commit 85d19cbaadf342dc20950b8ba983722191000e3d Author: N0VA Date: Tue Jan 6 21:02:40 2026 +0100 SLM diff --git a/Dockerfile b/Dockerfile new file mode 100644 index 0000000..c9f060b --- /dev/null +++ b/Dockerfile @@ -0,0 +1,22 @@ + +# Use an official Python runtime as a parent image +FROM python:3.11-slim + +# Set the working directory in the container +WORKDIR /app + +# Copy the requirements file into the container at /app +COPY requirements.txt . + +# Install any needed packages specified in requirements.txt +RUN pip install --no-cache-dir -r requirements.txt + +# Copy the rest of the application's code into the container +COPY . . + +# Expose the port the app runs on +EXPOSE 8000 + +# Define the command to run the application +# We use the PORT environment variable, defaulting to 8000 +CMD ["uvicorn", "api:app", "--host", "0.0.0.0", "--port", "8000"] diff --git a/api.py b/api.py new file mode 100644 index 0000000..f97d135 --- /dev/null +++ b/api.py @@ -0,0 +1,92 @@ +import os +import uvicorn +from fastapi import FastAPI, Body +from fastapi.staticfiles import StaticFiles +from fastapi.responses import FileResponse +from pydantic import BaseModel +import sys + +# Import core LLM logic +from llm import load_or_train_model, generate_text, SOURCES_DIR + +# --- Configuration --- +# Models to pre-load on startup +PRELOAD_N_GRAMS = [2, 3, 4, 5] +UI_DIR = "ui" + +# --- Globals --- +# Cache for loaded models: {n: model} +MODEL_CACHE = {} + +# --- Pydantic Models --- +class PredictRequest(BaseModel): + prompt: str + temperature: float = 0.7 + n: int = 3 + length: int = 5 + +class PredictResponse(BaseModel): + prediction: str + +# --- FastAPI App --- +app = FastAPI() + +def get_model_for_n(n: int): + """ + Retrieves the model for a specific N from cache, or loads/trains it. + """ + global MODEL_CACHE + if n in MODEL_CACHE: + return MODEL_CACHE[n] + + print(f"Loading/Training model for N={n}...") + model = load_or_train_model(SOURCES_DIR, n) + MODEL_CACHE[n] = model + return model + +@app.on_event("startup") +def startup_event(): + """ + On server startup, pre-load models for all specified N-grams. + """ + print("Server starting up. Pre-loading models...") + for n in PRELOAD_N_GRAMS: + get_model_for_n(n) + print(f"Models for N={PRELOAD_N_GRAMS} loaded. Server is ready.") + +@app.post("/api/predict", response_model=PredictResponse) +async def predict(request: PredictRequest): + """ + API endpoint to get the next word prediction. + """ + n = max(2, min(request.n, 5)) + model = get_model_for_n(n) + + if not model: + return {"prediction": ""} + + length = max(1, min(request.length, 500)) + + prediction = generate_text( + model, + start_prompt=request.prompt, + length=length, + temperature=request.temperature + ) + + return PredictResponse(prediction=prediction) + +# --- Static Files and Root --- +app.mount("/ui", StaticFiles(directory=UI_DIR), name="ui") + +@app.get("/") +async def read_root(): + return FileResponse(os.path.join(UI_DIR, "index.html")) + +def run(): + # Read port from environment variable, default to 8000 + port = int(os.environ.get("PORT", 8000)) + uvicorn.run(app, host="0.0.0.0", port=port) + +if __name__ == "__main__": + run() \ No newline at end of file diff --git a/docker-compose.yml b/docker-compose.yml new file mode 100644 index 0000000..fb57dbc --- /dev/null +++ b/docker-compose.yml @@ -0,0 +1,13 @@ +services: + stupid-llm-editor: + build: . + ports: + # Map host port 5432 to container port 8000 + - "${PORT:-5432}:8000" + volumes: + - ./sources:/app/sources:ro + - ./models:/app/models + environment: + - PORT=${PORT:-8000} + stdin_open: true + tty: true diff --git a/llm.py b/llm.py new file mode 100644 index 0000000..bc542a4 --- /dev/null +++ b/llm.py @@ -0,0 +1,188 @@ +import os +import random +import sys +import re +import hashlib +import pickle +from collections import defaultdict, Counter + +SOURCES_DIR = "sources" +CACHE_DIR = "models" +N_GRAM = 3 # Default N-gram for standalone script use + +def get_dir_checksum(directory): + """ + Calculates MD5 checksum of all .txt files in the directory to detect changes. + """ + hash_md5 = hashlib.md5() + if not os.path.exists(directory): + return None + + files = sorted([f for f in os.listdir(directory) if f.endswith('.txt')]) + + for filename in files: + filepath = os.path.join(directory, filename) + hash_md5.update(filename.encode('utf-8')) + with open(filepath, "rb") as f: + for chunk in iter(lambda: f.read(4096), b""): + hash_md5.update(chunk) + + return hash_md5.hexdigest() + +def train_model(sources_dir, n): + """ + Trains the N-gram model from scratch. + Returns: model object + """ + print(f"Training new {n}-gram model from sources...") + model = defaultdict(Counter) + + files = [f for f in os.listdir(sources_dir) if f.endswith(".txt")] + if not files: + print("No source files found!") + return model + + for filename in files: + filepath = os.path.join(sources_dir, filename) + try: + with open(filepath, 'r', encoding='utf-8') as f: + text = f.read() + text = re.sub(r'[[.*?]]', '', text) + words = text.split() + + if len(words) < n: + continue + + context_size = n - 1 + for i in range(len(words) - context_size): + context = tuple(words[i : i + context_size]) + next_word = words[i + context_size] + model[context][next_word] += 1 + + except Exception as e: + print(f"Error processing {filename}: {e}") + + return model + +def load_or_train_model(sources_dir, n): + """ + Loads model from its dedicated cache file if checksum matches, otherwise retrains. + """ + if not os.path.exists(CACHE_DIR): + os.makedirs(CACHE_DIR) + + cache_file = os.path.join(CACHE_DIR, f"model_n{n}.pkl") + checksum_file = os.path.join(CACHE_DIR, f"checksum.txt") # One checksum for all + + current_checksum = get_dir_checksum(sources_dir) + + # Check if a model for this N exists and if the checksum matches + if os.path.exists(cache_file) and os.path.exists(checksum_file): + with open(checksum_file, 'r') as f: + saved_checksum = f.read() + + if saved_checksum == current_checksum: + print(f"Sources unchanged. Loading model N={n} from {cache_file}...") + with open(cache_file, 'rb') as f: + return pickle.load(f) + else: + print(f"Sources changed. Global retrain needed. Deleting old models.") + for item in os.listdir(CACHE_DIR): + os.remove(os.path.join(CACHE_DIR, item)) + + print(f"No valid cache found for N={n}. Training...") + model = train_model(sources_dir, n) + + print(f"Saving model to {cache_file}...") + with open(cache_file, 'wb') as f: + pickle.dump(model, f) + # Update the global checksum file after a successful train + with open(checksum_file, 'w') as f: + f.write(current_checksum or "") + + return model + +def generate_text(model, start_prompt, length=100, temperature=1.0): + """ + Generates text using the N-gram model. + """ + if not model: + return "" + + try: + context_size = next(iter(model.keys())).__len__() # Get context size from model keys + except StopIteration: + return "" # Model is empty + + start_words = start_prompt.split() + current_context = None + + if len(start_words) >= context_size: + potential_context = tuple(start_words[-context_size:]) + if potential_context in model: + current_context = potential_context + + if current_context is None and start_words: + last_word = start_words[-1] + candidates = [k for k in model.keys() if k[0] == last_word] + if candidates: + current_context = random.choice(candidates) + + if current_context is None: + current_context = random.choice(list(model.keys())) + if not start_prompt: + start_prompt = ' '.join(current_context) + + generated_words = [] + + for _ in range(length): + if current_context not in model or not model[current_context]: + current_context = random.choice(list(model.keys())) + + possible_next = list(model[current_context].keys()) + counts = list(model[current_context].values()) + + try: + if temperature == 1.0: + weights = counts + else: + weights = [c ** (1.0 / temperature) for c in counts] + next_word = random.choices(possible_next, weights=weights, k=1)[0] + except (ValueError, IndexError): + # Fallback if weights are invalid or no words are possible + current_context = random.choice(list(model.keys())) + next_word = current_context[0] + + generated_words.append(next_word) + current_context = current_context[1:] + (next_word,) + + return " ".join(generated_words) + +def main(): + if not os.path.isdir(SOURCES_DIR): + print(f"Error: Directory '{SOURCES_DIR}' not found.") + sys.exit(1) + + model = load_or_train_model(SOURCES_DIR, N_GRAM) + print(f"Model ready. (N={N_GRAM}, Keys={len(model)})") + + start_prompt = "" + length = 100 + temperature = 1.0 + + args = sys.argv[1:] + if not args: + start_ctx = random.choice(list(model.keys())) + start_prompt = " ".join(start_ctx) + else: + start_prompt = args[0] + if len(args) >= 2: length = int(args[1]) + if len(args) >= 3: temperature = float(args[2]) + + print(f"\n--- Generating (Start: '{start_prompt}', Temp: {temperature}) ---\n") + output = start_prompt + " " + generate_text(model, start_prompt, length, temperature) + print(output) + print("\n-------------------------------------------------------------") + +if __name__ == "__main__": + main() \ No newline at end of file diff --git a/requirements.txt b/requirements.txt new file mode 100644 index 0000000..15ceac5 --- /dev/null +++ b/requirements.txt @@ -0,0 +1,4 @@ + +fastapi +uvicorn +python-multipart diff --git a/sources/antygona.txt b/sources/antygona.txt new file mode 100644 index 0000000..5502f64 --- /dev/null +++ b/sources/antygona.txt @@ -0,0 +1,2429 @@ +Sofokles + +Antygona +tłum. Kazimierz Morawski + +ISBN 978-83-288-2866-7 + + + +OSOBY DRAMATU: + * ANTYGONA, córka Edypa + * ISMENA, jej siostra + * CHÓR TEBAŃSKICH STARCÓW + * KREON, król Teb + * STRAŻNIK + * HAJMON, syn Kreona + * TYREZJASZ, wróżbita + * POSŁANIEC + * EURYDYKA, żona Kreona + * POSŁANIEC drugi + + + + +Rzecz dzieje się przed dworem królewskim w Tebach. + + +ANTYGONA + +O ukochana siostro ma, Ismeno, +Czy ty nie widzisz, że z klęsk Edypowych +Żadnej za życia los nam nie oszczędza? +Bo nie ma cierpień i nie ma ohydy, +Nie ma niesławy i hańby, które by +Nas pośród nieszczęść pasma nie dotknęły. +Cóż bo za rozkaz znów obwieścił miastu +Ten, który teraz władzę w ręku dzierży? +Czyś zasłyszała? Czy uszło twej wiedzy, +Że znów wrogowie godzą w naszych miłych? + + +ISMENA + +O Antygono, żadna wieść nie doszła +Do mnie, ni słodka, ni goryczy pełna, +Od dnia, gdy braci straciłyśmy obu, +W bratnim zabitych razem pojedynku. +Odkąd tej nocy odeszły Argiwów +Hufce, niczego więcej nie zaznałam +Ni ku pociesze, ni ku większej trosce. + + +ANTYGONA + +Lecz mnie wieść doszła i dlatego z domu +Cię wywołałam, by rzecz ci powierzyć. + + +ISMENA + +Cóż to? Ty jakieś ciężkie ważysz słowa. + + +ANTYGONA + +O tak! Czyż nie wiesz, że z poległych braci +Kreon jednemu wręcz odmówił grobu? +Że Eteokla, jak czynić przystoi, +Pogrzebał w ziemi wśród umarłych rzeszy, +A zaś obwieścił, aby Polinika +Nieszczęsne zwłoki bez czci pozostały, +By nikt ich płakać, nikt grześć się nie ważył; +Mają więc leżeć bez łez i bez grobu, +Na pastwę ptakom żarłocznym i strawę. +Słychać, że Kreon czcigodny dla ciebie, +Co mówię, dla mnie też wydał ten ukaz +I że tu przyjdzie, by tym go ogłosić, +Co go nie znają, nie na wiatr zaiste +Rzecz tę stanowiąc, lecz grożąc zarazem +Kamienowaniem ukazu przestępcom. +Tak się ma sprawa, teraz wraz ukażesz, +Czyś godną rodu czy wyrodną córą. + + +ISMENA + +Gdy taka dola, to cóż, o nieszczęsna, +Prując czy snując bym mogła tu przydać? + + +ANTYGONA + +Patrz, byś wspomogła i poparła siostrę. + + +ISMENA + +W jakimże dziele? Dokąd myśl twa mierzy? + + +ANTYGONA + +Ze mną masz zwłoki opatrzyć braterskie. + + +ISMENA + +Więc ty zamierzasz grzebać wbrew ukazom? + + +ANTYGONA + +Tak! Brata mego, a dodam… i twego; +Bo wiarołomstwem nie myślę się kalać. + + +ISMENA + +Niczym dla ciebie więc zakaz Kreona? + + +ANTYGONA + +Niczym, on nie ma nad moimi prawa. + + +ISMENA + +Biada! O rozważ, siostro, jak nam ojciec +Zginął wśród sromu i pośród niesławy, +Kiedy się jemu błędy ujawniły, +A on się targnął na własne swe oczy; +Żona i matka — dwuznaczne to miano — +Splecionym węzłem swe życie ukróca; +Wreszcie i bracia przy jednym dnia słońcu +Godzą na siebie i morderczą ręką +Jeden drugiemu śmierć srogą zadaje. +Zważ więc, że teraz i my pozostałe +Zginiemy marnie, jeżeli wbrew prawu +Złamiemy wolę i rozkaz tyrana. +Baczyć to trzeba, że my przecie słabe, +Do walk z mężczyzną niezdolne niewiasty; +Że nam ulegać silniejszym należy, +Tych słuchać, nawet i sroższych rozkazów; +Ja więc, błagając o wyrozumienie +Zmarłych, że muszę tak ulec przemocy, +Posłuszna będę władcom tego świata, +Bo próżny opór urąga rozwadze. + + +ANTYGONA + +Ja ci nie każę niczego, ni, choćbyś +Pomóc mi chciała, wdzięczne by mi było, +Lecz stój przy twojej myśli, a ja tego +Pogrzebię sama, potem zginę z chlubą. +Niechaj się zbratam z mym kochanym w śmierci +Po świętej zbrodni; a dłużej mi zmarłym +Miłą być trzeba, niż ziemi mieszkańcom, +Bo tam zostanę na wieki; tymczasem +Ty tu znieważaj święte prawa bogów. + + +ISMENA + +Ja nie znieważam ich, nie będąc w mocy +Działać na przekór stanowieniom władców. + + +ANTYGONA + +Rób po twej myśli; ja zaś wnet podążę, +By kochanemu bratu grób usypać. + + +ISMENA + +O ty nieszczęsna! Serce drży o ciebie. + + +ANTYGONA + +Nie troszcz się o mnie; nad twoim radź losem. + + +ISMENA + +Ale nie zdradzaj twej myśli nikomu, +Kryj twe zamiary, ja też je zataję. + + +ANTYGONA + +O nie! Mów głośno, bo ciężkie ty kaźnie +Ściągnąć byś mogła milczeniem na siebie. + + +ISMENA + +Z żarów twej duszy mroźne mieciesz słowa. + + +ANTYGONA + +Lecz miła jestem tym, o których stoję. + + +ISMENA + +Jeśli podołasz w trudnych mar pościgu. + + +ANTYGONA + +Jak nie podołam, to zaniecham dzieła. + + +ISMENA + +Nie trza się z góry porywać na mary. + + +ANTYGONA + +Kiedy tak mówisz, wstręt budzisz w mym sercu +I słusznie zmierzisz się także zmarłemu; +Pozwól, bym ja wraz z moim zaślepieniem +Spojrzała w oczy grozie; bo ta groza +Chlubnej mi śmierci przenigdy nie wydrze. + + +ISMENA + +Jeśli tak mniemasz, idź, lecz wiedz zarazem, +Żeś nierozważna, choć miłym tyś miła. + + +CHÓR + +O słońca grocie, coś jasno znów Tebom + Błysnął po trudach i znoju, +Złote dnia oko, przyświecasz ty niebom + I w Dirki nurzasz się zdroju. +Witaj! Tyś sprawił, że wrogów mych krocie + W dzikim pierzchnęły odwrocie. + + Bo Polinika gniewny spór + Krwawy zażegł w ziemi bój, + Z chrzęstem zapadł, z szumem piór + Śnieżnych orłów lotny rój, + I zbroice liczne błysły, + I z szyszaków pióra trysły. + +I wróg już wieńcem dzid groźnych otoczył + Siedmiu bram miasta gardziele, +Lecz pierzchł, nim w mojej krwi strugach się zbroczył, + Zanim Hefajstos ognisty w popiele +Pogrążył mury, bo z tyłu nawałem + Runął na smoka Ares z wojny szałem. + + Bo Zeus nie cierpi dumnych głów, + A widząc ich wyniosły lot + I złota chrzęst, i pychę słów, + Wypuścił swój piorunny grot + I w zwycięstwa samym progu + Skarcił butę w dumnym wrogu. + +A ugodzony wznak na ziemię runie + Ten, który w namiętnym gniewie +Miasto pogrzebać chciał w ognia całunie + I jak wicher dął w zarzewie. +Legł on od Zeusa gromu powalony, +Innym znów Ares inne znaczy zgony. + + Bo siedmiu — siedmiu strzegło wrót, + Na męża mąż wymierzył dłoń, + Dziś w stosach lśni za zwycięstw trud + Ku Zeusa czci pobitych broń. + Ale przy jednej miasta bramie + Nie błyszczy żaden chwały łup, + Gdzie brat na brata podniósł ramię, + Tam obok trupa poległ trup. + +Więc teraz Nike, czci syta i sławy, + Zwraca ku Tebom radosne swe oczy, +Po twardym znoju i po walce krwawej + Rzezi wspomnienie niech serca nie mroczy; +Idźmy do świątyń, a niechaj na przedzie +Teb skoczny Bakchus korowody wiedzie. + + Lecz otóż widzę, jak do nas tu zdąża + Kreon, co ziemią tą włada, + Nowy bóstw wyrok go w myślach pogrąża, + Ważne on plany waży i układa. + Widno, że zbadać chciałby nasze zdanie, + Skoro tu starców wezwał na zebranie. + + +KREON + +O Tebańczycy, nareszcie bogowie +Z burzy i wstrząśnień wyrwali to miasto; +A jam was zwołał tutaj przed innymi, +Boście wy byli podporami tronu +Za Laiosa i Edypa rządów, +I po Edypa zgonie młodzieniaszkom +Pewną swą radą służyliście chętnie. +Kiedy zaś oni za losu wyrokiem +Polegli obaj w bratobójczej walce, +Krwią pokalawszy braterskie prawice, +Wtedy ja władzę i tron ten objąłem, +Który mi z prawa po zmarłych przypada. +Trudno jest duszę przeniknąć człowieka, +Jego zamysły i pragnienia, zanim +On ich na szerszym nie odsłoni polu. +Ja tedy władcę, co by, rządząc miastem, +Wnet się najlepszych nie imał zamysłów +I śmiało woli swej nie śmiał ujawnić, +Za najgorszego uważałbym pana. +A gdyby wyżej nad dobro publiczne +Kładł zysk przyjaciół, za nic bym go ważył. +I nie milczałbym, klnę się na Jowisza +Wszechwidzącego, gdybym spostrzegł zgubę +Zamiast zbawienia kroczącą ku miastu. +Nigdy też wroga nie chciałbym ojczyzny +Mieć przyjacielem, o tym przeświadczony, +Że nasze szczęście w szczęściu miasta leży, +I jego dobro przyjaciół ma raić. +Przez te zasady podnoszę to miasto +I tym zasadom wierny obwieściłem +Ukaz ostatni na Edypa synów. +Aby dzielnego w walce Eteokla, +Który w obronie poległ tego miasta, +W grobie pochować i uczcić ofiarą, +Która w kraj zmarłych za zacnymi idzie; +Brata zaś jego, Polinika mniemam, +Który to bogów i ziemię ojczystą +Naszedł z wygnania i ognia pożogą +Zamierzał zniszczyć, i swoich rodaków +Krwią się napoić, a w pęta wziąć drugich, +Wydałem rozkaz, by chować ni płakać +Nikt się nie ważył, lecz zostawił ciało +Przez psy i ptaki w polu poszarpane. +Taka ma wola, a nie ścierpię nigdy, +By źli w nagrodzie wyprzedzili prawych. +Kto za to miastu temu dobrze życzy, +W zgonie i w życiu dozna mej opieki. + + +CHÓR + +Tak więc, Kreonie, raczysz rozporządzać +Ty co do wrogów i przyjaciół grodu, +A wszelka władza zaprawdę ci służy, +I nad zmarłymi, i nami, co żyjem. + + +KREON + +A więc czuwajcie nad mymi rozkazy. + + +CHÓR + +Poleć młodszemu straż nad tym i pieczę. + + +KREON + +Przecież tam stoją straże w pogotowiu. + + +CHÓR + +Czegóż byś tedy od nas jeszcze żądał? + + +KREON + +Byście niesfornym stanęli oporem. + + +CHÓR + +Głupi ten, kto by na śmierć się narażał. + + +KREON + +Tak, śmierć go czeka! Lecz wielu do zguby +Popchnęła żądza i zysku rachuby. + + +STRAŻNIK + +O najjaśniejszy, nie powiem, że w biegu +Śpiesząc ja tutaj tak się zadyszałem, +Bom ja raz po raz przystawał po drodze +I chciałem nazad zawrócić z powrotem, +A dusza tak mi mówiła co chwila: +Czemuż to, głupi, ty karku nadstawiasz? +Czemuż tak lecisz? Przecież może inny +Donieść to księciu; na cóż ty masz skomleć? +Tak sobie myśląc, spieszyłem powolnie, +A krótka droga wraz mi się wzdłużała. +Na koniec myślę: niech będzie, co będzie, +I staję, książę, przed tobą i powiem, +Choć tak po prawdzie sam nie wiem zbyt wiele. +A zresztą tuszę, że nic mnie nie czeka, +Chyba, co w górze było mi pisane. + + +KREON + +Cóż więc nadmierną przejmuje cię trwogą? + + +STRAŻNIK + +Zacznę od siebie, żem nie zrobił tego, +Co się zdarzyło, anim widział sprawcy, +Żem więc na żadną nie zarobił karę. + + +KREON + +Dzielnie warujesz i wałujesz sprawę, +Lecz jasne, że coś przynosisz nowego. + + +STRAŻNIK + +Bo to niesporo na plac ze złą wieścią. + + +KREON + +Lecz mów już w końcu i wynoś się potem. + + +STRAŻNIK + +A więc już powiem. Trupa ktoś co tylko +Pogrzebał skrycie i wyniósł się chyłkiem, +Rzucił garść ziemi i uczcił to ciało. + + +KREON + +Co mówisz? Któż był tak bardzo bezczelny? + + +STRAŻNIK + +Tego ja nie wiem, bo żadnego znaku +Ani topora, motyki nie było. +Ziemia wokoło była gładka, zwarta, +Ani w niej stopy, ni żadnej kolei, +Lecz, krótko mówiąc, sprawca znikł bez śladu. +Skoro też jeden ze straży rzecz wskazał, +Zaraz nam w myśli, że w tym jakieś licho. +Trup znikł, a leżał nie pod grubą zaspą, +Lecz przyprószony, jak czynią, co winy +Się wobec zmarłych strachają; i zwierza +Lub psów szarpiących trupy ani śladu. +Więc zaczął jeden wyrzekać na drugich, +Jeden drugiego winować, i było +Blisko już bójki, bo któż by ich zgodził? +W każdym ze straży wietrzyliśmy sprawcę, +Lecz tak na oślep, bo nikt się nie przyznał. +I my gotowi i żary brać w ręce, +I w ogień skoczyć, i przysiąc na bogów, +Że nie my winni, ani byli w spółce +Z tym, co obmyślił tę rzecz i wykonał. +Więc koniec końcem, gdy dalej tak nie szło, +Jeden rzekł słowo, które wszystkim oczy +Zaryło w ziemię; bośmy nie wiedzieli, +Co na to odrzec, a strach nas zdjął wielki, +Co z tego będzie. Rzekł więc na ten sposób, +Że tobie wszystko to donieść należy. +I tak stanęło, a mnie nieszczęsnemu +Los kazał zażyć tej przyjemnej służby. +Więc po niewoli sobie i wam staję. +Bo nikt nie lubi złych nowin zwiastuna. + + +CHÓR + +O panie, mnie już od dawna się roi, +Że się bez bogów przy tym nie obeszło. + + +KREON + +Milcz, jeśli nie chcesz wzbudzić mego gniewu, +I prócz starości ukazać głupoty. +Bo brednie pleciesz, mówiąc, że bogowie +O tego trupa na ziemi się troszczą. +Czyżby z szacunku, jako dobroczyńcę, +Jego pogrzebli, jego, co tu wtargnął, +Aby świątynie i ofiarne dary +Zburzyć, spustoszyć ich ziemię i prawa? +Czyż, według ciebie, bóstwa czczą zbrodniarzy? +O nie, przenigdy! Lecz tego tu miasta +Ludzie już dawno przeciw mnie szemrając +Głową wstrząsali i jarzmem ukrycie +Przeciw mym rządom i mojej osobie. +Wiem ja to dobrze, że za ich pieniądze +Straże się tego dopuściły czynu. +Bo nie ma gorszej dla ludzi potęgi, +Jak pieniądz: on to i miasta rozburza, +On to wypiera ze zagród i domu, +On prawe dusze krzywi i popycha +Do szpetnych kroków i nieprawych czynów. +Zbrodni on wszelkiej ludzkości jest mistrzem +I drogowskazem we wszelkiej sromocie. +A ci, co czyn ten za pieniądz spełnili, +Wreszcie spóźnione wywołali kaźnie. +Bo jeśli dotąd Zeusowi hołd składam, +Miarkuj to dobrze, a klnę się przysięgą, +Jeśli wy zaraz schwytanego sprawcy +Nie dostawicie przed moje oblicze, +To jednej śmierci nie będzie wam dosyć, +Lecz wprzódy wisząc będziecie zeznawać, +Byście w przyszłości wiedzieli, skąd grabić +I ciągnąć zyski, i mieli naukę, +Że nie na wszelki zysk godzić należy. +Bo to jest pewne, że brudne dorobki +Częściej do zguby prowadzą niż szczęścia. + + +STRAŻNIK + +Wolnoż mi mówić? Czy pójść mam w milczeniu? + + +KREON + +Czyż nie wiesz jeszcze, jak głos twój mi wstrętny? + + +STRAŻNIK + +Uszy ci rani czy też duszę twoją? + + +KREON + +Cóż to? Chcesz badać, skąd idą me gniewy? + + +STRAŻNIK + +Sprawca ci duszę, a ja uszy trapię. + + +KREON + +Cóż to za urwisz z niego jest wierutny! + + +STRAŻNIK + +A przecież nie ja czyn ten popełniłem. + + +KREON + +Ty! — Swoją duszą frymarcząc w dodatku. + + +STRAŻNIK + +O nie! +Próżne to myśli, próżniejsze domysły. + + +KREON + +Zmyślne twe słowa, lecz jeżeli winnych +Mi nie stawicie, to wnet wam zaświta, +Że brudne zyski sprowadzają kaźnie. + + +STRAŻNIK + +O, niech go ujmą, owszem, lecz cokolwiek +Teraz się stanie za dopustem losu, +Ty mnie już tutaj nie zobaczysz więcej; +Bo już i teraz dziękuję ja bogom, +Żem wbrew nadziei stąd wyszedł bez szwanku. + + +CHÓR + +Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga + Dziwy człowieka potęga. +Bo on prze śmiało poza sine morze, + Gdy toń się wzdyma i kłębi. +I z roku na rok swym lemieszem porze + Matkę-ziemicę do głębi. + +Lotny ród ptaków i stepu zwierzęta +I dzieci fali usidla on w pęta, + Wszystko rozumem zwycięży. +Dzikiego zwierza z gór ściągnie na błonie, +Krnąbrny kark tura i grzywiaste konie + Ujarzmi w swojej uprzęży. + +Wynalazł mowę i myśli dał skrzydła +I życie ujął w porządku prawidła, +Od mroźnych wichrów na deszcze i gromy +Zbudował sobie schroniska i domy, + Na wszystko z radą on gotów. +Lecz choćby śmiało patrzał w wiek daleki, +Choć ma na bóle i cierpienia leki. + Śmierci nie ujdzie on grotów. + +A sił potęgę, które w duszy tleją, +Popchnie on zbrodni lub cnoty koleją; +Jeżeli prawa i bogów cześć wyzna. + To hołd mu odda ojczyzna; +A będzie jej wrogiem ten, który nie z bogiem + Na cześć i prawość się ciska. +Niechajby on sromu mi nie wniósł do domu. + Nie skalał mego ogniska. + +Lecz jakiż widok uderza me oczy? +Czyż ja zdołałbym wbrew prawdzie zaprzeczyć, +Że to dzieweczka idzie Antygona? +O ty nieszczęsna, równie nieszczęsnego +Edypa córo! +Cóż-że się stało? Czy cię na przestępstwie +Ukazu króla schwytano i teraz +Wskutek tej zbrodni prowadzą jak brankę? + + +STRAŻNIK + +Oto jest dziewka, co to popełniła. +Tę schwytaliśmy. Lecz gdzieżeż jest Kreon? + + +CHÓR + +Wychodzi oto z domu w samą porę. + + +KREON + +Cóż to? Jakież tu zeszedłem zdarzenie? + + +STRAŻNIK + +Niczego, panie, nie trza się odrzekać, +Bo myśl późniejsza kłam zada zamysłom; +Ja bo dopiero kląłem, że już nigdy +Nie stanę tutaj po groźbach, coś miotał, +Ale ta nowa, wielka niespodzianka +Nie da się zmierzyć z nijaką radością; +Idę więc, chociaż tak się zaklinałem, +Wiodąc tę dziewkę, którą przychwytano, +Gdy grób gładziła; żaden los tym razem +Mnie tu nie przywiódł, lecz własne odkrycie. +Sądź ją i badaj; jam sobie zasłużył, +Bym z tych opałów wydostał się wreszcie. + + +KREON + +Jakim sposobem i gdzieżeś ją schwytał? + + +STRAŻNIK + +Trupa pogrzebiąc. W dwóch słowach masz wszystko. + + +KREON + +Czy pewny jesteś tego, co tu głosisz? + + +STRAŻNIK + +Na własne oczy przecież ją widziałem +Grzebiącą trupa; chyba jasno mówię. + + +KREON + +Więc na gorącym zszedłeś ją uczynku? + + +STRAŻNIK + +Tak się rzecz miała: kiedyśmy tam przyszli, +Groźbami twymi srodze przepłoszeni, +Zmietliśmy z trupa ziemię i znów nagie +I już nadpsute zostawiwszy ciało +Na bliskim wzgórzu siedliśmy, to bacząc, +By nam wiatr nie niósł wstrętnego zaduchu. +A jeden beształ drugiego słowami, +By się nie lenić i nie zaspać sprawy. +To trwało chwilę; a potem na niebie +Zabłysnął w środku ognisty krąg słońca +I grzać poczęło; aż nagle się z ziemi +Wicher poderwał i wśród strasznej trąby +Wył po równinie, drąc liście i korę +Z drzew, i zapełnił kurzawą powietrze; +Przymknąwszy oczy, drżeliśmy od strachu. +A kiedy wreszcie ten szturm się uciszył, +Widzimy dziewkę, która tak boleśnie +Jak ptak zawodzi, gdy znajdzie swe gniazdo +Obrane z piskląt i opustoszałe. +Tak ona, trupa dojrzawszy nagiego, +Zaczyna jęczeć i przekleństwa miotać +Na tych, co brata obnażyli ciało. +I wnet przynosi garść suchego piasku, +A potem z wiadra, co dźwiga na głowie, +Potrójnym płynem martwe skrapia zwłoki. +My więc rzucimy się na nią i dziewkę +Chwytamy, ona zaś nic się nie lęka. +Badamy dawne i świeże jej winy. +Ona zaś żadnej nie zaprzecza zbrodni, +Co dla mnie miłe, lecz i przykre było. +Bo że z opałów sam się wydostałem, +Było mi słodkie, lecz żem w nie pogrążył +Znajomych, przykre. Chociaż ostatecznie, +Skorom ja cały, resztę lekko ważę. + + +KREON + +Lecz ty, co głowę tak skłaniasz ku ziemi, +Mów, czy to prawda, czy donos kłamliwy? + + +ANTYGONA + +Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę. + + +KREON + +Ty więc się wynoś, gdzie ci się podoba, +Wolny od winy i ciężkich podejrzeń. +A ty odpowiedz mi teraz w dwóch słowach, +Czyżeś wiedziała o moim zakazie? + + +ANTYGONA + +Wiedziałam dobrze. Wszakże nie był tajny. + + +KREON + +I śmiałaś wbrew tym stanowieniom działać? + + +ANTYGONA + +Przecież nie Jowisz obwieścił to prawo, +Ni wola Diki podziemnych bóstw siostry, +Taka ród ludzki związała ustawą. +A nie mniemałam, by ukaz twój ostry +Tyle miał wagi i siły w człowieku, +Aby mógł łamać święte prawa boże, +Które są wieczne i trwają od wieku, +Że ich początku nikt zbadać nie może. +Ja więc nie chciałam ulęknąć się człeka +I za złamanie praw tych kiedyś bogom +Zdawać tam sprawę. Bom śmierci ja pewna +Nawet bez twego ukazu; a jeśli +Wcześniej śmierć przyjdzie, za zysk to poczytam. +Bo komu przyszło żyć wśród nieszczęść tylu, +Jakże by w śmierci zysku nie dopatrzył? +Tak więc nie mierzi mnie śmierci ta groźba, +Lecz mierziłoby mnie braterskie ciało +Niepogrzebane. Tak, śmierć mnie nie straszy, +A jeśli głupio działać ci się zdaję, +Niech mój nierozum za nierozum staje. + + +CHÓR + +Krnąbrne po krnąbrnym dziewczyna ma ojcu +Obejście, grozie nie ustąpi łatwo. + + +KREON + +Lecz wiedz, że często zamysły zbył harde +Spadają nisko, że często się widzi, +Jako żelazo najtwardsze wśród ognia +Gnie się i mimo swej twardości pęka; +Wiem też, że drobne wędzidło rumaki +Dzikie poskramia. Bo tym nieprzystojna +Wyniosłość, którzy u innych w niewoli. +Dziewka ta jedną splamiła się winą +Rozkazy dane obchodząc i łamiąc, +Teraz przed drugim nie sroma się gwałtem, +Z czynu się chełpi i nadto urąga. +Lecz nie ja mężem, lecz ona by była, +Gdyby postępek ten jej uszedł płazem. +Ale czy z siostry, czy choćby i bliższej +Krwią mi istoty ona pochodziła, +Ona i siostra nie ujdą przenigdy +Śmierci straszliwej; bo i siostrę skarcę, +Że jej spólniczką była w tym pogrzebie. +Wołać mi tamtą, którą co dopiero +Widziałem w domu zmieszaną, szaloną. +Tak duch zazwyczaj tych zdradza, co tajnie +Się dopuścili jakiegoś występku. +Wstręt zaś ja czuję przeciw tym złoczyńcom, +Którzy swe grzechy chcą potem upiększać. + + +ANTYGONA + +Chceszli co więcej, czyli śmierć mi zadać? + + +KREON + +O! nie! W tym jednym zawiera się wszystko. + + +ANTYGONA + +Więc na cóż zwlekać? Jako twoje słowa +Mierżą, i oby zawsze mnie mierziły, +Tak wstrętne tobie wszelkie me postępki. +A jednak, skąd bym piękniejszą ja sławę +Uszczknęła, jako z brata pogrzebania. +I ci tu wszyscy rzecz by pochwalili, +Gdyby im trwoga nie zawarła mowy. +Ale tyranów los ze wszech miar błogi, +Wolno im czynić, co zechcą, i mówić. + + +KREON + +Sama tak sądzisz pośród Kadmejczyków. + + +ANTYGONA + +I ci tak sądzą, lecz stulają wargi. + + +KREON + +Nie wstyd ci, jeśli od tych się wyróżniasz? + + +ANTYGONA + +Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu. + + +KREON + +Nie był ci bratem ten, co poległ drugi? + + +ANTYGONA + +Z jednego ojca i matki zrodzonym. + + +KREON + +Czemuż więc niesiesz cześć, co jemu wstrętna? + + +ANTYGONA + +Zmarły nie rzuci mi skargi tej w oczy. + + +KREON + +Jeśli na równi z nim uczcisz złoczyńcę? + + +ANTYGONA + +Nie jak niewolnik, lecz jak brat on zginął. + + +KKEON + +On, co pustoszył kraj, gdy tamten bronił? + + +ANTYGONA + +A jednak Hades pożąda praw równych. + + +KREON + +Dzielnemu równość ze złym nie przystoi. + + +ANTYGONA + +Któż wie, czy takie wśród zmarłych są prawa? + + +KREON + +Wróg i po śmierci nie stanie się miłym. + + +ANTYGONA + + Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić. + + +KREON + +Jeśli chcesz kochać, kochaj ich w Hadesie, +U mnie nie będzie przewodzić kobieta. + + +CHÓR + +Lecz otóż wiodą Ismenę, o panie, +Widać jej boleść i słychać jej łkanie. +A jakaś chmura przesłania jej oczy + I piękną dziewki twarz mroczy. + + +KREON + +O ty, co w domu przypięłaś się do mnie +Jak wąż podstępnie, żem wiedzieć wręcz nie mógł, +Iż na mą zgubę dwa wyrodki żywię, +Nuże, mów teraz, czyś była wspólniczką +W tym pogrzebaniu, lub wyprzyj się winy. + + +ISMENA + +Winna ja jestem, jak stwierdzi to siostra, +I biorę na się tej zbrodni połowę. + + +ANTYGONA + +Lecz sprawiedliwość przeczy twym twierdzeniom; +Aniś ty chciała, ni jać przypuściłam. + + +ISMENA + +Jednak w niedoli twojej nie omieszkam +Wziąć na się cząstkę twych cierpień i kaźni. + + +ANTYGONA + +Hades i zmarli wiedzą, kto to zdziałał. +Słowami świadczyć miłość — to nie miłość. + + +ISMENA + +O, nie zabraniaj mi, siostro, choć w śmierci +Z tobą się złączyć i uczcić zmarłego. + + +ANTYGONA + +Nie chcę twej śmierci, a nie zwij twym dziełem +Coś nie sprawiła; mój zgon starczy bratu. + + +ISMENA + +Lecz jakiż żywot mnie czeka bez ciebie? + + +ANTYGONA + +Pytaj Kreona! Zwykłaś nań ty baczyć. + + +ISMENA + +Po cóż mnie dręczysz bez żadnej potrzeby? + + +ANTYGONA + +Cierpię ja, że mi śmiać przyszło się z ciebie. + + +ISMENA + +W czym bym choć teraz ci przydać się mogła? + + +ANTYGONA + +Myśl o ratunku, ja go nie zawiszczę. + + +ISMENA + +O, ja nieszczęsna! Więc chcesz mnie porzucić? + + +ANTYGONA + +Wybrałaś życie — ja życia ofiarę. + + +ISMENA + +Skąd wiesz, co na dnie słów moich się kryje? + + +ANTYGONA + +W słowach ty rady, ja szukałam w czynie. + + +ISMENA + +A jednak wina ta sama nas łączy. + + +ANTYGONA + +Bądź zdrowa, żyjesz — a moja już dusza +W krainie śmierci… zmarłym świadczyć może. + + +KREON + +Z dziewcząt się jednej teraz zwichnął rozum, +Druga od młodu wciąż była szalona. + + +ISMENA + +O władco, w ludziach zgnębionych nieszczęściem +Umysł się chwieje pod ciosów obuchem. + + +KREON + +W tobie zaiste, co łączysz się z zbrodnią. + + +ISMENA + +Bo cóż mi życie warte bez mej siostry? + + +KREON + +Jej nie nazywaj — bo ona już zmarła. + + +ISMENA + +Więc narzeczoną chcesz zabić ty syna? + + +KREON + +Są inne łany dla jego posiewu. + + +ISMENA + +Lecz on był dziwnie do niej dostrojony. + + +KREON + +Złymi dla synów niewiasty się brzydzę. + + +ISMENA + +Drogi Hajmonie, jak ojciec cię krzywdzi! + + +KREON + +Twój głos i swadźby zbyt mierżą mnie twoje. + + +CHÓR + +A więc chcesz wydrzeć kochankę synowi? + + +KREON + +Hades posłaniem będzie tej miłości. + + +CHÓR + +Taka więc wola, że ta umrzeć musi? + + +KREON + +Twoja i moja; lecz dosyć tych zwlekań; +Wiedźcie je, sługi, w dom, bo odtąd mają +Żyć jak niewiasty, nie według swej woli. +Toć i zbyt śmiałe ulękną się serca, +Gdy widmo śmierci zaglądnie im w oczy. + + +CHÓR + +Szczęśliwy, kogo w życiu klęski nie dosięgły, +Bo skoro bóg potrząśnie domowymi węgły, + Z jednego gromu cały szereg nieci, + Po ojcach godzi i w