużba godowa,
|
|
A ja z ręką na piersiach, z listkiem w drugim ręku,
|
|
Nie odpowiem ani słowa! wtem ona z swoim anielskim urokiem,
|
|
„Gościu mój, rzecze, pozwól! niech się dowiem,
|
|
Skąd przychodzisz, kto jesteś?” — Ja nic nie odpowiem;
|
|
Tylko na nią cisnę okiem,
|
|
Ha! okiem! okiem jadowitej żmije,
|
|
Całe piekło z mych piersi przywołam do oka;
|
|
Niech będzie ślepą, martwą jak opoka,
|
|
Na wskroś okiem przebiję!
|
|
Wgryzę się jak piekielny dym pod jej powieki
|
|
I w głowie utkwię na wieki,
|
|
Będę jej myśli czyste przez cały dzień brudził
|
|
I w nocy ją ze snu budził.
|
|
|
|
/ powolniej, z czułością /
|
|
|
|
A ona tak jest czuła, tak łacno dotkliwa,
|
|
Jako na trawce wiosenne puchy,
|
|
Które lada zefiru zwiewają podmuchy
|
|
I lada rosa obrywa.
|
|
Każde wzruszenie moje natychmiast ją wzruszy,
|
|
Każdy przyostry wyraz zadraśnie;
|
|
Od cienia smutku mego jej wesołość gaśnie:
|
|
Tak znaliśmy nawzajem czucia wspólnej duszy,
|
|
Co jedno pomyśliło, już drugie odgadło.
|
|
Całą istnością połączeni ścisło,
|
|
Spojrzawszy tylko na twarzy zwierciadło,
|
|
Serce nasze jak w czystym widzieliśmy stoku.
|
|
Jakie tylko uczucie na mych oczach błysło,
|
|
Natychmiast lotem promyka
|
|
Aż do jej serca przenika,
|
|
I na powrót błyszczy w oku.
|
|
Ach tak! tak ją kochałem! pójdęż teraz trwożyć
|
|
I na kochanka larwę potępieńca włożyć?
|
|
Po co? czego chcę od niej? o zazdrości podła!
|
|
I jakież są jej grzechy?
|
|
Czyli mię słówkiem dwuznacznym podwiodła?
|
|
Czy wabiącymi łowiła uśmiechy
|
|
Albo kłamliwe układała lice?
|
|
I gdzież są jej przysięgi, jakie obietnice?
|
|
Miałemże od niej choć przez sen nadzieję?
|
|
Nie! nie! sam urojone żywiłem mamidła,
|
|
Sam przyprawiłem jady, od których szaleję!
|
|
Po cóż ta wściekłość? jakie do niej prawa?
|
|
Co za moją wzgardzoną przemawia osobą?
|
|
Gdzie wielkie cnoty? świetne czyny? sława?
|
|
Nic, nic! ach, jednę miłość mam za sobą!
|
|
Znam to; nigdym śmiałymi nie zgrzeszył zapędy,
|
|
Nie prosiłem, ażeby była mnie wzajemną:
|
|
Prosiłem tylko o maleńkie względy,
|
|
Tylko żeby była ze mną,
|
|
Choćby jak krewna z krewnym, jak siostrzyczka z bratem,
|
|
Bóg świadkiem, przestałbym na tem.
|
|
Gdybym mówił: widzę ją, widziałem ją wczora, jutro widzieć będę;
|
|
Z nią z rana, w dzień koło niej, koło niej z wieczora,
|
|
Oddam pierwszy dzień dobry, u stołu z nią siędę —
|
|
Ach, jak byłbym szczęśliwy!
|
|
|
|
/ po pauzie /
|
|
|
|
Zapędzam się marnie.
|
|
Ty pod zazdrosnych oczu, chytrych żądeł strażą!
|
|
Ani obaczyć nie wolno bezkarnie.