dzieci. +Tak jako fale na morzu się piętrzą, +Gdy wicher tracki do głębiny wpadnie +I ryje iły drzemiące gdzieś na dnie, +Aż brzeżne skały od burzy zajęczą: — + +Tak już od wieków w Labdakidów domy +Po dawnych gromach nowe godzą gromy, + Bóle minionych pokoleń + Nie niosą ulg i wyzwoleń. +I ledwie słońce promienie rozpostrze +Ponad ostatnią odnogą rodzeństwa, +A już bóstw krwawych podcina ją ostrze, +Obłęd i szału przekleństwa. + +O Zeusie, któż się z twą potęgą zmierzy? +Ciebie ni czasu odwieczne miesiące, +Ni sen nie zmoże wśród swoich obierzy. +Ty, co Olimpu szczyty jaśniejące + Przez wieki dzierżysz promienny, + Równy w swej sile, niezmienny. +A wieczne prawo gniecie ziemi syny, +Że nikt żywota nie przejdzie bez winy. + +Nadzieja złudna, bo jednym da skrzydła, + Drugich omota w swe sidła; +Żądz lotnych wzbudzi w nich ognie. + Aż życie pióra te pognie. +A wieczną prawda, że w przystępie dumy +Mienią dobrymi ci nieprawe czyny, +Którym bóg zmieszał rozumy! +Nikt się na ziemi nie ustrzeże winy. + + +Lecz otóż Hajmon, z twojego potomstwa +Wiekiem najmłodszy; widocznie boleje +Nad ciężkim losem swej umiłowanej + I po swym szczęściu łzy leje. + + +KREON + +Wkrótce przejrzymy jaśniej od wróżbitów. +O synu! Czyż ty przybywasz tu gniewny +Wskutek wyroku na twą narzeczoną, +Czy w każdej doli zachowasz mnie miłość? + + +HAJMON + +Twoim ja, ojcze! Skoro mądrze radzisz, +Idę ja chętnie za twoim przewodem; +I żaden związek nie będzie mi droższy +Ponad wskazówki z ust twoich rozumnych. + + +KREON + +O! tak, mój synu, być zawsze powinno, +Zdanie ojcowskie ponad wszystkim ważyć. +Przecież dlatego błagają ojcowie, +Aby powolnych synów dom im chował, +Którzy by krzywdy od wrogów pomścili, +A równo z ojcem uczcili przyjaciół. +Kto by zaś płodził potomstwo nic warte, +Cóż by on chował, jak troski dla siebie, +A wobec wrogów wstyd i pośmiewisko? +Synu, nie folguj więc żądzy, nie porzuć +Dla marnej dziewki rozsądku, wiedz dobrze, +Że nie ma bardziej mroźnego uścisku, +Jak w złej kobiety ramionach; bo trudno +O większą klęskę jako zły przyjaciel. +Przeto ze wstrętem ty porzuć tę dziewkę, +Aby w Hadesie innemu się dała. +Bo skorom poznał, że z całego miasta +Ona jedyna, oparła się prawu, +Nie myślę stanąć wszem wobec jak kłamca, +Ale ją stracę; rodzinnego Zeusa +Niechby błagała; jeśli wśród rodziny +Nie będzie ładu, jak obcych poskromię? +Bo kto w swym domu potrafi się rządzić, +Ten sterem państwa pokieruje dobrze; +Kto zaś zuchwale przeciw prawu działa +I tym, co rządzą, narzucać chce wolę, +Ten nie doczeka się mego uznania. +Wybrańcom ludu posłusznym być trzeba +W dobrych i słusznych, nawet w innych sprawach. +Takiego męża rządom bym zaufał, +Po takim służby wyglądał ochotnej, +Taki by w starciu oszczepów i w walce +Wytrwał na miejscu jak dzielny towarzysz. +Nie ma zaś większej klęski od nierządu, +On gubi miasta, on domy rozburza, +On wśród szeregów roznieca ucieczkę. +Zaś pośród mężów powolnych rozkazom +Za życia puklerz stanie posłuszeństwo. +Tak więc wypada strzec prawa i władzy +I nie ulegać niewiast samowoli. +Jeżeli upaść, to z ręki paść męskiej, +Bo hańba doznać od niewiasty klęski. + + +CHÓR + +Nam, jeśli starość rozumu nie tłumi, +Zdajesz się mówić o tym bardzo trafnie. + + +HAJMON + +Ojcze, najwyższym darem łaski bogów +Jest niewątpliwie u człowieka rozum. +A ja słuszności twoich słów zaprzeczyć +Ani bym umiał, ani chciałbym zdołać. +Ale sąd zdrowy mógłbym mieć też inny. +Mam ja tę wyższość nad tobą, że mogę +Poznać, co ludzie mówią, czynią, ganią, +Bo na twój widok zdejmuje ich trwoga, +I słowo, ciebie rażące, zamiera. +A więc cichaczem przyszło mi wysłuchać, +Jak miasto nad tą się żali dziewicą, +Że ze wszech niewiast najmniej ona winna, +Po najzacniejszym czynie marnie kończy. +Czyż bo ta, co w swym nie przeniosła sercu, +By brat jej leżał martwy bez pogrzebu, +Psom na pożarcie i ptactwu dzikiemu, +Raczej nagrody nie godna jest złotej? +Takie się głosy odzywają z cicha. +Ja zaś, o ojcze, niczego nie pragnę, +Jak by się tobie dobrze powodziło. +Bo jestli większy skarb nad dobre imię +Ojca dla dzieci lub dzieci dla ojca? +Nie żyw więc tego, ojcze, przeświadczenia, +Że tylko twoje coś warte jest zdanie; +Bo kto jedynie sam sobie zawierzy, +Na swojej mowie polega i duszy, +Gdy go odsłonią, pustym się okaże. +Choćby był mądry, przystoi mężowi +Ciągle się uczyć, a niezbyt upierać. +Widzisz przy rwących strumieniach, jak drzewo, +Które się nagnie, zachowa konary, +A zbyt oporne z korzeniami runie. +Także i żeglarz, który zbyt naciągnie +Żagle i folgi nie daje, przewróci +Łódź i osiądzie bez ławic na desce. +Ustąp ty przeto i zaniechaj gniewu, +Bo jeśli wolno sądzić mnie młodszemu, +Mniemam, że taki człowiek najprzedniejszy, +Który opływa w rozum z przyrodzenia; +Jeśli tak nie jest — a i to się zdarzy, — +Niechaj rad dobrych zbyt lekko nie waży. + + +CHÓR + +O panie, słuchaj, jeśli w porę mówi, +A ty znów ojca; obaj mądrze prawią. + + +KREON + +A więc w mym wieku mam mądrości szukać +I brać nauki u tego młokosa? + + +HAJMON + +Nie w nieprawości; a jeśli ja młody, +To na rzecz raczej, niż wiek, baczyć trzeba. + + +KREON + +Na rzecz, niesfornym która cześć oddaje? + + +HAJMON + +Ni słowem śmiałbym cześć taką zalecać. + + +KREON + +A czyż nie w takie popadła ta błędy? + + +HAJMON + +Przeczy głos ludu, co mieszka w Teb grodzie. + + +KREON + +Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać? + + +HAJMON + +Niemal jak młodzian porywczy przemawiasz. + + +KREON + +Sobie czy innym gwoli ja tu rządzę? + + +HAJMON + +Marne to państwo, co li panu służy. + + +KREON + +Czyż nie do władcy więc państwo należy? + + +HAJMON + +Pięknie byś wtedy rządził… na pustyni. + + +KREON + +Ten, jak się zdaje, z tamtą dziewką trzyma. + + +HAJMON + +Jeśli ty dziewką; o ciebie się troskam. + + +KREON + +Z ojcem się swarząc, o przewrotny synu? + + +HAJMON + +Bo widzę, że ty z drogi zbaczasz prawej. + + +KREON + +Błądzęż ja strzegąc godności mej władzy? + + +HAJMON + +Nie strzeżesz — władzą pomiatając bogów. + + +KREON + +O niski duchu, na służbie kobiety! + + +HAJMON + +Bo w służbie złego nie znajdziesz mnie nigdy. + + +KREON + +Cała twa mowa jej sprawy ma bronić. + + +HAJMON + +Twej sprawy, mojej i podziemnych bogów. + + +KREON + +Nigdy już żywcem ty jej nie poślubisz. + + +HAJMON + +Zginie — to śmiercią sprowadzi zgon inny. + + +KREON + +A więc już groźbą śmiesz we mnie ty godzić? + + +HAJMON + +Cóż warta groźba, gdzie puste zamysły? + + +KREON + +Wnet pożałujesz twych nauk, młokosie! + + +HAJMON + +Nie byłbyś ojcem, rzekłbym, żeś niemądry. + + +KREON + +Niewiast służalcze, przestań się uprzykrzać! + + +HAJMON + +Chcesz więc ty mówić, a drugich nie słuchać? + + +KREON + +Doprawdy? Ale, na Olimp, wiedz o tym, +Że cię twe drwiny o zgubę przyprawią. +Wiedźcie tu dziewkę; niechajże wyrodna +W oczach kochanka tu ginie natychmiast. + + +HAJMON + +Nie umrze ona przy mnie! Nie marz o tym. +Nie ujrzę tego! Raczej ty nie ujrzysz +Więcej mojego oblicza, jeżeli +W szale na bliskich porywać się myślisz. + + +CHÓR + +Uniesion gniewem wypadł on, o władco. +A w młodej głowie rozpacz złym doradcą. + + +KREON + +Niech myśli, czyny knuje on zuchwałe +Ale tych dziewek nie wyrwie on śmierci, + + +CHÓR + +Jak to? Czyż obie ty zgładzić zamyślasz? + + +KREON + +Niewinna ujdzie: słusznie mnie strofujesz. + + +CHÓR + +A jakiż tamtej gotujesz ty koniec? + + +KREON + +Gdzieś na bezludnym zamknę ją pustkowiu. +W skalistym lochu zostawię żyjącą, +Strawy przydając jej tyle, by kaźnię +Pozbawić grozy i klątwy nie ściągnąć, +A tam jej Hades, którego jedynie +Z bogów uwielbia, może da zbawienie — +Lub pozna wreszcie, jeśli marnie zginie, +Że próżną służbą czcić Hadesu cienie. + + +CHÓR + +Miłości, któż się wyrwie z twych obierzy, +Miłości, która runiesz na ofiary, +W gładkich dziew licach gdy rozniecisz czary. +Kroczysz po morzu i wśród chat pasterzy, +Ni bóg nie ujdzie przed twoim nawałem, +Ani śmiertelny. Kim władasz, wre szałem. + +Za twym podmuchem, do winy +Zboczy i prawy wraz człowiek; +Spory ty szerzysz wśród jednej rodziny. +Urok wystrzela zwycięsko spod powiek +Dziewicy, sięgnie i praw majestatu +Moc Afrodyty, co przewodzi światu. + +A i ja nawet, chociaż wiernie służę, +Prawie się w duszy na ukazy burzę, + A boleść serce mi rani, +Bo straszny widok uderza me oczy: +Do wszechchłonącej Antygona kroczy + Ciemnej Hadesu przystani. + + +ANTYGONA + +Patrzcie, o patrzcie, wy ziemi tej dzieci, +Na mnie, kroczącą w smutne śmierci cienie, +Oglądającą ostatnie promienie +Słońca, co nigdy już mi nie zaświeci, +Bo mnie Hadesa dziś ręka śmiertelna +Do Acherontu bladych wiedzie włości. + Ani zaznałam miłości, +Ani mi zabrzmi żadna pieśń weselna; +Ale na zimne Acherontu łoże + Ciało nieszczęsne me złożę. + + +CHÓR + +Pieśni ty godna, i w chwały rozkwicie +W kraj śmierci niesiesz twe życie. +Ani cię chorób przygnębiło brzemię, +Ni miecza ostrze zwaliło na ziemię, +Lecz własnowolna, nie dobiegłszy kresu, + Żywa w kraj stąpasz Hadesu. + + +ANTYGONA + +Słyszałam niegdyś o frygijskiej Niobie, +Córce Tantala, i jej strasznym zgonie. +Że skamieniała w swej niemej żałobie +I odtąd ciągle we łzach bólu tonie. + Skała owiła ją jak bujne bluszcze. +A na jej szczytach śnieg miecie, deszcz pluszcze; + Rozpaczy łkaniem zroszone jej łono — +Mnie też kamienną pościel przeznaczono. + + +CHÓR + +Lecz ona przecież z krwi bogów jest rodem, +My śmiertelnego pokolenia płodem. +Hołd jednak temu, kto choć w śmierci progu + Dorówna bogu. + + +ANTYGONA + +Urągasz biednej. Czemuż obelżywą +Mową mnie ranisz, pókim jeszcze żywą? +Miasto i męże, dzierżący te grody. +Wzywam was, zwróćcie litosne swe oczy, +I wy, Teb gaje i dirkejskie wody, +Na mnie, co idę ku ciemnej pomroczy, +Nie opłakana przez przyjaciół żale, +Do niezwykłego grobowca gdzieś w skale. + O, ja nieszczęsna! +Anim ja zmarła, ani też przy życiu, +Śmierć mnie już trzyma w swym mroźnym spowiciu. + + +CHÓR + +W nadmiarze pychy zuchwałej + Z tronem się Diki twe myśli i mowy +Zderzyły w locie, złamały. + Zły duch cię ściga rodowy. + + +ANTYGONA + +Mowa ta głębią mego serca targa; +Dotknąłeś ojca ty sromu, +I w słowach twoich rozbrzmiała znów skarga + Nad nieszczęściami Labdakidów domu. +Straszną ja pomnę łożnicę, +W której syn z matką zdrożne śluby wiąże. + Nieszczęśni moi rodzice! +Klątwą brzemienna dziś do was podążę, +Dziewiczość niosąc wam serca. +O drogi bracie, złowrogie twe śluby +Były początkiem pogromu i zguby; +Tyś — choć zmarły — mój morderca. + + +CHÓR + +Zmarłych czcić — czcigodny czyn, + Ale godny kaźni błąd + Łamać prawo, walić rząd. + Tyś zginęła z własnych win. + + +ANTYGONA + +Bez łez, przyjaciół, weselnego pienia +Kroczę już, biedna, ku śmiertelnej toni, +Wnet już nie ujrzę ni słońca promienia, +Nikt łzy nad moją dolą nie uroni. + + +KREON + +Czyżby kto ustał w przedzgonnych tych skargach +Gdyby mu dano się żalić bez końca? +Bierzcie stąd dziewkę i w ciemnym ją grobie +Zawrzyjcie zaraz, jak już nakazałem. +Tam ją zostawcie samotną, by zmarła, +Albo też żywa pędziła dni marne; +Tak wobec dziewki zostaniem bez winy, +A nie ścierpimy, aby wśród nas żyła. + + +ANTYGONA + +Grobie, ty mojej łożnico miłości, +Mieszkanie wieczne, ciemnico sklepiona! +Idę do moich, których tylu gości +W pozgonnych domach boska Persefona. +Za wami idę ja, co w życia wiośnie +Zginęłam, prawie nie zaznawszy świata. +A tuszę, że mnie tam przyjmą radośnie, +Ty, ojcze, matko, i miła dłoń brata, +Bom tu z miłosną służbą wasze ciała +Własną obmyła, namaściła ręką; +Żem bratnie zwłoki uczciwie grzebała, + Taką mnie darzą podzięką! +Mam u szlachetnych ludzi cześć i chwałę, +Lecz potępienie ze strony Kreona, +Bo on me czyny uznał za zuchwałe. +Ręką więc teraz jego uwięziona, +Ani zaznawszy słodyczy wesela, +Ni uczuć matki, ni dziatek pieszczoty, +Schodzę tak sama i bez przyjaciela, +Nieszczęsna, żywa do grobowej groty. +Jakież to bogów złamałam ustawy? +Jakże do bogów podnosić mam modły, +Wołać o pomoc, jeżeli czyn prawy, +Który spełniłam, uznano za podły? +Lecz jeśli z bogów to zrządzenia płynie, +Trzeba mi winnej znieść w ciszy cierpienia. +Jeśli ci błądzą, niech sięgnie ich w winie + Kaźń równa z bogów ramienia! + + +CHÓR + +Te same burze i te same jeszcze +Duszą tej dziewki wciąż miotają dreszcze. + + +KREON + +Pachołki, którym wieść ją nakazałem, +Swoją powolność ciężko mi… odpłaczą. + + +ANTYGONA + +Biada! Ta mowa grożąca +Bliskiego wróżbą mi końca. + + +CHÓR + +A ja odwagi nie śmiałbym dodawać, +Że się te srogie ukazy odwloką. + + +ANTYGONA + +Ziemi tebańskiej ojczysty ty grodzie, + I wy, bogowie rodowi, +Oto mnie wiodą w bezzwłocznym pochodzie + Ku samotnemu grobowi. +Patrzcie na księżnę ostatnią z Teb królów, + W ręce siepaczy ujętą, +Ile mąk ona, ile zniosła bólów + Za wierną służbę i świętą. + + +CHÓR + +Tak i Danae jasnego dnia zorze +Zmienić musiała na loch w miedź obity, + W grobowej skryta komorze. +A przecież ród jej zapewniał zaszczyty +I Zeus deszcz złoty na łono jej roni. + Straszne przeznaczeń obierze! +Pieniądz, ni siła, ni warowne wieże, + Ni morski żagiel przed nimi nie chroni. + + +Hedonów króla Likurga też bucie, + Że hardym słowem na boga się miota, +Bakchus kamienne zgotował okucie, + Gdzie zła wykipi ochota. +Rozpoznał on tam za późno swe zbrodnie + I pożałował słów gniewu, +Chciał bo szał boski tłumić i pochodnie, + Urągał muzom wśród śpiewu. + +Gdzie z mórz strzelają kyanejskie progi, +Kraj Salmidesu, dla przybyszów wrogi, +Gdzie brzeg Bosforu bałwany roztrąca, +Tam widział Ares, jak dzikością wrąca +Żona Fineusa pasierby swe nęka. +Nie mieczem srogim wymierza im cięgi, +Lecz krwawą rękę zatapia w ócz kręgi, + Ostrzem je łupi czółenka. + + +Ujęci oni kamienną niewolą, +Płaczą nad matki i swoją niedolą. +Przecież jej przodki z Erechtydów, +Ojcem Boreasz; pośród skał i głogów +I burz pędziła dni swoje od młodu, +Na chyżych koniach — prawe dziecię bogów. +Jednak, choć w dali, i tu jej dosięga + Odwiecznej Mojry potęga. + + +TYREZJASZ + +/ wiedziony przez chłopca ukazuje się na scenie / + +O, Teb starszyzno, wspólnym my tu krokiem +I wspólnym wzrokiem zdążamy, bo ciemnym +Za oko staje przewodnika ręka. + + +KREON + +Cóż tam nowego, Tyrezjaszu stary? + + +TYREZJASZ + +Ja rzeknę, ty zaś posłuchaj wróżbiarza. + + +KREON + +Nigdy twoimi nie wzgardziłem słowy. + + +TYREZJASZ + +Przeto szczęśliwie sterujesz tą nawą. + + +KREON + +Przyświadczyć mogę, doznawszy korzyści. + + +TYREZJASZ + +Zważ teraz, znowu stoisz na przełomie. + + +KREON + +Co mówisz? Trwogą przejmują twe słowa. + + +TYREZJASZ + +Poznasz ty prawdę, ze znaków mej sztuki. +Siadłem na starej wróżbity siedzibie, +Gdzie wszelkie ptactwo kieruje swe loty, +Aż naraz słyszę, jak niezwykłe głosy +Wydają ptaki, szalone i dzikie; +I wnet poznałem, że szarpią się szpony, +Bo łopot skrzydeł to stwierdzał dobitnie. +Przejęty trwogą, próbuję ofiary +Na płomienistym ołtarzu, lecz ogień +Nie chce wystrzelać ku górze, a sączy +Ciecz z mięs ofiarnych, wsiąkając w popioły, +Kipi i syczy, żółć bryzga w powietrze, +I spoza tłuszczu, co spłynął stopiony, +Uda wyjrzały na ołtarzu nagie. +Od tego chłopca wnet się dowiedziałem, +Że takie marne szły z ofiary znaki, +Bo on przewodzi mnie, a ja znów innym. +Tak więc chorzeje miasto z twojej winy. +Bo wsze ołtarze i ofiarne stoły +Psy pokalały i ptactwo, co ciałem +Edypowego się żywiło syna. +Więc nie przyjmują już ofiarnych modłów +Bogowie od nas, ni ofiarnych dymów. +A ptak, co żłopał krew trupa zastygłą, +Już nie wydaje głosów dobrej wróżby. +Rozważ to, synu: bo wszystkich jest ludzi +Błądzić udziałem i z prostej zejść drogi; +Lecz mąż, co zbłądził, nie jest pozbawiony +Czci i rozwagi, jeżeli wśród nieszczęść +Szuka lekarstwa i nie trwa w uporze. +Upór jest zawsze nierozumu znakiem; +Ustąp ty śmierci i nie drażń zmarłego +Cóż bo za chwała nad trupem się znęcać? +Życzliwość moja tą radą ci służy, +Dobrze jej słuchać, gdy korzyści wróży. + + +KREON + +Starcze, wy wszyscy jak łucznik do celu +Mierzycie we mnie: teraz i wróżbiarstwo +Sidła zastawia, a krewni mą myślą +Kupczą, frymarczą z dawna jak towarem; +Nuże, gromadźcie wy sardyjskie skarby, +Wskażcie mi górę indyjskiego złota, +Na pogrzeb tego jednak nie zezwolę. +I choćby orły Zeusowe porwały +Trupa i przed tron Zeusowy zaniosły, +Ja się takiego nie ulęknę sromu, +Grześć nie pozwolę; wiem bo ja zbyt dobrze: +Bogów zbezcześcić nie zdoła śmiertelny. +Potknąć się mogą i ludzie przemądrzy, +Starcze, haniebnie, kiedy szpetne myśli +Ubiorą w słowa barwiste… dla zysku. + + +TYREZJASZ + +Biada! +Czyż wie to człowiek, czy rozważa sobie… + + +KREON + +Cóż, z jakim znowu na plac ogólnikiem? + + +TYREZJASZ + +Ile rozsądek góruje nad skarby? + + +KREON + +O ile klęską największą nierozum. + + +TYREZJASZ + +Ciężko ty na tę zapadłeś chorobę. + + +KREON + +Nie chciałbym ciężkim obrazić cię słowem. + + +TYREZJASZ + +Czynisz to, kiedy mi kłamstwo zarzucasz. + + +KREON + +Bo cech wasz cały łapczywy na zyski. + + +TYREZJASZ + +A ród tyranów w mętach chciwie łowi. + + +KREON + +Wiesz, że ty pana twojego obrażasz? + + +TYREZJASZ + +Wiem, bo ja tobie gród ten zachowałem. + + +KREON + +Mądry ty wróżbiarz, lecz oddany złemu. + + +TYREZJASZ + +Tyś gotów wydrzeć mi z wnętrza tajniki. + + +KREON + +Wyrusz ty z nimi, byle nie dla zysku. + + +TYREZJASZ + +Że ty stąd zysku nie uszczkniesz, to myślę. + + +KREON + +Bacz, że zamysłów moich nie stargujesz. + + +TYREZJASZ + +Wiedz więc stanowczo, że nim słońce tobie +Wielu dokona kołowych obrotów, +Płód z twoich własnych poczęty wnętrzności +Jak trupa oddasz w zamianę za trupy, +Za to, że z światła strąciłeś do nocy, +Zamknąłeś życie haniebnie w grobowcu, +A tu na ziemi zmarłe trzymasz ciało, +Które się bóstwom należy podziemnym. +Nie masz żadnego ty nad zmarłym prawa, +Ni światła bogi, którym gwałt zadajesz. +Za to czyhają Hadesa i bogów +Mściwe i zgubą grożące Erynie, +By cię w podobnym pogrążyć nieszczęściu. +Poznasz ty wkrótce, czy ja przekupiony +Tak mówię, w krótkim pokażą to czasie +Mężczyzn i niewiast w twoim domu jęki. +A wszelkie miasto przeciw tobie stanie, +W którym psy strzępy zbezcześciły trupów, +Zwierzęta dzikie i ptactwo, roznosząc +Wstrętne po świętych zaduchy ogniskach. +Takimi strzały ja, ciężko zelżony, +Godzę jak łucznik z gniewem w twoje serce +I tak celuję, że ostrze poczujesz. +O chłopcze, wiedźże mnie teraz do domu, +By on na młodszych swe gniewy upuścił, +A lepiej odtąd miarkował się w słowie +I myśl mu lepsza zajaśniała w głowie. + + +CHÓR + +O, władco, poszedł on po wróżbie strasznej. +A wiem to, odkąd mi czarne siwizną +Starość na głowie posrebrzyła włosy: +Fałszu on nigdy nie zwiastował miastu. + + +KREON + +Ja też wiem o tym i trwoga mną miota. +Ustąpić ciężko, a jeśli się oprę, +To łatwo klęska roztrąci mą czelność. + + +CHÓR + +Synu Menojka, rozwagi ci trzeba. + + +KREON + +Cóż tedy czynić? Mów, pójdę za radą. + + +CHÓR + +Idź i wyprowadź dziewkę z ciemnej groty, +A grób przygotuj dla ciała, co leży. + + +KREON + +Radzisz i mniemasz, że ja mam ustąpić? + + +CHÓR + +O, jak najprędzej, mój książę, bo chyżo +Kaźń bogów ludzki pochwyci nierozum. + + +KREON + +Ciężkie to, ale każę milczeć sercu. +Cofnę się, trudno z koniecznością walczyć. + + +CHÓR + +Idź, sam to uczyń, nie zwalaj na innych. + + +KREON + +Idę sam zaraz, a wy, moi słudzy, +Wziąwszy topory pospieszcie pospołem +Na miejsce widne, gdzie nagi trup leży. +Ja, że zmieniłem me dawne zamysły, +Com sam namotał, sam teraz rozwiążę. +Najlepiej może działa, kto do zgonu +Praw istniejących przestrzega zakonu. + + +CHÓR + +Wieloimienny, coś z Kadmosa domu +Przysporzył chwały dziewczynie, +Synu ty Zeusa, pana burz i gromu! +W italskiej ziemi twoje imię słynie, + A i w Eleuzis, o, synu Semeli, + Roje cię sławią czcicieli. +Bakchusie, w Tebach ty dzierżysz stolicę, +Kędy Ismenos ciche wody toczy; +Szałem twym tchnące pląsają dziewice, + Pieniem rozbrzmiewa gród smoczy. +Widnyś ty w łunie jarzących kagańców, +Gdzie Parnas szczytem dwugłowym wystrzela, +Gdzie zdrój Kastalii i swawolnych tańców +Koryku nimfy zawodzą wesela. +W górach nysejskiej Eubei +W spowitej bluszczem mkniesz kniei, +Potem z tych brzegów, gdzie bujne winnice, +Pieśni cię chwały wiodą przez ulice +I brzmią radośnie ku niebom. + +Gród ten nad wszystkie czcisz grody na świecie +Wraz z matką twoją ciężarną od gromu; +Kiedy więc brzemię nieszczęścia nas gniecie +Pełnego cierpień i sromu, +Przybądź z Parnasu ku naszej obronie, +Lub przez wyjące mórz tonie. + +Ty, co przodujesz wśród gwiazd korowodu, +Pieśniom przewodzisz wśród mroczy, +Zawitaj, synu Zeusowego rodu! +Niechaj cię zastęp naksyjskich otoczy +Tyjad, co w szale od zmierzchu do rana +Tańczą i w tobie czczą pana. + + +POSŁANIEC + +O, Kadma grodu, domów Amfiona +Mieszkańcy! Życia człowieka nie śmiałbym +Ani wysławiać, ni ganić przenigdy, +Bo los podnosi i los znów pogrąża +Bez przerwy w szczęście ludzi i w nieszczęścia, +A nikt przyszłości wywróżyć niezdolny. +Tak Kreon zdawał się godnym podziwu, +On, co wyzwolił tę ziemię od wrogów +I jako władca jedyny nad krajem +Rządził, potomstwem ciesząc się kwitnącym +A dziś to wszystko — stracone. Bo radość +Jeśli w człowieku przygaśnie, to trzymam, +Że on nie żyje, lecz żywym jest trupem; +Gromadź bogactwa do woli w twym domu, +Świeć jako tyran na zewnątrz: gdy cieszyć +Tym się nie można, to reszty tych skarbów +Ja bym nie nabył za dymu cień marny. + + +CHÓR + +Jakąż ty znowu wieść niesiesz złą księciu? + + +POSŁANIEC + +Skończyli… Śmierci ich winni, co żyją. + + +CHÓR + +Któż to mordercą, któż poległ, o, rzeknij! + + +POSŁANIEC + +Hajmon nie żyje, we własnej krwi broczy. + + +CHÓR + +Z ojca czy z własnej zginąłże on ręki? + + +POSŁANIEC + +W gniewie na ojca mordy sam się zabił. + + +CHÓR + +Wróżbito, jakżeś czyn trafnie określił! + + +POSŁANIEC + +W tym rzeczy stanie dalszej trza narady. + + +CHÓR + +Lecz otóż widzę biedną Eurydykę, +Żonę Kreona; albo się przypadkiem +Pojawia, albo słyszała o synu. + + +EURYDYKA + +Starcy, rozmowy waszej dosłyszałam +Właśnie, gdym z domu wybiec zamierzała, +By do Pallady z modłami się zwrócić. +I właśnie odrzwi odmykam zasuwki, +By je roztworzyć, gdy nagle nieszczęsna +Wieść uszy rani; więc padłam, zemdlona +Z trwogi, w objęcia mych wiernych służebnic. +Powtórzcie tedy, co ta wieść przynosi; +W złym doświadczona, wysłucham słów waszych. + + +POSŁANIEC + +Ja, miłościwa pani, byłem przy tym, +Powiem więc wszystko, jak się wydarzyło; +Cóż bo ukrywać, by potem na kłamcę +Wyjść — przecie prawda zawsze fałsz przemoże. +Ja tedy wiodłem twojego małżonka +Na ten pagórek, gdzie biedne leżało +Przez psy podarte ciało Polinika. +Wnet do Hekaty zanieśliśmy modły +I do Plutona, by gniew ich złagodzić; +Obmywszy potem ciało w świętej wodzie, +Palimy szczątki na stosie z gałęzi +I grób z ojczystej sypiemy im ziemi. +To uczyniwszy, zaraz do kamiennej +Ślubnogrobowej łożnicy dziewczyny +Śpieszymy; z dala ktoś jęki usłyszał, +Od strony lochu, co za grób miał służyć, +Choć nie święciły go żadne obrzędy. +Wraz więc donosi panu, co zasłyszał. +Tego dochodzą zaś, kiedy się zbliżył, +Łkania żałosne, a pierś mu wybucha +Głosem rozpaczy: «O, ja nieszczęśliwy, +Czyż ja wróżbitą? Czyż nie kroczę teraz +Drogą największej w żywocie mym klęski? +Syna wołanie mnie mrozi. O, słudzy, +Śpieszcie wy naprzód, zbliżcie się do grobu, +I przez szczelinę głazem zawaloną +Wszedłszy do wnętrza, baczcie, czy Hajmona +Głosy ja słyszę, czy bogi mnie durzą». — +Posłuszni woli zwątpiałego pana, +Idziem na zwiady, a w grobowca głębi +Dojrzym wnet dziewki, wiszącej za gardło +Ściśnięte węzłem muślinowej chusty, +Podczas gdy młodzian uchwycił ją wpoły, +Boleśnie jęcząc nad szczęścia utratą, +Nad czynem ojca, nieszczęsnymi śluby. +Kreon, zoczywszy to, ciężko zajęknął, +Rzuca się naprzód i wśród łkania woła: +«O, ty nieszczęsny! cóżeś ty uczynił! +Czy szał cię jaki opętał złowrogi? +Wychodź, o synu, błagalnie cię proszę!» +Lecz syn na niego dzikim łysnął wzrokiem +I twarz przekrzywił, a słowa nie rzekłszy +Ima się miecza; wraz ojciec ucieczką +Uszedł zamachu; natenczas nieszczęsny +W gniewie na siebie nad ostrzem się schyla +I miecz w bok wraża; lecz jeszcze w konaniu +Drętwym ramieniem do zmarłej się tuli, +A z ust dyszących wytryska mu struga +Krwawa na blade kochanki policzki. + +/ Eurydyka wybiega za scenę. / + +Trup dziś przy trupie, osiągnął on śluby, +W domu Hadesa złożony przy lubej. +Nieszczęściem dowiódł, że wśród ludzi tłumu +Największe klęski płyną z nierozumu. + + +CHÓR + +A cóż stąd wróżysz, że znikła niewiasta, +Nie rzekłszy złego lub dobrego słowa? + + +POSŁANIEC + +I ja się dziwię, lecz żywię nadzieję, +Że posłyszawszy o ciosie, nie chciała +Żałości swojej pospólstwu okazać, +Lecz się cofnęła do wnętrza domostwa, +By wśród sług wiernych wylewać łzy gorzkie. +Toć jej rozwaga nie dopuści zbrodni. + + +CHÓR + +Nic nie wiem, ale milczenie uporne, +Jak i zbyt głośne jęki, zło mi wróżą. + + +POSŁANIEC + +Wnet się dowiemy, czy w głębiach rozpaczy +Nie kryje ona tajnego zamysłu. +Idźmy do domu, bo dobrze ty mówisz: +Nadmierna cisza jest głosem złowrogim. + +/ Wchodzi Kreon, dźwigając ciało syna. / + + +CHÓR + +Lecz otóż książę tu właśnie nadchodzi; + O! znak wymowny ujął on ramiony, +Nie cudzej zbrodni, jeśli rzec się godzi, + Lecz własnej winy szalonej. + + +KREON + +Klnę moich myśli śmierciodajne winy, + Co zatwardziły mi serce! +Widzicie teraz wśród jednej rodziny + Ofiary, ofiar mordercę. +Słowo dziś moje me czyny przeklina; + W samym, o! życia rozkwicie +Przedwczesne losy porwały mi syna, +Mój obłęd zmiażdżył to życie. + + +CHÓR + +Późno się zdajesz poznawać, co słuszne. + + +KREON + +Biada mi! +Przejrzałem biedny: jakiś bóg złowrogi +Zwalił na głowę swe brzemię, +Na szału popchnął mnie drogi, +Szczęście me zdeptał, wbił w ziemię. +O biada! do zguby +Wiodą śmiertelnych rachuby. + + +POSŁANIEC DRUGI + +Panie! Ty nieszczęść masz wielkie zasoby. +Bo jedne dźwigasz w twych rękach nieszczęsnych +A drugie ujrzysz niebawem w twym domu. + + +KREON + +Czyż ja nie na dnie już nieszczęścia głębi? + + +POSŁANIEC DRUGI + +Nie masz już żony; syna twego matka +Właśnie na swoje targnęła się życie. + + +KREON + +Nieubłagana przystani, Hadesie, +Gdzież koniec moich boleści? +O! Znowu nowe ten niesie +Godzące w serce mi wieści. +W męża, co legł już, wtórym godzisz ciosem, +Złowrogim słowem i głosem. +Biada! Nieszczęście z nieszczęścia się sączy, +Z synem śmierć żonę mi łączy. + + +CHÓR + +Widzieć to możesz, dom stoi otworem. + + +KREON + +Złe się jak burza nade mną zerwało, +Nie widzę końca mej męce: +Syna zmarłego dźwigałem ja w ręce, +A teraz żony martwe widzę ciało. +O biada! Matczyna +Rozpacz dognała już syna. + + +POSŁANIEC DRUGI + +Zranionej ciężko nocą zaszły oczy, +U stóp ołtarza zajękła nad zgonem +Niegdyś chwalebnym syna Megareusa +I nad Hajmonem, a wreszcie przekleństwa +Tobie rzuciła ciężkie, dzieciobójcy. + + +KREON + +Groza mną trzęsie. Przecz mieczem nikt w łono + Ciosu mi śmierci nie zada? + O, ja nieszczęsny! O, biada mi! Biada! +W toń nieszczęść sunę spienioną. + + +POSŁANIEC DRUGI + +W konaniu jeszcze za te wszystkie zgony +Na twoją głowę miotała przekleństwa. + + +KREON + +Jakimże ona skończyła sposobem? + + +POSŁANIEC DRUGI + +Żelazo w własnej utopiła piersi, +Słysząc o syna opłakanym końcu. + + +KREON + +O, biada! Win mi nie ujmie nikt inny, + Nie ujmie męki ni kaźni. +Ja bo nieszczęsny, ja twej śmierci winny. + Nuże, o słudzy, wiedźcie mnie co raźniej, +Uwodźcie mnie stąd; niech moim obliczem +Nie mierżę, ja, co mniej jestem, jak niczem! + + +CHÓR + +Zysku ty szukasz, jestli zysk w nieszczęściu, +Bo lżejsza klęska, co nie gnębi długo. + + +KREON + +Błogosławiony dzień ów, który nędzy +Kres już ostatni położy, +Przybądź, o przybądź co prędzej, +Niechbym nie ujrzał jutrzejszej ja zorzy! + + +CHÓR + +To rzecz przyszłości, dla obecnej chwili +Trza działać; tamto obmyślić — rzecz bogów. + + +KREON + +Wszystkie pragnienia w tym jednym zawarłem. + + +CHÓR + +O nic nie błagaj, bo próżne marzenia, +By człowiek uszedł swego przeznaczenia. + + +KREON + +Wiedźcie mnie, sługi, uchodźcie stąd ze mną, +Mnie, który syna zabiłem wbrew woli +I tamtą. Biada! Aż w oczach mi ciemno. +Dokąd się zwrócić, gdzie spojrzeć w niedoli? +Wszystko mi łamie się w ręku, +Los mnie powalił, pełen burz i lęku. + + +CHÓR + +Nad szczęścia błysk, co złudą mar, +Najwyższy skarb rozumu dar. +A wyzwie ten niechybny sąd, +Kto bogów lży i wali rząd. +I ześlą oni swą zemstę i kary +Na pychę słowa w człowieku, +I w klęsk odmęcie rozumu i miary +W późnym nauczą go wieku. + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/antygona. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Sofokles, Antygona, tłum. Kazimierz Morawski, wyd. 7, Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, Lwów 1939 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dariusz Gałecki, Aleksandra Sekuła. + +ISBN-978-83-288-2866-7 diff --git a/sources/dziady.txt b/sources/dziady.txt new file mode 100644 index 0000000..d7f8af8 --- /dev/null +++ b/sources/dziady.txt @@ -0,0 +1,10139 @@ +Adam Mickiewicz + +Dziady. Poema +Dziady, część II + +ISBN 978-83-288-7165-6 + + +DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła, na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz). + +W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony z zabobonnymi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym, pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza. Zastawia się tam pospolicie uczta z rozmaitego jadła, trunków, owoców i wywołują się dusze nieboszczyków. Godna uwagi, iż zwyczaj częstowania zmarłych zdaje się być wspólny wszystkim ludom pogańskim, w dawnej Grecji za czasów homerycznych, w Skandynawii, na Wschodzie i dotąd po wyspach Nowego Świata. Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości. Pospólstwo rozumie, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym. + +Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały niegdyś silnie do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie przedstawiane. + +Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte. + +/ Guślarz — Starzec pierwszy z chóru — Chór wieśniaków i wieśniaczek — kaplica, wieczór. / + + + + + +There are more things in Heaven and Earth, +Than are dreamt of in your philosophy + +Shakespeare + + + + + +Są dziwy w niebie i na ziemi, o których +ani śniło się waszym filozofom. + + + + +CHÓR + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +Zamknijcie drzwi od kaplicy +I stańcie dokoła truny; +Żadnej lampy, żadnej świécy, +W oknach zawieście całuny. +Niech księżyca jasność blada +Szczelinami tu nie wpada. +Tylko żwawo, tylko śmiało. + + +STARZEC + +Jak kazałeś, tak się stało. + + +CHÓR + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +Czyscowe duszeczki! +W jakiejkolwiek świata stronie: +Czyli która w smole płonie, +Czyli marznie na dnie rzeczki, +Czyli dla dotkliwszej kary +W surowym wszczepiona drewnie, +Gdy ją w piecu gryzą żary, +I piszczy, i płacze rzewnie; +Każda spieszcie do gromady! +Gromada niech się tu zbierze! +Oto obchodzimy Dziady! +Zstępujcie w święty przybytek; +Jest jałmużna, są pacierze, +I jedzenie, i napitek. + + +CHÓR + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +Podajcie mi garść kądzieli, +Zapalam ją; wy z pośpiechem, +Skoro płomyk w górę strzeli, +Pędźcie go z lekkim oddechem. +O tak, o tak, daléj, daléj, +Niech się na powietrzu spali. + + +CHÓR + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +Naprzód wy z lekkimi duchy, +Coście śród tego padołu +Ciemnoty i zawieruchy, +Nędzy, płaczu i mozołu +Zabłysnęli i spłonęli +Jako ta garstka kądzieli. +Kto z was wietrznym błądzi szlakiem, +W niebieskie nie wzleciał bramy, +Tego lekkim, jasnym znakiem +Przyzywamy, zaklinamy. + + +CHÓR + + Mówcie, komu czego braknie, + Kto z was pragnie, kto z was łaknie. + + +GUŚLARZ + +Patrzcie, ach, patrzcie do góry, +Cóż tam pod sklepieniem świeci? +Oto złocistymi pióry +Trzepioce się dwoje dzieci. +Jak listek z listkiem w powiewie, +Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem; +Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie, +Tak aniołek igra z aniołkiem. + + +GUŚLARZ I STARZEC + + Jak listek z listkiem w powiewie, + Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem; + Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie, + Tak aniołek igra z aniołkiem. + + +ANIOŁEK + +/ do jednej z wieśniaczek / + +Do mamy lecim, do mamy. +Cóż to, mamo, nie znasz Józia? +Ja to Józio, ja ten samy, +A to siostra moja Rózia. +My teraz w raju latamy, +Tam nam lepiej niż u mamy. +Patrz, jakie główki w promieniu, +Ubiór z jutrzenki światełka, +A na oboim ramieniu +Jak u motylków skrzydełka: +W raju wszystkiego dostatek, +Co dzień to inna zabawka: +Gdzie stąpim, wypływa trawka, +Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek. + +Lecz choć wszystkiego dostatek, +Dręczy nas nuda i trwoga. +Ach, mamo, dla twoich dziatek +Zamknięta do nieba droga! + + +CHÓR + + Lecz choć wszystkiego dostatek, + Dręczy ich nuda i trwoga, + Ach, mamo, dla twoich dziatek + Zamknięta do nieba droga! + + +GUŚLARZ + +Czego potrzebujesz, duszeczko, +Żeby się dostać do nieba? +Czy prosisz o chwałę Boga, +Czyli o przysmaczek słodki, +Są tu pączki, ciasta, mleczko +I owoce, i jagódki. +Czego potrzebujesz, duszeczko, +Żeby się dostać do nieba? + + +ANIOŁEK + +Nic nam, nic nam nie potrzeba. +Zbytkiem słodyczy na ziemi +Jesteśmy nieszczęśliwemi. +Ach, ja w mojem życiu całem +Nic gorzkiego nie doznałem. +Pieszczoty, łakotki, swawole, +A co zrobię, wszystko caca. +Śpiewać, skakać, wybiec w pole, +Urwać kwiatków dla Rozalki, +Oto była moja praca, +A jej praca stroić lalki. +Przylatujemy na Dziady +Nie dla modłów i biesiady, +Niepotrzebna msza ofiarna; +Nie o pączki, mleczka, chrusty — +Prosim gorczycy dwa ziarna; +A ta usługa tak marna +Stanie za wszystkie odpusty. + +Bo słuchajcie i zważcie u siebie, +Że według bożego rozkazu: +Kto nie doznał goryczy ni razu, +Ten nie dozna słodyczy w niebie. + + +CHÓR + + Bo słuchajmy i zważmy u siebie, + Że według bożego rozkazu: + Kto nie doznał goryczy ni razu, + Ten nie dozna słodyczy w niebie. + + +GUŚLARZ + +Aniołku, duszeczko! +Czego chciałeś, macie obie. +To ziarneczko, to ziarneczko, +Teraz z Bogiem idźcie sobie. +A kto prośby nie posłucha, +W imię Ojca, Syna, Ducha. +Widzicie Pański krzyż? +Nie chcecie jadła, napoju, +Zostawcież nas w pokoju! + A kysz, a kysz! + + +CHÓR + + A kto prośby nie posłucha, + W imię Ojca, Syna, Ducha. + Widzicie Pański krzyż? + Nie chcecie jadła, napoju, + Zostawcież nas w pokoju; + A kysz, a kysz! + +/ Widmo znika. / + + +GUŚLARZ + +Już straszna północ przybywa, +Zamykajcie drzwi na kłódki; +Weźcie smolny pęk łuczywa, +Stawcie w środku kocioł wódki. +A gdy laską skinę z dala, +Niechaj się wódka zapala. +Tylko żwawo, tylko śmiało. + + +STARZEC + +Jużem gotów. + + +GUŚLARZ + + Daję hasło. + + +STARZEC + +Buchnęło, zawrzało +I zgasło. + + +CHÓR + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +Dalej wy z najcięższym duchem, +Coście do tego padołu +Przykuci zbrodni łańcuchem +Z ciałem i duszą pospołu. +Choć zgon lepiankę rozkruszy, +Choć was anioł śmierci woła, +Żywot z cielesnej katuszy +Dotąd wydrzeć się nie zdoła. +Jeżeli karę tak srogą +Ludzie nieco zwolnić mogą +I zbawić piekielnej jamy, +Której jesteście tak blisko: +Was wzywamy, zaklinamy +Przez żywioł wasz, przez ognisko! + + +CHÓR + + Mówcie, komu czego braknie, + Kto z was pragnie, kto z was łaknie? + + +GŁOS + +/ za oknem / + +Hej, kruki, sowy, orlice! +O wy przeklęte żarłoki! +Puśćcie mnie tu pod kaplicę, +Puśćcie mnie choć na dwa kroki. + + +GUŚLARZ + +Wszelki duch! jakaż potwora! +Widzicie w oknie upiora? +Jak kość na polu wybladły; +Patrzcie! patrzcie, jakie lice! +W gębie dym i błyskawice, +Oczy na głowę wysiadły, +Świecą jak węgle w popiele. +Włos rozczochrany na czele. +A jak suchy snop cierniowy +Płonąc miotłę ognia ciska, +Tak od potępieńca głowy +Z trzaskiem sypią się iskrzyska. + + +GUŚLARZ I STARZEC + + A jak suchy snop cierniowy + Płonąc miotłę ognia ciska, + Tak od potępieńca głowy + Z trzaskiem sypią się iskrzyska. + + +WIDMO + +/ zza okna / + +Dzieci! nie znacie mnie, dzieci? +Przypatrzcie się tylko z bliska, +Przypomnijcie tylko sobie! +Ja nieboszczyk pan wasz, dzieci! +Wszak to moja była wioska. +Dziś ledwo rok mija trzeci, +Jak mnie złożyliście w grobie. +Ach, zbyt ciężka ręka boska! +Jestem w złego ducha mocy, +Okropne cierpię męczarnie. +Kędy noc ziemię ogarnie, +Tam idę szukając nocy; +A uciekając od słońca +Tak pędzę żywot tułaczy, +A nie znajdę błędom końca. +Wiecznych głodów jestem pastwą; +A któż mię nakarmić raczy? +Szarpie mię żarłoczne ptastwo; +A któż będzie mój obrońca? +Nie masz, nie masz mękom końca! + + +CHÓR + +Szarpie go żarłoczne ptastwo, +A któż mu będzie obrońca? +Nie masz, nie masz mękom końca! + + +GUŚLARZ + +A czegóż potrzeba dla duszy, +Aby uniknąć katuszy? +Czy prosisz o chwałę nieba? +Czy o poświęcone gody? +Jest dostatkiem mleka, chleba, +Są owoce i jagody. +Mów, czego trzeba dla duszy, +Aby się dostać do nieba? + + +WIDMO + +Do nieba?