|
|
Pożegnać, porzucić każą… Umrzeć!…
|
|
|
|
/ z żalem /
|
|
|
|
Kamienni ludzie! wy nie wiecie,
|
|
Jak ciężka śmierć pustelnika!
|
|
Konając patrzy na świat, sam jeden na świecie!
|
|
Dłoń mu przychylna powiek nie zamyka!
|
|
Żałobne grono łoża nie otoczy,
|
|
Nikt nie pójdzie za trumną do wieczności domu,
|
|
Garsteczki piasku nie rzuci na oczy,
|
|
Zapłakać nie masz komu!
|
|
O, gdybym mógł choć przez sen pokazać się tobie,
|
|
Gdybyś na mojej pamiątkę męki
|
|
Jeden przynajmniej dzionek chodziła w żałobie,
|
|
Przypięła jednę czarną wstążkę do sukienki!…
|
|
Może spojrzysz ukradkiem… i łezka boleści…
|
|
I pomyślisz westchnąwszy: ach, on mię tak kochał!
|
|
|
|
/ z dziką ironią /
|
|
|
|
Stój, stój, żałosne pisklę!.. precz, wrzasku niewieści!
|
|
Będęż, jak dziecko szczęścia, umierając szlochał?
|
|
Wszystko mi, wszystko niebiosa wydarły,
|
|
Lecz reszty dumy nie mogą odebrać!
|
|
Żywy, o nic przed nikim nie umiałem żebrać,
|
|
Żebrać litości nie będę umarły!
|
|
|
|
/ z determinacją /
|
|
|
|
Rób, co chcesz, jesteś woli swojej panią,
|
|
Zapomnij… ja zapomnę!
|
|
|
|
/ pomieszany /
|
|
|
|
wszak już zapomniałem?
|
|
|
|
/ zamyślony /
|
|
|
|
Jej rysy… coraz ciemniej… tak, już się zatarły!
|
|
Już ogarniony wieczności otchłanią
|
|
Doczesnym pogardzam szałem…
|
|
|
|
/ pauza /
|
|
|
|
Ach, wzdycham! czegóż wzdycham? ha! westchnąłem za nią,
|
|
Nie! nie mogę zapomnieć o niej i umarły.
|
|
Wszakże ją widzę, wszak tu, o, tu stoi!
|
|
Płacze nade mną… jaka łezka szczera!
|
|
|
|
/ z żalem /
|
|
|
|
Płacz, moja luba, twój Gustaw umiera!
|
|
|
|
/ z determinacją /
|
|
|
|
No, dalej, śmiało, Gustawie!
|
|
|
|
/ podnosi sztylet /
|
|
|
|
/ z żalem /
|
|
|
|
Nie bój się, luba, on się nic nie boi!
|
|
Czego żałujesz, on nic z sobą nie zabiera!
|
|
Tak! wszystko! wszystko tobie zostawię,
|
|
Zostawię życie, i świat, i rozkosze,
|
|
|
|
/ z wściekłością /
|
|
|
|
I twego!… wszystko… o nic… ani łzy nie proszę!
|
|
|
|
/ do Księdza, który wchodzi ze służącemi /
|
|
|
|
Słuchaj ty… jeśli [cię] kiedy obaczy…
|
|
|
|
/ z wzmagającą się gwałtownością /
|
|
|
|
Pewna nadludzka dziewica… kobiéta,
|
|
I jeśli ciebie zapyta,
|
|
Z czego umarłem? nie mów, że z rozpaczy;
|
|
Powiedz, że byłem zawsze rumiany, wesoły,
|
|
Żem ani wspomniał nigdy o kochance,
|
|
Że sobie grałem w karty, piłem z przyjacioły…
|
|
Że ta pijatyka… tańce mi się w tańcu… ot
|
|
|
|
/ uderza nogą /
|
|
|
|
skręciła noga.