… bluźnisz daremnie… +O nie! ja nie chcę do nieba; +Ja tylko chcę, żeby ze mnie +Prędzej się dusza wywlekła. +Stokroć wolę pójść do piekła, +Wszystkie męki zniosę snadnie; +Wolę jęczeć w piekle na dnie, +Niż z duchami nieczystemi +Błąkać się wiecznie po ziemi, +Widzieć dawnych uciech ślady, +Pamiątki dawnej szkarady; +Od wschodu aż do zachodu, +Od zachodu aż do wschodu +Umierać z pragnienia, z głodu +I karmić drapieżne ptaki. +Lecz niestety! wyrok taki, +Że dopóty w ciele muszę +Potępioną włóczyć duszę, +Nim kto z was, poddani moi, +Pożywi mię i napoi. + +Ach, jak mnie pragnienie pali; +Gdyby mała wody miarka! +Ach! gdybyście mnie podali +Choćby dwa pszenicy ziarka! + + +CHÓR + + Ach, jak go pragnienie pali! + Gdyby mała wody miarka! + Ach, gdybyśmy mu podali + Choćby dwa pszenicy ziarka! + + +CHÓR PTAKÓW NOCNYCH + + Darmo żebrze, darmo płacze: + My tu czarnym korowodem, + Sowy, kruki i puchacze, + Niegdyś, panku, sługi twoje. + Któreś ty pomorzył głodem, + Zjemy pokarmy, wypijem napoje. + Hej, sowy, puchacze, kruki, + Szponami, krzywymi dzioby + Szarpajmy jadło na sztuki! + Chociażbyś trzymał już w gębie, + I tam ja szponę zagłębię; + Dostanę aż do wątroby. + + Nie znałeś litości, panie! + Hej, sowy, puchacze, kruki, + I my nie znajmy litości: + Szarpajmy jadło na sztuki, + A kiedy jadła nie stanie, + Szarpajmy ciało na sztuki, + Niechaj nagie świecą kości. + + +KRUK + +Nie lubisz umierać z głodu! +A pomnisz, jak raz w jesieni +Wszedłem do twego ogrodu? +Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni; +Trzy dni nic nie miałem w ustach, +Otrząsnąłem jabłek kilka. +Lecz ogrodnik skryty w chrustach +Zaraz narobił hałasu +I poszczuł psami jak wilka. +Nie przeskoczyłem tarasu, +Dopędziła mię obława; +Przed panem toczy się sprawa, +O co? o owoce z lasu, +Które na wspólną wygodę +Bóg dał jak ogień i wodę. +Ale pan gniewny zawoła: +„Potrzeba dać przykład grozy”. +Zbiegł się lud z całego sioła, +Przywiązano mnie do sochy, +Zbito dziesięć pęków łozy. +Każdą kość, jak z kłosa żyto, +Jak od suchych strąków grochy, +Od skóry mojej odbito! +Nie znałeś litości, panie! + + +CHÓR PTAKÓW + + Hej, sowy, puchacze, kruki, + I my nie znajmy litości! + Szarpajmy jadło na sztuki; + A kiedy jadła nie stanie, + Szarpajmy ciało na sztuki, + Niechaj nagie świecą kości! + + +SOWA + +Nie lubisz umierać z głodu! +Pomnisz, jak w kucyją samą, +Pośród najtęższego chłodu, +Stałam z dziecięciem pod bramą. +Panie! wołałam ze łzami, +Zlituj się nad sierotami! +Mąż mój już na tamtym świecie, +Córkę zabrałeś do dwora, +Matka w chacie leży chora, +Przy piersiach maleńkie dziecię. +Panie, daj nam zapomogę, +Bo dalej wyżyć nie mogę! + +Ale ty, panie, bez duszy! +Hulając w pjanej ochocie, +Przewalając się po złocie, +Hajdukowi rzekłeś z cicha: +„Kto tam gościom trąbi w uszy? +Wypędź żebraczkę, do licha”. +Posłuchał hajduk niecnota, +Za włosy wywlekł za wrota! +Wepchnął mię z dzieckiem do śniegu! +Zbita i przeziębła srodze, +Nie mogłam znaleźć noclegu; +Zmarzłam z dziecięciem na drodze. +Nie znałeś litości, panie! + + +CHÓR PTAKÓW + + Hej, sowy, puchacze, kruki, + I my nie znajmy litości! + Szarpajmy jadło na sztuki, + A kiedy jadła nie stanie, + Szarpajmy ciało na sztuki, + Niechaj nagie świecą kości! + + +WIDMO + +Nie ma, nie ma dla mnie rady! +Darmo podajesz talerze, +Co dasz, to ptastwo zabierze. +Nie dla mnie, nie dla mnie Dziady! + +Tak, muszę dręczyć się wiek wiekiem, +Sprawiedliwe zrządzenia boże! +Bo kto nie był ni razu człowiekiem, +Temu człowiek nic nie pomoże. + + +CHÓR + + Tak, musisz dręczyć się wiek wiekiem, + Sprawiedliwe zrządzenia boże! + Bo kto nie był ni razu człowiekiem, + Temu człowiek nic nie pomoże. + + +GUŚLARZ + +Gdy nic tobie nie pomoże, +Idźże sobie precz, nieboże. +A kto prośby nie posłucha, +W Imię Ojca, Syna, Ducha. +Czy widzisz Pański krzyż? +Nie bierzesz jadła, napoju? +Zostawże nas w pokoju! + A kysz, a kysz! + + +CHÓR + + A kto prośby nie posłucha, + W imię Ojca, Syna, Ducha. + Czy widzisz Pański krzyż? + Nie bierzesz jadła, napoju? + Zostawże nas w pokoju! + A kysz, a kysz! + +/ Widmo znika. / + + +GUŚLARZ + +Podajcie mi, przyjaciele, +Ten wianek na koniec laski. +Zapalam święcone ziele, +W górę dymy, w górę blaski! + + +CHÓR + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +Teraz wy, pośrednie duchy, +Coście u tego padołu +Ciemnoty i zawieruchy +Żyłyście z ludźmi pospołu; +Lecz, od ludzkiej wolne skazy, +Żyłyście nie nam, nie światu, +Jako te cząbry i ślazy, +Ni z nich owocu, ni kwiatu. +Ani się ukarmi zwierzę, +Ani się człowiek ubierze; +Lecz w wonne skręcone wianki +Na ścianie wiszą wysoko. +Tak wysoko, o ziemianki, +Była wasza pierś i oko! +Która dotąd z czystym skrzydłem +Niebieskiej nie przeszła bramy, +Was tym światłem i kadzidłem +Zapraszamy, zaklinamy. + + +CHÓR + + Mówcie, komu czego braknie, + Kto z was pragnie, kto z was łaknie. + + +GUŚLARZ + +A toż czy obraz Bogarodzicy? +Czyli anielska postać? +Jak lekkim rzutem obręcza +Po obłokach zbiega tęcza, +By z jeziora wody dostać, +Tak ona świeci w kaplicy. +Do nóg biała spływa szata, +Włos z wietrzykami swawoli, +Po jagodach uśmiech lata, +Ale w oczach łza niedoli. + + +GUŚLARZ I STARZEC + + Do nóg biała spływa szata, + Włos z wietrzykami swawoli, + Po jagodach uśmiech lata, + Ale w oczach łza niedoli. + + +GUŚLARZ I DZIEWCZYNA + + +GUŚLARZ + +Na głowie ma kraśny wianek, +W ręku zielony badylek, +A przed nią bieży baranek, +A nad nią leci motylek. +Na baranka bez ustanku +Woła: baś, baś, mój baranku, +Baranek zawsze z daleka: +Motylka rózeczką goni +I już, już trzyma go w dłoni; +Motylek zawsze ucieka. + + +DZIEWCZYNA + +Na głowie mam kraśny wianek, +W ręku zielony badylek, +Przede mną bieży baranek, +Nade mną leci motylek. +Na baranka bez ustanku +Wołam: baś, baś, mój baranku, +Baranek zawsze z daleka; +Motylka rózeczką gonię +I już, już chwytam go w dłonie; +Motylek zawsze ucieka. + + +DZIEWCZYNA + +Tu niegdyś w wiosny poranki +Najpiękniejsza z tego sioła, +Zosia pasając baranki +Skacze i śpiewa wesoła. + La la la la + +Oleś za gołąbków parę +Chciał raz pocałować w usta; +Lecz i prośbę, i ofiarę +Wyśmiała dziewczyna pusta. + La la la la + +Józio dał wstążkę pasterce, +Antoś oddał swoje serce; +Lecz i z Józia, i z Antosia +Śmieje się pierzchliwie Zosia. + La la la la + +Tak, Zosią byłam, dziewczyną z tej wioski. +Imię moje u was głośne, +Że chociaż piękna, nie chciałam zamęścia +I dziewiętnastą przeigrawszy wiosnę, +Umarłam nie znając troski +Ani prawdziwego szczęścia. +Żyłam na świecie; lecz, ach! nie dla świata! +Myśl moja, nazbyt skrzydlata, +Nigdy na ziemskiej nie spoczęła błoni. +Za lekkim zefirkiem goni, +Za muszką, za kraśnym wiankiem, +Za motylkiem, za barankiem; +Ale nigdy za kochankiem. +Pieśni i fletów słuchałam rada: +Często, kiedy sama pasę, +Do tych pasterzy goniłam stada, +Którzy mą wielbili krasę; +Lecz żadnego nie kochałam. +Za to po śmierci nie wiem, co się ze mną dzieje, +Nieznajomym ogniem pałam; +Choć sobie igram do woli, +Latam, gdzie wietrzyk zawieje, +Nic mię nie smuci, nic mię nie boli, +Jakie chcę, wyrabiam cuda. +Przędę sobie z tęczy rąbki, +Z przezroczystych łez poranku +Tworzę motylki, gołąbki. +Przecież nie wiem, skąd ta nuda: +Wyglądam kogoś za każdym szelestem, +Ach, i zawsze sama jestem! +Przykro mi, bez ustanku +Wiatr mną jak piórkiem pomiata. +Nie wiem, czy jestem z tego, czy z tamtego świata: +Gdzie się przybliżam, zaraz wiatr oddali, +Pędzi w górę, w dół, z ukosa: +Tak pośród pierzchliwej fali +Wieczną przelatując drogę, +Ani wzbić się pod niebiosa, +Ani ziemi dotknąć nie mogę. + + +CHÓR + + Tak pośród pierzchliwej fali + Przez wieczne lecąc bezdroże, + Ani wzbić się pod niebiosa, + Ani dotknąć ziemi nie może. + + +GUŚLARZ + +Czego potrzebujesz, duszeczko, +Żeby się dostać do nieba? +Czy prosisz o chwałę Boga, +Czy o przysmaczek słodki? +Są tu pączki, ciasta, mleczko, +I owoce, i jagódki. +Czego potrzebujesz, duszeczko. +Żeby się dostać do nieba? + + +DZIEWCZYNA + +Nic mnie, nic mnie nie potrzeba! +Niechaj podbiegną młodzieńce, +Niech mię pochwycą za ręce, +Niechaj przyciągną do ziemi, +Niech poigram chwilkę z niemi. +Bo słuchajcie i zważcie u siebie, +Że według bożego rozkazu: +Kto nie dotknął ziemi ni razu, +Ten nigdy nie może być w niebie. + + +CHÓR + + Bo słuchajmy i zważmy u siebie, + Że według bożego rozkazu: + Kto nie dotknął ziemi ni razu, + Ten nigdy nie może być w niebie, + + +GUŚLARZ + +/ do kilku wieśniaków / + +Darmo bieżycie; to są marne cienie, +Darmo rączki ściąga biedna, +Wraz ją spędzi wiatru tchnienie. +Lecz nie płacz, piękna dziewico! +Oto przed moją źrenicą +Odkryto przyszłe wyroki: +Jeszcze musisz sama jedna +Latać z wiatrem przez dwa roki, +A potem staniesz za niebieskim progiem. +Dziś modlitwa nic nie zjedna. +Lećże sobie z Panem Bogiem. +A kto prośby nie posłucha, +W imię Ojca, Syna, Ducha! +Czy widzisz Pański krzyż? +Nie chciałaś jadła, napoju? +Zostawże nas w pokoju. + A kysz, a kysz! + + +CHÓR + + A kto prośby nie posłucha, + W imię Ojca, Syna, Ducha! + Czy widzisz Pański krzyż? + Nie chciałaś jadła, napoju? + Zostawże nas w pokoju. + A kysz, a kysz! + +/ Dziewica znika. / + + +GUŚLARZ + +Teraz wszystkie dusze razem, +Wszystkie i każdą z osobna, +Ostatnim wołam rozkazem! +Dla was ta biesiada drobna; +Garście maku, soczewicy +Rzucam w każdy róg kaplicy. + + +CHÓR + + Bierzcie, czego której braknie, + Która pragnie, która łaknie. + + +GUŚLARZ + +Czas odemknąć drzwi kaplicy. +Zapalcie lampy i świécy. +Przeszła północ, kogut pieje, +Skończona straszna ofiara, +Czas przypomnieć ojców dzieje. +Stójcie… + + +CHÓR + + Cóż to? + + +GUŚLARZ + + Jeszcze mara! + + +CHÓR + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +/ do jednej z wieśniaczek / + +Pasterko, ot tam w żałobie… +Wstań, bo czy mi się wydaje, +Czy ty usiadłaś na grobie? +Dziatki! patrzajcie, dla Boga! +Wszak to zapada podłoga +I blade widmo powstaje; +Zwraca stopy ku pasterce +I stanęło tuż przy boku. +Zwraca lice ku pasterce, +Białe lice i obsłony, +Jako śnieg po nowym roku. +Wzrok dziki i zasępiony +Utopił całkiem w jej oku. +Patrzcie, ach, patrzcie na serce! +Jaka to pąsowa pręga, +Tak jakby pąsowa wstęga +Albo jak sznurkiem korale, +Od piersi aż do nóg sięga. +Co to jest, nie zgadnę wcale! +Pokazał ręką na serce, +Lecz nic nie mówi pasterce. + + +CHÓR + + Co to jest, nie zgadniem wcale. + Pokazał ręką na serce, + Lecz nic nie mówi pasterce. + + +GUŚLARZ + +Czego potrzebujesz, duchu młody? +Czy prosisz o chwałę nieba? +Czyli o święcone gody? +Jest dostatkiem mleka, chleba, +Są owoce i jagody. +Czego potrzebujesz, duchu młody, +Żeby się dostać do nieba? + +/ Widmo milczy. / + + +CHÓR + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +Odpowiadaj, maro blada! +Cóż to, nic nie odpowiada? + + +CHÓR + + Cóż to, nic nie odpowiada? + + +GUŚLARZ + +Gdy gardzisz mszą i pierogiem. +Idźże sobie z Panem Bogiem; +A kto prośby nie posłucha, +W imię Ojca, Syna, Ducha! +Czy widzisz Pański krzyż? +Nie chciałeś jadła, napoju? +Zostawże nas w pokoju. + A kysz, a kysz! + +/ Widmo stoi. / + + +CHÓR + + A kto prośby nie posłucha, + W imię Ojca, Syna, Ducha! + Czy widzisz Pański krzyż? + Nie chciałeś jadła, napoju? + Zostawże nas w pokoju. + A kysz, a kysz! + + +GUŚLARZ + +Przebóg! cóż to za szkarada? +Nie odchodzi i nie gada! + + +CHÓR + + Nie odchodzi i nie gada! + + +GUŚLARZ + +Duszo przeklęta czy błoga, +Opuszczaj święte obrzędy! +Oto roztwarta podłoga, +Kędy wszedłeś, wychodź tędy. +Bo cię przeklnę w imię Boga. + +/ po pauzie / + +Precz stąd na lasy, na rzeki, +I zgiń, przepadnij na wieki! + +/ Widmo stoi. / + +Przebóg! cóż to za szkarada? +I milczy, i nie przepada! + + +CHÓR + + I milczy, i nie przepada! + + +GUŚLARZ + +Darmo proszę, darmo gromię, +On się przeklęctwa nie boi. +Dajcie kropidło z ołtarza… +Nie pomaga i kropidło! +Bo utrapione straszydło +Jak stanęło, tak i stoi, +Niemo, głucho, nieruchomie, +Jak kamień pośród cmentarza. + + +CHÓR + + Bo utrapione straszydło + Jak stanęło, tak i stoi, + Niemo, głucho, nieruchomie, + Jak kamień pośród cmentarza. + + Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, + Co to będzie, co to będzie? + + +GUŚLARZ + +To jest nad rozum człowieczy! +Pasterko! znasz tę osobę? +W tym są jakieś straszne rzeczy. +Po kim ty nosisz żałobę? +Wszak mąż i rodzina zdrowa? +Cóż to! nie mówisz i słowa? +Spojrzyj, odezwij się przecie! +Czyś ty martwa, moje dziecię? +Czegóż uśmiechasz się? czego? +Co w nim widzisz wesołego? + + +CHÓR + + Czegóż uśmiechasz się, czego? + Co w nim widzisz wesołego? + + +GUŚLARZ + +Daj mnie stułę i gromnicę, +Zapalę, jeszcze poświęcę… +Próżno palę, próżno święcę, +Nie znika przeklęta dusza. +Weźcie pasterkę pod ręce, +Wyprowadźcie za kaplicę. +Czegóż oglądasz się, czego? +Co w nim widzisz powabnego? + + +CHÓR + + Czegóż oglądasz się? czego? + Co w nim widzisz powabnego? + + +GUŚLARZ + +Przebóg, widmo kroku rusza! +Gdzie my z nią, on za nią wszędzie… +Co to będzie, co to będzie? + + +CHÓR + + Gdzie my z nią, on za nią wszędzie. + Co to będzie, co to będzie? + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska. + +ISBN-978-83-288-7165-6 +Adam Mickiewicz + +Dziady. Poema +Dziadów część III + +ISBN 978-83-288-7456-5 + + + + +*Świętej pamięci* + + + + + +JANOWI SOBOLEWSKIEMU +CYPRIANOWI DASZKIEWICZOWI +FELIKSOWI KÓŁAKOWSKIEMU + + + + + +spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom +za miłość ku ojczyźnie prześladowanym, +z tęsknoty ku ojczyźnie zmarłym +w Archangielsku, na Moskwie, w Petersburgu — +narodowej sprawy męczennikom + + + +poświęca Autor + + + + + + + + +[PRZEDMOWA] + +Polska od pół wieku przedstawia widok z jednej strony tak ciągłego, niezmordowanego i niezbłaganego okrucieństwa tyranów, z drugiej tak nieograniczonego poświęcenia się ludu i tak uporczywej wytrwałości, jakich nie było przykładu od czasu prześladowania chrześcijaństwa. Zdaje się, że królowie mają przeczucie Herodowe o zjawieniu się nowego światła na ziemi i o bliskim swoim upadku, a lud coraz mocniej wierzy w swoje odrodzenie się i zmartwychwstanie. + +Dzieje męczeńskiej Polski obejmują wiele pokoleń i niezliczone mnóstwo ofiar; krwawe sceny toczą się po wszystkich stronach ziemi naszej i po obcych krajach. — Poema, które dziś ogłaszamy, zawiera kilka drobnych rysów tego ogromnego obrazu, kilka wypadków z czasu prześladowania podniesionego przez Imperatora Aleksandra. + +Około roku 1822 polityka Imperatora Aleksandra, przeciwna wszelkiej wolności, zaczęła się wyjaśniać, gruntować i pewny brać kierunek. W ten czas podniesiono na cały ród polski prześladowanie powszechne, które coraz stawało się gwałtowniejsze i krwawsze. Wystąpił na scenę pamiętny w naszych dziejach senator Nowosilcow. On pierwszy instynktową i zwierzęcą nienawiść rządu rosyjskiego ku Polakom wyrozumował jak zbawienną i polityczną, wziął ją za podstawę swoich działań, a za cel położył zniszczenie polskiej narodowości. W ten czas całą przestrzeń ziemi od Prosny aż do Dniepru i od Galicji do Bałtyckiego morza zamknięto i urządzono jako ogromne więzienie. Całą administracją nakręcono jako jedną wielką Polaków torturę, której koło obracali carewicz Konstanty i senator Nowosilcow. + +Systematyczny Nowosilcow wziął naprzód na męki dzieci i młodzież, aby nadzieje przyszłych pokoleń w zarodzie samym wytępić. Założył główną kwaterę katowstwa w Wilnie, w stolicy naukowej prowincji litewsko-ruskich. Były wówczas między młodzieżą uniwersytetu różne towarzystwa literackie, mające na celu utrzymanie języka i narodowości polskiej, Kongresem Wiedeńskim i przywilejami Imperatora zostawionej Polakom. Towarzystwa te, widząc wzmagające się podejrzenia rządu, rozwiązały się wprzód jeszcze, nim ukaz zabronił ich bytu. Ale Nowosilcow, chociaż w rok po rozwiązaniu się towarzystw przybył do Wilna, udał przed Imperatorem, że je znalazł działające; ich literackie zatrudnienia wystawił jako wyraźny bunt przeciwko rządowi, uwięził kilkaset młodzieży i ustanowił pod swoim wpływem trybunały wojenne na sądzenie studentów. W tajemnej procedurze rosyjskiej oskarżeni nie mają sposobu bronienia się, bo często nie wiedzą, o co ich powołano: bez zeznania nawet komisja według woli swojej jedne przyjmuje i w raporcie umieszcza, drugie uchyla. Nowosilcow, z władzą nieograniczoną od carewicza Konstantego zesłany, był oskarżycielem, sędzią i katem. + +Skasował kilka szkół w Litwie, z nakazem, aby młodzież do nich uczęszczającą uważano za cywilnie umarłą, aby jej do żadnych posług obywatelskich, na żadne urzędy nie przyjmowano i aby jej nie dozwolono ani w publicznych, ani w prywatnych zakładach kończyć nauk. Taki ukaz, zabraniający uczyć się, nie ma przykładu w dziejach i jest oryginalnym rosyjskim wymysłem. Obok zamknienia szkół, skazano kilkudziesięciu studentów do min sybirskich, do taczek, do garnizonów azjatyckich. W liczbie ich byli małoletni, należący do znakomitych rodzin litewskich. Dwudziestu kilku, już nauczycieli, już uczniów uniwersytetu, wysłano na wieczne wygnanie w głąb Rosji jako podejrzanych o polską narodowość. Z tylu wygnańców jednemu tylko dotąd udało się wydobyć się z Rosji. + +Wszyscy pisarze, którzy uczynili wzmiankę o prześladowaniu ówczesnym Litwy, zgadzają się na to, że w sprawie uczniów wileńskich było coś mistycznego i tajemniczego. Charakter mistyczny, łagodny, ale niezachwiany Tomasza Zana, naczelnika młodzieży, religijna rezygnacja, braterska zgoda i miłość młodych więźniów, kara boża, sięgająca widomie prześladowców, zostawiły głębokie wrażenie na umyśle tych, którzy byli świadkami lub uczestnikami zdarzeń; a opisane zdają się przenosić czytelników w czasy dawne, czasy wiary i cudów. + +Kto zna dobrze ówczesne wypadki, da świadectwo autorowi, że sceny historyczne i charaktery osób działających skryślił sumiennie, nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając. I po cóż by miał dodawać albo przesadzać; czy dla ożywienia w sercu rodaków nienawiści ku wrogom? czy dla obudzenia litości w Europie? — Czymże są wszystkie ówczesne okrucieństwa w porównaniu tego, co naród polski teraz cierpi i na co Europa teraz obojętnie patrzy! Autor chciał tylko zachować narodowi wierną pamiątkę z historii litewskiej lat kilkunastu: nie potrzebował ohydzać rodakom wrogów, których znają od wieków; a do litościwych narodów europejskich, które płakały nad Polską jak niedołężne niewiasty Jeruzalemu nad Chrystusem, naród nasz przemawiać tylko będzie słowami Zbawiciela: „Córki Jerozolimskie, nie płaczcie nade mną, ale nad samymi sobą”. + + + + +LITWA + + + +PROLOG + +/ W Wilnie przy ulicy Ostrobramskiej, w klasztorze ks. ks. Bazylianów, przerobionym na więzienie stanu — cela więźnia. / + + + + + + + + + +A strzeżcie się ludzi, albowiem was będą wydawać do siedzącej rady i w bożnicach swoich was biczować będą. + +Mat. R. X w. 17 + + + + + +I do Starostów i do Królów będziecie wodzeni na świadectwo im i poganom. + +w. 18 + + + + + +I będziecie w nienawiści u wszystkich dla imienia mego. Ale kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawion. + +w. 22 + +/ Więzień wsparty na oknie; śpi / + + +ANIOŁ STRÓŻ + + Niedobre, nieczułe dziecię! + Ziemskie matki twej zasługi, + Prośby jej na tamtym świecie + Strzegły długo wiek twój młody + Od pokusy i przygody: + Jako róża, anioł sadów, + We dnie kwitnie, w noc jej wonie + Bronią senne dziecka skronie + Od zarazy i owadów. + + Nieraz ja na prośbę matki + I za pozwoleniem bożem + Zstępowałem do twej chatki, + Cichy, w cichej nocy cieniu: + Zstępowałem na promieniu + I stawałem nad twym łożem. + + Gdy cię noc ukołysała, + Ja nad marzeniem namiętnym + Stałem jak lilija biała, + Schylona nad źródłem mętnym. + Nieraz dusza mnie twa zbrzydła, + Alem w złych myśli nacisku + Szukał dobrej, jak w mrowisku + Szukają ziarnek kadzidła. + + Ledwie dobra myśl zaświeci, + Brałem duszę twą za rękę, + Wiodłem w kraj, gdzie wieczność świeci, + I śpiewałem jej piosenkę, + Którą rzadko ziemskie dzieci + Słyszą, rzadko i w uśpieniu, + A zapomną w odecknieniu. + Jam ci przyszłe szczęście głosił, + Na mych rękach w niebo nosił, + A tyś słyszał niebios dźwięki + Jako pjanych uczt piosenki. + + Ja, syn chwały nieśmiertelnej, + Przybierałem wtenczas postać + Obrzydłej larwy piekielnej, + By cię straszyć, by cię chłostać; + Tyś przyjmował chłostę Boga + Jak dziki męczarnie wroga. + I dusza twa w niepokoju, + Ale z dumą się budziła, + Jakby w niepamięci zdroju + Przez noc całą męty piła. + I pamiątki wyższych światów + W głąb ciągnąłeś, jak kaskada, + Gdy w podziemną przepaść wpada, + Ciągnie liście drzew i kwiatów. + + Natenczas gorzko płakałem, + Oblicze tuląc w me dłonie; + Chciałem i długo nie śmiałem + Ku niebieskiej wracać stronie, + Bym nie spotkał twojej matki; + Spyta się: «Jaka nowina + Z kuli ziemskiej, z mojej chatki, + Jaki sen był mego syna?» + + +WIĘZIEŃ + +/ budzi się strudzony i patrzy w okno — ranek / + +Nocy cicha, gdy wschodzisz, kto ciebie zapyta, +Skąd przychodzisz; gdy gwiazdy przed sobą rozsiejesz, +Kto z tych gwiazd tajnie przyszłej drogi twej wyczyta! +«Zaszło słońce», wołają astronomy z wieży, +Ale dlaczego zaszło, nikt nie odpowiada; +Ciemności kryją ziemię i lud we śnie leży, +Lecz dlaczego śpią ludzie, żaden z nich nie bada. +Przebudzą się bez czucia, jak bez czucia spali — +Nie dziwi słońca dziwna, lecz codzienna głowa; +Zmienia się blask i ciemność jako straż pułkowa; +Ale gdzież są wodzowie, co jej rozkazali? + +A sen? — ach, ten świat cichy, głuchy, tajemniczy, +Życie duszy, czyż nie jest warte badań ludzi! +Któż jego miejsce zmierzy, kto jego czas zliczy! +Trwoży się człowiek śpiący — śmieje się, gdy zbudzi. +Mędrcy mówią, że sen jest tylko przypomnienie — + Mędrcy przeklęci! + +Czyż nie umiem rozróżnić marzeń od pamięci? +Chyba mnie wmówią, że moje więzienie + Jest tylko wspomnienie. +Mówią, że senne czucie rozkoszy i kaźni + Jest tylko grą wyobraźni; — +Głupi! zaledwie z wieści wyobraźnią znają + I nam wieszczom o niej bają! +Bywałem w niej, zmierzyłem lepiej jej przestrzenie +I wiem, że leży za jej granicą — marzenie. +Prędzej dzień będzie nocą, rozkosz będzie kaźnią, +Niż sen będzie pamięcią, mara wyobraźnią. + +/ kładzie się i wstaje znowu — idzie do okna / + +Nie mogę spocząć, te sny, to straszą, to łudzą: + Jak te sny mię trudzą! + +/ drzemie / + + +DUCHY NOCNE + +Puch czarny, puch miękki pod głowę podłóżmy, +Śpiewajmy, a cicho — nie trwóżmy, nie trwóżmy. + + +DUCH Z LEWEJ STRONY + +Noc smutna w więzieniu, tam w mieście wesele, + U stołów tam muzyki huczą; +Przy pełnych kielichach śpiewają minstrele, + Tam nocą komety się włóczą: +Komety z oczkami i z jasnym warkoczem. + +/ Więzień usypia / + + Kto po nich kieruje łódź w biegu, +Ten zaśnie na fali, w marzeniu uroczem, + Na naszym przebudzi się brzegu. + + +ANIOŁ + + My uprosiliśmy Boga, + By cię oddał w ręce wroga. + Samotność mędrców mistrzyni. + I ty w samotnym więzieniu, + Jako prorok na pustyni, + Dumaj o twym przeznaczeniu; + + +CHÓR DUCHÓW NOCNYCH + +W dzień Bóg nam dokucza, lecz w nocy wesele, + W noc późną próżniaki się tuczą, +I w nocy swobodniej śpiewają minstrele, + Szatany piosenek ich uczą. + +Kto ranną myśl świętą przyniesie z kościoła, + Kto rozmów poczciwych smak czuje, +Noc-pjawka wyciągnie pobożną myśl z czoła, + Noc-wąż w ustach smaki zatruje. + +Śpiewajmy nad sennym, my, nocy synowie, + Usłużmy, aż będzie nam sługą. +Wpadnijmy mu w serce, biegajmy po głowie, + Nasz będzie — ach, gdyby spał długo! + + +ANIOŁ + +Modlono się za tobą na ziemi i w niebie, +Wkrótce muszą tyrani na świat puścić ciebie. + + +WIĘZIEŃ + +/ budzi się i myśli / + +Ty, co bliźnich katujesz, więzisz i wyrzynasz, +I uśmiechasz się we dnie, i w wieczór ucztujesz; +Czy ty z rana choć jeden sen twój przypominasz, +A jeśliś go przypomniał, czy ty go pojmujesz? + +/ drzemie / + + +ANIOŁ + +Ty będziesz znowu wolny, my oznajmić przyszli. + + +WIĘZIEŃ + +/ budzi się / + +Będę wolny? — pamiętam, ktoś mi wczora prawił; +Nie, skądże to, czy we śnie? czy Bóg mi objawił? + +/ zasypia / + + +ANIOŁOWIE + + Pilnujmy tylko, ach, pilnujmy myśli, + Między myślami bitwa już stoczona. + + +DUCHY Z LEWEJ STRONY + +Podwójmy napaść. + + +DUCHY Z PRAWEJ + + My podwójmy straże. + Czy zła myśl wygra, czy dobra pokona, + Jutro się w mowach i w dziełach pokaże; + I jedna chwila tej bitwy wyrzeka + Na całe życie o losach człowieka. + + +WIĘZIEŃ + +Mam być wolny — tak! nie wiem, skąd przyszła nowina, +Lecz ja znam, co być wolnym z łaski Moskwicina. +Łotry zdejmą mi tylko z rąk i nóg kajdany, +Ale wtłoczą na duszę — ja będę wygnany! +Błąkać się w cudzoziemców, w nieprzyjaciół tłumie, +Ja śpiewak — i nikt z mojej pieśni nie zrozumie +Nic — oprócz niekształtnego i marnego dźwięku. +Łotry, tej jednej broni z rąk mi nie wydarły, +Ale mi ją zepsuto, przełamano w ręku; +Żywy, zostanę dla mej ojczyzny umarły, +I myśl legnie zamknięta w duszy mojej cieniu, +Jako dyjament w brudnym zawarty kamieniu. + +/ wstaje i pisze węglem z jednej strony: / + + +D. O. M. + +GUSTAVUS +OBIIT M. D. CCC. XXIII +CALENDIS NOVEMBRIS + +/ z drugiej strony: / + + +HIC NATUS EST +CONRADUS M. D. CCC. XXIII +CALENDIS NOVEMBRIS + +/ wspiera się na oknie — usypia / + + +DUCH + +Człowieku! gdybyś wiedział, jaka twoja władza! +Kiedy myśl w twojej głowie, jako iskra w chmurze, +Zabłyśnie niewidzialna, obłoki zgromadza, +I tworzy deszcz rodzajny lub gromy i burze; +Gdybyś wiedział, że ledwie jedną myśl rozniecisz, +Już czekają w milczeniu, jak gromu żywioły, +Tak czekają twej myśli — szatan i anioły: +Czy ty w piekło uderzysz, czy w niebo zaświecisz; +A ty jak obłok górny, ale błędny, pałasz +I sam nie wiesz, gdzie lecisz, sam nie wiesz, co zdziałasz. +Ludzie! każdy z was mógłby, samotny, więziony, +Myślą i wiarą zwalać i podźwigać trony. + + + + +AKT I + + + +SCENA I + +/ Korytarz — straż z karabinami stoi opodal — kilku więźniów młodych ze świecami wychodzą z cel swoich — północ / + + +JAKUB + +Czy można? — obaczym się? + + +ADOLF + + Straż gorzałkę pije: +Kapral nasz. + + +JAKUB + + Która biła? + + +ADOLF + + Północ niedaleko. + + +JAKUB + +Ale jak nas runt złowi, kaprala zasieka. + + +ADOLF + +Tylko zgaś świecę; — widzisz — ogień w okna bije. + +/ gaszą świecę / + +Runt dzieciństwo! runt musi do wrót długo pukać, +Dać hasło i odebrać, musi kluczów szukać: — +Potem — długi korytarz, — nim nas runt zacapi, +Rozbieżym się, drzwi zamkną, każdy padł i chrapi. + +/ Inni więźniowie, wywołani z celi, wychodzą / + + +ŻEGOTA + +Dobry wieczór. + + +KONRAD + + I ty tu! + + +KS. LWOWICZ + + I wy tu? + + +SOBOLEWSKI + + I ja tu. + + +FREJEND + +A wiecie co, Żegoto, idziem do twej celi, +Świeży więzień dziś wstąpił do nowicyjatu, +I ma komin; tam dobry ogień będziem mieli, +A przy tym nowość, — dobrze widzieć nowe ściany. + + +SOBOLEWSKI + +Żegoto! a, jak się masz; — i ty tu, kochany! + + +ŻEGOTA + +U mnie cela trzy kroki; was taka gromada. + + +FREJEND + +Wiecie co, pójdźmy lepiej do celi Konrada. +Najdalsza jest, przytyka do muru kościoła; +Nie słychać stamtąd, choć kto śpiewa albo woła. +Myślę dziś głośno gadać i chcę śpiewać wiele; +W mieście pomyślą, że to śpiewają w kościele. +Jutro jest Narodzenie Boże. — Eh — koledzy, +Mam i kilka butelek. + + +JAKUB + + Bez kaprala wiedzy? + + +FREJEND + +Kapral poczciwy, i sam z butelek skorzysta, +Przy tym jest Polak, dawny nasz legijonista, +Którego car przerobił gwałtem na Moskala. +Kapral dobry katolik, i więźniom pozwala +Przepędzić wieczór świętej Wigiliji razem. + + +JAKUB + +Gdyby się dowiedzieli, nie uszłoby płazem. + +/ Wchodzą do celi Konrada, nakładają ogień w kominie i zapalają świecę. — Cela Konrada jak w Prologu / + + +KS. LWOWICZ + +I skądże się tu wziąłeś, Żegoto kochany? +Kiedy? + + +ŻEGOTA + + Dziś mię porwali z domu, ze stodoły. + + +KS. LWOWICZ + +I ty byłeś gospodarz? + + +ŻEGOTA + + Jaki! zawołany. +Żebyś ty widział moje merynosy, woły! +Ja, co pierwej nie znałem, co owies, co słoma, +Mam sławę najlepszego w Litwie ekonoma. + + +JAKUB + +Wzięto cię niespodzianie? + + +ŻEGOTA + + Od dawna słyszałem +O jakimś w Wilnie śledztwie; dom mój blisko drogi. +Widać było kibitki latające czwałem +I co noc nas przerażał poczty dźwięk złowrogi. +Nieraz gdyśmy wieczorem do stołu zasiedli +I ktoś żartem uderzył w szklankę noża trzonkiem, +Drżały kobiety nasze, staruszkowie bledli, +Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem. +Lecz nie wiedziałem, kogo szukają i za co, +Nie należałem dotąd do żadnego spisku. +Sądzę, że rząd to śledztwo wynalazł dla zysku, +Że się więźniowie nasi porządnie opłacą +I powrócą do domu. + + +TOMASZ + + Taką masz nadzieję? + + +ŻEGOTA + +Jużci przecież bez winy w Sybir nas nie wyślą; +A jakąż winę naszą znajdą lub wymyślą? +Milczycie, — wytłumaczcież, co się tutaj dzieje, +O co nas oskarżono, jaki powód sprawy? + + +TOMASZ + +Powód — że Nowosilcow przybył tu z Warszawy. +Znasz zapewne charakter pana Senatora. +Wiesz, że już był w niełasce u imperatora, +Że zysk dawniejszych łupiestw przepił i roztrwonił, +Stracił u kupców kredyt i ostatkiem gonił. +Bo pomimo największych starań i zabiegów +Nie może w Polsce spisku żadnego wyśledzić; +Więc postanowił świeży kraj, Litwę, nawiedzić, +I tu przeniósł się z całym głównym sztabem szpiegów. +Żeby zaś mógł bezkarnie po Litwie plądrować +I na nowo się w łaskę samodzierżcy wkręcić, +Musi z towarzystw naszych wielką rzecz wysnuwać +I nowych wiele ofiar carowi poświęcić. + + +ŻEGOTA + +Lecz my się uniewinnim — + + +TOMASZ + + Bronić się daremnie — +I śledztwo, i sąd cały toczy się tajemnie; +Nikomu nie powiedzą, za co oskarżony, +Ten, co nas skarży, naszej ma słuchać obrony; +On gwałtem chce nas karać — nie unikniem kary. +Został nam jeszcze środek smutny — lecz jedyny: +Kilku z nas poświęcimy wrogom na ofiary, +I ci na siebie muszą przyjąć wszystkich winy. +Ja stałem na waszego towarzystwa czele, +Mam obowiązek cierpieć za was, przyjaciele; +Dodajcie mi wybranych jeszcze kilku braci, +Z takich, co są sieroty, starsi, nieżonaci, +Których zguba niewiele serc w Litwie zakrwawi, +A młodszych, potrzebniejszych z rąk wroga wybawi. + + +ŻEGOTA + +Więc aż do tego