|
|
Z tego umarłem…
|
|
|
|
/ przebija się /
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Jezus, Maria! bój się Boga!
|
|
|
|
/ chwyta za rękę, Gustaw stoi; zegar zaczyna bić /
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
/ pasując się ze śmiercią, patrzy na zegar /
|
|
|
|
Łańcuch szeleści… Jednasta wybija!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Gustawie!
|
|
|
|
/ Kur pieje drugi raz. /
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
To drugie hasło!
|
|
Czas ucieka, życie mija!
|
|
|
|
/ Zegar kończy bić, świeca druga gaśnie. /
|
|
|
|
I drugie światło zagasło!
|
|
Koniec boleści!…
|
|
|
|
/ dobywa sztylet i chowa /
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Ratujcie, przebóg, może jaka rada!
|
|
Ach, już, już kona, wbił do rękojeści,
|
|
Padł ofiarą szaleństwa!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
/ z zimnym uśmiechem /
|
|
|
|
Przecież nie upada!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ chwyta za rękę /
|
|
|
|
O zbrodnio! Boże, odpuść… Gustawie! Gustawie!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Zbrodnia taka nie może popełniać się co dzień,
|
|
Daj pokój próżnej obawie;
|
|
Stało się — osądzono — tylko dla nauki
|
|
Scenę boleści powtórzył zbrodzień.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Jak to? co to jest?
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Czary, omamienie, sztuki.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Ach! włosy mi się jeżą; drżą pode mną nogi,
|
|
W imię Ojca i Syna! co to wszystko znaczy?
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
/ patrząc na zegar /
|
|
|
|
Wybiło dwie godziny: miłości, rozpaczy,
|
|
A teraz następuje godzina przestrogi.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ chce go sadzić /
|
|
|
|
Usiądź, połóż się, oddaj zabójcze narzędzie,
|
|
Pozwól rany opatrzyć —
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Daję tobie słowo,
|
|
Że aż do dnia sądnego sztylet w pochwach będzie.
|
|
O ranach próżna troska, wszak wyglądam zdrowo?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Jak Bóg na niebie, nie wiem, co to…
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Skutki szału,
|
|
Albo może kuglarstwo? — Są kosztowne bronie,
|
|
Których ostrze przenika i aż w duszy tonie;
|
|
Przecież widomie nie uszkodzą ciału.
|
|
Taką bronią po dwakroć zostałem przebity…
|
|
|
|
/ po pauzie z uśmiechem /
|
|
|
|
Taką bronią za życia są oczy kobiéty,
|
|
|
|
/ ponuro /
|
|
|
|
A po śmierci grzesznika cierpiącego skrucha!
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha!
|
|
Czego stoisz jak martwy? zaglądasz na stronę?
|
|
Ach, oczy!… przebóg, jakby bielmem powleczone!
|
|
Puls ustał… ręce twoje zimne jak żelazo!
|
|
Co to wszystko ma znaczyć?
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
O tym inną razą!
|
|
Słuchaj, jakie mię na świat zamiary przywiodły.
|
|
Kiedy wchodząc do ciebie stanąłem u progu,
|
|
Pamiętam, że z dziatkami odprawiałeś modły,
|
|
Któreś za dusze zmarłe ofiarował Bogu.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ chwyta krucyfiks /
|
|
|
|
Prawda, zaraz dokończym…
|
|
|
|
/ ciągnie Dzieci do siebie /
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
No, przyznaj się szczerze,
|
|
Czy wierzysz w piekło, w czyściec?…
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Ja we wszystko wierzę,
|
|
Cokolwiek w Piśmie Świętym Chrystus nam ogłasza
|
|
I w co zaleca wierzyć Kościół, matka nasza.
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
I w co twoje pobożne wierzyły pradziady?
|
|
Ach, najpiękniejsze święto, bo święto pamiątek,
|
|
Za cóż zniosłeś dotychczas obchodzone Dziady?
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Ta uroczystość ciągnie z pogaństwa początek;
|
|
Kościół mnie rozkazuje i nadaje władzę
|
|
Oświecać lud, wytępiać reszty zabobonu.
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
/ pokazując na ziemię /
|
|
|
|
Jednak proszę przeze mnie, i ja szczerze radzę,
|
|
Przywrócić nam Dziady. Tam, u Wszechmocnego tronu,
|
|
Kędy nasz żywot ścisłe odważają szale,
|
|
Tam większym jest ciężarem łza jednego sługi,
|
|
Którą szczerze wyleje nad tobą u zgonu,
|
|
Niż kłamliwe po drukach rozgłaszane żale,
|
|
Płatny orszak i kirem powleczone cugi.
|
|
Jeśli, żałując śmierci dobrego dziedzica,
|
|
Lud zakupioną świecę stawia mu na grobie,
|
|
W cieniach wieczności jaśniej błyszczy się ta świéca
|
|
Niż tysiąc lamp w niechętnej palonych żałobie.
|
|
Jeśli przyniesie miodu plastr i skromne mleko
|
|
I garścią mąki grobowiec posypie:
|
|
Lepiej posili duszę, o! lepiej daleko,
|
|
Niż krewni modnym balem wydanym na stypie.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Ani słowa. Lecz Dziady, te północne schadzki
|
|
Po cerkwiach, pustkach lub zimnych pieczarach,
|
|
Pełen guślarstwa obrzęd świętokradzki,
|
|
Pospólstwo nasze w grubej utwierdza ciemnocie;
|
|
Stąd dziwaczne powieści, zabobonów krocie
|
|
O nocnych duchach, upiorach i czarach.
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Więc żadnych nie ma duchów?
|
|
|
|
/ z ironią /
|
|
|
|
Świat ten jest bez duszy?
|
|
Żyje, lecz żyje tylko jak kościotrup nagi,
|
|
Który lekarz tajemną sprężyną rozruszy;
|
|
Albo jest to coś na kształt wielkiego zegaru,
|
|
Który obiega popędem ciężaru?
|
|
|
|
/ z uśmiechem /
|
|
|
|
Tylko nie wiecie, kto zawiesił wagi!
|
|
O kołach, o sprężynach rozum was naucza;
|
|
Lecz nie widzicie ręki i klucza!
|
|
Gdyby z twych oczu ziemskie odpadło nakrycie,
|
|
Obaczyłbyś niejedno wkoło siebie życie,
|
|
Umarłą bryłę świata pędzące do ruchu.
|
|
|
|
/ do Dzieci, które wchodzą /
|
|
|
|
Dzieci, chodźcie pod kantorek.
|
|
|
|
/ do kantorka /
|
|
|
|
Czego potrzebujesz, duchu?
|
|
|
|
|
|
GŁOS Z KANTORKA
|
|
|
|
Proszę o troje paciorek.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
/ przerażony /
|
|
|
|
W imię Ojca… niech biega… Altarystę zbudzi,
|
|
Słowo stało się ciałem!… zawołajcie ludzi!…
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Wstydź się, wstydź się, mój ojcze, gdzie rozum? gdzie wiara?
|
|
Krzyż jest mocniejszy niżli wszyscy ludzie twoi,
|
|
A kto się Boga boi, ten się nic nie boi.
|
|
|
|
|
|
KSIĄDZ
|
|
|
|
Mów, czego potrzebujesz… ach, to upiór! mara!
|
|
|
|
|
|
GUSTAW
|
|
|
|
Ja! nic nie potrzebuję, jest potrzebnych tylu!
|
|
|
|
/ łowi koło świecy motyla /
|
|
|
|
A tuś mi, panie motylu!