przyszło? + + +JAKUB + + Patrz, jak się zasmucił. +Nie wiedział, że dom może na zawsze porzucił. + + +FREJEND + +Nasz Jacek musiał żonę zostawić w połogu, +A nie płacze — + + +FELIKS KOŁAKOWSKI + + Ma płakać? owszem — chwała Bogu. +Jeśli powije syna, przyszłość mu wywieszczę — +Daj mi no rękę — jestem trochę chiromanta, +Wywróżę tobie przyszłość twojego infanta. + +/ patrząc na rękę / + +Jeśli będzie poczciwy, pod moskiewskim rządem +Spotka się niezawodnie z kibitką i sądem; +A kto wie, może wszystkich nas znajdzie tu jeszcze — +Lubię synów, to nasi przyszli towarzysze. + + +ŻEGOTA + +Wy tu długo siedzicie? + + +FREJEND + + Skądże datę wiedzieć? +Kalendarza nie mamy, nikt listów nie pisze; +To gorsza, że nie wiemy, póki mamy siedzieć. + + +SUZIN + +Ja mam u okna parę drewnianych firanek +I nie wiem nawet, kiedy mrok, a kiedy ranek. + + +FREJEND + +Ale pytaj Tomasza, patryjarchę biedy; +Największy szczupak, on też pierwszy wpadł do matni; +On nas tu wszystkich przyjął i wyjdzie ostatni, +Wie o wszystkich, kto przybył, skąd przybył i kiedy. + + +SUZIN + +To pan Tomasz! ja poznać nie mogłem Tomasza; +Daj mi rękę, znałeś mię krótko i niewiele: +Wtenczas tak była droga wszystkim przyjaźń wasza +Otaczali was liczni, bliżsi przyjaciele; +Nie dojrzałeś mię w tłumie, lecz ja ciebie znałem, +Wiem, coś zrobił, coś cierpiał, żebyś nas ocalił; — +Odtąd będę się z twojej znajomości chwalił, +I w dzień zgonu przypomnę — z Tomaszem płakałem. + + +FREJEND + +Ale dla Boga, po co te łzy, płacze, zgroza. +Patrz — Tomasz, gdy był wolny, miał na swoim czole +Wypisano wielkimi literami: «koza». +Dziś w więzieniu jak w domu, jak w swoim żywiole. +On był na świecie jako grzyby kryptogamy, +Więdniał i schnął od słońca; — wsadzony do lochu, +Kiedy my, słoneczniki, bledniejem, zdychamy, +On rozwija się, kwitnie i tyje po trochu. +Ale też wziął pan Tomasz kuracyją modną, +Sławną teraz na świecie kuracyją głodną. + + +ŻEGOTA + +/ do Tomasza / + +Głodem ciebie morzono? + + +FREJEND + + Dodawano strawy; +Ale gdybyś ją widział, — widok to ciekawy! +Dość było taką strawą w pokoju zakadzić, +Ażeby myszy wytruć i świerszcze wygładzić. + + +ŻEGOTA + +I jakże ty jeść mogłeś! + + +TOMASZ + + Tydzień nic nie jadłem, +Potem jeść próbowałem, potem z sił opadłem; +Potem jak po truciźnie czułem bole, kłucia, +Potem kilka tygodni leżałem bez czucia. +Nie wiem, ile i jakiem choroby przebywał, +Bo nie było doktora, co by je nazywał. +Wreszcie jam wstał jadł znowu i do sił przychodził, +I zdaje mi się, żem się do tej strawy zrodził. + + +FREJEND + +/ z wymuszoną wesołością / + +Wierzcie mi, tam za kozą same urojenia; +Kto tu był, sekret kuchni i mieszkań przeniknął: +Jeść, mieszkać, źle czy dobrze — skutek przywyknienia. +Pytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy Pińczuka: +«Dlaczego siedzisz w błocie?» — «Siedzę, bom przywyknął». + + +JAKUB + +Ależ przywyknąć, bracie! + + +FREJEND + + Na tym cała sztuka. + + +JAKUB + +Ja tu siedzę podobno od ośmiu miesięcy, +A tak tęsknię jak pierwej, nie mniej — + + +FREJEND + + I nie więcéj? +Pan Tomasz tak przywyknął, że mu powiew zdrowy +Zaraz piersi obciąża, robi zawrót głowy. +On odwyknął oddychać, nie wychodzi z celi — +Jeśli go stąd wypędzą, koza się opłaci: +Bo on potem ni grosza na wino nie straci, +Tylko łyknie powietrza i wnet się podchmieli. + + +TOMASZ + +Wolałbym być pod ziemią, w głodzie i chorobie, +Znosić kije i gorsze niźli kije — śledztwo, +Niż tu, w lepszym więzieniu, mieć was za sąsiedztwo. — +Łotry! wszystkich nas w jednym chcą zakopać grobie. + + +FREJEND + +Jak to? więc płaczesz po nas — masz kogo żałować. +Czy nie mnie? pytam, jaka korzyść z mego życia? +Jeszcze w wojnie — mam jakiś talencik do bicia, +I mógłbym kilku dońcom grzbiety naszpikować. +Ale w pokoju — cóż stąd, że lat sto przeżyję +I będę klął Moskalów, i umrę — i zgniję. +Na wolności wiek cały byłbym mizerakiem, +Jak proch, albo jak wino miernego gatunku; — +Dziś, gdy wino zatknięto, proch przybito kłakiem, +W kozie mam całą wartość butli i ładunku. +Wytchnąłbym się jak wino z otwartej konewki; +Spaliłbym jak proch lekko z otwartej panewki. +Lecz jeśli mię w łańcuchach stąd na Sybir wyślą, +Obaczą mię Litwini bracia i pomyślą: +Wszakci to krew szlachecka, to młódź nasza ginie, +Poczekaj, zbójco caru, czekaj, Moskwicinie! — +Taki jak ja, Tomaszu, dałby się powiesić, +Żebyś ty jednę chwilę żył na świecie dłużéj: +Taki jak ja — ojczyźnie tylko śmiercią służy; +Umarłbym dziesięć razy, byle cię raz wskrzesić, — +Ciebie, lub ponurego poetę Konrada, +Który nam o przyszłości, jak Cygan, powiada. — + +/ do Konrada / + +Wierzę, bo Tomasz mówił, żeś ty śpiewak wielki, +Kocham cię, boś podobny także do butelki: +Rozlewasz pieśń, uczuciem, zapałem oddychasz, +Pijem, czujem, a ciebie ubywa — usychasz. + +/ bierze za rękę Konrada i łzy sobie ociera / + +/ do Tomasza i Konrada / + +Wy wiecie, że was kocham, ale można kochać, +Nie płakać. Otóż, bracia, osuszcie łzy wasze; — +Bo jak się raz rozczulę i jak zacznę szlochać, +I herbaty nie zrobię, i ogień zagaszę. + +/ robi herbatę / + +/ Chwila milczenia / + + +KS. LWOWICZ + +Prawda, źle przyjmujemy nowego przybysza; + +/ pokazując Żegotę / + +W Litwie zły to znak płakać we dniu inkrutowin — +Czy nie dosyć w dzień milczym! — he? — jak długa cisza. + + +JAKUB + +Czy nie ma nowin z miasta? + + +WSZYSCY + + Nowin? + + +KS. LWOWICZ + + Żadnych nowin? + + +ADOLF + +Jan dziś chodził na śledztwo, był godzinę w mieście, +Ale milczy i smutny; — i jak widać z miny, +Nie ma ochoty gadać. + + +KILKU Z WIĘŹNIÓW + + No, Janie! Nowiny? + + +JAN SOBOLEWSKI + +/ ponuro / + +Niedobre — dziś — na Sybir — kibitek dwadzieście +Wywieźli. + + +ŻEGOTA + + Kogo? — naszych? + + +JAN + + Studentów ze Żmudzi. + + +WSZYSCY + +Na Sybir? + + +JAN + + I paradnie! — było mnóstwo ludzi. + + +KILKU + +Wywieźli! + + +JAN + + Sam widziałem. + + +JACEK + + Widziałeś! — i mego +Brata wywieźli? — wszystkich? + + +JAN + + Wszystkich, — do jednego +Sam widziałem. — Wracając, prosiłem kaprala +Zatrzymać się; pozwolił chwilkę. Stałem z dala, +Skryłem się za słupami kościoła. W kościele +Właśnie msza była; — ludu zebrało się wiele. +Nagle lud cały runął przeze drzwi nawałem, +Z kościoła ku więzieniu. Stałem pod przysionkiem, +I kościół tak był pusty, że w głębi widziałem +Księdza z kielichem w ręku i chłopca ze dzwonkiem. +Lud otoczył więzienie nieruchomym wałem; +Od bram więzienia na plac, jak w wielkie obrzędy, +Wojsko z bronią, z bębnami stało we dwa rzędy; +W pośrodku nich kibitki. — Patrzę, z placu sadzi +Policmejster na koniu; — z miny zgadłbyś łatwo, +Że wielki człowiek, wielki tryumf poprowadzi: +Tryumf Cara północy, zwycięzcy — nad dziatwą. — +Wkrótce znak dano bębnem i ratusz otwarty — +Widziałem ich: — za każdym z bagnetem szły warty, +Małe chłopcy, znędzniałe, wszyscy jak rekruci +Z golonymi głowami; — na nogach okuci. +Biedne chłopcy — najmłodszy, dziesięć lat, niebożę, +Skarżył się, że łańcucha podźwignąć nie może; +I pokazywał nogę skrwawioną i nagą. +Policmejster przejeżdża, pyta, czego żądał; +Policmejster człek ludzki, sam łańcuch oglądał: +«Dziesięć funtów, zgadza się z przepisaną wagą». — +Wywiedli Janczewskiego; — poznałem, oszpetniał, +Sczerniał, schudł, ale jakoś dziwnie wyszlachetniał. +Ten przed rokiem swawolny, ładny chłopczyk mały, +Dziś poglądał z kibitki, jak z odludnej skały +Ów Cesarz! — okiem dumnym, suchym i pogodnym; +To zdawał się pocieszać spólników niewoli, +To lud żegnał uśmiechem, gorzkim, lecz łagodnym, +Jak gdyby im chciał mówić: nie bardzo mię boli. +Wtem zdało mi się, że mnie napotkał oczyma, +I nie widząc, że kapral za suknią mię trzyma, +Myślił, żem uwolniony; — dłoń swą ucałował, +I skinął ku mnie, jakby żegnał i winszował; — +I wszystkich oczy nagle zwróciły się ku mnie, +A kapral ciągnął gwałtem, ażebym się schował; +Nie chciałem, tylkom stanął bliżej przy kolumnie. +Uważałem na więźnia postawę i ruchy: — +On postrzegł, że lud płacze patrząc na łańcuchy, +Wstrząsł nogą łańcuch, na znak, że mu niezbyt ciężył. — +A wtem zacięto konia, — kibitka runęła — +On zdjął z głowy kapelusz, wstał i głos natężył, +I trzykroć krzyknął: «Jeszcze Polska nie zginęła». — +Wpadli w tłum; — ale długo ta ręka ku niebu, +Kapelusz czarny jako chorągiew pogrzebu, +Głowa, z której włos przemoc odarła bezwstydna, +Głowa niezawstydzona, dumna, z dala widna, +Co wszystkim swą niewinność i hańbę obwieszcza +I wystaje z czarnego tylu głów natłoku, +Jak z morza łeb delfina, nawałnicy wieszcza, +Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku, +I zostaną w mej myśli, — i w drodze żywota +Jak kompas pokażą mi, powiodą, gdzie cnota: +Jeśli zapomnę o nich, Ty, Boże na niebie, +Zapomnij o mnie. — + + +KS. LWOWICZ + + Amen za was. + + +KAŻDY Z WIĘŹNIÓW + + I za siebie. + + +JAN SOBOLEWSKI + +Tymczasem zajeżdżały inne rzędem długim +Kibitki; — ich wsadzano jednego po drugim. +Rzuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie, +Po wojsku, — wszystkie twarze pobladły jak trupie; +A w takim tłumie taka była cichość głucha, +Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha. +Dziwna rzecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara: +Lud, wojsko czuje, — milczy, — tak boją się cara. +Wywiedli ostatniego; — zdało się, że wzbraniał, +Lecz on biedny iść nie mógł, co chwila się słaniał, +Z wolna schodził ze schodów i ledwie na drugi +Szczebel stąpił, stoczył się i upadł jak długi; +To Wasilewski, siedział tu w naszym sąsiedztwie; +Dano mu tyle kijów onegdaj na śledztwie, +Że mu odtąd krwi kropli w twarzy nie zostało. +Żołnierz przyszedł i podjął z ziemi jego ciało, +Niósł w kibitkę na ręku, ale ręką drugą +Tajemnie łzy ocierał; — niósł powoli, długo +Wasilewski nie zemdlał, nie zwisnął, nie ciężał, +Ale jak padł na ziemię prosto, tak otężał. +Niesiony, jak słup sterczał i jak z krzyża zdjęte +Ręce miał nad barkami żołnierza rozpięte; +Oczy straszne, zbielałe, szeroko rozwarte; — +I lud oczy i usta otworzył; — i razem +Jedno westchnienie z piersi tysiąca wydarte, +Głębokie i podziemne jęknęło dokoła, +Jak gdyby jękły wszystkie groby spod kościoła. +Komenda je zgłuszyła bębnem i rozkazem: +«Do broni — marsz!» — ruszono, a środkiem ulicy +Puściła się kibitka lotem błyskawicy. +Jedna pusta; — był więzień, ale niewidomy; +Rękę tylko do ludu wyciągnął spod słomy, +Siną, rozwartą, trupią; trząsł nią, jakby żegnał; +Kibitka w tłum wjechała; — nim bicz tłumy przegnał, +Stanęli przed kościołem; i właśnie w tej chwili +Słyszałem dzwonek, kiedy trupa przewozili. +Spojrzałem w kościół pusty i rękę kapłańską +Widziałem, podnoszącą ciało i krew Pańską, +I rzekłem: Panie! Ty, co sądami Piłata +Przelałeś krew niewinną dla zbawienia świata, +Przyjm tę spod sądów cara ofiarę dziecinną, +Nie tak świętą ni wielką, lecz równie niewinną. + +/ Długie milczenie / + + +JÓZEF + +Czytałem ja o wojnach; — w dawnych, dzikich czasach, +Piszą, że tak okropne wojny prowadzono, +Że nieprzyjaciel drzewom nie przepuszczał w lasach +I że z drzewami na pniu zasiewy palono. +Ale car mędrszy, srożej, głębiej Polskę krwawi, +On nawet ziarna zboża zabiera i dławi; +Sam szatan mu metodę zniszczenia tłumaczy. + + +KOŁAKOWSKI + +I uczniowi najlepszą nagrodę wyznaczy. + +/ Chwila milczenia / + + +KS. LWOWICZ + +Bracia, kto wie, ów więzień może jeszcze żyje; +Pan Bóg to sam wie tylko i kiedyś odkryje. +Ja, jak ksiądz, pomodlę się, i wam radzę szczerze +Zmówić za męczennika spoczynek pacierze. — +Kto wie, jaka nas wszystkich czeka jutro dola. + + +ADOLF + +Zmówże i po Ksawerym pacierz, jeśli wola; +Wiesz, że on, nim go wzięli, w łeb sobie wystrzelił. + + +FREJEND + +Łebski! — To z nami uczty wesołe on dzielił, +Jak przyszło dzielić biedę, on w nogi ze świata. + + +KS. LWOWICZ + +Nieźle by i za tego pomodlić się brata. + + +JANKOWSKI + +Wiesz, księże: dalibógże, drwię ja z twojej wiary: +Cóż stąd, choćbym był gorszym niż Turki, Tatary, +Choćbym został złodziejem, szpiegiem, rozbójnikiem, +Austryjakiem, Prusakiem, carskim urzędnikiem; +Jeszcze tak prędko bożej nie lękam się kary; — +Wasilewski zabity, my tu — a są cary. + + +FREJEND + +Toż chciałem mówić, dobrze, żeś ty za mnie zgrzeszył; — +Ale pozwól odetchnąć, bom całkiem osłupiał +Słuchając tych powieści — człek spłakał się, zgłupiał. +Ej, Feliksie, żebyś ty nas trochę pocieszył! +Ty, jeśli zechcesz, w piekle diabła byś rozśmieszył. + + +KILKU WIĘŹNIÓW + +Zgoda, zgoda, Feliksie, musisz gadać, śpiewać, +Feliks ma głos, hej, Frejend, hej, wina nalewać. + + +ŻEGOTA + +Stójcie na chwilę — ja też szlachcic sejmikowy, +Choć ostatni przybyłem, nie chcę cicho siedzieć; +Józef nam coś o ziarnkach mówił, — na te mowy +Gospodarz winien z miejsca swego odpowiedzieć. +Lubo car wszystkie ziarna naszego ogrodu +Chce zabrać i zakopać w ziemię w swoim carstwie, +Będzie drożyzna, ale nie bójcie się głodu; +Pan Antoni już pisał o tym gospodarstwie. + + +JEDEN Z WIĘŹNIÓW + +Jaki Antoni? + + +ŻEGOTA + + Znacie bajkę Goreckiego? +A raczej prawdę? + + +KILKU + + Jaką? Powiedz nam, kolego. + + +ŻEGOTA + +Gdy Bóg wygnał grzesznika z rajskiego ogrodu, +Nie chciał przecie, ażeby człowiek umarł z głodu; +I rozkazał aniołom zboże przysposobić +I rozsypać ziarnami po drodze człowieka. +Przyszedł Adam, znalazł je, obejrzał z daleka +I odszedł; bo nie wiedział, co ze zbożem robić. +Aż w nocy przyszedł diabeł mądry i tak rzecze: +«Niedaremnie tu Pan Bóg rozsypał garść żyta, +Musi tu być w tych ziarnach jakaś moc ukryta; +Schowajmy je, nim człowiek ich wartość dociecze». +Zrobił rogiem rów w ziemi i nasypał żytem, +Naplwał i ziemią nakrył, i przybił kopytem; — +Dumny i rad, że boże zamiary przeniknął, +Całym gardłem rozśmiał się i ryknął, i zniknął. +Aż tu wiosną, na wielkie diabła zadziwienie, +Wyrasta trawa, kwiecie, kłosy i nasienie. +O wy! co tylko na świat idziecie z północą, +Chytrość rozumem, a złość nazywacie mocą; +Kto z was wiarę i wolność znajdzie i zagrzebie, +Myśli Boga oszukać — oszuka sam siebie. + + +JAKUB + +Brawo, Antoni! pewnie Warszawę nawiedzi +I za tę bajkę znowu z rok w kozie posiedzi. + + +FREJEND + +Dobre to — lecz ja znowu do Feliksa wracam. +Wasze bajki — i co mi to za poezyje, +Gdzie muszę głowę trudnić, niźli sens namacam; +Nasz Feliks z piosenkami niech żyje i pije! + +/ nalewa mu wino / + + +JANKOWSKI + +A Lwowicz co? — on pacierz po umarłych mówi! +Posłuchajcie, zaśpiewam piosnkę Lwowiczowi. + +/ śpiewa / + + Mówcie, jeśli wola czyja, + Jezus Maryja. + Nim uwierzę że nam sprzyja + Jezus Maryja: + Niech wprzód łotrów powybija + Jezus Maryja. + + Tam car jak dzika bestyja, + Jezus Maryja! + Tu Nowosilcow jak żmija, + Jezus Maryja! + + Póki cała carska szyja, + Jezus Maryja, + Póki Nowosilcow pija, + Jezus Maryja, + Nie uwierzę, że nam sprzyja + Jezus Maryja. + + +KONRAD + +Słuchaj, ty! — tych mnie imion przy kielichach wara. +Dawno nie wiem, gdzie moja podziała się wiara, +Nie mieszam się do wszystkich świętych z litaniji, +Lecz nie dozwolę bluźnić imienia Maryi. + + +KAPRAL + +/ podchodząc do Konrada / + +Dobrze, że Panu jedno to zostało imię — +Choć szuler zgrany wszystko wyrzuci z kalety, +Nie zgrał się, póki jedną ma sztukę monety. +Znajdzie ją w dzień szczęśliwy, więc z kalety wyjmie, +Więc da w handel na procent, Bóg pobłogosławi, +I większy skarb przed śmiercią, niźli miał, zostawi. +To imię, Panie, nie żart — więc mnie się zdarzyło +W Hiszpaniji, lat temu — o, to dawno było, +Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim — +Więc byłem w legijonach, naprzód pod Dąbrowskim, +A potem wszedłem w sławny pułk Sobolewskiego. + + +SOBOLEWSKI + +To mój brat! + + +KAPRAL + + O mój Boże! pokój duszy jego! +Walny żołnierz — tak — zginął od pięciu kul razem; +Nawet podobny Panu. — Otóż — więc z rozkazem +Brata Pana jechałem w miasteczko Lamego — +Jak dziś pamiętam — więc tam byli Francuziska: +Ten gra w kości, ten w karty, ten dziewczęta ściska — +Nuż beczeć; — Każdy Francuz, jak podpije, beczy. +Jak zaczną tedy śpiewać wszyscy nic do rzeczy, +Siwobrode wąsale takie pieśni tłuste! +Aż był wstyd mnie młodemu. — Z rozpusty w rozpustę, +Dalej bredzić na świętych; — otóż z większych w większe +Grzechy laząc, nuż bluźnić na Pannę Najświętszę — +A trzeba wiedzieć, że mam patent sodalisa +I z powinności bronię Maryi imienia — +Więc ja im perswadować: — Stulcie pysk, do bisa! +Więc umilkli, nie chcąc mieć ze mną do czynienia. — + +/ Konrad zamyśla się, inni zaczynają, rozmowę / + +Ale no Pan posłuchaj, co się stąd wyświęci. +Po zwadzie poszliśmy spać, wszyscy dobrze cięci — +Aż w nocy trąbią na koń — zaczną obóz trwożyć — +Francuzi nuż do czapek, i nie mogą włożyć: — +Bo nie było na co wdziać, — bo każdego główka +Była ślicznie odcięta nożem jak makówka. +Szelma gospodarz porznął jak kury w folwarku; — +Patrzę, więc moja głowa została na karku; +W czapce kartka łacińska, pismo nie wiem czyje: +«Vivat Polonus, unus defonsor Mariae». +Otóż widzisz Pan, że ja tym imieniem żyję. + + +JEDEN Z WIĘŹNIÓW + +Feliksie, musisz śpiewać; nalać mu herbaty +Czy wina. — + + +FELIKS + + Jednogłośnie decydują braty, +Że muszę być wesoły. Chociaż serce pęka, +Feliks będzie wesoły i będzie piosenka. + +/ śpiewa / + + Nie dbam, jaka spadnie kara, + Mina, Sybir czy kajdany. + Zawsze ja wierny poddany + Pracować będę dla cara; + + W minach kruszec kując młotem, + Pomyślę: ta mina szara + To żelazo, — z niego potem + Zrobi ktoś topór na cara. + + Gdy będę na zaludnieniu, + Pojmę córeczkę Tatara; + Może w moim pokoleniu + Zrodzi się Paleń dla cara. + + Gdy w kolonijach osiędę, + Ogród zorzę, grzędy skopię, + A na nich co rok siać będę + Same lny, same konopie. + + Z konopi ktoś zrobi nici — + Srebrem obwita nić szara + Może się kiedyś poszczyci, + Że będzie szarfą dla cara. + + +CHÓR + +/ śpiewa / + + Zrodzi się Paleń dla cara + ra — ra — ra — ra — ra — ra — + + +SUZIN + +Lecz cóż to Konrad cicho zasępiony siedzi, +Jakby obliczał swoje grzechy do spowiedzi? +Feliksie, on nie słyszał zgoła twoich pieni; +Konradzie! — patrzcie — zbladnął, znowu się czerwieni. +Czy on słaby? + + +FELIKS + + Stój, cicho — zgadłem, że tak będzie — +O, my znamy Konrada, co to znaczy, wiemy. +Północ jego godzina. — Teraz Feliks niemy, +Teraz, bracia, piosenkę lepszą posłyszemy. +Ale muzyki trzeba; — ty masz flet, Frejendzie, +Graj dawną jego nutę, a my cicho stójmy +I kiedy trzeba, głosy do chóru nastrójmy. + + +JÓZEF + +/ patrząc na Konrada / + +Bracia! duch jego uszedł i błądzi daleko: +Jeszcze nie wrócił — może przyszłość w gwiazdach czyta, +Może się tam z duchami znajomymi wita, +I one mu powiedzą, czego z gwiazd docieką. +Jak dziwne oczy — błyszczy ogień pod powieką, +A oko nic nie mówi i o nic nie pyta; +Duszy teraz w nich nie ma; błyszczą jak ogniska +Zostawione od wojska, które w nocy cieniu +Na daleką wyprawę ruszyło w milczeniu — +Nim zgasną, wojsko wróci na swe stanowiska. + +/ Frejend próbuje różnych nut / + + +KONRAD + +/ śpiewa / + + Pieśń ma była już w grobie, już chłodna, — + Krew poczuła — spod ziemi wygląda — + I jak upiór powstaje krwi głodna: + I krwi żąda, krwi żąda, krwi żąda. + Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga, + Z Bogiem i choćby mimo Boga! + +/ Chór powtarza / + + I Pieśń mówi: ja pójdę wieczorem, + Naprzód braci rodaków gryźć muszę, + Komu tylko zapuszczę kły w duszę, + Ten jak ja musi zostać upiorem. + Tak! zemsta, zemsta, etc. etc. + + Potem pójdziem, krew wroga wypijem, + Ciało jego rozrąbiem toporem: + Ręce, nogi goździami przybijem, + By nie powstał i nie był upiorem. + + Z duszą jego do piekła iść musim, + Wszyscy razem na duszy usiędziem, + Póki z niej nieśmiertelność wydusim, + Póki ona czuć będzie, gryźć będziem. + Tak! zemsta, zemsta, etc. etc. + + +KS. LWOWICZ + +Konradzie, stój, dla Boga, to jest pieśń pogańska. + + +KAPRAL + +Jak on okropnie patrzy, — to jest pieśń szatańska. + +/ przestają śpiewać / + + +KONRAD + +/ z towarzyszeniem fletu / + +Wznoszę się! lecę! tam, na szczyt opoki — + Już nad plemieniem człowieczem, + Między proroki. +Stąd ja przyszłości brudne obłoki +Rozcinam moją źrenicą jak mieczem; +Rękami jak wichrami mgły jej rozdzieram — +Już widno — jasno — z góry na ludy spozieram — +Tam księga sybilińska przyszłych losów świata — + Tam, na dole! +Patrz, patrz, przyszłe wypadki i następne lata, + Jak drobne ptaki, gdy orła postrzegą, + Mnie, orła na niebie! + Patrz, jak do ziemi przypadają, biegą, + Jak się stado w piasek grzebie — + Za nimi, hej, za nimi oczy me sokole, + Oczy błyskawice, +Za nimi szpony moje! — dostrzegę je, schwycę. + +Cóż to? jaki ptak powstał i roztacza pióra, + Zasłania wszystkich, okiem mię wyzywa; +Skrzydła ma czarne jak burzliwa chmura, +A szerokie i długie na kształt tęczy łuku. + I niebo całe zakrywa — + +To kruk olbrzymi — ktoś ty? — ktoś ty, kruku? +Ktoś ty? — jam orzeł! — patrzy kruk — myśl moję plącze! +Ktoś ty? — jam gromowłady! — +Spojrzał na mnie — w oczy mię jak dymem uderzył, + Myśli moje miesza — plącze — + + +KILKU WIĘŹNIÓW + +Co on mówi! — co — co to — patrz, patrz, jaki blady! + +/ porywają Konrada / + +Uspokój się… + + +KONRAD + + Stój! stójcie! — jam się z krukiem zmierzył — +Stójcie — myśli rozplączę — + Pieśń skończę — skończę — + +/ słania się / + + +KS. LWOWICZ + +Dosyć tych pieśni. + + +INNI + + Dosyć. + + +KAPRAL + + Dosyć — Pan Bóg z nami — +Dzwonek! — słyszycie dzwonek? — runt, runt pod bramami! +Gaście ogień — do siebie! + + +JEDEN Z WIĘŹNIÓW + +/ patrząc w okno / + + Bramę odemknęli — +Konrad osłabł — zostawcie — sam, sam jeden w celi! + +/ Uciekają wszyscy / + + + +SCENA II. IMPROWIZACJA + + +KONRAD + +/ po długim milczeniu / + +Samotność — cóż po ludziach, czy-m śpiewak dla ludzi? +Gdzie człowiek, co z mej pieśni całą myśl wysłucha, +Obejmie okiem wszystkie promienie jej ducha? +Nieszczęsny, kto dla ludzi głos i język trudzi: +Język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie; +Myśl z duszy leci bystro, nim się w słowach złamie, +A słowa myśl pochłoną i tak drżą nad myślą, +Jak ziemia nad połkniętą, niewidzialną rzeką. +Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtów docieką. +Gdzie pędzi, czy się domyślą? — + +Uczucie krąży w duszy, rozpala się, żarzy, +Jak krew po swych głębokich, niewidomych cieśniach; +Ile krwi tylko ludzie widzą w mojej twarzy, +Tyle tylko z mych uczuć dostrzegą w mych pieśniach. + +Pieśni ma, tyś jest gwiazdą za granicą świata! +I wzrok ziemski, do ciebie wysłany za gońca, +Choć szklanne weźmie skrzydła, ciebie nie dolata, +Tylko o twoję mleczną drogę się uderzy; + Domyśla się, że to słońca, + Lecz ich nie zliczy, nie zmierzy. + +Wam, pieśni, ludzkie oczy, uszy, niepotrzebne; — + Płyńcie w duszy mej wnętrznościach, + Świećcie na jej wysokościach, +Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy nadniebne. +Ty Boże, ty naturo! dajcie posłuchanie. — +Godna to was muzyka i godne śpiewanie. — + Ja mistrz! + Ja mistrz wyciągam dłonie! + Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie +Na gwiazdach jak na szklannych harmoniki kręgach. + To nagłym, to wolnym ruchem, + Kręcę gwiazdy moim duchem. + Milijon tonów płynie; w tonów milijonie + Każdy ton ja dobyłem, wiem o każdym tonie; + Zgadzam je, dzielę i łączę, + I w tęcze, i w akordy, i we strofy plączę, +Rozlewam je we dźwiękach i w błyskawic wstęgach. — + +Odjąłem ręce, wzniosłem nad świata krawędzie, +I kręgi harmoniki wstrzymały się w pędzie. + Sam śpiewam, słyszę me śpiewy — + Długie, przeciągłe jak wichru powiewy, + Przewiewają ludzkiego rodu całe tonie, + Jęczą żalem, ryczą burzą, + I wieki im głucho wtórzą; + A każdy dźwięk ten razem gra i płonie, + Mam go w uchu, mam go w oku, + Jak wiatr, gdy fale kołysze, + Po świstach lot jego słyszę, + Widzę go w szacie obłoku. + Boga, natury godne takie pienie! + Pieśń to wielka, pieśń-tworzenie. + Taka pieśń jest siła, dzielność, + Taka pieśń jest nieśmiertelność! +Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę, +Cóż Ty większego mogłeś zrobić — Boże? +Patrz, jak te myśli dobywam sam z siebie, + Wcielam w słowa, one lecą, + Rozsypują się po niebie, + Toczą się, grają i świecą; + Już dalekie, czuję jeszcze, + Ich wdziękami się lubuję, + Ich okrągłość dłonią czuję, + Ich ruch myślą odgaduję: + Kocham was, me dzieci wieszcze! + Myśli moje! gwiazdy moje! + Czucia moje! wichry moje! +W pośrodku was jak ojciec wśród rodziny stoję, + Wy wszystkie moje! + + Depcę was, wszyscy poeci, + Wszyscy mędrce i proroki, + Których wielbił świat szeroki. + Gdyby chodzili dotąd śród swych dusznych dzieci, + Gdyby wszystkie pochwały i wszystkie oklaski + Słyszeli, czuli i za słuszne znali, + I wszystkie sławy każdodziennej blaski + Promieniami na wieńcach swoich zapalali; + Z całą pochwał muzyką i wieńców ozdobą, + Zebraną z wieków tyla i z pokoleń tyla, + Nie czuliby własnego szczęścia, własnej mocy + Jak ja dziś czuję w tej samotnej nocy: + Kiedy sam śpiewam w sobie, + Śpiewam samemu sobie. +Tak! — czuły jestem, silny jestem i rozumny. — + Nigdym nie czuł, jak w tej chwili — + Dziś mój zenit, moc moja dzisiaj się przesili, + Dziś poznam, czym najwyższy, czylim tylko dumny; + Dziś jest chwila przeznaczona, + Dziś najsilniej wytężę duszy mej ramiona — + To jest chwila Samsona, + Kiedy więzień i ślepy dumał u kolumny. +Zrzucę ciało i tylko jak duch wezmę pióra — + Potrzeba mi lotu, + Wylecę z planet i gwiazd kołowrotu, +Tam dojdę, gdzie graniczą Stwórca i natura. + +I mam je, mam je, mam — tych skrzydeł dwoje; +Wystarczą: — od zachodu na wschód je rozszerzę, +Lewym o przeszłość, prawym o przyszłość uderzę. +I dojdę po promieniach uczucia — do Ciebie! + I zajrzę w uczucia Twoje, + O Ty! o którym mówią, że czujesz na niebie! +Jam tu, jam przybył, widzisz, jaka ma potęga! + Aż tu moje skrzydło sięga. +Lecz jestem człowiek, i tam, na ziemi me ciało; +Kochałem tam, w ojczyźnie serce me zostało — + + Ale ta miłość moja na świecie, + Ta miłość nie na jednym spoczęła człowieku + Jak owad na róży kwiecie: + Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku. + Ja kocham cały naród! — objąłem w ramiona + Wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia, + Przycisnąłem tu do łona, + Jak przyjaciel, kochanek, małżonek, jak ojciec: + Chcę go dźwignąć, uszczęśliwić, + Chcę nim cały świat zadziwić, +Nie mam sposobu i tu przyszedłem go dociec. + Przyszedłem zbrojny całą myśli władzą, + Tej myśli, co niebiosom Twe gromy wydarła, +Śledziła chód Twych planet, głąb morza rozwarła — + Mam więcej, tę Moc, której ludzie nie nadadzą, + Mam to uczucie, co się samo w sobie chowa + Jak wulkan, tylko dymi niekiedy przez słowa. +I Mocy tej nie wziąłem z drzewa edeńskiego, +Z owocu wiadomości złego i dobrego; +Nie z ksiąg ani z opowiadań, +Ani z rozwiązania zadań, +Ani z czarodziejskich badań. +Jam się twórcą urodził: +Stamtąd przyszły siły moje, +Skąd do Ciebie przyszły Twoje, +Boś i Ty po nie nie chodził: +Masz, nie boisz się stracić; i ja się nie boję. +Czyś Ty mi dał, czy wziąłem, skąd i Ty masz — oko +Bystre, potężne: w chwilach mej siły — wysoko +Kiedy na chmur spojrzę szlaki +I wędrowne słyszę ptaki, +Żeglujące na ledwie dostrzeżonym skrzydle; +Zechcę i wnet je okiem zatrzymam jak w sidle — +Stado pieśń żałosną dzwoni, +Lecz póki ich nie puszczę, Twój wiatr ich nie zgoni. +Kiedy spojrzę w kometę z całą mocą duszy, +Dopóki na nią patrzę, z miejsca się nie ruszy. + Tylko ludzie skazitelni, + Marni, ale nieśmiertelni, + Nie służą mi, nie znają — nie znają nas obu, + Mnie i Ciebie. + Ja na nich szukam sposobu + Tu, w niebie. +Tę władzę, którą mam nad przyrodzeniem, + Chcę wywrzeć na ludzkie dusze, +Jak ptaki i jak gwiazdy rządzę mym skinieniem, + Tak bliźnich rozrządzać muszę. + Nie bronią — broń broń odbije, + Nie pieśniami — długo rosną, + Nie nauką — prędko gnije, + Nie cudami — to zbyt głośno. +Chcę czuciem rządzić, które jest we mnie; +Rządzić jak Ty wszystkimi zawsze i tajemnie: — + Co ja zechcę, niech wnet zgadną, + Spełnią, tym się uszczęśliwią, + A jeżeli się sprzeciwią, + Niechaj cierpią i przepadną. +Niech ludzie będą dla mnie jak myśli i słowa, +Z których, gdy zechcę, pieśni wiąże się budowa; — + Mówią, że Ty tak władasz! +Wiesz, żem myśli nie popsuł, mowy nie umorzył; +Jeśli mnie nad duszami równą władzę nadasz, +Ja bym mój naród jak pieśń żywą stworzył, +I większe niżli Ty zrobiłbym dziwo, + Zanuciłbym pieśń szczęśliwą! + +Daj mi rząd dusz! — Tak gardzę tą martwą budową, +Która gmin światem zowie i przywykł ją chwalić, +Żem nie próbował dotąd, czyli moje słowo +Nie mogłoby jej wnet zwalić. +Lecz czuję w sobie, że gdybym mą wolę +Ścisnął, natężył i razem wyświecił, +Może bym sto gwiazd zgasił, a drugie sto wzniecił — +Bo jestem nieśmiertelny! i w stworzenia kole +Są inni nieśmiertelni; — wyższych nie spotkałem — +Najwyższy na niebiosach! — Ciebie tu szukałem, +Ja najwyższy z czujących na ziemnym padole. +Nie spotkałem Cię dotąd — żeś Ty jest, zgaduję; +Niech Cię spotkam i niechaj Twą wyższość uczuję — +Ja chcę władzy, daj mi ją, lub wskaż do niej drogę! +O prorokach, dusz władcach, że byli, słyszałem, +I wierzę; lecz co oni mogli, to ja mogę, +Ja chcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz, +Ja chcę duszami władać, jak Ty nimi władasz. + +/ Długie milczenie / + +/ z ironią / + +Milczysz, milczysz! wiem teraz, jam Cię teraz zbadał, +Zrozumiałem, coś Ty jest i jakeś Ty władał. — +Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością, +Ty jesteś tylko mądrością. +Ludzie myślą, nie sercem, Twych dróg się dowiedzą; +Myślą, nie sercem, składy broni Twej wyśledzą — + Ten tylko, kto się wrył w księgi, + W metal, w liczbę, w trupie ciało, + Temu się tylko udało + Przywłaszczyć część Twej potęgi. + Znajdzie truciznę, proch, parę, + Znajdzie blaski, dymy, huki, + Znajdzie prawność, i złą wiarę + Na mędrki i na nieuki. + Myślom oddałeś świata użycie, + Serca zostawiasz na wiecznej pokucie, + Dałeś mnie najkrótsze życie + I najmocniejsze uczucie. — + +/ Milczenie / + +Czym jest me czucie? + Ach, iskrą tylko! +Czym jest me życie? + Ach, jedną chwilką! +Lecz te, co jutro rykną, czym są dzisiaj gromy? + Iskrą tylko. +Czym jest wieków ciąg cały, mnie z dziejów wiadomy? + Jedną chwilką. +Z czego wychodzi cały człowiek, mały światek? + Z iskry tylko. +Czym jest śmierć, co rozprószy myśli mych dostatek? + Jedną chwilką. +Czym był On, póki światy trzymał w swoim łonie? + Iskrą tylko. +Czym będzie wieczność świata, gdy On go pochłonie? + Jedną chwilką. + + + + + + +GŁOS Z LEWEJ STRONY + +Wsiąść muszę +Na duszę +Jak na koń. +Goń! goń +W cwał, w cwał! + + +GŁOS Z PRAWEJ + +Co za szał! +Brońmy go, brońmy, +Skrzydłem osłońmy + + + + + +Chwila i iskra, gdy się przedłuża, rozpala — + Stwarza i zwala. +Śmiało, śmiało! tę chwilę rozdłużmy, rozdalmy, +Śmiało, śmiało! tę iskrę rozniećmy, rozpalmy — +Teraz — dobrze — tak. Jeszcze raz Ciebie wyzywam, +Jeszcze po przyjacielsku duszę Ci odkrywam. +Milczysz, — wszakżeś z Szatanem walczył osobiście? + Wyzywam Cię uroczyście. +Nie gardź mną, ja nie jeden, choć sam tu wzniesiony. +Jestem na ziemi sercem z wielkim ludem zbratan, +Mam ja za sobą wojska, i mocy, i trony; + Jeśli ja będę bluźnierca, +Ja wydam Tobie krwawszą bitwę niźli Szatan: +On walczył na rozumy, ja wyzwę na serca. +Jam cierpiał, kochał, w mękach i miłości wzrosłem; +Kiedyś mnie wydarł osobiste szczęście, +Na własnej piersi ja skrwawiłem pięście, + Przeciw Niebu ich nie wzniosłem. + + + + + + +GŁOS + +Rumaka +Przedzierzgnę w ptaka. +Orlimi pióry +Do góry! +W lot! + + +GŁOS + +Gwiazdo spadająca! +Jaki szał +W otchłań cię strąca! + + + + + +Teraz duszą jam w moję ojczyznę wcielony; + Ciałem połknąłem jej duszę, + Ja i ojczyzna to jedno. + Nazywam się Milijon — bo za milijony + Kocham i cierpię katusze. + Patrzę na ojczyznę biedną, + Jak syn na ojca wplecionego w koło; + Czuję całego cierpienia narodu, + Jak matka czuje w łonie bole swego płodu. + Cierpię, szaleję — a Ty mądrze i wesoło + Zawsze rządzisz, + Zawsze sądzisz, + I mówią, że Ty nie błądzisz! +Słuchaj, jeśli to prawda, com z wiarą synowską +Słyszał, na ten świat przychodząc, +Że Ty kochasz; — jeżeliś Ty kochał świat rodząc, +Jeśli ku zrodzonemu masz miłość ojcowską; — +Jeżeli serce czułe było w liczbie zwierząt, +Któreś Ty w arce zamknął i wyrwał z powodzi; — +Jeśli to serce nie jest potwór, co się rodzi +Przypadkiem, ale nigdy lat swych nie dochodzi; — +Jeśli pod rządem Twoim czułość nie jest bezrząd, +Jeśli w milijon ludzi krzyczących «ratunku!”» +Nie patrzysz jak w zawiłe zrównanie rachunku; — +Jeśli miłość jest na co w świecie Twym potrzebną +I nie jest tylko Twoją omyłką liczebną… + + + + + + +GŁOS + +Orła w hydrę! +Oczy mu wydrę. +Do szturmu dalej +Dymi! pali! +Ryk! grzmot! + + +GŁOS + +Z jasnego słońca +Kometo błędu! +Gdzie koniec twego pędu? +Bez końca, bez końca! + + + + + +Milczysz! — Jam Ci do głębi serce me otworzył, +Zaklinam, daj mi władzę: — jedna część jej licha, +Część tego, co na ziemi osiągnęła pycha, +Z tą jedną cząstką ileż ja bym szczęścia stworzył! +Milczysz! — nie dasz dla serca, dajże dla rozumu. — +Widzisz, żem pierwszy z ludzi i z aniołów tłumu, +Że Cię znam lepiej niźli Twoje archanioły, +Wart, żebyś ze mną władzą dzielił się na poły — +Jeślim nie zgadł, odpowiedz — milczysz! ja nie kłamię. +Milczysz i ufasz, że masz silne ramię — +Wiedz, że uczucie spali, czego myśl nie złamie — +Widzisz to moje ognisko: — uczucie, +Zbieram je, ściskam, by mocniej pałało, +Wbijam w żelazne woli mej okucie, +Jak nabój w burzące działo. + + + + + + +GŁOS + +Ognia! pal! + + +GŁOS + +Litość! żal! + + + + + +Odezwij się, — bo strzelę przeciw Twej naturze; +Jeśli jej w gruzy nie zburzę, +To wstrząsnę całym państw Twoich