|
|
|
|
/ do Księdza, pokazując motyla /
|
|
|
|
Ten migający wkoło oćmy rój skrzydlaty
|
|
Za życia gasił każdy promyczek oświaty,
|
|
Za to po strasznym sądzie ciemność ich zagarnie;
|
|
Tymczasem z potępioną błąkając się duszą,
|
|
Chociaż nie lubią światła, w światło lecieć muszą,
|
|
To są dla ciemnych duchów najsroższe męczarnie!
|
|
Patrzaj, ów motyl, strojny barwionymi szaty,
|
|
Był jakiś królik albo pan bogaty,
|
|
I wielkim skrzydeł roztworem
|
|
Zaciemiał miasta, powiaty.
|
|
Ten drugi, mniejszy, czarny i pękaty,
|
|
Był książek głupim cenzorem
|
|
I przelatując sztuk nadobne kwiaty,
|
|
Oczerniał każdą piękność, którą tylko zoczył,
|
|
Każdą słodkość zatrutym wysysał ozorem
|
|
Albo przebijał do ziemi środka,
|
|
I nauk ziarno z samego zarodka
|
|
Gadziny zębem roztoczył…
|
|
Ci znowu, w licznym snujący się gwarze,
|
|
Są dumnych pochlebnisie, czernideł pisarze.
|
|
Na jakie pan ich gniewał się zagony,
|
|
Tam przeklęta chmura leci,
|
|
I czy ledwie wschodzące, czy dojrzałe plony
|
|
Jako sarańcza wybija.
|
|
Za tych wszystkich, moje dzieci,
|
|
Nie warto zmówić i Zdrowaś Maryja.
|
|
Są inne, słuszniej godne litości istoty,
|
|
A między nimi twoi przyjaciele, ucznie,
|
|
Których ty wyobraźnią w górne pchnąłeś loty,
|
|
Których wrodzony ogień podniecałeś sztucznie.
|
|
Jaką, żyjąc, pokutę mieli za swe winy,
|
|
Oznajmiłem, wieczności przestąpiwszy progi:
|
|
Życie moje ścisnąłem w krótkie trzy godziny
|
|
I znowu wycierpiałem dla twojej przestrogi.
|
|
Im więc nieś ulgę prośbą i mszalną ofiarą;
|
|
Dla mnie oprócz wspomnienia nic więcej nie proszę.
|
|
Za grzech mój życie było dostateczną karą,
|
|
A dziś, nie wiem, nagrodę czy pokutę znoszę.
|
|
Bo kto na ziemi rajskie doznawał pieszczoty,
|
|
Kto znalazł drugą swojej połowę istoty,
|
|
Kto nad świeckiego życia wylatując krańce,
|
|
Duszą i sercem gubi się w kochance,
|
|
Jej tylko myślą myśli, jej oddycha tchnieniem,
|
|
Ten i po śmierci również własną bytność traci,
|
|
I przyczepiony do lubej postaci,
|
|
Jej tylko staje się cieniem.
|
|
Jeśli, żyjąc, świętemu był uległy panu,
|
|
Niebieską z nim chwałę dzieli;
|
|
Albo ze złym do wiecznej strącony topieli,
|
|
Jest bolesnego wspólnikiem stanu.
|
|
Na szczęście Bóg mię zrobił poddanym anioła,
|
|
Dla niej i dla mnie przyszłość śmieje się wesoła.
|
|
Tymczasem, jak cień błądząc przy kochanych wdziękach,
|
|
Bywam albo w niebiosach, albo w piekła mękach.
|
|
Gdy ona wspomni, westchnie i łezkę wyleje,
|
|
Zbliżam się do usteczek, biały włos rozwieję,
|
|
Zmieszam się z odetchnieniem i przeniknę ciebie,
|
|
I jestem w niebie!
|
|
Lecz kiedy!… oh, czujecie, wy, coście kochali!
|
|
Jakim zawiść ogniem pali!…
|
|
Długo jeszcze po świecie błąkać się potrzeba,
|
|
Aż ją Bóg w swoje objęcie powoła;
|
|
Natenczas śladem lubego anioła
|
|
I cień mój błędny wkradnie się do nieba.