obszarem; +Bo wystrzelę głos w całe obręby stworzenia: +Ten głos, który z pokoleń pójdzie w pokolenia: +Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale… + + +GŁOS DIABŁA + + Carem! + +/ Konrad staje chwilę, słania się i pada / + + +DUCHY Z LEWEJ STRONY + + +PIERWSZY + +Depc, chwytaj! + + +DRUGI + + Jeszcze dysze. + + +PIERWSZY + + Omdlał, omdlał, a nim +Przebudzi się, dodusim. + + +DUCH Z PRAWEJ STRONY + + Precz — modlą się za nim. + + +DUCH Z LEWEJ + +Widzisz, odpędzają nas. + + +PIERWSZY Z LEWEJ + + Ty bestyjo głupia! +Nie pomogłeś mu słowo ostatnie wyrzygnąć, +Jeszcze o jeden stopień w dumę go podźwignąć! +Chwila dumy — ta czaszka już byłaby trupia. +Być tak blisko tej czaszki! i nie można deptać! +Widzieć krew w jego ustach, i nie można chłeptać! +Najgłupszy z diabłów, tyś go wypuścił w pół drogi. + + +DRUGI + +Wróci się, wróci — + + +PIERWSZY + + Precz stąd — bo wezmę na rogi +I będę cię lat tysiąc niósł, i w paszczę samą +Szatana wbiję. + + +DRUGI + + Cha! cha! straszysz, ciociu! mamo! +Ja dziecko będę płakać — + +/ płacze / + + Masz — + +/ uderza rogiem / + + A co, nie chybił? +Leć i nie wyłaź z piekła — aha, do dna przybił — +Rogi me, brawo, rogi — + + +PIERWSZY + + Sacrédieu! + + +DRUGI + +/ uderza / + + Masz. + + +PIERWSZY + + W nogi. + +/ Słychać stukanie i klucz we drzwiach / + + +DRUGI DUCH + +Pop, klecha, przyczajmy się i schowajmy rogi. + + + +SCENA III + +/ Wchodzą Kapral, braciszek bernardyn Piotr, jeden Więzień / + + +KS. PIOTR + +W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha. + + +WIĘZIEŃ + +On zapewne osłabiał. — Konradzie! — nie słucha. + + +KS. PIOTR + +Pokój temu domowi, pokój grzesznikowi! + + +WIĘZIEŃ + +Dla Boga, on osłabiał, patrz — miota się, dąsa, +To jest wielka choroba, patrz, on usta kąsa. + +/ Ks. Piotr modli się / + + +KAPRAL + +/ do Więźnia / + +Mój Panie, idźcie sobie, a nas tu zostawcie. + + +WIĘZIEŃ + +Ale dla Boga! próżnych modlitew nie prawcie; +Podejmijcie go z ziemi, połóżmy do łóżka; +Księże Pietrze. + + +KS. PIOTR + + Tu zostaw. + + +WIĘZIEŃ + + Oto jest poduszka. + +/ kładzie Konrada / + +E, ja wiem, co to znaczy. — Czasem nań napada +Takie szaleństwo: długo śpiewa, potem gada, +A jutro zdrów jak ryba. Lecz kto wam powiedział, +Że on osłabiał? + + +KAPRAL + + Panie, ot byś cicho siedział. +Niech brat Piotr pomodli się nad waszym kolegą; +Bo ja wiem, że tu było — coś — tu — niedobrego. +Gdy runt odszedł, w tej celi hałas posłyszałem, +Spojrzę dziurką od klucza, a co tu widziałem, +To mnie wiedzieć. Pobiegłem do mojego kmotra, +Bo on człowiek pobożny, do braciszka Piotra — +Patrz na tego chorego: niedobrze się dzieje — + + +WIĘZIEŃ + +Dalibóg nie pojmuję — nic, i oszaleję. + + +KAPRAL + +Oszaleć? — Ej, Panowie, strzeżcie się, Panowie! +U was usta wymowne, wiele nauk w głowie, +A patrzcie, głowa mądra w prochu się taczała, +I z tych ust, tak wymownych, patrzaj — piana biała. +Słyszałem, co on śpiewał, ja słów nie pojąłem, +Lecz było coś u niego w oczach i nad czołem. +Wierz mi, że z tym człowiekiem niedobrze się dzieje — +Byłem ja w legijonach, nim wzięto w rekruty, +Brałem szturmem fortece, klasztory, reduty; +Więcej dusz wychodzących z ciała ja widziałem, +Niźli Waćpan przeczytał książek w życiu całem. +A to jest rzecz niemała widzieć, jak człek kona. +Widziałem ja na Pradze księży zarzynanych, +I w Hiszpaniji żywcem z wieży wyrzucanych; +Widziałem matek szablą rozrywane łona, +I dzieci konające na kozackich pikach, +I Francuzów na śniegu, i Turków na palu; +I wiem, co w konających widać męczennikach, +A co w złodzieju, zbójcy, Turku lub Moskalu. +Widziałem rozstrzelanych, co patrzyli śmiele +W rurę broni, nie chcieli na oczy zasłony; +A jak padli na ziemię, widziałem w ich ciele +Strach, co za życia wstydem i pychą więziony, +Wyszedł z trupa jak owad i pełzał wokoło: +Gorszy strach niż ten, który tchórza w bitwie nęka. +Taki strach, że dość spojrzeć na zamarłe czoło, +Aby widzieć, że dusza dąsa się i lęka, +Gardzi bólem i cierpi, i wieczna jej męka. +A więc, mój Panie, myślę, że twarz umarłego +Jest jak patent wojskowy do świata przyszłego, +I poznasz zaraz, jak on tam będzie przyjęty, +W jakiej randze i stopniu: święty czy przeklęty. — +A więc tego człowieka i pieśń, i choroba. +I czoło, i wzrok wcale mi się nie podoba. +Otóż Waćpan spokojnie idź do swojej celi, +My z bratem Piotrem będziem przy chorym siedzieli. + +/ Więzień odchodzi / + + +KONRAD + +Przepaść — tysiąc lat — pusto — dobrze — jeszcze więcéj! +Ja wytrzymam i dziesięć tysiąców tysięcy — +Modlić się? — tu modlitwa nie przyda się na nic — +I byłaż taka przepaść bez dna i bez granic? — +Nie wiedziałem — a była. + + +KAPRAL + + Słyszysz, jak on szlocha: + + +KS. PIOTR + +Synu mój, tyś na sercu, które ciebie kocha. + +/ do Kaprala / + +Wyjdź stąd i patrz, ażeby nikt tędy nie chodził +I póki stąd nie wyjdę, nikt mi nie przeszkodził. + +/ Kapral odchodzi / + + +KONRAD + +/ zrywa się / + +Nie! — oka mi nie wydarł! mam to silne oko, +Widzę stąd, i stąd nawet, choć ciemno — głęboko, +Widzę ciebie, Rollison, — bracie, cóż to znaczy? +I tyś w więzieniu, zbity, krwią cały zbryzgany, +I ciebie Bóg nie słuchał, i tyś już w rozpaczy; +Szukasz noża, próbujesz głowę tłuc o ściany: — +«Ratunku!» — Bóg nie daje, ja ci dać nie mogę, +Oko mam silne, spojrzę, może cię zabiję — +Nie — ale ci pokażę okiem — śmierci drogę. +Patrz, tam masz okno, wybij, skocz, zleć i złam szyję, +I ze mną tu leć w głębie, w ciemność — lećmy na dół — +Otchłań — otchłań ta lepsza niźli ziemi padół; +Tu nie ma braci, matek, narodów, — tyranów — +Pójdź tu. + + +KS. PIOTR + + Duchu nieczysty, znam cię po twym jadzie, +Znowuś tu, najchytrzejszy ze wszystkich szatanów, +Znowu w dom opuszczony leziesz, brzydki gadzie. +Tyś wpełznął w jego usta, na zgubęś tu wpełznął, +W imię Pańskie jam ciebie pojmał i ochełznął. +Exorciso… + + +DUCH + + Stój, nie klnij — stój, odstąp od progu, +Wyjdę — + + +KS. PIOTR + + Nie wyjdziesz, aż się upodoba Bogu. +Lew z pokolenia Judy tu Pan — on zwycięża: +Sieć na lwa zastawiłeś i w twym własnym wniku +Złowiłeś się — Bóg ciebie złowił w tym grzeszniku. +W jego ustach chcę tobie najsroższy cios zadać: +Kłamco, ja tobie każę, musisz prawdę gadać. + + +DUCH + +Parle-moi donc français, mon pauvre capucin, +J'ai pu dans le grand monde oublier mon latin. +Mais étant saint, tu dois avoir le don des langues — +Vielleicht sprechen Sie deutsch, was murmeln Sie so bang — +What it is, — Cavalleros, rispondero Io. + + +KS. PIOTR + +Ty to z ust jego wrzeszczysz, stujęzyczna żmijo, + + +DUCH + +C'est juste, dans ce jeu, nous sommes de moitié, +Il est savant, et moi, diable de mon métier. +J'étais son précepteur et je m'en glorifie, +En sais-tu plus que nous? parle — je te défie. + + +KS. PIOTR + +W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. + + +DUCH + +Ale stój, stój, mój księże, stój, już dosyć tego; +Tylko, księżuniu, nie męcz na próżno: — czyś szatan, +Żeby tak męczyć! + + +KS. PIOTR + + Ktoś ty? + + +DUCH + + Lukrecy, Lewiatan, +Voltaire, Alter Fritz, Legio sum. + + +KS. PIOTR + + Coś widział? + + +DUCH + + Zwierza. + + +KS. PIOTR + +Gdzie? + + +DUCH + + W Rzymie. + + +KS. PIOTR + + Nie słucha mię — wróćmy do pacierza. + +/ modli się / + + +DUCH + +Ale słucham. + + +KS. PIOTR + + Gdzieś widział więźnia? + + +DUCH + + Mówię, w Rzymie — + + +KS. PIOTR + +Kłamiesz. + + +DUCH + + Księże, na honor, na kochanki imię, +Mej kochanki czarniutkiej, co tak do mnie wzdycha — +A wiesz ty, jak się zowie moja luba? — Pycha. +Jakiś ty nieciekawy! — + + +KS. PIOTR + +/ do siebie / + + Przeciwią się duchy; +Upokórzmy się Panu i zróbmy akt skruchy. + +/ modli się / + + +DUCH + +Ale co tam masz robić, ja sam stąd wyruszę, +Przyznaję się, że wlazłem niezgrabnie w tę duszę. +Tu mnie kole — ta dusza jest jak skóra jeża, +Włożyłem ją na wywrót, kolcami do kiszek. + +/ Ksiądz modli się / + +Aleś bo i ty majster, choć prosty braciszek; — +Osły, powinni ciebie obrać za papieża. +Głupstwo stawią w kościele na przód, jak kolumny, +A ciebie kryją w kątku: świecznik, gwiazdę blasku! + + +KS. PIOTR + +Tyranie i pochlebco, i podły, i dumny, +Żebyś pierś ugryzł, u nóg wleczesz się po piasku. + + +DUCH + +/ śmiejąc się / + +Aha! gniewasz się, pacierz przerwałeś — da capo; +Żebyś sam widział, jak ty śmiesznie kręcisz łapą — +Istny niedźwiadek, gdy się broni od komarów! — +On trzepie swoje, — no więc — dosyć już tych swarów; +Znam twoję moc i chcę się tobie wyspowiadać, +Będę ci o przeszłości i przyszłości gadać. — +A wiesz ty, co o tobie mówią w całym mieście? — + +/ Ksiądz modli się / + +A wiesz ty, co to będzie z Polską za lat dwieście? — +A wiesz, dlaczego tobie przeor tak nie sprzyja? — +A wiesz, w Apokalipsie co znaczy bestyja? — +Milczy i trzepie — oczy aż strach we mnie wlepił. +Powiedz, księżuniu, czegoś do mnie się uczepił? +Co ja winien, że takie mam odbierać chłosty. +Czy ja jestem król diabłów, — wszak ja diabeł prosty. +Zważ, czy to prawnie sługę ukarać za pana, +Wszakże ja tu przyszedłem z rozkazu Szatana; +Trudno mu się tłumaczyć, bo z nim nie brat za brat, +Jestem jako Kreishauptmann, Gubernator, Landrat: — +Każą duszę brać w areszt, biorę, sadzę w ciemność; +Zdarza się przy tym duszy jaka nieprzyjemność, +Ale czyż z mojej winy? — jam ślepe narzędzie; +Tyran szelma da ukaz, pisze: «Niech tak będzie» — +Czyż to mnie miło męczyć, — mnie samemu męka. — +Ach — + +/ wzdycha / + + jak to źle być czułym. — Ach, serce mi pęka. +Wierz mi: gdy pazurami grzesznika odzieram, +Nieraz ogonem, ah! ah! — łzy sobie ocieram. + +/ Ksiądz modli się / + +A wiesz, że jutro będziesz bity jako Haman? + + +KS. PIOTR + +In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen. +Ego te exorciso, spiritus immunde — + + +DUCH + +Księże, stój — słucham — gadam — stój — jedną sekundę! + + +KS. PIOTR + +Gdzie jest nieszczęsny więzień, co chce zgubić duszę? — +Milczysz — Exorciso te — + + +DUCH + + Gadam, gadam — muszę. + + +KS. PIOTR + +Kogo widziałeś? + + +DUCH + + Więźnia. + + +KS. PIOTR + + Jakiego? + + +DUCH + + Grzesznika. + + +KS. PIOTR + +Gdzie? — + + +DUCH + + Tam, w drugim klasztorze. + + +KS. PIOTR + + W jakim? + + +DUCH + + Dominika. +Ten grzesznik już przeklęty, prawem mnie należy. + + +KS. PIOTR + +Kłamiesz. + + +DUCH + + On już umarły. + + +KS. PIOTR + + Kłamiesz. + + +DUCH + + Chory leży. + + +KS. PIOTR + +Exorciso te — + + +DUCH + + Gadam, gadam, skaczę — śpiewam — +Tylko nie klnij — jak gadać? — dusisz — ledwie ziewam. + + +KS. PIOTR + +Mów prawdę. + + +DUCH + + Grzesznik chory, lata bez pamięci +I jutro rano szyję niezawodnie skręci. + + +KS. PIOTR + +Kłamiesz. + + +DUCH + + Poświadczy godny świadek, kmotr Belzebub. +Pytaj go, męcz — niewinnej duszy mojej nie gub. + + +KS. PIOTR + +Jak ratować grzesznika? + + +DUCH + + Bodajeś zdechł, klecho, +Nie powiem. + + +KS. PIOTR + + Exorciso — + + +DUCH + + Ratować pociechą. + + +KS. PIOTR + +Dobrze, gadaj wyraźnie — czego mu potrzeba? + + +DUCH + +Mam chrypkę, nie wymówię. + + +KS. PIOTR + + Mów! + + +DUCH + + Mój panie! królu! +Daj odpocząć + + +KS. PIOTR + + Mów, czego potrzeba — + + +DUCH + + Księżulu, +Ja tego nie wymówię. + + +KS. PIOTR + + Mów! + + +DUCH + + He — Wina — Chleba — + + +KS. PIOTR + +Rozumiem, Chleba Twego i Krwi Twojej, Panie — +Pójdę, i daj mi spełnić Twoje rozkazanie. + +/ do Ducha / + +A teraz zabierz z sobą twe złości i błędy, +Skąd wszedłeś i jak wszedłeś, idź tam i tamtędy. + +/ Duch uchodzi / + + +KONRAD + +Dźwigasz mię! — ktoś ty? — strzeż się, sam spadniesz w te doły. +Podaje rękę — lećmy — w górę jak ptak lecę — +Mile oddycham wonią — promieniami świecę. +Któż mi dał rękę? — dobrzy ludzie i anioły; +Skądże litość, wam do mnie schodzić do tych dołów? +Ludzie? — Ludźmi gardziłem, nie znałem aniołów. + + +KS. PIOTR + +Módl się, bo strasznie Pańska dotknęła cię ręka: +Usta, którymiś wieczny Majestat obraził, +Te usta zły duch słowy szkaradnymi skaził; +Słowa głupstwa, najsroższa dla mądrych ust męka, +Oby ci policzone były za pokutę. +Obyś o nich zapomniał — + + +KONRAD + + Już są tam — wykute. + + +KS. PIOTR + +Obyś, grzeszniku, nigdy sam ich nie wyczytał, +Oby cię o znaczenie ich Bóg nie zapytał — +Módl się; myśl twoja w brudne obleczona słowa, +Jak grzeszna, z tronu swego strącona królowa, +Gdy w żebraczej odzieży, okryta popiołem, +Odstoi czas pokuty swojej przed kościołem, +Znowu na tron powróci, strój królewski wdzieje +I większym niżli pierwej blaskiem zajaśnieje. +Usnął — + +/ klęka / + + — Twe miłosierdzie, Panie, jest bez granic. + +/ pada krzyżem / + +Panie, otom ja sługa dawny, grzesznik stary, +Sługa już spracowany i niezgodny na nic. +Ten młody, zrób go za mnie sługą Twojej wiary, +A ja za jego winy przyjmę wszystkie kary. +On poprawi się jeszcze, on wsławi Twe Imię. +Módlmy się, Pan nasz dobry! Pan ofiarę przyjmie. + +/ modli się / + +/ W bliskim kościele, za ścianą, zaczynają śpiewać pieśń Bożego Narodzenia. Nad Księdzem Piotrem Chór aniołów na nutę: «Anioł pasterzom mówił» / + + +CHÓR ANIOŁÓW + +/ głosy dziecinne / + + Pokój temu domowi, + Spoczynek grzesznikowi. + Sługo! sługo pokorny, cichy, + Wniosłeś pokój w dom pychy. + Pokój temu domowi. + + +ARCHANIOŁ PIERWSZY + +/ na nutę: «Bóg nasz ucieczką» / + +Panie, on zgrzeszył, przeciwko Tobie zgrzeszył on bardzo. + + +ARCHANIOŁ DRUGI + +Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli. + + +ARCHANIOŁ PIERWSZY + +Tych zdepc, o Panie, tych złam, o Panie, którzy Twe święte sądy pogardzą, + + +ARCHANIOŁ DRUGI + +Ale tym daruj, co świętych sądów Twych nie pojęli. + + +ANIOŁ + + Kiedym z gwiazdą nadziei + Leciał świecąc Judei, + Hymn Narodzenia śpiewali Anieli: + Mędrcy nas nie widzieli, + Królowie nie słyszeli. + + Pastuszkowie spostrzegli + I do Betlejem biegli: + Pierwsi wieczną mądrość witali, + Wieczną władzę uznali: + Biedni, prości i mali. + + +ARCHANIOŁ PIERWSZY + +Pan, gdy ciekawość, dumę i chytrość w sercu Aniołów, sług swych, obaczył, +Duchom wieczystym, Aniołom czystym, Pan nie przebaczył. +Runęły z niebios, jak deszcz gwiaździsty, Aniołów tłumy, +I deszczem lecą za nimi co dzień mędrców rozumy. + + +CHÓR ANIOŁÓW + + Pan maluczkim objawia, + Czego wielkim odmawia. + Litość! litość! nad synem ziemi, + On był między wielkiemi, + Litość nad synem ziemi. + + +ARCHANIOŁ DRUGI + +On sądów Twoich nie chodził badać jako ciekawy, +Nie dla mądrości ludzkiej on badał, ani dla sławy. + + +ARCHANIOŁ PIERWSZY + +On Cię nie poznał, on Cię nie uczcił, Panie nasz wielki! +On Cię nie kochał, on Cię nie wezwał, nasz Zbawicielu! + + +ARCHANIOŁ DRUGI + +Lecz on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki. +On kochał naród, on kochał wiele, on kochał wielu. + + +ANIOŁ + + Krzyż w złoto oprawiony + Zdobi królów korony. + Na piersi mędrców błyszczy jak zorze, + A w duszę wniść nie może: + Oświeć, oświeć ich, Boże! + + +CHÓR ANIOŁÓW + + My tak ludzi kochamy, + Tak z nimi być żądamy + Wygnani od mędrków i króli, + Prostaczek nas przytuli, + Nad nim dzień, noc śpiewamy. + + +CHÓR ARCHANIOŁÓW + +Podnieś tę głowę, a wstanie z prochu, niebios dosięże, +I dobrowolnie padnie, i uczci krzyża podnóże; +Wedle niej cały świat u stóp krzyża niechaj polęże +I niech Cię wsławi, żeś sprawiedliwy i litościwy Pan nasz, o Boże! + + +OBADWA CHÓRY + + Pokój, pokój prostocie, + Pokornej, cichej cnocie! + Sługo, sługo pokorny, cichy, + Wniosłeś pokój w dom pychy, + Pokój grzesznemu sierocie. + + + +SCENA IV. DOM WIEJSKI PODE LWOWEM + +/ Pokój sypialny — Ewa, młoda panienka, wbiega, poprawia kwiaty przed obrazem Najświętszej Panny, klęka i modli się. Wchodzi Marcelina / + + +MARCELINA + +Modlisz się jeszcze dotąd! — czas spać, północ biła. + + +EWA + +Jużem się za ojczyznę moję pomodliła, +Jak nauczono, i za ojca, i za mamę; +Zmówmy jeszcze i za nich pacierze też same. +Choć oni tak daleko, ale to są dziatki +Jednej ojczyzny naszej, Polski, jednej matki. +Litwin, co dziś tu przybył, uciekł od Moskali; +Strach słyszeć, co tam oni z nimi wyrabiali. +Zły car kazał ich wszystkich do ciemnicy wsadzić +I jak Herod chce całe pokolenie zgładzić. +Litwin ten bardzo ojca naszego zasmucił, +Poszedł w pole i dotąd z przechadzki nie wrócił. +Mama na mszę posłała i obchód żałobny, +Bo wielu z nich umarło. — Ja pacierz osobny +Zmówię za tego, co te piosenki ogłosił; + +/ pokazując książkę / + +I on także w więzieniu, jak nam gość donosił. +Te piosenki czytałam; niektóre są piękne — +Jeszcze pójdę, przed Matką Najświętszą uklęknę, +Pomodlę się za niego; kto wie, czy w tej chwili +Ma rodziców, żeby się za nim pomodlili. + +/ Marcelina odchodzi / + +/ Ewa modli się i usypia / + + +ANIOŁ + +Lekko i cicho, jak lekkie sny zlećmy. + + +CHÓR ANIOŁÓW + +Braciszka miłego sen rozweselmy, +Sennemu pod głowę skrzydło podścielmy, +Oczami, gwiazdami, twarz mu oświećmy, +Śpiewając i grając latajmy wiankiem, +Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem. +Rączęta liliowe za liście splećmy, +Za róże kwitnące czoła rozniećmy, +Spod wstążek gwiaździstych włos nasz rozwiążmy. +Rozpuśćmy w promienie, rozlejmy w wonie; +Kwitnącym, pachnącym, żyjącym wiankiem +Kochanka naszego piersi okrążmy, +Kochanka naszego otulmy skronie. +Śpiewając i grając latajmy wiankiem, +Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem. + + +EWA + + +*WIDZENIE* + +Deszczyk tak świeży, miły, cichy jak rosa, +I skąd ten deszczyk — tak czyste niebiosa, + Jasne niebiosa! — +Krople zielone, kraśne — trawki, równianki, + Róże, lilije, wianki +Obwijają mię wkoło. — Ach, jaki sen wonny, + Sen lekki, słodki, — oby był dozgonny. + Różo błyszcząca, słoneczna, + Lilijo przeczysta, mleczna! +Ty nie z ziemi: — tam rosłaś, nad białym obłokiem. +Narcyzie, jakim śnieżnym patrzysz na mnie okiem; + A te błękitne kwiaty pamiątek, + Jak źrenice niewiniątek — +Poznałam — kwiatki moje — sama polewałam, +W moim ogródku wczora nazbierałam, +I uwieńczyłam Matki Boskiej skronie, +Tam nad łóżkiem na obrazku. +Widzę — to Matka Boska — cudowny blasku! +Pogląda na mnie, bierze wianek w dłonie, +Podaje Jezusowi, a Jezus dziecię +Z uśmiechem rzuca na mnie kwiecie — +Jak wypiękniały kwiatki — jak ich wiele — krocie, + A wszystkie w przelocie + Szukają na powietrzu siebie, + Moje kochanki! + I same plotą się w wianki. + Jak tu mnie miło, jak w niebie; + Jak tu mnie dobrze, mój Boże; — +Niech mię na zawsze ten wianek otoczy, +Niech zasnę, umrę, patrząc w te róże, + W te białe narcyzu oczy. + + Róża, ta róża żyje + Wstąpiła w nią dusza, + Główką lekko rusza, + Jaki ogień z niej bije. +To rumieniec żyjący — jak zorzy wniście. +Śmieje się, jak na uśmiech rozwija liście, +Roztula między liściem dwoje ust z koralu, +Mówi, coś mówi — jak cicho, jak skromnie. +Co ty, różo, szepcesz do mnie? +Zbyt cicho, smutnie — czy to głos żalu? +Skarżysz się, żeś wyjęta z rodzinnej trawki? +Nie wzięłam ciebie dla mojej zabawki, +Jam tobą skronie Matki Najświętszej wieńczyła, +Jam po spowiedzi wczora łzami cię poiła; + A z twoich ust koralu + Wylatują promieniem + Iskierka po iskierce — +Czy taka światłość jest twoim pieniem? + Czego chcesz, różo miła? + + +RÓŻA + + Weź mnie na serce. + + +ANIOŁOWIE + +Rozwiążmy, rozplećmy anielski wianek. + + +RÓŻA + +Odwijam me skrzydła, wyplatam czoło. + + +ANIOŁOWIE + +My w niebo do domu lećmy wesoło. + + +RÓŻA + +Ja będę ją bawił, nim błyśnie ranek, +Na sennym jej sercu złożę me skronie: +Jak święty apostoł, Pański kochanek, +Na boskim Chrystusa spoczywał łonie. + + + +SCENA V. CELA KSIĘDZA PIOTRA + + +KS. PIOTR + +/ modli się leżąc krzyżem / + +Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? — + Prochem i niczem; +Ale gdym Tobie moję nicość wyspowiadał, + Ja, proch, będę z Panem gadał. + + +*WIDZENIE* + +Tyran wstał — Herod! — Panie, cała Polska młoda + Wydana w ręce Heroda. +Co widzę — długie, białe, dróg krzyżowych biegi, +Drogi długie — nie dojrzeć — przez puszcze, przez śniegi +Wszystkie na północ! — tam, tam w kraj daleki, + Płyną jak rzeki. +Płyną: — ta droga prosto do żelaznej bramy, +Tamta jak strumień wpadła pod skałę, w te jamy, +A tamtej ujście w morzu. — Patrz! po drogach leci +Tłum wozów — jako chmury wiatrami pędzone, + Wszystkie tam w jedną stronę. + Ach, Panie! to nasze dzieci, + Tam na północ — Panie, Panie! + Takiż to los ich — wygnanie! + I dasz ich wszystkich wygubić za młodu, + I pokolenie nasze zatracisz do końca? — +Patrz! — ha! — to dziecię uszło — rośnie — to obrońca! + Wskrzesiciel narodu, — + Z matki obcej; krew jego dawne bohatery, + A imię jego będzie czterdzieści i cztery. + +Panie! czy przyjścia jego nie raczysz przyśpieszyć? + Lud mój pocieszyć? — +Nie! lud wycierpi. — Widzę ten motłoch — tyrany, +Zbójce — biegą — porwali — mój Naród związany +Cała Europa wlecze, nad nim się urąga — +«Na trybunał!» — Tam zgraja niewinnego wciąga. +Na trybunale gęby, bez serc, bez rąk; sędzie — + To jego sędzie! + Krzyczą: «Gal, Gal sądzić będzie» +Gal w nim winy nie znalazł i — umywa ręce, +A króle krzyczą: «Potęp i wydaj go męce; +Krew jego spadnie na nas i na syny nasze; +Krzyżuj syna Maryi, wypuść Barabasze: +Ukrzyżuj, — on cesarza koronę znieważa, +Ukrzyżuj, — bo powiemy, żeś ty wróg cesarza». +Gal wydał — już porwali — już niewinne skronie +Zakrwawione, w szyderskiej, cierniowej koronie, +Podnieśli przed świat cały; — i ludy się zbiegły — +Gal krzyczy: «Oto naród wolny, niepodległy!» + +Ach, Panie, już widzę krzyż — ach, jak długo, długo +Musi go nosić — Panie, zlituj się nad sługą. +Daj mu siły, bo w drodze upadnie i skona — +Krzyż ma długie, na całą Europę ramiona, +Z trzech wyschłych ludów, jak z trzech twardych drzew ukuty. — +Już wleką; już mój Naród na tronie pokuty — +Rzekł: «Pragnę» — Rakus octem, Borus żółcią poi, +A matka Wolność u nóg zapłakana stoi. +Patrz — oto żołdak Moskal z kopiją przyskoczył +I krew niewinną mego narodu wytoczył. +Cóżeś zrobił, najgłupszy, najsroższy z siepaczy! +On jeden poprawi się, i Bóg mu przebaczy. + +Mój kochanek już głowę konającą spuścił, +Wołając: «Panie, Panie, za coś mię opuścił!» +On skonał! + +/ Słychać Chóry aniołów — daleki śpiew wielkanocnej pieśni — na koniec słychać: «alleluja! alleluja!» / + +Ku niebu, on ku niebu, ku niebu ulata! + I od stóp jego wionęła + Biała jak śnieg szata — +Spadła, — szeroko — cały świat się w nią obwinął. +Mój kochanek na niebie, sprzed oczu nie zginął. +Jako trzy słońca błyszczą jego trzy źrenice, +I ludom pokazuje przebitą prawicę. + +Któż ten mąż? — To namiestnik na ziemskim padole. + Znałem go, — był dzieckiem — znałem, + Jak urósł duszą i ciałem! +On ślepy, lecz go wiedzie anioł pacholę. + Mąż straszny — ma trzy oblicza, + On ma trzy czoła. +Jak baldakim rozpięta księga tajemnicza + Nad jego głową, osłania lice. + Podnóżem jego są trzy stolice. +Trzy końce świata drżą, gdy on woła; +I słyszę z nieba głosy jak gromy: +To namiestnik wolności na ziemi widomy! +On to na sławie zbuduje ogromy + Swego kościoła! + Nad ludy i nad króle podniesiony; +Na trzech stoi koronach, a sam bez korony: + A życie jego — trud trudów, + A tytuł jego — lud ludów; +Z matki obcej, krew jego dawne bohatery, + A imię jego czterdzieści i cztery. + Sława! sława! sława! + +/ zasypia / + + +ANIOŁOWIE + +/ schodzą widomie / + +Usnął — Wyjmijmy z ciała duszę, jak dziecinę +Senną z kolebki złotej, i zmysłów sukienkę +Lekko zwleczmy; ubierzmy w światło jak jutrzenkę +I lećmy. Jasną duszę nieśmy w niebo trzecie, +Ojcu naszemu złożyć na kolanach dziecię; +Niech uświęci sennego ojcowską pieszczotą, +A przed ranną modlitwą duszę wrócim życiu, +I znowu w czystych zmysłów otulim powiciu, +I znowu złożym w ciało, jak w kolebkę złotą. + + + +SCENA VI + +/ Pokój sypialny wspaniały — Senator obraca się na łożu i wzdycha — Dwóch Diabłów nad głową / + + +DIABEŁ I + + Spił się, a nie chce spać, + Muszę tak długo stać, + Łajdaku, cicho leż! + Czy go tam kole jeż? + + +DIABEŁ II + + Syp mu na oczy mak. + + +DIABEŁ I + + Zasnął, wpadnę jak zwierz. + + +DIABEŁ II + + Jako na wróbla ptak. + + +OBADWAJ + + Duszę do piekła wlec, + Wężami smagać, piec. + + +BELZEBUB + + Wara! + + +DWAJ DIABŁY + + Coś ty za kmotr? + + +BELZEBUB + + Belzebub. + + +DWAJ DIABŁY + + No, i cóż? + + +BELZEBUB + + Zwierzyny mi nie płosz. + + +DIABEŁ I + + Ale gdy zaśnie łotr, + Do mnie należy sen? + + +BELZEBUB + + Jak ujrzy noc i żar, + Srogość i mnogość kar, + Zlęknie się naszych scen; + Przypomni jutro sen, + Może poprawić się, + Jeszcze daleko zgon. + + +DIABEŁ II + +/ wyciągając szpony / + + Pozwól zabawić się — + Co ty o niego drżysz, + Gdy poprawi się on, + Ja każę święcić się + I wezmę w ręce krzyż. + + +BELZEBUB + + Jak zbyt nastraszysz raz, + Gotów przypomnieć sen, + Gotów oszukać nas, + Wypuścisz ptaka z rąk. + + +DIABEŁ I + +/ pokazując sennego / + + Ależ braciszek ten, + Ten mój najmilszy syn, + Będzież on spał bez mąk? + Nie chcesz? — ja męczę sam. + + +BELZEBUB + + Łotrze, a znasz mój czyn? + Od cara zwierzchność mam! + + +DIABEŁ I + + Pardon — cóż każesz Waść? + + +BELZEBUB + + Możesz na duszę wpaść, + Możesz ją w pychę wzdąć, + A potem w hańbę pchnąć, + Możesz w pogardzie wlec + I szyderstwami siec, + Ale o piekle cyt! + My lećmy — fit, fit, fit. + +/ odlatuje / + + +DIABEŁ I + + Więc ja za duszę cap; + Aha, łajdaku, drżysz! + + +DIABEŁ II + + Tylko ją bierz do łap + Lekko, jak kotek mysz. + + +*WIDZENIE SENATORA* + + +SENATOR + +/ przez sen / + +Pismo! — to dla mnie — reskrypt Jego Carskiej Mości! +Własnoręczny, — ha! ha! ha! — rubli sto tysięcy. +Order! — gdzie — lokaj, przypnij — tu. Tytuł książęcy! +A! — a! — Wielki Marszałku; a! — pękną z zazdrości: + +/ przewraca się / + +Do Cesarza! — przedpokój — oni wszyscy stoją; +Nienawidzą mnie wszyscy, kłaniają się, boją. +Marszałek — Grand Contrôleur — ledwie poznasz, w masce. + Ach, jakie lube szemrania, + Dokoła lube szemrania: +Senator w łasce, w łasce, w łasce, w łasce, w łasce. +Ach, niech umrę, niech umrę śród tego szemrania, +Jak śród nałożnic moich łaskotania! + Każdy się kłania, + Jestem duszą zebrania. +Patrzą na mnie, zazdroszczą — nos w górę zadzieram: +O rozkoszy! umieram, z rozkoszy umieram! + +/ przewraca się / + +Cesarz! — Jego Imperatorska Mość — a! Cesarz wchodzi, +A! — co? — nie patrzy! zmarszczył brwi — spojrzał ukosem? +Ach! — Najjaśniejszy Panie — ach! — nie mogę głosem — +Głos mi zamarł — ach, dreszcz, pot, — ach! dreszcz ziębi, chłodzi. — +Ach, Marszałek! — co? do mnie odwraca się tyłem. +Tyłem, a! senatory, dworskie urzędniki! +Ach, umieram, umarłem, pochowany, zgniłem, +I toczą mię robaki, szyderstwa, żarciki. +Uciekają ode mnie. Ha! jak pusto! głucho. +Szambelan szelma, szelma! patrz, wyszczyrza zęby — +Dbrum — ten uśmiech jak pająk wleciał mi do gęby. + +/ spluwa / + +Jaki dźwięk! — to kalambur — o brzydka mucho; + +/ opędza koło nosa / + + Lata mi koło nosa + Jak osa, + I epigramy, żarciki, przytyki, +Te szmery, — ach, to świerszcze wlazły mi w ucho: + Moje ucho, moje ucho! + +/ wytrząsa palcem ucho / + +Jaki szmer — kamerjunkry świszczą jak puszczyki, +Damy ogonem skrzeczą jak grzechotniki, +Jaki okropny szmer! śmiechy! wrzaski: +Senator wypadł z łaski, z łaski! z łaski, z łaski. + +/ pada z łóżka na ziemią / + + +DIABŁY + +/ zstępują widomie / + +Teraz duszę ze zmysłów wydrzem, jak z okucia +Psa złego; lecz nie całkiem, nałożym kaganiec, +Na wpół zostawim w ciele, by nie tracił czucia; +Drugą połowę wleczmy aż na świata kraniec, +Gdzie się doczesność kończy, a wieczność zaczyna, +Gdzie z sumnieniem graniczy piekielna kraina; +I złe psisko uwiążem tam, na pograniczu: +Tam pracuj, ręko moja, tam świstaj, mój biczu. +Nim trzeci kur zapieje, musim z tej męczarni +Wrócić zmordowanego, skalanego ducha; +Znowu przykuć do zmysłów jako do łańcucha, +I znowu w ciele zamknąć jako w brudnej psiarni. + + + +SCENA VII. SALON WARSZAWSKI + +/ Kilku wielkich Urzędników, kilku wielkich Literatów, kilka Dam wielkiego tonu, kilku Jenerałów i Sztabsoficerow; wszyscy incognito piją herbatę przy stoliku — bliżej drzwi kilku Młodych ludzi i dwóch Starych Polaków. Stojący rozmawiają z żywością — towarzystwo stolikowe mówi po francusku, przy drzwiach po polsku / + + +*PRZY DRZWIACH* + + +ZENON NIEMOJEWSKI + +/ do Adolfa / + +To i u was na Litwie toż samo się dzieje? + + +ADOLF + +Ach, u nas gorzej jeszcze, u nas krew się leje! + + +NIEMOJEWSKI + +Krew? + + +ADOLF + + Nie na polu bitwy, lecz pod ręką kata, +Nie od miecza, lecz tylko od pałki i bata. + +/ Rozmawiają ciszej / + + +*PRZY STOLIKU* + + +HRABIA + +To bal był taki świetny, i wojskowych wiele? + + +FRANCUZ + +Ja słyszałem, że było pusto jak w kościele. + + +DAMA + +Owszem, pełno — + + +HRABIA + + I świetny? + + +DAMA + + O tym mówić długo. + + +KAMERJUNKIER + +Służono najniezgrabniej, choć z liczną usługą; +Nie miałem szklanki wina, ułamku pasztetu, +Tak zawalono całe wniście do bufetu. + + +DAMA I + +W sali tańców zgoła nic nie ugrupowano, +Jak na raucie angielskim po nogach deptano. + + +DAMA II + +Bo to był tylko jeden z prywatnych wieczorów. + + +SZAMBELAN + +Przepraszam, bal proszony — mam dotąd bilety. + +/ wyjmuje inwitacje i pokazuje, wszyscy przekonywają się / + + +DAMA I + +Tym gorzej; pomieszano grupy, toalety, +Nie można było zgoła ocenić ubiorów. + + +DAMA II + +Odtąd jak Nowosilcow wyjechał z Warszawy, +Nikt nie umie gustownie urządzić zabawy: +Nie widziałam pięknego balu ani razu. +On umiał ugrupować bal na kształt obrazu; + +/ Słychać między mężczyznami śmiech / + + +DAMA I + +Śmiejcie się, Państwo, mówcie, co się wam podoba, +A była to potrzebna w Warszawie osoba. + + +*PRZY DRZWIACH* + + +JEDEN Z MŁODYCH + +Cichowski uwolniony? + + +ADOLF + + Ja znam Cichowskiego. +Właśnie byłem, chciałem się dowiedzieć od niego, +Żeby między naszymi na Litwie rozgłosić. + + +ZENON NIEMOJEWSKI + +My powinniśmy z sobą łączyć się i znosić; +Inaczej, rozdzieleni, wszyscy zginiem marnie. + +/ gadają ciszej / + + +MŁODA DAMA + +/ przy nich stojąca / + +A jakie on okropne wytrzymał męczarnie! + +/ rozmawiają / + + +*PRZY STOLIKU* + + +JENERAŁ + +/ do Literata / + +Ale przeczytaj wreszcie — dajże się uprosić. + + +LITERAT + +Ja nie umiem na pamięć. + + +JENERAŁ + + Zwykłeś z sobą nosić. +Masz przy sobie pod frakiem — a — widzę okładki: +Damy chcą słyszeć. + + +LITERAT + + Damy? — a! — to literatki. +Więcej wierszy francuskich na pamięć umieją +Niźli ja. + + +JENERAŁ + +/ idzie mówiąc z Damami / + + Tylko niechaj Panie się nie śmieją. + + +DAMA + +Macie robić lekturę? — przepraszam — choć umiem +Po polsku, ale polskich wierszy nie rozumiem. + + +JENERAŁ + +/ do Oficera / + +Ma racyję po części, bo nudne po trochu. + +/ pokazuje na Literata / + +Opiewa tysiąc wierszy o sadzeniu grochu. + +/ do Literata / + +Czytajże, jeśli ciebie nie będziem słuchali — +To patrz — + +/ pokazując na drugiego Literata / + + ten nam gazeciarz swe rymy wypali. +Śliczna byłaby wszystkim słuchaczom przysługa. +Patrz, jak się on zaprasza, jak śmieje się, mruga; +I usta już otworzył jak zdechłą ostrygę, +I oko zwrócił wielkie i słodkie jak figę. + + +LITERAT + +/ do siebie / + +Wychodzą — + +/ do Jenerała / + + Długie wiersze, ja bym piersi strudził. + + +JENERAŁ + +/ do Oficera / + +Dobrze, że nie chce czytać, boby nas zanudził. + + +MŁODA DAMA + +/ oddzielając się od grupy młodszej, ode drzwi, do stolika / + +A to jest rzecz okropna — słuchajcie, Panowie! + +/ do Adolfa / + +Niechaj Pan tym Ichmościom o Cichowskim powie. + + +OFICER WYŻSZY + +Cichowski wypuszczony? + + +HRABIA + + Przesiedział lat tyle +W więzieniu — + + +SZAMBELAN + + Ja myśliłem, że leżał w mogile. + +/ do siebie / + +O takich rzeczach słuchać nie bardzo bezpiecznie, +A wyjść w środku powieści byłoby niegrzecznie. + +/ wychodzi / + + +HRABIA + +Wypuszczony? — to dziwna. + + +ADOLF + + Nie znaleźli winy. + + +MISTRZ CEREMONII + +Któż tu mówi o winach; — są inne przyczyny — +Kto długo był w więzieniu, widział, słyszał wiele — +A rząd ma swe widoki, ma głębokie cele, +Które musi ukrywać. — To jest rzecz rządowa — +Tajniki polityczne — myśl gabinetowa. +To się tak wszędzie dzieje — są tajniki stanu — +Ale Pan z Litwy, — a! a! — to jest dziwno Panu. +Panowie na wsi, to tak chcecie o cesarstwie +Wiedzieć wszystko, jak gdyby o swym gospodarstwie. + +/ uśmiecha się / + + +KAMERJUNKIER + +Pan z Litwy, i po polsku? nie pojmuję wcale — +Ja myśliłem, że w Litwie to wszystko Moskale. +O Litwie, dalibógże! mniej wiem niż o Chinach — +Constitutionnel coś raz pisał o Litwinach, +Ale w innych gazetach francuskich ni słowa. + + +PANNA + +/ do Adolfa / + +Niech Pan opowie, — to rzecz ważna, narodowa. + + +STARY POLAK + +Znałem starych Cichowskich, uczciwa rodzina; +Oni są z Galicyi. Słyszałem, że syna +Wzięli i zamorzyli: — mój krewny daleki! +Nie widziałem go dawno, — o ludzie! o wieki! +Trzy pokolenia przeszły, jak nas przemoc dręczy; +Męczyła ojców naszych, — dzieci, wnuków męczy! + + +ADOLF + +/ Wszyscy zbliżają się i słuchają / + +Znałem go będąc dzieckiem; — był on wtenczas młody, +Żywy, dowcipny, wesół i sławny z urody; +Był duszą towarzystwa; gdzie się tylko zjawił. +Wszystkich opowiadaniem i żartami bawił; +Lubił dzieci, i często brał mię na kolana, +U dzieci miał on tytuł «wesołego pana». +Pamiętam włosy jego, — nieraz ręce moje +Plątałem w jasnych włosów kędzierzawe zwoje. +Wzrok pamiętam, — musiał być wesoły, niewinny, +Bo kiedy patrzył na nas, zdawał się dziecinny; +I patrząc na nas, wabił nas do swej źrenicy, +Patrząc nań, myśleliśmy, żeśmy rówiennicy. +On wtenczas miał się żenić; — pomnę, że przynosił +Dzieciom dary swej przyszłej i na ślub nas prosił. +Potem długo nie przyszedł, i mówiono w domu, +Że nie wiedzieć gdzie zniknął, umknął po kryjomu, +Szuka rząd, ale śladu dotąd nie wytropił, — +Na koniec powiedziano: zabił się, utopił. +Policyja dowodem stwierdziła domysły, +Znaleziono płaszcz jego nad brzegami Wisły; +Przyniesiono płaszcz żonie — poznała — on zginął; +Trupa nie znaleziono — i tak rok przeminął. +Dlaczegóż on się zabił? — pytano, badano, +Żałowano, płakano; wreszcie — zapomniano. + +I minęło dwa lata. Jednego wieczora +Więźniów do Belwederu wiedziono z klasztora. +Wieczór ciemny i dżdżysty; — nie wiem, czy przypadkiem, +Czy umyślnie ktoś był tej procesyi świadkiem; +Może jeden z odważnych warszawskich młodzieńców, +Którzy śledzą pobytu i nazwiska jeńców: +Warty stały w ulicach, głucho było w mieście — +Wtem ktoś zza muru krzyknął: «Więźnie, kto jesteście?» +Sto ozwało się imion; — śród nich dosłyszano +Jego imię, i żonie nazajutrz znać dano. +Pisała i latała, prosiła, błagała, +Lecz prócz tego imienia — nic nie posłyszała. +I znowu lat trzy przeszło bez śladu, bez wieści. +Lecz nie wiedzieć kto szerzył w Warszawie powieści, +Że on żyje, że męczą, że przyznać się wzbrania +I że dotąd nie złożył żadnego wyznania; +Że mu przez wiele nocy spać nie dozwolano, +Że karmiono śledziami i pić nie dawano; +Że pojono opijum, nasyłano strachy, +Larwy; że łaskotano w podeszwy, pod pachy — +Lecz wkrótce innych wzięto, o innych zaczęli +Mówić; żona płakała, wszyscy zapomnieli. + +Aż niedawno przed domem żony w nocy dzwonią — +Otworzono: Oficer i żandarm pod bronią, +I więzień. — On — każą dać pióra i papieru; +Podpisać, że wrócony żywy z Belwederu. +Wzięli podpis, i palcem pogroziwszy: «Jeśli +Wydasz…» — i nie skończyli; jak weszli, odeszli. +To on był. — Biegę widzieć, przyjaciel ostrzega: +«Nie idź dzisiaj, bo spotkasz pod wrotami szpiega». +Idę nazajutrz, w progu policejskie draby; +Idę w tydzień, on sam mię nie przyjmuje, słaby. +Aż niedawno za miastem w pojeździe spotkałem — +Powiedziano, że to on, bo go nie poznałem. +Utył, ale to była okropna otyłość: +Wydęła go zła strawa i powietrza zgniłość; +Policzki mu nabrzmiały, pożółkły i zbladły, +W czole zmarszczki pół wieku, włosy wszystkie spadły. +Witam, on mię nie poznał, nie chciał mówić do mnie, +Mówię, kto jestem, patrzy na mnie bezprzytomnie. +Gdym dawnej znajomości szczegóły powiadał, +Wtenczas on oczy we mnie utopił i badał. +Ach! wszystko, co przecierpiał w swych męczarniach dziennych, +I wszystko, co przemyślił w swych nocach bezsennych, +Wszystko poznałem w jednej chwili z jego oka; +Bo na tym oku była straszliwa powłoka. +Źrenice miał podobne do kawałków szklanych, +Które zostają w oknach więzień kratowanych, +Których barwa jest szara jak tkanka pajęcza, +A które, patrząc z boku, świecą się jak tęcza: +I widać w nich rdzę krwawą, iskry, ciemne plamy, +Ale ich okiem na wskroś przebić nie zdołamy: +Straciły przezroczystość, lecz widać po wierzchu, +Że leżały w wilgoci, w pustkach, w ziemi, w zmierzchu. +W miesiąc poszedłem znowu, myśliłem, że zdoła +Rozpatrzyć się na świecie i pamięć przywoła. +Lecz tyle tysięcy dni był pod śledztwa próbą, +Tyle tysięcy nocy rozmawiał sam z sobą, +Tyle lat go badały mękami tyrany, +Tyle lat otaczały słuch mające ściany; +A całą jego było obroną — milczenie, +A całym jego były towarzystwem — cienie; +Że już się nie udało wesołemu miastu +Zgładzić w miesiąc naukę tych lat kilkunastu. +Słońce zda mu się szpiegiem, dzień donosicielem, +Domowi jego strażą, gość nieprzyjacielem. +Jeśli do jego domu przyjdzie kto nawiedzić, +Na klamki trzask on myśli zaraz: idą śledzić; +Odwraca się i głowę na ręku opiera, +Zdaje się, że przytomność, moc umysłu zbiera: +Ścina usta, by słowa same nie wypadły, +Oczy spuszcza, by szpiegi z oczu co nie zgadły. +Pytany, myśląc zawsze, że jest w swym więzieniu, +Ucieka w głąb pokoju i tam pada w cieniu, +Krzycząc zawsze dwa słowa: «Nic nie wiem, nie powiem!» +I te dwa słowa — jego stały się przysłowiem; +I długo przed nim płacze na kolanach żona +I dziecko, nim on bojaźń i wstręt swój pokona. + +Przeszłą niewolę lubią opiewać więźniowie; +Myśliłem, że on ją nam najlepiej opowie, +Wyda na jaw spod ziemi i spod straży zbirów +Dzieje swe, dzieje wszystkich Polski bohatyrów: — +Bo teraz Polska żyje, kwitnie w ziemi cieniach, +Jej dzieje na Sybirze, w twierdzach i więzieniach. +I cóż on na pytania moje odpowiedział? +Że o swoich cierpieniach sam już nic nie wiedział, +Nie pomniał. — Jego pamięć zapisana cała +Jak księga herkulańska pod ziemią spróchniała: +Sam autor zmartwychwstały nie umie w niej czytać, +Rzekł tylko: «Będą o to Pana Boga pytać, +On to wszystko zapisał, wszystko mnie opowie». + +/ Adolf łzy ociera / + +/ Długie milczenie / + + +DAMA MŁODA + +/ do Literata / + +Czemu to o tym pisać nie chcecie, Panowie? + + +HRABIA + +Niech to stary Niemcewicz w pamiętniki wsadzi: +On tam, słyszałem, różne szpargały gromadzi. + + +LITERAT I + +To historyja! + + +LITERAT II + + Straszna. + + +KAMERJUNKIER + + Dalbóg, wyśmienita. + + +LITERAT I + +Takich dziejów słuchają, lecz kto je przeczyta? +I proszę, jak opiewać spółczesne wypadki; +Zamiast mitologiji są naoczne świadki. +Potem, jest to wyraźny, święty przepis sztuki, +Że należy poetom czekać — aż — aż — + + +JEDEN Z MŁODZIEŻY + + Póki? — +Wieleż lat czekać trzeba, nim się przedmiot świeży +Jak figa ucukruje, jak tytuń uleży? + + +LITERAT I + +Nie ma wyraźnych reguł. + + +LITERAT II + + Ze sto lat. + + +LITERAT I + + To mało! + + +LITERAT III + +Tysiąc, parę tysięcy — + + +LITERAT IV + + A mnie by się zdało, +Że to wcale nie szkodzi, że przedmiot jest nowy, +Szkoda tylko, że nie jest polski, narodowy. +Nasz naród się prostotą, gościnnością chlubi, +Nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi; — +Śpiewać, na przykład, wiejskich chłopców zalecanki. +Trzody, cienie — Sławianie, my lubim sielanki. + + +LITERAT I + +Spodziewam się, że Panu przez myśl nie przejedzie, +Aby napisać wierszem, że ktoś jadał śledzie. +Ja mówię, że poezji nie ma bez poloru, +A polor być nie może tam, gdzie nie ma dworu: +Dwór to sądzi o smaku, piękności i sławie; +Ach, ginie Polska! dworu nie mamy w Warszawie. + + +MISTRZ CEREMONII + +Nie ma dworu! — a to mię dziwi niepomału, +Przecież ja jestem mistrzem ceremonijału. + + +HRABIA + +/ cicho do Mistrza / + +Gdybyś Namiestnikowi wyrzekł za mną słówko, +Moja żona byłaby pierwszą pokojówką. + +/ głośno / + +Ale próżno, nie dla nas wysokie urzędy! +Arystokracja tylko ma u dworu względy. + + +DRUGI HRABIA + +/ niedawno kreowany z mieszczan / + +Arystokracja zawsze swobód jest podporą, +Niech państwo przykład z Wielkiej Brytaniji biorą. + +/ Zaczyna się kłótnia polityczna — młodzież wychodzi / + + +PIERWSZY Z MŁODYCH + +A łotry! — o, to kija! + + +A *** G *** + + O, to stryczka, haku! +Ja bym im dwór pokazał, nauczyłbym smaku. + + +N*** + +Patrzcie, cóż my tu poczniem, patrzcie, przyjaciele, +Otóż to jacy stoją na narodu czele. + + +WYSOCKI + +Powiedz raczej: na wierzchu. Nasz naród jak lawa, +Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, +Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; +Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi. + +/ odchodzą / + + + +SCENA VIII. PAN SENATOR + +/ W Wilnie — sala przedpokojowa; na prawo drzwi do sali komisji śledczej, gdzie prowadzą więźniów i widać ogromne pliki papierów — w głębi drzwi do pokojów Senatora, gdzie słychać muzykę — czas po obiedzie — u okna siedzi Sekretarz nad papierami; dalej nieco na lewo stolik, gdzie grają w wiska — Nowosilcow pije kawę; koło niego szambelan Bajkow, Pelikan i jeden Doktor — u drzwi warta i kilku Lokajów nieruchomych / + + +SENATOR + +/ do Szambelana / + +Diable! quelle corvée! — przecież po obiedzie. +La princesse nas z[a]wiodła i dziś nie przyjedzie. +Zresztą, en fait des dames, stare albo głupie: — +Gadać, imaginez-vous, o sprawach przy supie! +Je jure, tych patryjotków nie mieć à ma table, +Avec leur franc parler et leur ton détestable. +Figurez-vous — ja gadam o strojach, kasynie, +A moja kompanija o ojcu, o synie: — +«On stary, on zbyt młody, Panie Senatorze, +On kozy znieść nie może, Panie Senatorze, +On prosi spowiednika, on chce widzieć żonę, +On…» — Que sais-je! — piękny dyskurs w obiady proszone. +Il y a de quoi oszaleć, muszę skończyć sprawę +I uciec z tego Wilna w kochaną Warszawę. +Monseigneur mnie napisał de revenir bientôt, +On się beze mnie nudzi, a ja z tą hołotą — +Je n'en puis plus — + + +DOKTOR + +/ podchodząc / + + Mówiłem właśnie, Jaśnie Panie, +Że ledwie rzecz zaczęta, i sprawa w tym stanie, +W jakim jest chory, kiedy lekarz go nawiedzi +I zrobi anagnosin. Mnóstwo uczniów siedzi, +Tyle było śledzenia, żadnego dowodu; +Jeszcześmy nie trafili w samo jądro wrzodu. +Cóż odkryto? wierszyki! ce sont de maux légers, +Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers; +Ale osnowa spisku dotąd jest tajemną, +I… + + +SENATOR + +/ z urazą / + + Tajemną? — to, widzę, Panu w oczach ciemno! +I nie dziw, po obiedzie — więc, signor Dottore, +Adio, bona notte — dzięki za perorę! +Tajemną! sam śledziłem i ma być tajemną? +I vous osez, Docteur, mówić tak przede mną? +Któż kiedy widział formalniejsze śledztwa? + +/ pokazując papiery / + +Wyznania dobrowolne, skargi i świadectwa, +Wszystko jest, i tu cały spisek świętokradzki +Stoi spisany jasno jak ukaz senacki. — +Tajemną! — za te nudy, owóż co mam w zysku. + + +DOKTOR + +Jaśnie Panie, excusez, któż wątpi o spisku! +Właśnie mówią — że… + + +LOKAJ + + Człowiek kupca Kanissyna +Czeka i jakiś Panu rejestr przypomina. + + +SENATOR + +Rejestr? jaki tam rejestr? — kto? + + +LOKAJ + + Kupiec Kanissyn, +Co mu Pan przyjść rozkazał… + + +SENATOR + + Idźże precz, sukisyn! +Widzisz, że ja zajęty. + + +DOKTOR + +/ do Lokajów / + + A głupie bestyje! +Przychodzić — Pan Senator, widzisz, kawę pije. + + +SEKRETARZ + +/ wstając od stolika / + +On powiada, że jeśli Pan zapłatę zwleka, +On zrobi proces. + + +SENATOR + + Napisz grzecznie, niechaj czeka. + +/ zamyśla się / + +A propos — ten Kanissyn — trzeba mu wziąć syna +Pod śledztwo — Oj, to ptaszek! + + +SEKRETARZ + + To mały chłopczyna. + + +SENATOR + +Oni wszyscy mali, ale patrz w ich serce; — +Najlepiej ogień zgasić, dopóki w iskierce. + + +SEKRETARZ + +Syn Kanissyna w Moskwie. + + +SENATOR + + W Moskwie? — a, voyez-vous, +Emisaryjusz klubów. — Czas zabieżeć temu, +Wielki czas. + + +SEKRETARZ + + On podobno u kadetów służy. + + +SENATOR + +U kadetów? — voyez-vous, on tam wojsko burzy. + + +SEKRETARZ + +Dzieckiem z Wilna wyjechał. + + +SENATOR + + Oh! cet incendiaire, +Ma tu korespondentów. + +/ do Sekretarza / + + Ce n'est pas ton affaire; +Rozumiesz! — Hej, dyżurny! — We dwadzieście cztery +Godzin wysłać kibitkę i zabrać papiery. +Zresztą ojciec lękać się nas nie ma przyczyny, +Jeśli syn dobrowolnie przyzna się do winy. + + +DOKTOR + +Właśnie jak miałem honor mówić Jaśnie Panu, +Są tam ludzie różnego i wieku, i stanu; — +To najniebezpieczniejsze jest spisku symptoma, +A wszystkim rusza pewna sprężyna kryjoma, +Którą… + + +SENATOR + +/ z urazą / + + Kryjoma? + + +DOKTOR + + Mówię, tajemnie skrywana, +Odkryta dzięki przezorności Jaśnie Pana. + +/ Senator odwraca się / + +/ do siebie / + +To szatan niecierpliwy, — z tym człowiekiem bieda! +Mam tyle ważnych rzeczy; wymówić mi nie da. + + +PELIKAN + +/ do Senatora / + +Co Pan Senator każe z Rollisonem robić? + + +SENATOR + +Jakim? + + +PELIKAN + + Co to na śledztwie musiano go obić. + + +SENATOR + +Eh bien? + + +PELIKAN + + On zachorował. + + +SENATOR + + Wieleż kijów dano? + + +PELIKAN + +Byłem przy śledztwie, ale tam nie rachowano — +Pan Botwinko śledził go. + + +BAJKOW + + Pan Botwinko; cha, cha — +O! nieprędko on kończy, gdy się raz rozmacha. +Ja zaręczam, że on go opatrzył nieszpetnie — +Parions, że mu wyliczył najmniej ze trzy setnie. + + +SENATOR + +/ zadziwiony / + +Trois cents coups et vivant? trois cents coups, le coquin, +Trois cents coups sans mourir, — quel dos de jacobin! +Myśliłem, że w Rosyi la vertu cutanée +Surpasse tout — ten łotr ma une peau mieux tannée! +Je n'y conçois rien! — ha, ha, ha, ha, mon ami! + +/ do grającego w wiska, który czeka na swego kompana / + +Polaki nam odbiorą nasz handel skórami. +Un honnête soldat en serait mort dix fois! +Quel rebelle! — + +/ podchodzi do stolika / + + Dla Pana mam un homme de bois — +Chłopiec drewniany; dał mu sam Botwinko kije. +Trzysta kijów dziecięciu — figurez-vous? żyje! + +/ do Pelikana / + +Nic nie wyznał? + + +PELIKAN + + Prawie nic; — zęby tylko zaciął, +Krzyczy, że nie chce skarżyć niewinnych przyjaciół. +Ale z tych kilku słówek odkrywa się wiele — +Widać, że ci uczniowie — jego przyjaciele. + + +SENATOR + +C'est juste: jaki upór! + + +DOKTOR + + Właśnie powiadałem +Jaśnie Panu, że młodzież zarażają szałem, +Ucząc ich głupstw: na przykład, starożytne dzieje! +Któż nie widzi, że młodzież od tego szaleje. + + +SENATOR + +/ wesoło / + +Vous n'aimez pas l'histoire, — ha, ha, un satirique +Aurait dit, że boisz się devenir historique. + + +DOKTOR + +I owszem, uczyć dziejów, niech się młodzież dowie, +Co robili królowie, wielcy ministrowie… + + +SENATOR + +C'est juste. + + +DOKTOR + +/ ucieszony / + + Właśnie mówię, widzi Pan Dobrodziéj, +Że jest sposób wykładać dzieje i dla młodzi. +Lecz po co zawsze prawić o republikanach. +Zawsze o Ateńczykach, Spartanach, Rzymianach. + + +PELIKAN + +/ do jednego ze swoich towarzyszów, pokazując Doktora / + +Patrz, patrz, jak za nim łazi pochlebca przeklęty, +I wścibi się mu w łaskę — co to za wykręty! + +/ podchodzi do Doktora / + +Ale cóż o tym mówić, czy to teraz pora; +Zważ no, czy można nudzić pana Senatora. + + +LOKAJ + +/ do Senatora / + +Czy Pan rozkaże wpuścić te panie — kobiety — +Pan wie — co wysiadają tu co dzień z karety — +Jedna ślepa, a druga — + + +SENATOR + + Ślepa? któż to ona? + + +LOKAJ + +Pani Rollison + + +PELIKAN + + Matka tego Rollisona. + + +LOKAJ + +Co dzień tu są. + + +SENATOR + + Odprawić było — + + +DOKTOR + + Z Panem Bogiem! + + +LOKAJ + +Odprawiamy, lecz siada i skwierczy pod progiem. +Kazaliśmy brać w areszt, — ze ślepą kobiétą +Trudno iść, lud się skupił, żołnierza wybito. +Czy mam wpuścić? + + +SENATOR + + E! rady sobie dać nie umiesz — +Wpuścić, tylko aż do pół schodów — czy rozumiesz? +A potem ją sprowadzić — aż w dół — o tak tęgo; + +/ z gestem / + +Żeby nas nie nudziła więcej swą włóczęgą. + +/ Drugi Lokaj wchodzi i oddaje list Bajkowowi / + +No, czegóż stoisz, pójdźże — + + +BAJKOW + + Elle porte une lettre. + +/ oddaje list / + + +SENATOR + +Któż by to za nią pisał? + + +BAJKOW + + La princesse peut-être. + + +SENATOR + +/ czyta / + +Księżna! skąd jej to przyszło? na kark mi ją wpycha. +Avec quelle chaleur! — Wpuścić ją, do licha. + +/ Wchodzą dwie Damy i Ksiądz Piotr / + + +PELIKAN + +/ do Bajkowa / + +To stara czarownica, mère de ce fripon. + + +SENATOR + +/ grzecznie / + +Witam, witam, któraż z pań jest pani Rollison? + + +P. ROLLISON + +/ z płaczem / + +— Ja — mój syn! Panie Dobrodzieju… + + +SENATOR + + Proszę — chwilę, +Pani masz list, a po cóż przyszło tu Pań tyle? + + +DRUGA DAMA + +Nas dwie. + + +SENATOR + +/ do Drugiej / + + I po cóż Panią mam tu honor witać? + + +DRUGA + +Pani Rollison trudno drogi się dopytać, +Nie widzi. — + + +SENATOR + + Ha! nie widzi — a to wącha może? +Bo co dzień do mnie trafia. + + +DRUGA + + Ja tu ją przywożę, +Ona sama i stara, i nie bardzo zdrowa. + + +P. ROLLISONOWA + +Na Boga…! + + +SENATOR + + Cicho. + +/ do Drugiej / + + Pani któż jesteś? + + +DRUGA + + Kmitowa. + + +SENATOR + +Lepiej siedź w domu i miej o synach staranie, +Jest na nich podejrzenie. + + +KMITOWA + +/ bladnąc / + + Jak to, jak to? Panie! + +/ Senator śmieje się / + + +P. ROLLISONOWA + +Panie! litość — ja wdowa! Panie Senatorze! +Słyszałam, że zabili — czyż można, mój Boże! +Moje dziecko! — Ksiądz mówi, że on jeszcze żyje; +Ale go biją, Panie! któż dzieci tak bije! — +Jego zbito — zlituj się — po katowsku zbito. + +/ płacze / + + +SENATOR + +Gdzie? kogo? — gadaj przecie po ludzku, kobiéto. + + +P. ROLLISONOWA + +Kogo? ach, dziecko moje! Mój Panie — ja wdowa — +Ach, wieleż to lat, póki człek dziecko wychowa! +Mój Jaś już drugich uczył; niech Pan wszystkich spyta, +Jak on uczył się dobrze. — Ja biedna kobiéta! +On mnie żywił ze swego szczupłego dochodu — +Ślepa, on był mnie okiem — Panie, umrę z głodu. + + +SENATOR + +Kto poplótł, że go bili, nie wyjdzie na sucho. +Kto mówił? + + +P. ROLLISONOWA + + Kto mnie mówił? ja mam matki ucho. +Ja ślepa; teraz w uchu cała moja dusza, +Dusza matki. — Wiedli go wczora do ratusza; +Słyszałam — + + +SENATOR + + Wpuszczono ją? + + +P. ROLLISONOWA + + Wypchnęli mię z progu +I z bramy, i z dziedzińca. Siadłam tam na rogu, +Pod murem; — mury grube, — przyłożyłam ucho — +Tam siedziałam od rana. — W północ, w mieście głucho, +Słucham — w północ, tam z muru — nie, nie zwodzę siebie; +Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie; +Ja głos jego słyszałam uszami własnemi — +Cichy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi. — +I mój słuch wszedł w głąb muru, daleko, głęboko; +Słyszałam, męczono go — + + +SENATOR + + Jak w gorączce bredzi! +Ale tam, moja Pani, wielu innych siedzi? + + +P. ROLLISONOWA + +Jak to? — czyż to nie był głos mojego dziecięcia? +Niema owca pozna głos swojego jagnięcia +Śród najliczniejszej trzody — ach, to był głos taki! — +Ach, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki, +Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął! + + +SENATOR + +Syn Pani zdrów być musi, gdy tak głośno wrzasnął. + + +P. ROLLISONOWA + +/ pada na kolana / + +Jeśli masz ludzkie serce… + +/ Otwierają się drzwi od sali — słychać muzykę, — wbiega Panna ubrana jak na bal / + + +PANNA + + Monsieur le Sénateur — +Oh! je vous interromps, on va chanter le choeur +De «Don Juan»; et puis le concerto de Herz… + + +SENATOR + +Herz! choeur! tu także była mowa około serc. +Vous venez à propos, vous belle comme un coeur. +Moment sentimental! il pleut ici des coeurs. + +/ do Bajkowa / + +Żeby le grand-duc Michel ten kalambur wiedział, +Ma foi, to już bym dawno w radzie państwa siedział. + +/ do Panny / + +J'y suis — dans un moment. + + +P. ROLLISONOWA + + Panie, nie rzucaj nas +W rozpaczy, ja nie puszczę — + +/ chwyta za suknię / + + +PANNA + + Faites-lui donc grâce! + + +SENATOR + +Diable m'emporte, jeśli wiem, czego chce ta jędza. + + +P. ROLLISONOWA + +Chcę widzieć syna. + + +SENATOR + +/ z przyciskiem / + + Cesarz nie pozwala. + + +KS. PIOTR + + Księdza! + + +P. ROLLISONOWA + +Księdza przynajmniej poszlij, syn mój prosi księdza. +Może kona; — gdy ciebie płacz matki nie wzruszy, +Bój się Boga, dręcz ciało, ale nie gub duszy. + + +SENATOR + +C'est drôle; — kto te po mieście wszystkie plotki nosi, +Kto WaćPani powiedział, że on księdza prosi? + + +P. ROLLISONOWA + +/ pokazując Księdza Piotra / + +Ten ksiądz poczciwy mówił; on tygodni tyle +Biega, błaga, lecz nie chcą wpuścić i na chwilę. +Spytaj księdza, on powie… + + +SENATOR + +/ patrząc bystro na Księdza / + + To on wie? — poczciwy! — +No zgoda, zgoda, — dobrze, — Cesarz sprawiedliwy; +Cesarz księży nie wzbrania, owszem sam posyła, +Aby do moralności młodzież powróciła. +Nikt jak ja religiji nie ceni, nie lubi — + +/ wzdycha / + +Ach, ach, brak moralności, to, to młodzież gubi. +Eh bien, żegnam więc Panie. + + +P. ROLLISONOWA + +/ do Panny / + + Ach, Panienko droga! +Wstaw się ty jeszcze za mną, ach, na rany Boga! +Mój syn mały; — rok siedzi o chlebie i wodzie, +W zimnym, ciemnym więzieniu, bez odzieży, w chłodzie. + + +PANNA + +Est-il possible? + + +SENATOR + +/ w ambarasie / + + Jak to, jak to? on rok siedział? +Jak to, imaginez-vous — jam o tym nie wiedział! + +/ do Pelikana / + +Słuchaj, trzeba tę sprawę najpierwej rozpatrzyć, +Jeśli to prawda, uszy komisarzom natrzyć. + +/ do Rollisonowej / + +Soyez tranquille, przyjdź tu o siódmej godzinie. + + +P. KMITOWA + +Nie płacz tak, pan Senator nie wie o twym synie, +Jak się dowie, obaczysz, może oswobodzi. + + +P. ROLLISONOWA + +/ uradowana / + +Nie wie? — chce wiedzieć? o, niech mu Pan Bóg nagrodzi. +Ja to zawsze mówiłam ludziom: — być nie może +Tak okrutny, jak mówią, on stworzenie boże, +On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła — +Ludzie śmieli się; widzisz, jam prawdę mówiła. + +/ do Senatora / + +Tyś nie wiedział! — te łotry wszystko tobie tają. +Wierz mi, Panie, tyś łotrów otoczony zgrają; +Nie ich pytaj, nas pytaj, my wszystko powiemy, +Całą prawdę — + + +SENATOR + +/ śmiejąc się / + + No dobrze, o tym pomówiemy, +Dziś nie mam czasu, adieu. — Księżnej powiedz, Pani, +Że co można, to wszystko każę zrobić dla niej. + +/ grzecznie / + +Adieu, Madame Kmit, adieu — co mogę, to zrobię. + +/ do Księdza Piotra / + +Waść, księże, zostań, parę słów mam szepnąć tobie. + +/ do Panny / + +J'y suis dans un moment. + +/ Wszyscy odchodzą prócz dawnych osób / + + +SENATOR + +/ po pauzie do Lokajów / + + A szelmy, łajdaki! +Łotry, stoicie przy drzwiach i porządek taki? +Skórę wam zedrę, szelmy, służby was nauczę: + +/ do jednego Lokaja / + +Słuchaj — ty idź za babą — + +/ do Pelikana / + + Nie, Panu poruczę. +Skoro wyjdzie od Księżnej, daj jej pozwolenie +Widzieć syna i prowadź aż tam — tam, w więzienie, +Potem osobno zamknij, — tak, na cztery klucze. +C'en est trop — a łajdaki, służby was nauczę! + +/ rzuca się na krzesło / + + +LOKAJ + +/ ze drżeniem / + +Pan kazał wpuścić — + + +SENATOR + +/ schwytując się / + + Co? co? — ty śmiesz, ty! mnie gadać? +Toś wyuczył się w Polsce panu odpowiadać. +Stój, stój, ja cię oduczę. — Wieść go do kwatery +Policmejstra — sto kijów i tygodnie cztery +Na chleb i wodę — + + +PELIKAN + + Niech Pan Senator uważy, +Iż mimo tajemnicy i czujności straży +O biciu Rollisona niechętne osoby +Wieść roznoszą, i może wynajdą sposoby +Oczernić przed Cesarzem nasze czyste chęci, +Jeśli się temu śledztwu prędko łeb nie skręci. + + +DOKTOR + +Właśnie ja rozmyślałem nad tym, Jaśnie Panie. +Rollison od dni wielu cierpi pomieszanie; +Chce sobie życie odjąć, do okien się rzuca, +A okna są zamknięte… + + +PELIKAN + + On chory na płuca; +Nie należy w zamknionym powietrzu go morzyć; +Rozkażę mu więc okna natychmiast otworzyć. +Mieszka na trzecim piętrze — powietrza użyje… + + +SENATOR + +/ roztargniony / + +Wpuszczać mi na kark babę, gdy ja kawę piję; +Nie dadzą chwili — + + +DOKTOR + + Właśnie mówię, Jaśnie Panie, +Że potrzeba mieć większe o zdrowiu staranie. +Po obiedzie, mówiłem zawsze, niechaj Pan te +Sprawy odłoży na czas: — ça mine la santé. + + +SENATOR + +/ spokojnie / + +Eh, mon Docteur, przed wszystkim służba i porządek +Potem, to owszem dobrze na słaby żołądek; +To żółć porusza, a żółć fait la digestion. +Po obiedzie, ja mógłbym voir donner la question, +Kiedy tak każe służba: — en prenant son café, +Wiesz co, to chwila właśnie widzieć auto-da-fé. + + +PELIKAN + +/ odpychając Doktora / + +Jakże Pan z Rollisonem każe decydować? +Jeżeli on dziś jeszcze… umrze, to?… + + +SENATOR + + Pochować; +I pozwalam, jeżeli zechcesz, balsamować. +A propos balsam, Bajkow! — tobie by się zdało +Trochę balsamu, bo masz takie trupie ciało, +A żenisz się. Czy wiecie, on ma narzeczoną; + +/ Drzwi z lewej strony odmykają się — Lokaj wchodzi — Senator pokazując drzwi / + +Tę panienkę, tam patrzaj, białą i czerwoną. +Fi, pan młody, avec un teint si délabré, +Powinien byś brać ślub twój jak Tyber à Capré, +Nie pojmuję, jak oni mogli pannę zmusić +Pięknymi usteczkami słowo tak wykrztusić. + + +BAJKOW + +Zmusić? — Parions, że ja z nią za rok się rozwiodę +I potem co rok będę brał żoneczki młode; +Bez przymusu; dość spojrzeć na tę lub na ową: +C'est beau małej szlachciance być jenerałową. +Spytaj księdza, jeżeli zapłacze przy ślubie. + + +SENATOR + +A propos księdza + +/ do Księdza / + + pódź no, mój czarny cherubie! +Patrzcie, quelle figure! on ma l'air d'un poète — +Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bête? +Potrzeba go ożywić. — Masz rumu kieliszek. + + +KS. PIOTR + +Nie piję. + + +SENATOR + + No, kapłanie, pij! + + +KS. PIOTR + + Jestem braciszek. + + +SENATOR + +Braciszek czy stryjaszek, skądże to Waszeci +Wiedzieć, co po więzieniach robią cudze dzieci? +Czy to Waszeć chodziłeś z wieściami do matki? + + +KS. PIOTR + +Ja. + + +SENATOR + +/ do Sekretarza / + + Zapisz to wyznanie — a oto są świadki. + +/ do Księdza / + +A skądżeś o tym wiedział? he? ptaszek nie lada! +Spostrzegł się, że notują, i nie odpowiada. +W jakim klasztorze bractwo twe? + + +KS. PIOTR + + U bernardynów. + + +SENATOR + +A u dominikanów pewnie masz kuzynów? +Bo u dominikanów ten Rollison siedział. +No gadajże, skąd ty wiesz, kto ci to powiedział? +Słyszysz! — ja tobie każę — nie szepc mi po cichu. +Ja w imieniu Cesarza każę; słyszysz, mnichu? +Mnichu! czy ty słyszałeś o ruskim batogu? + +/ do Sekretarza / + +Zapisz, że milczał. + +/ do Księdza / + + Wszak ty służysz Panu Bogu — +Znasz ty teologiją — słuchaj, teologu. +Wiesz ty, że wszelka władza od Boga pochodzi, +Gdy władza każe mówić, milczeć się nie godzi. + +/ Ksiądz milczy / + +A czy wiesz, mnichu, że ja mógłbym cię powiesić, +I obaczym, czy przeor potrafi cię wskrzesić. + + +KS. PIOTR + +Jeśli kto władzę cierpi, nie mów, że jej słucha; +Bóg czasem daje władzę w ręce złego ducha. + + +SENATOR + +Jeżeli cię powieszę, a Cesarz się dowie, +Żem zrobił nieformalnie, a wiesz, co on powie? +«Ej, Senatorze, widzę, że się już ty bisisz». +A ty, mnichu, tymczasem jak wisisz, tak wisisz. +Pódź no bliżej, ostatni raz cię będę badał: +Wyznaj, kto tobie o tym biciu rozpowiadał? +He? — milczysz — już od Boga ty się nie dowiedział — +Kto mówił? — co? — Bóg? — anioł? — diabeł? + + +KS. PIOTR + + Tyś powiedział. + + +SENATOR + +/ obruszony / + +«Tyś?» — mnie mówić: tyś? — tyś, — ha, mnich! + + +DOKTOR + + Ha, kapcanie! +Mówi się Panu: Jaśnie Oświecony Panie. + +/ do Pelikana / + +Naucz go tam, jak mówić; ten mnich widzę z chlewa; +Daj mu tak — + +/ pokazuje ręką / + + +PELIKAN + +/ daje Księdzu policzek / + + Widzisz, ośle, Senator się gniewa. + + +KSIĄDZ + +/ do Doktora / + +Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił! +Ach, bracie, tą złą radą tyś sam się już dobił. +Dziś ty staniesz przed Bogiem. + + +SENATOR + + Co to? + + +BAJKOW + + On błaznuje. +Daj mu jeszcze raz w papę, niech nam prorokuje. + +/ daje mu szczutkę / + + +KS. PIOTR + +Bracie, i ty poszedłeś za jego przykładem! +Policzone dni twoje, pójdziesz jego śladem. + + +SENATOR + +Hej, posłać po Botwinkę! zatrzymać tu klechę — +Ja sam będę przy śledztwie, będziem mieć uciechę. +Obaczym, czy on będzie milczał tak upornie. +Ktoś go namówił. + + +DOKTOR + + Właśnie przedstawiam pokornie, +To jest rzecz umówiona, i te wszystkie spiski +Kieruje, jak wiem pewnie, Książę Czartoryski; + + +SENATOR + +/ schwytuje się za krzesła / + +Que me dites-vous là, mon cher, o Książęciu? +Impossible — + +/ do siebie / + + kto wie? — eh! — śledztwo lat dziesięciu, +Nim się Książę wyplącze, jeśli ja go splątam. + +/ do Doktora / + +Skądże wiesz? + + +DOKTOR + + Dawno, czynnie, sprawą się zaprzątam. + + +SENATOR + +I Pan mnie nie mówiłeś? + + +DOKTOR + + Jaśnie Pan nie słuchał; +Ja mówiłem, że ktoś to ten pożar rozdmuchał. + + +SENATOR + +Ktoś! ktoś! ale czy Książę? + + +DOKTOR + + Mam ślad oczywisty, +Mam doniesienia, skargi i przejęte listy. + + +SENATOR + +Listy Księcia? + + +DOKTOR + + Przynajmniej jest mowa o Księciu +W tych listach i o całym jego przedsięwzięciu, +I wielu profesorów — a głównym ogniskiem +Jest Lelewel. On tajnie kieruje tym spiskiem. + + +SENATOR + +/ do siebie / + +Ach, gdyby jaki dowód! choćby podejrzenie, +Ślad dowodu, cień śladu, choćby cieniów cienie! +Nieraz już mi o uszy obiła się mowa: +«To Czartoryski wyniósł tak Nowosilcowa». +Obaczym teraz, kto z nas będzie mógł się chwalić, +Czy ten, co umiał wynieść, czy ten, co obalić. + +/ do Doktora / + +Pójdź — que je vous embrasse — a! a! to rzecz inna, +Ja wraz zgadnąłem, że to sprawa nie dziecinna: +Ja wraz zgadnąłem, że to jest Książęcia sztuka. + + +DOKTOR + +/ poufale / + +I Pan zgadnął? — zje diabła, kto Pana oszuka. + + +SENATOR + +/ poważnie / + +Choć ja wiem o tym wszystkim, Panie Radco Stanu, +Jeśli odkryć dowody udało się Panu, +Ecoutez, daję Panu senatorskie słowo, +Naprzód pensyję roczną powiększę połową +I tę skargę za dziesięć lat służby policzę, +Potem może starostwo, dobra kanonicze, +Order — kto wie, nasz Cesarz wspaniale opłaca, +Ja go sam będę prosił, — już to moja praca. + + +DOKTOR + +Mnie też to kosztowało niemało zabiegów; +Ze szczupłej mojej płacy opłacałem szpiegów; +A wszystko z gorliwości o dobro Cesarza. + + +SENATOR + +/ biorąc go pod rękę / + +Mon cher, idź zaraz, weźmij mego sekretarza. +Wziąć te wszystkie papiery i opieczętować; + +/ do Doktora / + +Wieczorem będziem wszystko razem trutynować. + +/ do siebie / + +Ja pracowałem, śledztwo prowadziłem całe, +A on z tego odkrycia miałby zysk i chwałę! + +/ zamyśla się / + +/ do Sekretarza w ucho / + +Przyaresztuj Doktora razem z papierami. + +/ do Bajkowa, który wchodzi / + +To ważna sprawa, musim zatrudnić się sami. +Doktor wymknął się z pewnym słówkiem nieumyślnie, +Zbadałem go, a śledztwo ostatek wyciśnie. + +/ Pelikan, widząc względy Senatora, odprowadza Doktora i kłania mu się nisko / + + +DOKTOR + +/ do siebie / + +Niedawno mię odpychał — ho, ho, Pelikanie! +I ja go zepchnę, i tak, że już nie powstanie. + +/ do Senatora / + +Zaraz wracam. + + +SENATOR + +/ niedbale / + + O ósmej ja wyjeżdżam z miasta. + + +DOKTOR + +/ patrząc na zegarek / + +Co to? na mym zegarku godzina dwunasta? + + +SENATOR + +Już piąta. + + +DOKTOR + + Co, już piąta? — ledwie oczom wierzę. +Mój indeks na dwunastej, na samym numerze +Stanął i na dwunastej sam indeksu nosek; +Żeby choć o sekundę ruszył, choć o włosek! + + +KS. PIOTR + +Bracie, i twój już zegar stanął i nie ruszy +Do drugiego południa. — Bracie, myśl o duszy. + + +DOKTOR + +Czego ty chcesz? + + +PELIKAN + + Proroctwo tobie jakieś burczy. +Patrz, jak mu oczy błyszczą, istny wzrok jaszczurczy! + + +KS. PIOTR + +Bracie, Pan Bóg różnymi znakami ostrzega. + + +PELIKAN + +Ten braciszek coś bardzo wygląda na szpiega — + +/ Otwierają się drzwi z lewej strony, wchodzi mnóstwo dam wystrojonych, urzędników, gości, — za nimi muzyka / + + +P. GUBERNATOROWA + +Czy można? + + +P. SOWIETNIKOWA + +C'est indigne! + + +P. JENERAŁOWA + + Ah! mon cher Sénateur, +Czekamy, posyłamy! + + +P. SOWIETNIKOWA + + Vraiment, c'est un malheur. + + +WSZYSTKIE + +/ razem / + +Wreszcie przyszłyśmy szukać. + + +SENATOR + + Cóż to? — jaka gala! + + +DAMA + +I tu możemy tańczyć, dość obszerna sala. + +/ stają i szykują się do tańca / + + +SENATOR + +Pardon, mille pardons, j'étais très occupé: +Que vois-je, un menuet? parfaitement groupé! +Cela m'a rappelé les jours de ma jeunesse! + + +KSIĘŻNA + +Ce n'est qu'une surprise. + + +SENATOR + + Est-ce vous, ma déesse! +Que j'aime cette danse, une surprise? ah! dieux! + + +KSIĘŻNA + +Vous danserez, j'espère. + + +SENATOR + + Certes, et de mon mieux. + +/ Muzyka gra menueta z «Don Juana» — z lewej strony stoją czynownicy, czyli urzędnicy i urzędniczki — z prawej kilku z młodzieży, kilku młodych oficerów rosyjskich, kilku starych ubranych po polsku i kilka młodych dam. — Na środku menuet. Senator tańczy z narzeczoną Bajkowa; Bajkow z Księżną / + + +*BAL* + + +*SCENA ŚPIEWANA* + + +*Z PRAWEJ STRONY* + + +DAMA + + Patrz, patrz starego, jak się wije, + Jak sapie, oby skręcił szyję. + +/ do Senatora / + + Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan! + +/ na stronę / + + Il crévera dans l'instant. + + +MŁODY CZŁOWIEK + + Patrz, jak on łasi się i liże, + Wczora mordował, tańczy dziś; + Patrz, patrz, jak on oczyma strzyże, + Skacze jak w klatce ryś. + + +DAMA + + Wczora mordował i katował, + I tyle krwi niewinnej wylał; + Patrz, dzisiaj on pazury schował + I będzie się przymilał. + + +*Z LEWEJ STRONY* + + +KOLLESKI REGESTRATOR + +/ do Sowietnika / + + Tańczy Senator, czy widzicie, + Ej, Sowietniku, pódźmy w tan. + + +SOWIETNIK + + Uważaj, czy to przyzwoicie, + Byś ze mną tańczył Pan. + + +REGESTRATOR + + Ale tu znajdziem kilka dam. + + +SOWIETNIK + + A nie o to idzie rzecz; + Ja sobie wolę tańczyć sam + Niż z tobą — pódźże precz. + + +REGESTRATOR + + Skądże to? + + +SOWIETNIK + + Jestem sowietnikiem. + + +REGESTRATOR + + Ja jestem oficerski syn. + + +SOWIETNIK + + Mój Panie, ja nie tańczę z nikim, + Kto ma tak niski czyn. + +/ do Pułkownika / + + Pódź, Pułkowniku, pódźże w taniec, + Widzisz, że tańczy sam Senator. + + +PUŁKOWNIK + + Jaki tam gadał oszarpaniec? + +/ pokazując Regestratora / + + +SOWIETNIK + + Kolleski Regestrator! + + +PUŁKOWNIK + + Ta szuja, istne jakubiny! + + +DAMA + +/ do Senatora / + + Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan. + + +SOWIETNIK + +/ z gniewem / + + Jak tu pomieszały się czyny! + + +DAMA + + Il crévera dans l'instant. + + +LEWA STRONA + +/ chórem / + + +DAMY + + Ah! quelle beauté, quelle grâce! + + +MĘŻCZYŹNI + + Jaka to świetność, przepych jaki! + + +PRAWA STRONA + +/ chórem / + + +MĘŻCZYŹNI + + Ach, łotry, szelmy, ach, łajdaki! + Żeby ich piorun trzasł. + + +SENATOR + +/ tańcząc, do Gubernatorowej / + + Chcę zrobić znajomość Starosty, + On piękną żonę, córkę ma; + Ale zazdrosny — + + +GUBERNATOR + +/ biegąc za Senatorem / + + To człek prosty; + Niech Pan to na nas zda. + +/ podchodzi do Starosty / + + A żona Pańska? + + +STAROSTA + + W domu siedzi. + + +GUBERNATOR + + A córki? + + +STAROSTA + + Jedną tylko mam. + + +GUBERNATOROWA + + I córka balu nie odwiedzi? + + +STAROSTA + + Nie! + + +GUBERNATOROWA + + Pan tu sam? + + +STAROSTA + + Ja sam. + + +GUBERNATOR + + I żona nie zna Senatora? + + +STAROSTA + + Dla siebie tylko żonę mam. + + +GUBERNATOROWA + + Chciałam wziąć córkę Pańską wczora. + + +STAROSTA + + Usłużność Pani znam. + + +GUBERNATOR + + Tu w menuecie para zbywa, + Senator potrzebuje dam. + + +STAROSTA + + Moja córka w parach nie bywa, + Jej parę znajdę sam. + + +GUBERNATOROWA + + Mówiono, że tańczy i grywa, + Senator chciał zaprosić sam. + + +STAROSTA + + Widzę, że pan Senator wzywa + Na raz po kilka dam. + + +LEWA STRONA + +/ chórem / + + Jaka muzyka, jaki śpiew. + Jak pięknie meblowany dom. + + +PRAWA STRONA + +/ chórem / + + Te szelmy z rana piją krew, + A po obiedzie rom. + + +SOWIETNIK + +/ pokazując Senatora / + + Drze ich, to prawda, lecz zaprasza, + Takiemu dać się drzeć nie żal. + + +STAROSTA + + Po turmach siedzi młodzież nasza, + Nam każą iść na bal. + + +OFICER ROSYJSKI + +/ do Bestużewa / + + Nie dziw, że nas tu przeklinają, + Wszak to już mija wiek, + Jak z Moskwy w Polskę nasyłają + Samych łajdaków stek. + + +STUDENT + +/ do Oficera / + + Patrz, jak się Bajkow, Bajkow rucha, + Co to za mina, co za ruch! + Skacze jak po śmieciach ropucha, + Patrz, patrz, jak nadął brzuch. + Wyszczerzył zęby, nazbyt łyknął, + Patrz, jak otwiera gębę on, + Słuchaj, ach, słuchaj, Bajkow ryknął. + +/ Bajkow nuci / + +/ do Bajkowa / + + Mon Général, quelle chanson! + + +BAJKOW + +/ śpiewa pieśń Beranżera / + + Quel honneur, quel bonheur! + Ah! monsieur le sénateur! + Je suis votre humble serviteur, etc. etc. + + +STUDENT + + Général, ce sont vos paroles? + + +BAJKOW + + Oui. + + +STUDENT + + Je vous en fais compliment. + + +JEDEN Z OFICERÓW + +/ śmiejąc się / + + Ces couplets sont vraiment fort drôles, + Quel ton satirique et plaisant! + + +MŁODY CZŁOWIEK + + Pour votre muse sans rivale + Je vous ferais académicien. + + +BAJKOW + +/ w ucho, — pokazując Księżną / + + Senator dziś będzie rogal. + + +SENATOR + +/ w ucho, — pokazując narzeczoną Bajkowa / + + Va, va, je te coifferai bien. + + +PANNA + +/ tańcząc, do Matki / + + Nazbyt ohydni, nazbyt starzy. + + +MATKA + +/ z prawej strony / + + Jeśli ci zbrzydnął, to go rzuć. + + +SOWIETNIKOWA + +/ z prawej strony / + + Jak mojej córeczce do twarzy. + + +STAROSTA + + Jak od nich rumem czuć. + + +SOWIETNIKOWA DRUGA + +/ do córki stojącej obok / + + Tylko, Zosieńku, podnieś wzrok. + Może Senator cię obaczy. + + +STAROSTA + + Jeżeli o mnie się zahaczy, + Dam rękojeścią + +/ biorąc za karabelą / + + — w bok + + +LEWA STRONA + +/ chórem / + + Ach, jaka świetność, przepych jaki! + Ah, quelle beauté, quelle grâce! + + +PRAWA STRONA + + Ach, szelmy, łotry, ach, łajdaki! + Żeby ich piorun trzasł. + + +*Z PRAWEJ STRONY MIĘDZY MŁODZIEŻĄ* + + +JUSTYN POL + +/ do Bestużewa, pokazując na Senatora / + + Chcę mu scyzoryk mój w brzuch wsadzić + Lub zamalować w pysk. + + +BESTUŻEW + + Cóż stąd, jednego łotra zgładzić + Lub obić, co za zysk? + Oni wyszukają przyczyny, + By uniwersytety znieść, + Krzyknąć, że ucznie jakubiny, + I waszą młodzież zjeść. + + +JUSTYN POL + + Lecz on zapłaci za męczarnie, + Za tyle krwi i łez. + + +BESTUŻEW + + Cesarz ma u nas liczne psiarnie, + Cóż, że ten zdechnie pies. + + +POL + + Nóż świerzbi w ręku, pozwól ubić. + + +BESTUŻEW + + Ostrzegam jeszcze raz! + + +POL + + Pozwól przynajmniej go wyczubić. + + +BESTUŻEW + + A zgubić wszystkich was. + + +POL + + Ach, szelmy, łotry, ach, zbrodniarze! + + +BESTUŻEW + + Muszę ciebie wywieść za próg. + + +POL + + Czyż go to za nas nikt nie skarze? +Nikt się nie pomści? + +/ odchodzą ku drzwiom / + + +KS. PIOTR + + — Bóg! + +/ Nagle muzyka się zmienia i gra arią Komandora / + + +TAŃCZĄCY + + Co to jest? — co to? + + +GOŚCIE + + Jaka muzyka ponura! + + +JEDEN + +/ patrząc w okna / + +Jak ciemno, patrz no, jaka zebrała się chmura. + +/ zamyka okno — słychać z dala grzmot / + + +SENATOR + +Cóż to? Czemu nie grają? + + +DYREKTOR MUZYKI + + Zmylili się. + + +SENATOR + + Pałki! + + +DYREKTOR + +Bo to miano grać różne z opery kawałki, +Oni nie zrozumieli, i stąd zamieszanie. + + +SENATOR + +No, no, no — arrangez donc — no, panowie — panie. + +/ Słychać krzyk wielki za drzwiami / + + +PANI ROLLISON + +/ za drzwiami, okropnym głosem / + +Puszczaj mię! Puszczaj. + + +SEKRETARZ + + Ślepa! + + +LOKAJ + +/ strwożony / + + Widzi — patrz, jak sadzi +Po schodach, zatrzymajcie! + + +DRUDZY LOKAJE + + Kto jej co poradzi! + + +PANI ROLLISON + +Ja go znajdę tu, tego pijaka, tyrana! + + +LOKAJ + +/ chce zatrzymać — ona obala jednego z nich / + +A! patrz, jak obaliła — a! a! opętana. + +/ uciekają / + + +PANI ROLLISON + +Gdzie ty! — znajdę cię, mozgi na bruku rozbiję — +Jak mój syn! Ha, tyranie! syn mój, syn nie żyje! +Wyrzucili go oknem — czy ty masz sumnienie? +Syna mego tam z góry, na bruk, na kamienie. +Ha, ty pijaku stary, zbryzgany krwią tylu +Niewiniątek, pódź! — gdzie ty, gdzie ty, krokodylu? +Ja ciebie tu rozedrę, jak mój Jaś, na sztuki. — +Syn! wyrzucili z okna, z klasztoru, na bruki. +Me dziecię, mój jedynak! mój ojciec-żywiciel — +A ten żyje, i Pan Bóg jest, i jest Zbawiciel! + + +KS. PIOTR + +Nie bluźń, kobieto; syn twój zraniony, lecz żyje. + + +PANI ROLLISON + +Żyje? syn żyje? czyje to są słowa, czyje? +Czy to prawda, mój księże? — Ja zaraz pobiegłam — +«Spadł» krzyczą, — biegę — wzięli — i zwłok nie dostrzegłam: +Zwłok mego jedynaka. — Ja biedna sierota! +Zwłok syna nie widziałam. Widzisz — ta ślepota! +Lecz krew na bruku czułam — przez Boga żywego +Tu czuję — krew tę samą, tu krew syna mego, +Tu jest ktoś krwią zbryzgany — tu, tu jest kat jego! + +/ Idzie prosto do Senatora — Senator umyka się — Pani Rollison pada zemdlona na ziemię — Ks. Piotr podchodzi do niej ze Starostą — słychać uderzenie piorunu / + + +WSZYSCY + +/ zlęknieni / + +Słowo stało się ciałem! — To tu! + + +INNI + + Tu! Tu! + + +KS. PIOTR + + Nie tu. + + +JEDEN + +/ patrząc w okno / + +Jak blisko — w sam róg domu uniwersytetu. + + +SENATOR + +/ podchodzi do okna / + +Okna Doktora! + + +KTOŚ Z WIDZÓW + + Słyszysz w domu krzyk kobiéty? + + +KTOŚ NA ULICY + +/ śmiejąc się / + +Cha — cha — cha — diabli wzięli. + +/ Pelikan wbiega zmieszany / + + +SENATOR + + Nasz Doktor? + + +PELIKAN + + Zabity +Od piorunu. Fenomen ten godzien rozbiorów: +Około domu stało dziesięć konduktorów, +A piorun go w ostatnim pokoju wytropił, +Nic nie zepsuł i tylko ruble srebrne stopił, +Srebro leżało w biurku, tuż u głów Doktora, +I zapewne służyło dziś za konduktora. + + +STAROSTA + +Ruble rosyjskie, widzę, bardzo niebezpieczne. + + +SENATOR + +/ do Dam / + +Panie zmieszały taniec — jak Panie niegrzeczne. + +/ widząc, te ratują Panią Rollison / + +Wynieście ją, wynieście — pomóc tej kobiecie. +Wynieście ją. + + +KS. PIOTR + + Do syna? + + +SENATOR + + Wynieście, gdzie chcecie. + + +KS. PIOTR + +Syn jej jeszcze nie umarł, on jeszcze oddycha, +Pozwól mnie iść do niego. + + +SENATOR + + Idź, gdzie chcesz, do licha! + +/ do siebie / + +Doktor zabity, ach! ach! ach! c'est inconcevable! +Ten ksiądz mu przepowiedział — ah! ah! ah! c'est diable! + +/ do kompanii / + +No i cóż w tym strasznego? — wiosną idą chmury, +Z chmury piorun wypada: — taki bieg natury. + + +SOWIETNIKOWA + +/ do męża / + +Już gadajcie, co chcecie, a strach zawsze strachem. +Ja nie chcę dłużej z wami być pod jednym dachem; +Mówiłam: mężu, nie leź do tych spraw dziecinnych — +Pókiś knutował Żydów, chociaż i niewinnych, +Milczałam — ale dzieci; — a widzisz Doktora? + + +SOWIETNIK + +Głupia jesteś. + + +SOWIETNIKOWA + + Do domu wracam, jestem chora. + +/ Słychać znowu grzmot — wszyscy uciekają; naprzód lewa, potem prawa strona. — Zostaje Senator, Pelikan, Ks. Piotr / + + +SENATOR + +/ patrząc za uciekającymi / + +Przeklęty Doktor! żyjąc nudził mię do mdłości, +A jak zdechł, patrzaj, jeszcze rozpędza mi gości. + +/ do Pelikana / + +Voyez, jak ten ksiądz patrzy — voyez, quel oeil hagard; +To jest dziwny przypadek, un singulier hasard. +Powiedz no, mój księżuniu, czy znasz jakie czary, +Skąd przewidziałeś piorun? — może boskie kary? + +/ Ksiądz milczy / + +Prawdę mówiąc, ten Doktor troszeczkę przewinił, +Prawdę mówiąc, ten Doktor nad powinność czynił. +On aurait fort à dire — kto wie, są przestrogi — +Mój Boże, czemu prostej nie trzymać się drogi! +No i cóż, księże? — milczy!… milczy i zwiesił nos. +Ale go puszczę wolno: — on dirait bien des choses!… + +/ zamyśla się / + + +PELIKAN + +Cha! cha! cha! jeśli śledztwo jest niebezpieczeństwem, +Toć by nas przecie piorun zaszczycił pierwszeństwem. + + +KS. PIOTR + +Opowiem wam dwie dawne, ale pełne treści… + + +SENATOR + +/ ciekawy / + +O piorunie? — Doktorze? — mów! + + +KS. PIOTR + + — dwie przypowieści. +Onego czasu w upał przyszli ludzie różni +Zasnąć pod cieniem muru; byli to podróżni. +Między nimi był zbójca, a gdy inni spali, +Anioł Pański zbudził go: «Wstań, bo mur się wali». +On zbójca był ze wszystkich innych najzłośliwszy: +Wstał, a mur inne pobił. On ręce złożywszy +Bogu dziękował, że mu ocalono zdrowie. +A Pański anioł stanął przed nim i tak powie: +«Ty najwięcej zgrzeszyłeś! kary nie wyminiesz, +Lecz ostatni najgłośniej, najhaniebniej zginiesz». + +A druga powieść taka. — Za czasu dawnego, +Pewny wódz rzymski pobił króla potężnego; +I kazał na śmierć zabić wszystkie niewolniki, +Wszystkie rotmistrze pułków i wszystkie setniki. +Ale króla samego przy życiu zostawił, +Tudzież starosty, tudzież pułkowniki zbawił. — +I mówili do siebie głupi więźnie owi: +«Będziem żyć, podziękujmy za życie wodzowi». +Aż jeden żołnierz rzymski, co im posługował, +Rzekł im: «Zaprawdę wódz was przy życiu zachował; +Bo was przykuje przy swym tryumfalnym wozie +I będzie oprowadzał po całym obozie, +I do miasta powiedzie; bo wy z tych jesteście, +Których wodzą po Rzymie, onym sławnym mieście, +Aby lud rzymski krzyknął: Patrzcie, co wódz zrobił, +On takie króle, takie pułkowniki pobił. +Potem, gdy was w łańcuchach złotych oprowadzi, +Odda was w ręce kata, a kat was osadzi +Na głębokie, podziemne i ciemne wygnanie, +Kędy będzie płacz wieczny i zębów zgrzytanie». +Tak mówił żołnierz rzymski; — do żołnierza tego +Król gromiąc rzekł: «Twe słowa są słowa głupiego, +Czyś ty kiedy na ucztach z twoim wodzem siedział, +Ażebyś jego rady, jego myśli wiedział?» +Zgromiwszy, pił i śmiał się z swymi współwięźniami, +Ze swymi hetmanami i pułkownikami. + + +SENATOR + +/ znudzony / + +Il bat la campagne… Księże, gdzie chcesz, ruszaj sobie. +Jeśli cię jeszcze złowię, tak skórę oskrobię, +Że cię potem nie pozna twa matka rodzona +I będziesz mi wyglądał jak syn Rollisona. + +/ Senator odchodzi do swoich pokojów z Pelikanem. Ks. Piotr idzie ku drzwiom i spotyka Konrada, który, prowadzony na śledztwo od dwóch żołnierzy, ujrzawszy Księdza wstrzymuje się i patrzy nań długo / + + +KONRAD + +Dziwna rzecz, nie widziałem nigdy tej postaci, +A znam go, jak jednego z mych rodzonych braci. +Czy to we śnie! — tak, we śnie, teraz przypomniałem, +Taż sama twarz, te oczy, we śnie go widziałem. +On to, zdało się, że mię wyrywał z otchłani. + +/ do Księdza / + +Mój księże, choć jesteśmy mało sobie znani, +Przynajmniej ksiądz mię nie znasz: przyjmij dziękczynienie +Za łaskę, którą tylko zna moje sumienie. +Drodzy są i widziani we śnie przyjaciele, +Gdy prawdziwych na jawie widzim tak niewiele. +Weź, proszę, ten pierścionek, przedaj; daj połowę +Ubogim, drugą na mszę za dusze czyscowe; +Wiem, co cierpią, jeżeli czyściec jest niewolą; +Mnie, kto wie, czy już kiedy słuchać mszy pozwolą. + + +KS. PIOTR + +Pozwolą — Za pierścionek ja ci dam przestrogę. +Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę; +Będziesz w wielkich, bogatych i rozumnych tłumie, +Szukaj męża, co więcej niźli oni umie; +Poznasz, bo cię powita pierwszy w Imię Boże. +Słuchaj, co powie… + + +KONRAD + +/ wpatrując się / + + Cóż to? tyżeś?… czy być może? +Stój na chwilę… dla Boga… + + +KS. PIOTR + + Bywaj zdrów! nie mogę. + + +KONRAD + +Jedno słowo… + + +ŻOŁNIERZ + + Nie wolno! każdy w swoję drogę. — + + + +SCENA IX. NOC DZIADÓW + +/ Opodal widać kaplicę — smętarz — Guślarz i Kobieta w żałobie / + + +GUŚLARZ + + Już idą w cerkiew gromady + I wkrótce zaczną się Dziady, + Iść nam pora, już noc głucha. + + +KOBIETA + + Ja tam nie pójdę, guślarzu, + Ja chcę zostać na smętarzu, + Chcę jednego widzieć ducha: + Tego, co przed laty wielu + Zjawił się po mym weselu, + Co pośród duchów gromady + Stanął nagle krwawy, blady, + I mnie dzikim okiem łowił, + I ani słowa nie mówił. + + +GUŚLARZ + + On żył może, gdym go badał, + Dlatego nie odpowiadał. + Bo na duchów zgromadzenie, + W tajemniczą noc na Dziady, + Można wzywać żywych cienie. + Ciała będą u biesiady + Albo u gry, albo w boju, + I zostaną tam w pokoju; + Dusza zwana po imieniu + Objawia się w lekkim cieniu; + Lecz póki żyje, ust nie ma, + Stoi biała, głucha, niema. + + +KOBIETA + + Cóż znaczyła w piersiach rana? + + +GUŚLARZ + + Widać, że w duszę zadana. + + +KOBIETA + + Ja tu sama zgubię drogę. + + +GUŚLARZ + + Ja tu z tobą zostać mogę. + Tam beze mnie zrobią czary, + Jest tam inny guślarz stary. — + Czy słyszysz te śpiewy w dali? + Już się tam ludzie zebrali. + Pierwszą klątwę już zaklęli, + Klątwę wianka i kądzieli, + Wezwali powietrznych duchów. + Widzisz tych świateł tysiące, + Jakby gwiazdy spadające? + Ten ognistych ciąg łańcuchów? + To powietrznych roje duchów. + Patrz, już nad kaplicą świecą + Pod czarnym niebios obszarem, + Jak gołębie, kiedy lecą + W nocy nad miasta pożarem, + Gdy białymi skrzydeł puchy + Odbijając żar ogniska, + Ptastwo jak stado gwiazd błyska. + + +KOBIETA + + On nie będzie z tymi duchy! + + +GUŚLARZ + + Widzisz, blask z kaplicy bucha, + Teraz klęli ognia władzą; + Ciała w nocy złego ducha + Z pustyń, z mogił wyprowadzą. + Tędy będą ciągnąć duchy. + Poznasz go, jeśli pamiętasz, + Ukryj się ze mną w dąb suchy, + W ten dąb suchy i wygniły, + Tu się niegdyś wróżki kryły. + Już rusza się cały smętarz, + Rozwierają się mogiły, + Wybuchnął płomyk niebieski; + Podskakują w górę deski, + Wysuwają potępieńce + Blade głowy, długie ręce; + Widzisz oczy jak zarzewie, + Schowaj oczy, skryj się w drzewie. + Upiór z dala wzrokiem piecze, + Lecz guślarza nie urzecze. + Ha! + + +KOBIETA + + Co widzisz? + + +GUŚLARZ + + Trup to świeży! + W nie zgniłej jeszcze odzieży. + Dymem siarki trąci wkoło, + Czarne ma jak węgiel czoło. + Zamiast oczu — w jamach czaszki + Żarzą się dwie złote blaszki, + A w środku każdego kółka + Siedzi diablik, jak w źrenicy, + I wywraca wciąż koziołka, + Miga lotem błyskawicy. + + Trup tu bieży, zębem zgrzyta, + Z ręki przelewa do ręki, + Jak gdyby z sita do sita, + Wrzące srebro — słyszysz jęki? + + +WIDMO + +Gdzie kościół? — gdzie kościół — gdzie Boga lud chwali? + Gdzie kościół, ach, pokaż, człowiecze. +Ach, widzisz, jak we łbie ten dukat mię pali, + Jak srebro stopione dłoń piecze. +Ach, wylej, człowieku, dla biednej sieroty, + Dla więźnia jakiego, dla wdowy, +Ach, wylej mi z ręki żar srebrny i złoty, + I dukat ten wyłup mi z głowy. +Ty nie chcesz! ha, kruszec przelewać ja muszę + Aż kiedyś ten dzieci pożerca +Wyzionie łakomą, bezdenną swą duszę, + Ten kruszec mu wleję do serca. +A potem przez oczy, przez uszy wyleję + I znowu tym wleję korytem, +I będę tym trupem obracać jak sitem, + Naleję, wyleję, przesieję! +Ach, kiedyż przez niego ten kruszec przesieję! +Ach, czekać tak długo! — goreję! goreję! + +/ ucieka / + + +GUŚLARZ + + Ha! + + +KOBIETA + + Co widzisz? + + +GUŚLARZ + + Ha, jak blisko! + Drugi wylazł, ku nam bieży, + Jakie obrzydłe trupisko! + Blade, tłuste, trup to świeży, + I strój świeży ma na ciele, + Ubrany jak na wesele; + I gad niedawno go toczy, + Ledwie mu wpół wygryzł oczy. + + Od kaplicy w stronę skoczył, + Czart go uwiódł, czart zamroczył, + Nie puści go do kaplicy. + Czart przybrał postać dziewicy; + I na trupa rączką kiwa, + Okiem mruga, śmiechem wzywa; + Skacze ku niej trup zwiedziony, + Z grobu na grób, jak szalony. + I rękami, i nogami + Wije, jak wiatrak skrzydłami — + Już pada do jej uścisków; + Wtem spod nóg jego wytryska + Dziesięć długich, czarnych pysków; + Wyskakują czarne psiska, + Od nóg lubej go porwały + I targają na kawały, + Członki krwawym pyskiem trzęsą, + Po polu roznoszą mięso. + + Psy zniknęły. — Nowe dziwo, + Każda część trupa jest żywą: + Wszystkie jak oddzielne trupy + Biegą zebrać się do kupy. + Głowa skacze jak ropucha + I nozdrzami ogień bucha; + Czołgają się piersi trupa + Jak wielka żółwia skorupa — + Już zrosła się głowa z ciałem, + Jak krokodyl bieży cwałem. + Oderwanej ręki palce + Drżą, wiją się jak padalce; + Dłoń za piasek chwyta, grzebie, + I ciągnie rękę do siebie, + I nogi się przyczołgały, + I znowu trup wstaje cały. + Znowu wabi ulubiona, + Znowu pada w jej ramiona, + Znowu go porwały czarty, + I znowu w sztuki rozdarty — + Ha! niech go więcej nie widzę! + + +KOBIETA + + Tak się boisz? + + +GUŚLARZ + + Tak się brzydzę! + Żółwie, padalce, ropuchy: + W jednym trupie tyle gadów! + + +KOBIETA + + On nie będzie z tymi duchy! + + +GUŚLARZ + + Wkrótce, wkrótce koniec Dziadów. + Słyszysz — trzeci kur już pieje; + Tam śpiewają ojców dzieje, + I rozchodzą się gromady. + + +KOBIETA + + I nie przyszedł on na Dziady! + + +GUŚLARZ + + Jeśli duch ten jeszcze w ciele, + Wymów teraz jego imię, + Ja na czarodziejskie ziele + W tajemniczym zaklnę rymie; + I duch ciało swe zostawi, + I przed tobą się objawi. + + +KOBIETA + + Wymówiłam — + + +GUŚLARZ + + On nie słucha — + Ja zakląłem. + + +KOBIETA + + Nie ma ducha! + + +GUŚLARZ + + O kobieto! twój kochanek + Albo zmienił ojców wiarę, + Albo zmienił imię stare. + Widzisz, już zbliża się ranek, + Gusła nasze moc straciły, + Nie pokaże się twój miły. + +/ wychodzą z drzewa / + + Cóż to? cóż to! — patrz: z zachodu, + Tam od Giedymina grodu, + Śród gęstych kłębów zamieci + Kilkadziesiąt wozów leci, + Wszystkie lecą ku północy, + Lecą ile w koniach mocy. + Widzisz, jeden tam na przedzie. + W czarnym stroju — + + +KOBIETA + + On! + + +GUŚLARZ + + Tu jedzie. + + +KOBIETA + + I znowu nazad zawrócił, + I tylko raz okiem rzucił, + Ach, raz tylko, — jakie oko! + + +GUŚLARZ + + Pierś miał zbroczoną posoką, + Bo w tej piersi jest ran wiele: + Straszne cierpi on katusze, + Tysiąc mieczów miał on w ciele, + A wszystkie przeszły — aż w duszę. + Śmierć go chyba z ran uleczy. + + +KOBIETA + + Któż weń wraził tyle mieczy? + + +GUŚLARZ + + Narodu nieprzyjaciele. + + +KOBIETA + + Jedną ranę miał na czole, + Jedną tylko i niewielką, + Zda się być czarną kropelką. + + +GUŚLARZ + + Ta największe sprawia bole; + Jam ją widział, jam ją zbadał; + Tę ranę sam sobie zadał, + Śmierć z niej uleczyć nie może. + + +KOBIETA + + Ach, ulecz go, wielki Boże! + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska. + +ISBN-978-83-288-7456-5 +Adam Mickiewicz + +Dziady. Poema +Dziadów część IV + +ISBN 978-83-288-7443-5 + + +/ Mieszkanie Księdza — stół nakryty, tylko co po wieczerzy — Ksiądz — Pustelnik — Dzieci — dwie świece na stole — lampa przed obrazem Najświętszej Panny Marii — na scienie zegar bijący. / + + + + + +Ich hab alle mürbe Leichenschleier auf, die in Särgen lagen — ich entfernte den erhabenen Trost der Ergebung, bloss um mir immer fort zu sagen: „Ach, so war es ja nicht! — Tausend Freuden sind auf ewig nachgeworfen in Grüfte und [du] stehst allein hier und überrechnest sie!” Dürftiger! Dürftiger! Schlage nicht das ganze zerrissene Buch der Vergangenheit auf!… Bist du noch nicht traurig genug? + +Jean Paul + + +KSIĄDZ + +Dzieci, wstawajmy od stoła! +Teraz, po powszednim chlebie, +Klęknijcie przy mnie dokoła, +Podziękujmy Ojcu w niebie. +Dzień dzisiejszy Kościół święci +Za tych spółchrześcijan dusze, +Którzy spomiędzy nas wzięci +Czyscowe cierpią katusze. +Za nich ofiarujmy Bogu. + +/ rozkłada książkę / + +Oto stosowna nauka. + + +DZIECI + +/ czytają / + +„Onego czasu…” + + +KSIĄDZ + + Kto tam? kto tam stuka? + +/ Pustelnik wchodzi ubrany dziwacznie. / + + +DZIECI + +Jezus, Maryja! + + +KSIĄDZ + + Któż to jest na progu? + +/ zmieszany / + +Ktoś ty taki?… po co?… na co? + + +DZIECI + +Ach, trup, trup! upiór, ladaco! +W imię Ojca!… zgiń, przepadaj! + + +KSIĄDZ + +Ktoś ty, bracie? odpowiadaj. + + +PUSTELNIK + +/ powolnie i smutnie / + +Trup… trup!… tak jest, moje dziecię. + + +DZIECI + +Trup… trup… ach! ach! nie bierz tata! + + +PUSTELNIK + +Umarły!… o nie! tylko umarły dla świata! +Jestem pustelnik, czy mnie rozumiecie? + + +KSIĄDZ + +Skąd przychodzisz tak nierano? +Kto jesteś? jakie twe miano? +Kiedy się tobie przypatruję z bliska, +Zdaje się, że cię kiedyś widziałem w tej stronie. +Powiedz, mój bracie, jakiegoś ty rodu? + + +PUSTELNIK + +O tak! tak, byłem tutaj… o, dawno! za młodu! +Przed śmiercią!… będzie trzy lata! +Lecz co tobie do mego rodu i nazwiska? +Gdy dzwonią po umarłym, dziad stoi przy dzwonie, +Pytają ludzie, kto zeszedł ze świata? + +/ udając dziada / + +„A na co ta ciekawość? zmów tylko pacierze”. +Otóż ja także umarły dla świata. +Na co tobie ciekawość, zmów tylko pacierze. +Nazwiska. + +/ patrzy na zegar / + + jeszcze rano… powiedzieć nie mogę; +Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju, +I dążę do tegoż kraju. +Mój Księże, pokaż, jeśli wiesz, drogę! + + +KSIĄDZ + +/ łagodnie, z uśmiechem / + +Dróg śmierci pokazywać nie chciałbym nikomu. + +/ poufale / + +My, księża, tylko błędne prostujemy ścieżki. + + +PUSTELNIK + +/ z żalem / + +Inni błądzą, Ksiądz w małym, ale własnym domu, +Czy to na wielkim świecie pokój lub zamieszki, +Czy gdzie naród upada, czy kochanek ginie, +O nic nie dbasz usiadłszy z dziećmi przy kominie. +A ja się męczę w słotnej, ciemnej porze! +Słyszysz, jaki szturm na dworze? +Czy widzisz łyskanie gromu? + +/ ogląda się / + +Błogosławione życie w małym, własnym domu! + +/ śpiewa / + + Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy, + I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy. + W cichym, własnym domu! + +/ śpiewa / + + Z pałaców sterczących dumnie + Znijdź, piękna, do mojej chatki; + Znajdziesz u mnie świeże kwiatki, + Czułe serce znajdziesz u mnie. + Widzisz ptasząt zalecanki, + Słyszysz srebrny szmer strumyka; + Dla kochanka i kochanki + Dosyć domku pustelnika. + + +KSIĄDZ + +Kiedy tak chwalisz mój dom i kominek, +Patrz, oto ogień służąca nakłada, +Siądź i pogrzej się; tobie potrzebny spoczynek. + + +PUSTELNIK + +Pogrzej się! dobra, Księże, arcyprzednia rada! + +/ śpiewa pokazując na piersi / + + Nie wiesz, jaki tu żar płonie, + Mimo deszczu, mimo chłodu, + Zawsze płonie! + Nieraz chwytam śniegu, lodu, + Na gorącym cisnę łonie; + I śnieg tonie, i lód tonie, + Z piersi moich para bucha, + Ogień płonie! + Stopiłby kruszce i głazy, + Gorszy niż ten tysiąc razy, + +/ pokazując kominek / + + Milion razy! + I śnieg tonie, i lód tonie, + Z piersi moich para bucha, + Ogień płonie! + + +KSIĄDZ + +/ na stronie / + +Ja swoje, a on swoje; — nie widzi, nie słucha. + +/ do Pustelnika / + +Jednak do nitki przemoczony wszystek, +Zbladłeś, przeziąbłeś strasznie, drżysz jak listek. +Ktokolwiek jesteś, długą przejść musiałeś drogę. + + +PUSTELNIK + +Kto jestem?… jeszcze rano… powiedzieć nie mogę. +Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju, +A dążę do tegoż kraju. +Tymczasem małą dam tobie przestrogę. + + +KSIĄDZ + +/ na stronie / + +Trzeba z nim, widzę, innego sposobu. + + +PUSTELNIK + +Pokaż… wszak dobrze wiesz do śmierci drogę? + + +KSIĄDZ + +Dobrze, gotówem na wszelkie usługi, +Lecz od twojego wieku aż do grobu +Gościniec jest arcydługi. + + +PUSTELNIK + +/ z pomieszaniem i smutnie sam do siebie / + +Ach, tak prędko przebiegłem gościniec tak długi! + + +KSIĄDZ + +Dlatego jesteś znużony i chory. +Posil się; wraz przyniosę jadło i napoje. + + +PUSTELNIK + +/ z obłąkaniem / + +A potem pójdziem? + + +KSIĄDZ + +/ z uśmiechem / + + Zróbmy na drogę przybory. +Czy dobrze? + + +PUSTELNIK + +/ z roztargnieniem i nieuwagą / + + Dobrze. + + +KSIĄDZ + + Chodźcie, dzieci moje! +Oto mamy w domu gościa; +Nim ja powrócę, bawcie jegomościa. + +/ odchodzi / + + +DZIECKO + +/ oglądając / + +Czemu waspan tak jesteś dziwacznie ubrany? +Jak strach albo rozbójnik, co to mówią w bajce, +Z różnych kawałków sukmany, +Na skroniach trawa i liście, +Wytarte płótno, przy pięknej kitajce? + +/ postrzega sztylet, Pustelnik chowa / + +Jaka to na sznurku blacha? +Różne paciorki, wstążek okrajce? + Cha cha cha cha! +Dalibóg, waspan wyglądasz na stracha! + Cha cha cha cha! + + +PUSTELNIK + +/ zrywa się i jakby przypomina się / + +O dziatki, wy się ze mnie śmiać nie powinniście! +Słuchajcie, znałem pewną kobietę za młodu, +Tak jak ja nieszczęśliwą, z takiego powodu! +Miała takąż sukienkę i na głowie liście. +Gdy weszła do wsi, cała wieś nawałem, +Urągając się z jej biedy, +Pędzi, śmieje się, wykrzyka, +Podrzyźnia, palcem wytyka: +Ja się raz tylko, raz tylko zaśmiałem! +Kto wie, jeśli nie za to?… słuszne sądy boże! +Lecz któż mógł przewidzieć wtedy, +Że ja podobną sukienkę włożę? +Ja byłem taki szczęśliwy! + +/ śpiewa / + + Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy, + I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy. + +/ Ksiądz przychodzi z winem i talerzem. / + + +PUSTELNIK + +/ z wymuszoną wesołością / + +Księże, a lubisz ty smutne piosenki? + + +KSIĄDZ + +Nasłuchałem się ich w życiu dosyć, Bogu dzięki! +Lecz nie traćmy nadziei, po smutkach wesele. + + +PUSTELNIK + +/ śpiewa / + + A odjechać od niej nudno, + A przyjechać do niej trudno! +Prosta piosenka, ale dobrą myśl zawiera! + + +KSIĄDZ + +No! potem o tym, teraz zajrzyjmy do misy. + + +PUSTELNIK + +Prosta pieśń! o! w romansach znajdziesz lepszych wiele! + +/ z uśmiechem, biorąc książki z szafy / + +Księże, a znasz ty żywot Heloisy? +Znasz ogień i łzy Wertera? + +/ śpiewa / + + Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem, + Chyba śmiercią bole się ukoją; + Jeślim płochym obraził zapałem; + Tę obrazę krwią okupię moją. + +/ dobywa sztylet / + + +KSIĄDZ + +/ wstrzymuje / + +Co to ma znaczyć?… szalony! czy można? +Odbierzcie mu żelazo, rozdejmijcie pięście. +Jesteś ty chrześcijanin? taka myśl bezbożna! +Znasz ty Ewangeliją? + + +PUSTELNIK + + A znasz ty nieszczęście? + +/ chowa sztylet / + +Ale dobrze! nie trzeba chwytać się przed porą, + +/ patrzy na zegar / + +Skazówka na dziewiątej i trzy świece gorą! + +/ śpiewa / + + Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem, + Chyba śmiercią bole się ukoją; + Jeślim płochym obraził zapałem, + Tę obrazę krwią okupię moją. + + Za coś dla mnie tyle ulubiona? + Za com z twoim spotkał się wejrzeniem? + Jednąm wybrał z tylu dziewcząt grona, + I ta cudzym przykuta pierścieniem! + +Ach, jeśli ty Getego znasz w oryginale, +Gdyby przy tym jej głosek i dźwięk fortepianu! +Ale cóż? ty o boskiej tylko myślisz chwale, +Oddany twego tylko powinnościom stanu. + +/ przerzucając książkę / + + Wszakże lubisz książki świeckie?… + Ach, te to, książki zbójeckie! + +/ ciska książką / + + Młodości mojej niebo i tortury! + One zwichnęły osadę mych skrzydeł + I wyłamały do góry, + Że już nie mogłem na dół skręcić lotu. + +Kochanek przez sen tylko widzianych mamideł; +Nie cierpiąc rzeczy ziemskich nudnego obrotu, +Gardzący istotami powszedniej natury, +Szukałem, ach! szukałem tej boskiej kochanki, +Której na podsłonecznym nie bywało świecie, +Którą tylko na falach wyobraźnej pianki +Wydęło tchnienie zapału, +A żądza w swoje własne przystroiła kwiecie. +Lecz gdy w czasach tych zimnych nie ma ideału, +Przez teraźniejszość w złote odleciałem wieki, +Bujałem po zmyślonym od poetów niebie, +Goniąc i błądząc, w błędach nieznużony goniec; +Wreszcie, na próżno zbiegłszy kraj daleki, +Spadam i już się rzucam w brudne uciech rzeki: +Nim rzucę się, raz jeszcze spojrzę koło siebie! +I znalazłem ją na koniec! +Znalazłem ją blisko siebie, +Znalazłem ją!… ażebym utracił na wieki! + + +KSIĄDZ + +Podzielam twoję boleść, nieszczęśliwy bracie! +Lecz może jest nadzieja? są różne sposoby… +Słuchaj, czy już od dawna doświadczasz choroby? + + +PUSTELNIK + +Choroby? + + +KSIĄDZ + + Czy już dawno płaczesz po twej stracie? + + +PUSTELNIK + +Jak dawno? dałem słowo, powiedzieć nie mogę; +Kto inny powie tobie. Mam ja towarzysza, +Zawżdy z nim razem odbywamy drogę! + +/ ogląda się / + +Ach, tu tak ciepło, wygodna zacisza; +A na podwórzu wicher, gromy, burza sroga! +Mój towarzysz zapewne biedny drży u proga! +Gdy nas razem wyroki nielitośne pędzą, +Dobry Księże, i jego przyjmij na gospodę. + + +KSIĄDZ + +Nigdy nie zamykałem drzwi moich przed nędzą. + + +PUSTELNIK + +Ale stój, stój, mój bracie, ja sam go przywiodę. + +/ odchodzi / + + +DZIECIĘ + +Cha cha cha! tato, co się jemu dzieje? +Biega i gada ani to, ni owo. +Jakie dziwaczne ubiory! + + +KSIĄDZ + +Dzieci, będzie ten płakał, kto się z płaczu śmieje! +Nie śmiejcie się! to człowiek bardzo biedny, chory. + + +DZIECI + +Chory? a on tak biega, wygląda tak zdrowo! + + +KSIĄDZ + +Zdrów na twarzy, lecz w sercu głębokie ma rany. + + +PUSTELNIK + +/ ciągnąc gałąź jedliny / + +Chodź, bracie, chodź tu!… + + +KSIĄDZ + +/ do Dzieci / + + On ma rozum pomieszany. + + +PUSTELNIK + +/ do jodły / + +Chodź, bracie, nie lękaj się dobrego księżyny. + + +DZIECI + +Tato! ach, patrzaj, co on w ręku niesie: +Jak zbójca z wielką gałęzią jedliny. + + +PUSTELNIK + +/ do Księdza, ukazując gałąź / + +Pustelnik przyjaciela znajdzie chyba w lesie! +Może cię zdziwia jego postać? + + +KSIĄDZ + + Czyja? + + +PUSTELNIK + +Mojego przyjaciela. + + +KSIĄDZ + + Jako? tego kija? + + +PUSTELNIK + +Niezgrabny, jak mówiłem, wychowany w lesie. +Przywitaj się! + +/ podnosi gałąź / + + +DZIECI + + Co robisz? co robisz? ach, zbójca! +Pójdźże precz, rozbójniku, nie zabij nam ojca! + + +PUSTELNIK + +O, prawda, moje dziatki, jest to wielki zbójca! +Ale on tylko sam siebie rozbija! + + +KSIĄDZ + +Upamiętaj się, bracie; do czego ta jodła? + + +PUSTELNIK + +Jodła? a, Ksiądz uczony! o głowo ty, głowo! +Przypatrz się lepiej, poznaj gałąź cyprysową; +To pamiątki rozstania, mego losu godła. + +/ bierze książki / + +Weź księgę, i odczytaj dzieje zeszłych wieków: +Dwie były poświęcone krzewiny u Greków. +Kto kochał, od swej lubej ukochany wzajem, +Błogie włosy mirtowym przyozdabiał majem. + +/ po pauzie / + +Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa +Zawsze mi przypomina ostatnie „bądź zdrowa!” +Przyjąłem ją, schowałem, dotąd wiernie służy! +Nieczuła, lepsza od tych niby czułych ludzi. +Jej płacz mój nie rozśmiesza i skarga nie nudzi; +Jedna mi pozostała, z przyjaciół tak wielu! +Wszystkie tajniki serca mojego posiada; +Jeśli chcesz o mnie wiedzieć, pytaj, przyjacielu, +Zostawię was sam na sam, niech resztę wygada. + +/ do gałęzi / + +Powiedz, jak dawno płaczę lubej straty. +Dawno to być musiało! przed dawnymi laty! +Pamiętam, kiedy cyprys przyjąłem z jej ręki +Był to listeczek taki, ot taki maleńki; +Zaniosłem, posadziłem na piasku, daleko… +I gorącą łez moich polewałem rzeką. +Patrz, jaka z liścia gałązka urosła, +Jaka gęsta i wyniosła! +Kiedy mię boleść ostatnia dotłoczy, +Nie chcąc na zagniewane poglądać niebiosa, +Okryłem mój grobowiec cieniem tych warkoczy. + +/ z łagodnym uśmiechem / + +Ach, taki właśnie był kolor jej włosa +Jak te cyprysu gałązki! Chcesz? pokażę. + +/ szuka i ciągnie od piersi / + + Nie mogę odpiąć tej zawiązki. + +/ coraz z większym sileniem się / + +Zawiązka miękka… z warkocza dziewicy… +Lecz skorom tylko położył na łonie, +Opasała mię wkoło na kształt włosiennicy; +Pierś przejada… w ciało tonie!… +Tonie, tonie, i wkrótce przetnie mi oddechy! +Wiele cierpię! ach! bo też wielkie moje grzechy! + + +KSIĄDZ + +Uspokój się, uspokój! Przyjm słowo pociechy! +Ach, tak okropne bole, moje dziecię, +Za twe na ziemi jakieżkolwiek grzechy +Przyjmie w rachunku Bóg na tamtym świecie! + + +PUSTELNIK + +Grzechy? i proszę, jakież moje grzechy? +Czyliż niewinna miłość wiecznej godna męki? +Ten sam Bóg stworzył miłość, który stworzył wdzięki. +On dusze obie łańcuchem uroku +Powiązał na wieki z sobą! +Wprzód, nim je wyjął ze światłości stoku, +Nim je stworzył i okrył cielesną żałobą, +Wprzódy je powiązał z sobą! +Teraz, kiedy złych ludzi odłącza nas ręka, +Rozciąga się ten łańcuch, ale się nie spęka! +Czucia nasze dzielącej uległe przeszkodzie, +Chociaż nigdy nie mogą napotkać się z bliska, +Przecież zawżdy po jednym biegają obwodzie, +Łańcuchem od jednego skreślone ogniska. + + +KSIĄDZ + +Jeżeli Pan Bóg złączył, ludzie nie rozłączą! +Może się troski wasze pomyślnie zakończą. + + +PUSTELNIK + +Chyba tam! gdy nad podłym wzbijemy się ciałem, +Złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje; +Bo tutaj wszelkie dla nas umarły nadzieje, +Tutaj ja się z mą lubą na wieki rozstałem! + +/ po pauzie / + +Obraz tego rozstania dotąd w myśli stoi. +Pamiętam, śród jesieni… przy wieczornym chłodzie; +Jutro miałem wyjechać… błądzę po ogrodzie! +W rozmyślaniu, w modlitwach szukałem tej zbroi, +Którą bym odział serce, miękkie z przyrodzenia, +I wytrzymał ostatni pocisk jej spojrzenia! +Błądziłem po zaroślach, gdzie mnie oczy niosą. +Noc była najpiękniejsza! +Pamiętam dziś jeszcze: +Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze, +Cała ziemia kroplistą połyskała rosą. +Doliny mgła odziewa jakby morze śniegu, +Z tej strony chmura gruba napędzała lawy, +A z tamtej strony księżyc przezierał bladawy, +Gwiazdy toną w błękicie po nocnym obiegu. +Spojrzę… jak raz nade mną świeci gwiazdka wschodnia; +O, znam ją odtąd dobrze, witamy się co dnia! +Spojrzę na dół… na szpaler… patrz, tam przy altanie, +Ujrzałem ją niespodzianie! +Suknią między ciemnymi bielejąca drzewy +Stała w miejscu, grobowej podobna kolumnie; +Potem biegła, jak lekkie zefiru powiewy, +Oczy zwrócone w ziemię… nie spojrzała ku mnie! +A lica jej bardzo blade. +Nachylam się, zajrzę z boku, +I dojrzałem łezkę w oku; +Jutro, rzekłem, jutro jadę! +„Bądź zdrów!” — odpowie z cicha: ledwie posłyszałem, +„Zapomnij!”