|
|
|
|
/ Zegar zaczyna bić. /
|
|
|
|
/ śpiewa /
|
|
|
|
Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
|
|
Że według bożego rozkazu:
|
|
Kto za życia choć raz był w niebie,
|
|
Ten po śmierci nie trafi od razu.
|
|
|
|
/ Zegar kończy bić, kur pieje, lampa przed obrazem gaśnie, Gustaw znika. /
|
|
|
|
|
|
CHÓR
|
|
|
|
Bo słuchajmy i zważmy u siebie,
|
|
Że według bożego rozkazu:
|
|
Kto za życia choć raz był w niebie,
|
|
Ten po śmierci nie trafi od razu.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-----
|
|
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
|
|
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iv.
|
|
|
|
Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.
|
|
|
|
Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
|
|
Ten utwór jest w domenie publicznej.
|
|
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
|
|
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
|
|
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
|
|
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.
|
|
|
|
Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974
|
|
|
|
Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska
|
|
|
|
Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.
|
|
|
|
Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.
|
|
|
|
ISBN-978-83-288-7443-5
|
|
Adam Mickiewicz
|
|
|
|
Dziady. Poema
|
|
Upiór
|
|
|
|
ISBN 978-83-288-7438-1
|
|
|
|
|
|
Serce ustało, pierś już lodowata,
|
|
Ścięły się usta i oczy zawarły;
|
|
Na świecie jeszcze, lecz już nie dla świata!
|
|
Cóż to za człowiek? — Umarły.
|
|
|
|
Patrz, duch nadziei życie mu nadaje,
|
|
Gwiazda pamięci promyków użycza,
|
|
Umarły wraca na młodości kraje
|
|
Szukać lubego oblicza.
|
|
|
|
Pierś znowu tchnęła, lecz pierś lodowata,
|
|
Usta i oczy stanęły otworem,
|
|
Na świecie znowu, ale nie dla świata;
|
|
Czymże ten człowiek? — Upiorem.
|
|
|
|
Ci, którzy bliżej cmentarza mieszkali,
|
|
Wiedzą, iż upiór ten co rok się budzi,
|
|
Na dzień zaduszny mogiłę odwali
|
|
I dąży pomiędzy ludzi.
|
|
|
|
Aż gdy zadzwonią na niedzielę czwartą,
|
|
Wraca się nocą opadły na sile,
|
|
Z piersią skrwawioną, jakby dziś rozdartą,
|
|
Usypia znowu w mogile.
|
|
|
|
Pełno jest wieści o nocnym człowieku,
|
|
Żyją, co byli na jego pogrzebie;
|
|
Słychać, iż zginął w młodocianym wieku,
|
|
Podobno zabił sam siebie.
|
|
|
|
Teraz zapewne wieczne cierpi kary,
|
|
Bo smutnie jęczał i płomieniem buchał;
|
|
Niedawno jeden zakrystyjan stary
|
|
Obaczył go i podsłuchał.
|
|
|
|
Mówi, iż upiór, skoro wyszedł z ziemi,
|
|
Oczy na gwiazdę poranną wywrócił,
|
|
Załamał ręce i usty chłodnemi
|
|
Takową skargę wyrzucił:
|
|
|
|
„Duchu przeklęty, po co śród parowu
|
|
Nieczułej ziemi ogień życia wzniecasz?
|
|
Blasku przeklęty, zagasłeś i znowu,
|
|
Po co mi znowu przyświecasz?
|
|
|
|
O sprawiedliwy, lecz straszny wyroku!
|
|
Ujrzeć ją znowu, poznać się, rozłączyć;
|
|
I com ucierpiał, to cierpieć co roku,
|
|
I jakem skończył, zakończyć.
|
|
|
|
Żebym cię znalazł, muszę między zgrają
|
|
Błądzić z długiego wyszedłszy ukrycia;
|
|
Lecz nie dbam, jak mię ludzie powitają;
|
|
Wszystkiegom doznał za życia.
|
|
|
|
Kiedyś patrzyła, musiałem jak zbrodzień
|
|
Odwracać oczy; słyszałem twe słowa,
|
|
Słyszałem co dzień, i musiałem co dzień
|
|
Milczeć jak deska grobowa.
|
|
|
|
Śmieli się niegdyś przyjaciele młodzi,
|
|
Zwali tęsknotę dziwactwem, przesadą;
|
|
Starszy ramieniem ściska i odchodzi
|
|
Lub mądrą nudzi mię radą.
|
|
|
|
Śmieszków i radców zarówno słuchałem,
|
|
Choć i sam może nie lepszy od drugich,
|
|
Sam bym się gorszył zbytecznym zapałem
|
|
Lub śmiał się z żalów zbyt długich.
|
|
|
|
Ktoś inny myślał, że obrażam ciebie,
|
|
Uwłaczam jego rodowitej dumie;
|
|
Przecież ulegał grzeczności, potrzebie,
|
|
Udawał, że nie rozumie.
|
|
|
|
Lecz i ja dumny, żem go równie zbadał,
|
|
Choć mię nie pyta, chociaż milczeć umiem;
|
|
Mówiłem gwałtem, a gdy odpowiadał,
|
|
Udałem, że nie rozumiem.
|
|
|
|
Ale kto nie mógł darować mi grzechu,
|
|
Ledwie obelgę na ustach przytrzyma,
|
|
Niechętnie lica gwałci do uśmiechu
|
|
I litość kłamie oczyma;
|
|
|
|
Takiemu tylko nigdym nie przebaczył,
|
|
Wszakżem skargami nigdy ust nie zmazał,
|
|
Anim pogardy wymówić nie raczył,
|
|
Kiedym mu uśmiech okazał.
|
|
|
|
Tegoż dziś doznam, jeśli dziką postać
|
|
Cudzemu światu ukażę spod cieni;
|
|
Jedni mię będą egzorcyzmem chłostać,
|
|
Drudzy uciekną zdziwieni.
|
|
|
|
Ten dumą śmieszy, ten litością nudzi,
|
|
Inny szyderskie oczy zechce krzywić.
|
|
Do jednej idąc, za cóż tyle ludzi
|
|
Muszę obrażać lub dziwić?
|
|
|
|
Cóżkolwiek będzie, dawnym pójdę torem:
|
|
Szydercom litość, śmiech litościwemu.
|
|
Tylko, o luba! tylko ty z upiorem
|
|
Powitaj się po dawnemu.
|
|
|
|
Spojrzyj i przemów, daruj małą winę,
|
|
Że śmiem do ciebie raz jeszcze powrócić,
|
|
Mara przeszłości, na jednę godzinę
|
|
Obecne szczęście zakłócić.
|
|
|
|
Wzrok twój, nawykły do świata i słońca,
|
|
Może się trupiej nie ulęknie głowy,
|
|
I może raczysz cierpliwie do końca
|
|
Grobowej dosłuchać mowy.
|
|
|
|
I ścigać myśli po przeszłych obrazach
|
|
Błądzące jako pasożytne ziele,
|
|
Które śród gmachu starego po głazach
|
|
Rozpierzchłe gałązki ściele.”
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-----
|
|
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
|
|
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-upior.
|
|
|
|
Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.
|
|
|
|
Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
|
|
Ten utwór jest w domenie publicznej.
|
|
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
|
|
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
|
|
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
|
|
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.
|
|
|
|
Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, Czytelnik, Warszawa 1974
|
|
|
|
Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska
|
|
|
|
Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.
|
|
|
|
Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.
|
|
|
|
ISBN-978-83-288-7438-1
|