… Ja zapomnę? o! rozkazać snadno! +Rozkaż, luba, twym cieniom, niechaj wraz przepadną +I niech zapomną biegać za twym ciałem!… +Rozkazać snadno! +Zapomnij!! + +/ śpiewa / + + Przestań płakać, przestań szlochać + Idźmy każdy w swoją drogę, + Ja cię wiecznie będę… + +/ urywa śpiewanie / + + wspominać, + +/ kiwa głową / + +/ śpiewa / + + Ale twoją być nie mogę! +Wspominać tylko?… jutro, jutro jadę! +Chwytam za rączki i na piersi kładę. + +/ śpiewa / + + Najpiękniejsza, jak aniołek raju, + Najpiękniejsza ze wszystkich dziewica, + Wzrok niebieski, jako słońce w maju, + Odstrzelone od modrych wód lica. + Pocałunek jej, ach, nektar boski! + Jako płomień chwyta się z płomieniem, + Jak dwóch lutni zlewają się głoski + Harmonijnym ożenione brzmieniem. + Serce z sercem zbiega, zlatuje się, ściska, + Lica, usta łączą się, drżą, palą, + Dusza wionie w duszę… niebo, ziemia pryska + Roztopioną dokoła nas falą! + +Księże! o nie! ty tego nie czujesz obrazu! +Ty cukrowych ust lubej nie tknąłeś ni razu! +Niech ludzie świeccy bluźnią, szaleją młokosy, +Serce twe skamieniało na natury głosy. +O luba, zginąłem w niebie, +Kiedym raz pierwszy pocałował ciebie! + +/ śpiewa / + + Pocałunek jej, ach, nektar boski! + Jako płomień chwyta się z płomieniem, + Jak dwóch lutni zlewają się głoski + Harmonijnym ożenione brzmieniem. + +/ chwyta Dziecię i chce pocałować; Dziecię ucieka / + + +KSIĄDZ + +Czegóż boisz się sobie równego człowieka? + + +PUSTELNIK + +Przed nieszczęśliwym, ach, wszystko ucieka, +Jakby przed straszydłem z piekła! +Ach, tak! i ona przede mną uciekła! +„…Bądź zdrów!”… i w długiej ulicy +Niknie na kształt błyskawicy. + +/ do Dzieci / + +I czegóż ona przede mną uciekła? +Czylim ją śmiałym przeraził wejrzeniem? +Czyli słówkiem lub skinieniem? Muszę przypomnieć! + +/ przypomina / + + Tak się w głowie kręci!… +Nie! nie! ja wszystko widzę jak na dłoni, +Nie zgubiłem żadnego wyrazu z pamięci; +Dwa tylko słowa powiedziałem do niej. + +/ z żalem / + +Księże, dwa tylko słowa! +„Jutro! bądź zdrowa!” +„Bądź zdrów!…” Gałązkę odrywa, podaje…: +„Oto jest, rzekła: co nam tu + +/ na ziemię pokazuje / + + zostaje! +Bądź zdrów!” — i w długiej ulicy +Niknie na kształt błyskawicy! + + +KSIĄDZ + +Młodzieńcze, ja głęboko czuję, co cię boli! +Lecz słuchaj, są tysiące biedniejszych od ciebie. +Ja sam już nie na jednym płakałem pogrzebie. +Po ojcu i po matce już mówię pacierze, +Dwoje małych dziateczek aniołkami w niebie; +Ach, i moja wspólniczka szczęścia i niedoli, +Małżonka moja, którą kochałem tak szczerze!… +Ale cóż robić? Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze! +Niechaj się dzieje według Jego świętej woli! + + +PUSTELNIK + +/ mocno / + +Żona? + + +KSIĄDZ + + Ach, to wspomnienie serce mi rozdarło! + + +PUSTELNIK + +Jak to? gdzie się obrócę, wszyscy płaczą żony! +Lecz ja nie winien, twojej nie widziałem żony! + +/ spostrzega się / + +Słuchaj! przyjmij pociechę, małżonku strapiony, +Żona twoja przed śmiercią już była umarłą! + + +KSIĄDZ + +Jak to? + + +PUSTELNIK + +/ mocniej / + + Gdy na dziewczynę zawołają: żono! +Już ją żywcem pogrzebiono! +Wyrzeka się przyjaciół, ojca, matki, brata, +Nawet… słowem, całego wyrzeka się świata, +Skoro stanęła na cudzym progu! + + +KSIĄDZ + +Chociaż wyznania twoje mgła żalu pokrywa, +Wszakże ta, której płaczesz, jest podobno żywa? + + +PUSTELNIK + +/ z ironią / + +Żywa? właśnie jest za co podziękować Bogu! +Żywa? jako? nie wierzysz! cóż się tobie zdaje? +Poprzysięgnę, uklęknę, palce na krzyż złożę, +Ona umarła i ożyć nie może!… + +/ po pauzie z wolna / + +Ależ bo różne są śmierci rodzaje: +Jedna śmierć jest pospolita. +Śmiercią tą starzec, kobieta, +Dziecię, mąż, słowem, tysiące +Ludzi umiera co chwila; +I taką śmiercią Maryla, +Którą widziałem na łące. + +/ śpiewa / + +Tam u Niemnowej odnogi, +Tam u zielonej rozłogi, +Jaki to sterczy kurhanek? +Spodem uwieńczon jak w wianek, +W maliny, ciernie i głogi… + +/ przestaje śpiewać / + +Ach, i to jest widok srogi, +Kiedy piękność w życia kwiecie, +Ledwie wschodząca na świecie, +Żegnać się musi z lubym jeszcze światem! +Patrz, patrz, blada na pościeli, +Jak na obłoczkach mglisty poranek! +Z płaczem dokoła stanęli: +I smutny ksiądz u łóżka, +I smutniejsza czeladka, +I smutniejsza od niej drużka, +I smutniejsza od nich matka, +I najsmutniejszy kochanek. +Patrz, uchodzi z lica krasa, +Wzrok zapada i zagasa, +Ale jeszcze, jeszcze świeci; +Usta, gdzie się róża kwieci, +Więdną, gubią blask szkarłatu. +I jak z piwoniji kwiatu +Wycięty wąski listeczek, +Taka siność jej usteczek. +Podniosła głowę nad łóżko, +Rzuciła na nas oczyma: +Głowa opada na łóżko, +W twarzyczce bladość opłatka. +Ręce stygną, a serduszko +Bije z cicha, bije z rzadka, +Już stanęło, już jej nié ma; +Oko to, niegdyś podobne słonku… +Czy widzisz, Księże, pierścienie? +Smutna pamiątka została! +Jak w pierścionku +Brylant pała, +Takie jaśniały w oczach płomienie. +Lecz iskra duszy już się nie pali! +Błyszczą one jak rdzeni spróchniałej światełka, +Jak na gałązkach wody perełka, +Kiedy ją wicher skrysztali. +Podniosła głowę nad łóżko, +Rzuciła na nas oczyma, +Głowa opada na łóżko, +W twarzyczce bladość opłatka, +Ręce stygną, a serduszko +Bije z cicha, bije z rzadka. +Już stanęło… już jej nié ma! + + +DZIECIĘ + +Umarła! ach, jaka szkoda! +Słuchając płakałem szczerze. +Czy to znajoma twoja, czy siostrzyczka młoda? +Ale nie płacz, niechaj jej wieczny pokój świeci, +Będziemy za nię co dzień mówili pacierze. + + +PUSTELNIK + +To jedna śmierć, moje dzieci; +Ale jest straszniejsza druga, +Bo nie umarza od razu, +Powolna, bolesna, długa: +Śmierć ta dwie społem osoby ugodzi, +Lecz moje tylko zabija nadzieje, +Drugiej bynajmniej nie szkodzi. +Ona żyje, ona chodzi, +Kilka drobnych łez wyleje, +Potem w niej czucie rdzawieje, +I została na kształt głazu. +Ach, dwie osoby uderza od razu! +Lecz moje tylko zabiła nadzieje, +A jej bynajmniej nie szkodzi! +Kwitnie życiem, kwitnie zdrowiem. +Taką śmiercią umarła… kto? o nie… nie powiem! +Nieprawdaż, dzieci? straszniejsza daleko, +Gdy trup z rozwartą, ot tak, powieką. + +/ Dzieci uciekają. / + +Jednak umarła!… Kiedy płaczę, ręce łamię, +Zbiegli się ludzie dokoła, +Wyciągają długie szyje, +Jeden mówi, że ja kłamię, +Drugi potrąca i woła: +„Patrz, szaleńcze, ona żyje!” + +/ do Księdza / + +Nie wierz, choćby ci szyderce +Po tysiąc razy mówili: +Słuchaj, co mówi to serce: +Nie masz, nie masz Maryli! + +/ po pauzie / + +Jeszcze rodzaj śmierci trzeci: +Śmierć wieczna, jak Pismo mówi. +Biada, biada człowiekowi, +Którego ta śmierć zabierze! +Tą śmiercią może ja umrę, dzieci; +Ciężkie, ciężkie moje grzechy! + + +KSIĄDZ + +Przeciwko światu i przeciwko sobie +Cięższe twoje, niżeli przeciw Bogu, grzechy. +Człowiek nie jest stworzony na łzy i uśmiechy, +Ale dla dobra bliźnich swoich, ludzi. +Jakkolwiek w twardej Bóg doświadcza próbie, +Zapomnij o swym proszku, zważ na ogrom świata. +Ta myśl wielka pomniejsze zapały przystudzi. +Sługa boży pracuje do późnego lata, +Gnuśnik tylko zawczasu zamyka się w grobie, +Nim go Pan trąbą straszliwą przebudzi. + + +PUSTELNIK + +/ zdziwiony / + +Księże! a to są czary? sztuka niepojęta! + +/ na stronie / + +Musi posiadać czarodziejskie sztuki, +Albo też nas podsłuchał i wszystko pamięta. + +/ do Księdza / + +Wszak ja od niej słyszałem też same nauki! +Cała rzecz słowo w słowo jak z ust jej wyjęta, +Przy owym pożegnaniu, owego wieczora. + +/ z ironią / + +Właśnie, właśnie to była do kazania pora! +Słyszałem od niej słówek pięknobrzmiących wiele: +„Ojczyzna i nauki, sława, przyjaciele!” +Lecz teraz groch ten całkiem od ściany odpada, +Ja sobie spokojnie drzemię. +Kiedyś duch mój przy wieszczym zapalał się rymie, +Kiedyś budził mię ze snu tryumf Milcyjada. + +/ śpiewa / + + Młodości, ty nad poziomy + Wylatuj, a okiem słońca + Ludzkości całe ogromy + Przeniknij z końca do końca! + +Już tchnienie jej rozwiało te kształty olbrzymie! +Został się lekki cienik, mara blada, +Drobniuchne źdźbła odłamki, +Które lada motyl spasa, +Które by ona mogła wciągnąć z odetchnieniem; +A ona chce budować na tym proszku zamki! +Zrobiwszy mnie komarem, chce zmienić w Atlasa +Dźwigającego nieba kamiennym ramieniem. +Na próżno! jedna tylko iskra jest w człowieku, +Raz tylko w młodocianym zapala się wieku. +Czasem ją oddech Minerwy roznieci, +Wtenczas nad ciemne plemiona +Powstaje mędrzec, i gwiazda Platona +W długie wieki wieków świeci. +Iskrę tę jeśli duma rozżarzy w pochodnie, +Wtenczas zagrzmi bohater, pnie się do szkarłatu +Przez wielkie cnoty i przez większe zbrodnie, +I z pastuszego kija robi berło światu +Albo skinieniem oka stare trony wali. + +/ po pauzie, z wolna / + +Czasem tę iskrę oko niebianki zapali, +Wtenczas trawi się w sobie, świeci sama sobie +Jako lampa w rzymskim grobie. + + +KSIĄDZ + +O nieszczęśliwy zapaleńcze młody! +W żalach, które tak mocno zraniona pierś jąka, +Że nie jesteś zbrodniarzem, odkrywam dowody; +I że piękność, za którą twój się rozum błąka, +Nie z samej tylko powabna urody. +Jak z zapałem kochałeś, tak naśladuj godnie +Myślenia i uczucia niebieskiej istoty. +Zbrodniarz ją kochający wróciłby do cnoty, +A ty niby cnotliwy, puszczasz się na zbrodnie! +Jakakolwiek przeszkoda tutaj was rozdwoi: +Idą ku sobie gwiazdy, choć je mgły zaciemią, +Mgła zniknie, gwiazda z gwiazdą na wieki się spoi, +Łańcuchy tu wiążące prysną razem z ziemią, +A tam nad ziemią znowu poznają się swoi, +I namiętność, choć zbytnią, Pan Bóg wam przebaczy. + + +PUSTELNIK + +Jako? ty wiesz o wszystkim? co to wszystko znaczy? + +/ udaje głos Księdza / + +Jej serce równie święte, jak powabne lice! +Łańcuch, który tu wiąże, nad ziemią opadnie! + +Ty wiesz o wszystkim, ty nas podsłuchałeś zdradnie, +Wyłudziłeś tajemnicę +Ukrywaną w sercu na dnie, +O której przyjaciele nie wiedzą najszczersi. +Bo jednę rękę na cyprysu drzewie, +A drugą kładąc na piersi, +Zaprzysięgliśmy milczeć, i nikt o tym nie wie. + +Ale tak, przypominam… tak, jednego razu, +Kiedy przez czarodziejski pędzla wynalazek +Odkradzione jej wdzięki przeniosłem w obrazek, +Przyjaciołom okazać chciałem cud obrazu. +Lecz to, co mnie unosi, ich nawet nie ruszy, +Czułość dla nich zabawą, która nam potrzebą; +Nie mają oka duszy, nie przejrzą do duszy! +Zimnym cyrklem chcą mierzyć piękności zalety! +Jak wilk lub jak astronom patrzają na niebo. +Inny jest wzrok pasterza, kochanka, poety. + +Ach! ja tak ją na martwym ubóstwiam obrazku, +Że nie śmiem licem skazić jej bezbronnych ustek, +I gdy dobranoc daję przy księżyca blasku +Albo jeśli w pokoju lampa jeszcze płonie, +Nie śmiem rozkryć mych piersi, z szyi odpiąć chustek, +Nim jej liskiem cyprysu oczu nie zasłonię. +A moi przyjaciele!… żałuję pośpiechu!… +Jeden, gdy ubóstwienie w oku moim czyta, +Ledwie zgryzioną wargą nie upuścił śmiechu, +I rzekł ziewając: „At sobie kobieta!” +Drugi przydał: „Jesteś dziecko!”… +Ach, ten to starzec z swoim przeklętym rozumem +Pewnie wydał nas zdradziecko! + +/ coraz z większym pomieszaniem / + +Opowiedział na rynku, przed dziećmi, przed tłumem; +A ktoś z tych dziatek, albo z gawiedzi, +Przyszedł i księdzu wyznał na spowiedzi… + +/ z największym obłąkaniem / + +Możeś ty mnie podstępnie badał na spowiedzi? + + +KSIĄDZ + +I na cóż nam te zdrady, spowiedź i podstępy? +Chociaż się dziwnym kłębkiem twoja żałość gmatwa, +Lecz czyj wzrok na bieg czucia nie jest całkiem tępy, +Temu do wywikłania tajemnica łatwa. + + +PUSTELNIK + +Prawda! lecz to są ludzkiej własności narowy, +Że, co dzień cały w sercu tkwi boleśnie, +Na noc przechodzi do głowy: +Wtenczas człowiek sam nie wie, co rozplecie we śnie. +Dawno, dawno!… raz miałem przypadek ten samy. +Po pierwszym z nią widzeniu wróciwszy do domu +Poszedłem spać, ni słówka nie mówiąc nikomu. +Nazajutrz, gdy dzień dobry przyniosłem dla mamy: +„Co to jest, mówi do mnie, żeś taki pobożny? +Modlisz się przez noc całą, wzdychasz nieustannie +I litaniją mówisz o Najświętszej Pannie”. +Zrozumiałem i na noc zamknąłem podwoje, +Ale teraz nie mogę być równie ostrożny. +Nie mam domu; gdzie przyjdę, tam posłanie moje, +A często przez sen gadam… w myślach jak na fali! +Ustawna burza, zawieja, +Błyśnie i zmierzchnie, +Mnóstwo się zarysów skleja, +W jakieś tworzydło ocali, +I znowu pierzchnie. +Jeden tylko obrazek na zawsze wyryty, +Czy rzucam się na piasek i patrzę w głąb ziemną, +Błyszczy jak księżyc w wodzie odbity: +Nie mogę dostać, lecz błyszczy przede mną; +Czyli wzrokiem od ziemi strzelę na błękity, +Za moim wzrokiem dokoła +Płynie i postać anioła +Aż na górne nieba szczyty. +Potem jak orlik na żaglach pierza + +/ patrząc w górę / + +Stanie w chmurze i z wysoka, +Nim sam upadnie na zwierza, +Już go zabił strzałą oka; +Nie wzrusza się i z lekka w jednym miejscu chwieje, +Jakby uplatany w sidło +Albo do nieba przybity za skrzydło: +Tak właśnie ona nade mną jaśnieje! + +/ śpiewa / + + Czyli słońce światu płonie, + Czy noc wciąga szatę ciemną; + Jej wyglądam, za nią gonię, + Zawsze przy mnie, lecz nie ze mną! + +Otóż, gdy ona stanie przed mymi oczyma, +A sam jestem na polu albo w gajów cieniu, +Na próżno każę milczeć, język nie dotrzyma, +Przemówię do niej słówko, nazwę po imieniu, +A zły człowiek podsłucha. +Tak właśnie dziś rano +Zdradliwie mię podsłuchano. +Ranek był… wraz opiszę. +Pamiętam dziś jeszcze, +Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze, +W dolinach tuman na kształt prószącego śniegu, +A na łąkach zaranna połyska się rosa, +Gwiazdy w błękit tonęły po nocnym obiegu: +Jedna tylko nade mną świeci gwiazdka wschodnia, +Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia. +Tam przy altanie + +/ spostrzega się / + + cha! cha! pobiegłem z ukosa… +To nie o tym poranku! ha! szał romansowy! +Przeklęty zawrocie głowy!… + +/ po pauzie przypomina / + +Był ranek; kiedy dumam, narzekam i jęczę, +Deszcz lał jak z wiadra, tęgi wicher dmuchał, +Utuliłem głowę w krzaczek… + +/ z łagodnym uśmiechem / + +Ten ladaco mię podsłuchał… +Lecz nie wiem, czy tylko jęki, +Czy nawet imię podsłuchał; +Bo bardzo blisko był krzaczek. + + +KSIĄDZ + +O biedny, biedny młodzieńcze! +Co mówisz? kto cię podsłuchał? + + +PUSTELNIK + +/ poważnie / + +Kto? oto pewny robaczek maleńki, +Który pełzał tuż przy głowie, +Świętojański to robaczek. +Ach, jakie ludzkie stworzenie! +Przypełznął do mnie i powie +(Zapewne mię chciał pocieszyć): +„Biedny człowieku, po co to jęczenie? +Ej, dosyć rozpaczą grzeszyć! +Kto temu winien, że piękna dziewczyna, +Żeś czuły? nie twoja wina. +Patrz, mówił dalej robaczek, +Na iskrę, co ze mnie strzela +I cały objaśnia krzaczek. +Zrazu szukałem w niej chluby, +Teraz widzę, że będzie przyczyną mej zguby +I zbawi nieprzyjaciela. +Iluż to braci moich złe jaszczurki spasły! +Kląłem więc ozdobę własną, +Która na mnie śmierć sprowadza, +Chcę, żeby te iskry zgasły; +Ale cóż robić? nie moja w tym władza, +I póki żyję, te iskry nie zgasną”. + +/ po pauzie, pokazując na serce / + +Tak, póki żyję, te iskry nie zgasną! + + +DZIECI + +A posłuchajcie… a jaki cud, jaki! +Tato, słyszałeś o cudzie? + +/ Ksiądz odchodzi, ściskając ramionami. / + +Czy można, żeby robaki +Rozmawiały tak jak ludzie? + + +PUSTELNIK + +Czemuż nie? chodź tu, malcze, pod kantorek, +Nachyl się i przyłóż uszko; +Tu biedna duszka prosi o troje paciorek. +Aha, słyszysz, jak kołata? + + +DZIECKO + +Tak tak, tak tak, tata, tata. +A dalibógże kołata, +Jak zegarek pod poduszką. +Co to jest? tata, tek, ta tek! + + +PUSTELNIK + +Mały robaczek, kołatek, +A niegdyś wielki lichwiarz! + +/ do kołatka / + + Czego żądasz duszko? + +/ udaje głos / + +„Proszę o troje paciorek”. +A tuś mi, panie sknero! znałem się z tym dziadem, +Był moim bliskim sąsiadem; +Zakopawszy się do złota, +Zawaliwszy chatę drągiem, +Nie dbał, że w progu jęczy wdowa i sierota, +Nikogo nie obdarzył chlebem ni szelągiem. +Za życia dusza jego przy pieniędzy worku +Leżała na dnie w kantorku. +Za to i teraz po śmierci, +Nim słuszną karę odbierze w piekle, +Słyszycie, jak gryzie wściekle, +Jak świdruje i jak wierci. +Przecież, jeśli łaska czyja, +Mówcie trzy Zdrowaś Maryja. + +/ Ksiądz wchodzi ze szklanką wody. / + + +PUSTELNIK + +/ coraz mocniej pomieszany / + +A co, słyszałeś pisk złego ducha? + + +KSIĄDZ + +Przebóg, co się tobie plecie? + +/ ogląda się / + +Nic nie ma, wszędzie noc głucha! + + +PUSTELNIK + +Nadstaw tylko lepiej ucha. + +/ do Dziecięcia / + +Chodź tu, chodź tu, moje dziecię! +Czy słyszałeś? + + +DZIECIĘ + + Prawda, tato, +Coś tam gada. + + +PUSTELNIK + + Cóż ty na to? + + +KSIĄDZ + +Pójdźcie spać, dzieci, co się wam marzy, +Nic ani szaśnie, cicho wokoło. + + +PUSTELNIK + +/ do Dzieci z uśmiechem / + +Nie dziw, głosu natury nie dosłyszą starzy! + + +KSIĄDZ + +Mój bracie, weź wody w dłonie +I zmyj trochę twoje czoło, +Może ten zapał gwałtowny ochłonie. + + +PUSTELNIK + +/ bierze i myje, tymczasem zegar zaczyna bić, po kilku uderzeniach Pustelnik upuszcza wodę i patrzy nieporuszony poważnie i ponuro / + +Oto dziesiąta wybija + +/ Kur pieje. / + +I kur pierwsze daje hasło; +Czas ucieka, życie mija + +/ Świeca jedna na stoliku gaśnie. / + +I pierwsze światło zagasło. +Jeszcze, jeszcze dwie godziny, + +/ zaczyna drżeć / + +Jak mnie zimno! + +/ Ksiądz tymczasem patrzy zdziwiony nieco na świecę. / + + Wiatr zimny świszcze przez szczeliny: +Jak tu zimno! + +/ idzie do pieca / + + Gdzież jestem? + + +KSIĄDZ + + W przyjaciela domu. + + +PUSTELNIK + +/ przytomniej / + +Pewnie cię nastraszyłem o niezwykłej porze, +Do nieznanego miejsca, w dziwacznym ubiorze? +Musiałem wiele gadać? ach, nie mów nikomu! +Jestem biedny podróżny, z dalekich stron jadę. + +/ ogląda się i przytomniej / + +W młodości jeszcze, na środku gościńca, +Napadł, odarł mię całkiem + +/ z uśmiechem / + + skrzydlaty złoczyńca. +Nie mam sukien; co znajdę, to na siebie kładę. + +/ obrywa liście i szaty poprawia; z żalem / + +Ach, odarł mię, odebrał wszystkie skarby świata; +Została przy mnie jedna niewinności szata! + + +KSIĄDZ + +/ który ciągle patrzał na świecę, do Pustelnika / + +Uspokój się, dla Boga! + +/ do Dzieci / + + Kto to zgasił świecę? + + +PUSTELNIK + +Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu… +Lecz natura, jak człowiek, ma swe tajemnice, +Które nie tylko chowa przed oczyma tłumu, + +/ z zapałem / + +Ale żadnemu księdzu i mędrcom nie wyzna! + + +KSIĄDZ + +/ bierze za rękę / + +Synu mój! + + +PUSTELNIK + +/ poruszony i zdziwiony / + + Synu! Głos ten jakby blaskiem gromu +Rozum mój z mroczącego wydobywa cienia! + +/ wpatruje się / + +Tak, poznaję, gdzie jestem, w czyim jestem domu. +Tak, tyś mój drugi ojciec, to moja ojczyzna! +Poznaję luby domek! jak się wszystko zmienia! +Dziatki urosły, ciebie przyprósza siwizna! + + +KSIĄDZ + +/ pomieszany bierze świecę, wpatruje się / + +Jak to? znasz mię? to on!… nie… tak…, nie, być nie może! + + +PUSTELNIK + +Gustaw. + + +KSIĄDZ + + Gustaw! ty Gustaw! + +/ ściska / + + Gustaw! wielki Boże! +Uczeń mój! syn mój! + + +GUSTAW + +/ ściska, patrząc na zegar / + + Ojcze, jeszcze ściskać mogę! +Bo potem… wkrótce… zaraz pójdę w kraj daleki! +Ach, i ty będziesz musiał wybrać się w tę drogę, +Uściśniemy się wtenczas, ale już na wieki! + + +KSIĄDZ + +Gustaw! skąd? kędyś? przebóg! tak długa wędrówka? +Gdzieś ty bywał dotychczas, przyjacielu młody? +Nie wiedzieć kędyś zniknął, jakbyś wpadł do wody, +Litery nie napisać, nie nakazać słówka? +Wszak to lat tyle… Gustaw! cóż się z tobą dzieje? +Ty niegdyś w mojej szkole ozdoba młodzieży, +Na tobie najpiękniejszem zakładał nadzieje; +Czy można tak się zgubić? w jakiejże odzieży? + + +GUSTAW + +/ z gniewem / + +Starcze! a gdy ja zacznę oskarżać nawzajem, +Przeklinać twe nauki, na sam widok zgrzytać? +Ty mnie zabiłeś! — ty mnie nauczyłeś czytać! +W pięknych księgach i pięknym przyrodzeniu czytać! +Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś + +/ z żalem i uśmiechem / + + i rajem! + +/ mocniej i ze wzgardą / + +A to jest tylko ziemia! + + +KSIĄDZ + + Co słyszę? o Chryste! +Ja ciebie chciałem zgubić? mam sumnienie czyste! +Kochałem cię jak syna! + + +GUSTAW + + I dlatego właśnie +Daruję ci! + + +KSIĄDZ + + Ach! o nic nie prosiłem Boga, +Jak abym cię raz jeszcze na życiu obaczył! + + +GUSTAW + +/ uściska / + +Uściśnijmy się jeszcze + +/ patrzy na świecę / + + nim druga zagaśnie. +Pan Bóg do twojej prośby przychylić się raczył. +Lecz już późno, + +/ patrzy na zegar / + + a długa do przebycia droga! + + +KSIĄDZ + +Chociam mocno ciekawy słyszeć twe przygody, +Lecz teraz potrzebujesz spoczynku i wczasu. Jutro… + + +GUSTAW + + Dziękuję, przyjąć nie mogę gospody, +Bo już mi na zapłatę nie staje zapasu. + + +KSIĄDZ + +Jak to? + + +GUSTAW + + O! tak! przeklęci, którzy nic nie płacą! +Za wszystko trzeba płacić: lub wzajemną pracą, +Albo wdzięcznym uczuciem, datkiem jednej łezki, +Za którą znowu Ojciec odpłaci niebieski. +Ale ja, przebłądziwszy te kraje pamiątek, +Gdzie tyle łez zabiera każdy znany kątek, +I resztę uczuć, i łzy wylałem ostatnie, +A nowych długów nie chcę zaciągać bezpłatnie. + +/ po pauzie / + +Niedawno odwiedzałem dom nieboszczki matki, +Ledwie go poznać mogłem! już ledwie ostatki! +Kędy spojrzysz, — rudera, pustka i zniszczenie! +Z płotów koły, z posadzek wyjęto kamienie, +Dziedziniec mech zarasta, piołun, ostu zioła, +Jak na smętarzu w północ, milczenie dokoła! +O, inny dawniej bywał przyjazd mój w te bramy; +Po krótkim oddaleniu gdym wracał do mamy, +Już mię dobre życzenia spotkały z daleka, +Życzliwa domu czeladź aż za miastem czeka, +Na rynek siostry, bracia wybiegają mali, +„Gustaw! Gustaw!” wołają, pojazd zatrzymali: +Lecą nazad, gościńca wziąwszy po pierogu; +Mama z błogosławieństwem czeka mię na progu, +Wrzask współuczniów, przyjaciół, ledwo nie zagłuszy!… +Teraz pustka, noc, cichość, ani żywej duszy! +Słychać tylko psa hałas i coś na kształt stuku: +Ach! tyż to, psie nasz wierny, nasz poczciwy Kruku! +Stróżu i niegdyś całej kochanku rodziny, +Z licznych sług i przyjaciół tyś został jedyny! +Choć głodem przemorzony i skurczony laty, +Pilnujesz wrót bez zamka i bez panów chaty. +Kruku mój! pójdź tu, Kruku! Bieży, staje, słucha, +Skacze na piersi, wyje i pada bez ducha!… +Ujrzałem światło w oknach: wchodzę, cóż się dzieje? +Z latarnią, z siekierami plądrują złodzieje, +Burząc do reszty świętej przeszłości ostatki! +W miejscu, gdzie stało niegdyś łoże mojej matki, +Złodziej rąbał podłogę i odrywał cegły, +Chwyciłem, zgniotłem, — oczy na łeb mu wybiegły! +Siadam na ziemi płacząc; w przedporannym mroku +Ktoś nasuwa się, kijem podpierając kroku. +Kobieta w reszcie stroju, schorzała, wybladła, +Bardziej do czyscowego podobna widziadła; +Gdy obaczy straszliwą marę w pustym gmachu, +Żegnając się i krzycząc słania się z przestrachu. +Nie bój się! Pan Bóg z nami! ktoś, moja kochana? +Czego po domu pustym błąkasz się tak z rana? +„Jestem biedna uboga, ze łzami odpowie; +W tym domu niegdyś moi mieszkali panowie; +Dobrzy panowie, niech im wieczny pokój świeci! +Ale Pan Bóg nie szczęścił dla nich i dla dzieci: +Pomarli, dom ich pustką, upada i gnije, +O paniczu nie słychać, pewnie już nie żyje”. +Krwią mnie serce zabiegło, wsparłem się u proga… +Ach! więc wszystko minęło? + + +KSIĄDZ + + Prócz duszy i Boga! +Wszystko minie na ziemi: szczęście i niedole. + + +GUSTAW + +Ileż znowu pamiątek w twoim domku, w szkole! +Tum z dziećmi na dziedzińcu przesypywał piasek, +Po gniazda ptasze w tamten biegaliśmy lasek, +Kąpielą była rzeczka u okien ciekąca, +Po błoniach z studentami graliśmy w zająca. +Tam do gaju chodziłem w wieczór lub przede dniem, +By odwiedzić Homera, rozmówić się z Tassem +Albo oglądać Jana zwycięstwo pod Wiedniem. +Wnet zwoływam spółuczniów, szykuję pod lasem; +Tu krwawe z chmur pohańskich świecą się księżyce, +Tam Niemców potrwożonych następują roty; +Każę wodze ukrócić, w toku złożyć groty, +Wpadam, a za mną szabel polskich błyskawice! +Przerzadzają się chmury, wrzask o gwiazdy bije, +Gradem lecą turbany i obcięte szyje, +Janczarów zgraja pierzchła lub do piasku wbita, +Zrąbaną z koni jazdę rozniosły kopyta. +Aż pod wał trzebim drogę!… ten wzgórek był wałem. +Tam ona wyszła patrzeć na igraszkę dzieci, +Tam, gdy ją przy chorągwi Proroka ujrzałem, +Natychmiast umarł we mnie Godfred i Jan Trzeci. +Odtąd wszystkich spraw moich, chęci, myśli panią, +Ach, odtąd dla niej tylko, o niej, przez nią, za nią! +Jej pełne dotąd jeszcze wszystkie okolice: +Tu po raz pierwszy boskie obaczyłem lice, +Tu mnie pierwszej rozmowy uczciła wyrazem, +Tutaj, na wzgórku, Russa czytaliśmy razem; +Altankę jej pod tymi uwiązałem chłody, +Z tych lasów przynosiłem kwiateczki, jagody, +Z tych zdrojów, stojąc przy mnie, wywabiała wędką +Srebrnopiórego karpia, pstrąga z kraśną cętką; +A dziś!… + +/ płacze / + + +KSIĄDZ + + Płacz; lecz niestety, boleść przypomnienia +Nas samych trawi, a nic wkoło nas nie zmienia! + + +GUSTAW + +Dzisiaj po latach tylu, po takiej przemianie, +Na miejscach najszczęśliwszych, w najsmutniejszym stanie! +Gdybyś wziął martwy kamień, z którym igra dziecię, +I gdybyś z tym kamieniem obchodził po świecie, +A potem, do Ojczyzny wróciwszy z daleka, +Ten sam kamień, dla tegoż samego człowieka, +Co nim kiedyś jak dziecko igrał przy piastunie, +Dziś dla starca zmarłego dał pod głowę w trunie; +Gdyby z tego kamienia gorzka łza nie ciekła, +Księże, kamień bez sądu rzuć prosto do piekła! + + +KSIĄDZ + +O! łza ta nie jest gorzka, gdy w obecne troski +Przypomnianego szczęścia miesza nektar boski; +Czułość ją u ludzkości wylewa ołtarza. +Gorzką truciznę sączą tylko łzy zbrodniarza. + + +GUSTAW + +Słuchaj, powiem coś jeszcze… Byłem i w ogrodzie, +Pod tęż porę, w jesieni, przy wieczornym chłodzie, +Też same cieniowane chmurami niebiosa, +Tenże bladawy księżyc i kroplista rosa, +I tuman na kształt z lekka prószącego śniegu; +I gwiazdy toną w błękit po nocnym obiegu, +I taż sama nade mną świeci gwiazdka wschodnia, +Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia; +W tychże miejscach toż samo uczucie paliło. +Wszystko było jak dawniej — tylko jej nie było! +Podchodzę ku altance, jakiś szmer u wniścia, +To ona?… Nie! to wietrzyk zżółkłe strząsał liścia. +Altano! mego szczęścia kolebko i grobie, +Tum poznał, tum pożegnał!… ach! com uczuł w tobie! +To miejsce może wczora było jej siedzeniem, +Ona wczora tym samym oddychała tchnieniem! +Słucham, oglądam wkoło, próżno wzrok się błąka, +Małegom tylko ujrzał nad sobą pająka, +Z listka wisząc, u słabej kołysał się nici, +Ja i on równie słabo do świata przybici! +Oparłem się o drzewo, wtem na końcu ławki +Widzę bukiety, trawkę, listek pośród trawki, +Tenże sam listek, listka mojego połowa, + +/ dobywa listek / + +Który mi przypomina ostatnie: bądź zdrowa! +To mój dawny przyjaciel, czulem go powitał, +Długo z nim rozmawiałem i o wszystkom pytał: +Jak ona rano wstaje? czym się bawi z rana? +Jaką piosnkę najczęściej gra u fortepiana? +Do jakiego wybiega na przechadzkę zdroju? +W jakim najczęściej lubi bawić się pokoju? +Czy na moje wspomnienie rumieni się skromnie? +Czy sama czasem nie chcąc nie wspomina o mnie?… +Lecz co słyszę! o straszna ciekawości karo! + +/ ze złością uderza się w czoło / + +Kobieta!… + +/ śpiewa / + + Naprzód!… + +/ urywa i do Dzieci / + + Dzieci! znacie piosnkę starą? + +/ śpiewa / + + Naprzód ciebie wspomina + Co chwila, co godzina. + + +CHÓR DZIECI + + Jakże kocha dziewczyna, + Co chwilę przypomina. + + +GUSTAW + + Potem po razu co dnia, + A potem co tygodnia. + + +CHÓR DZIECI + + Jakże czuła dziewczyna, + Co tydzień przypomina! + + +GUSTAW + + A potem co miesiąca + Z początku albo z końca. + + +CHÓR DZIECI + + Jakże dobra dziewczyna, + Co miesiąc przypomina! + + +GUSTAW + + Biegną wody potoku, + Pamięć nie w naszej mocy: + Już tylko raz co roku, + Około Wielkiejnocy. + + +CHÓR DZIECI + + Jaka grzeczna dziewczyna, + Jeszcze co rok wspomina! + + +GUSTAW + +Więc + +/ pokazując listek / + + ostatni przeszłości odrzuciła szczątek! +Więc już jej moich nosić nie wolno pamiątek!…: +Wychodziłem z ogrodu, krok mię własny zdradza, +Pod pałac niewidoma ciągnęła mię władza. +Tysiąc ogniów północne rozpędza ciemnoty, +Słychać wrzaski pojezdnych i karet tarkoty. +Już jestem blisko ściany, skradam się pomału, +Wciskam oczy ciekawe w podwoje z kryształu, +Wszystkie stoły nakryto, wszystkie drzwi przymknięto; +Muzyka, śpiewy — jakieś obchodzono święto! +Toast!… słyszałem imię… ach, nie powiem czyje! +Jakiś głos nieznajomy wykrzyknął: „Niech żyje!” +„Niech żyje!” z ust tysiąca zabrzmiały te słowa; +Tak, niech żyje!… i z cicha przydałem: bądź zdrowa! +Wtem (o, gdy mię wspomnienia same nie zabiją!) Ksiądz wyrzekł drugie imię i krzyknął: „Niech żyją!” + +/ wpatruje się jakby we drzwi / + +Ktoś dziękuje z uśmiechem… znam głos… pewnie ona. +Nie wiem pewnie… nie mogę widzieć za zwierciadłem, +Wściekłość mię oślepiła, poparłem ramiona, +Chciałem szyby rozsadzić… i bez duszy padłem… + +/ po pauzie / + +Myślałem, że bez duszy… tylko bez rozumu! + + +KSIĄDZ + +Nieszczęsny! dobrowolnych szukałeś męczarni. + + +GUSTAW + +Jak trup samotny, obok weselnego tłumu, +Leżałem na zroszonej gorzkim płaczem darni: +Sprzeczność ostatnich w świecie pieszczot i męczarni! +Przebudzony, ujrzałem krwawy promyk wschodu. +Czekam chwilę: już nigdzie blasku ani szumu. +Ach, ta chwila jak piorun, a jak wieczność długa! +Na strasznym chyba sądzie taka będzie druga! + +/ po pauzie z wolna / + +Wtem anioł śmierci wywiódł z rajskiego ogrodu! + + +KSIĄDZ + +I na cóż ból rozdrażniać w przygojonej ranie? +Synu mój, jest to dawna, lecz słuszna przestroga, +Że kiedy co się stało i już nie odstanie, +Potrzeba w tym uznawać wolą Pana Boga. + + +GUSTAW + +/ z żalem / + +O nie! nas Bóg urządził ku wspólnemu życiu, +Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu, +Równi, choć różnych zdarzeń wykształceni ciekiem, +Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem, +Ten sam powab we wszystkim, toż samo niechcenie, +Też same w myślach składnie i w czuciach płomienie. +Gdy nas wszędzie tożsamość łączy niedościgła, +Bóg osnuł przyszłe węzły, + +/ z żalem największym / + + a tyś je rozstrzygła! + +/ mocniej, gniewny / + +Kobieto! puchu marny! ty wietrzna istoto! +Postaci twojej zazdroszczą anieli, +A duszę gorszą masz, gorszą niżeli!… +Przebóg! tak ciebie oślepiło złoto! +I honorów świecąca bańka, wewnątrz pusta! +Bodaj!… Niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto; +Gdzie tylko zwrócisz serce i usta, +Całuj, ściskaj zimne złoto! +Ja, gdybym równie był panem wyboru, +I najcudniejsza postać dziewicza, +Jakiej Bóg dotąd nie pokazał wzoru, +Piękniejsza niżli aniołów oblicza, +Niżli sny moje, niżli poetów zmyślenia, +Niżli ty nawet… oddam ją za ciebie, +Za słodycz twego jednego spojrzenia! +Ach, i gdyby w posagu +Płynęło za nią wszystkie złoto Tagu, +Gdyby królestwo w niebie, +Oddałbym ją za ciebie! +Najmniejszych względów nie zyska ode mnie, +Gdyby za tyle piękności i złota +Prosiła tylko, ażeby jej luby +Poświęcił małą cząstkę żywota, +Którą dla ciebie całkiem poświęca daremnie! +Gdyby prosiła o rok, o pół roka, +Gdyby jedna z nią pieszczota, +Gdyby jedno mgnienie oka, +Nie chcę! nie! i na takie nie zezwolę śluby. + +/ surowo / + +A ty sercem oziębłym, obojętną twarzą, +Wyrzekłaś słowo mej zguby +I zapaliłaś niecne ogniska, +Którymi łańcuch wiążący nas pryska, +Które się wiecznym piekłem między nami żarzą, +Na moje wieczne męczarnie! +Zabiłaś mię, zwodnico! Nieba cię ukarzą, +Sam ja… nie puszczę bezkarnie, +Idę, zadrżyjcie, odmieńce! + +/ dobywa sztylet i ze wściekłą ironią / + +Błyskotkę niosę dla jasnych panów! +Ot, tym wina utoczę na ślubne toasty… +Ha! wyrodku niewiasty! +Śmiertelne ścisnę wokoło szyi twojej wieńce! +Idę jak moję własność do piekła zagrabić, Idę!… + +/ wstrzymuje się i zamyśla / + + O nie! nie… nie… żeby ją zabić, +Trzeba być trochę więcej niż pierwszym z szatanów! +Precz to żelazo! + +/ chowa / + + niech ją własna pamięć goni, + +/ Ksiądz odchodzi. / + +Niech ją sumienia sztylety ranią! +Pójdę, lecz pójdę bez broni, +Pójdę tylko spojrzeć na nią. +W salach, gdzie te od złota świecące pijaki +Przy godowym huczą stole! +Ja w tej rozdartej sukni, z tym liściem na czole, +Wnijdę i stanę przy stole… +Zdziwiona zgraja od stołu powstała, +Przepijają do mnie zdrowiem, +Proszą mię siedzieć: ja stoję jak skała, +Ani słowa nie odpowiem. +Plączą się skoczne kręgi przy śpiewach i brzęku, +Prosi mię w taniec drużba godowa, +A ja z ręką na piersiach, z listkiem w drugim ręku, +Nie odpowiem ani słowa! wtem ona z swoim anielskim urokiem, +„Gościu mój, rzecze, pozwól! niech się dowiem, +Skąd przychodzisz, kto jesteś?” — Ja nic nie odpowiem; +Tylko na nią cisnę okiem, +Ha! okiem! okiem jadowitej żmije, +Całe piekło z mych piersi przywołam do oka; +Niech będzie ślepą, martwą jak opoka, +Na wskroś okiem przebiję! +Wgryzę się jak piekielny dym pod jej powieki +I w głowie utkwię na wieki, +Będę jej myśli czyste przez cały dzień brudził +I w nocy ją ze snu budził. + +/ powolniej, z czułością / + +A ona tak jest czuła, tak łacno dotkliwa, +Jako na trawce wiosenne puchy, +Które lada zefiru zwiewają podmuchy +I lada rosa obrywa. +Każde wzruszenie moje natychmiast ją wzruszy, +Każdy przyostry wyraz zadraśnie; +Od cienia smutku mego jej wesołość gaśnie: +Tak znaliśmy nawzajem czucia wspólnej duszy, +Co jedno pomyśliło, już drugie odgadło. +Całą istnością połączeni ścisło, +Spojrzawszy tylko na twarzy zwierciadło, +Serce nasze jak w czystym widzieliśmy stoku. +Jakie tylko uczucie na mych oczach błysło, +Natychmiast lotem promyka +Aż do jej serca przenika, +I na powrót błyszczy w oku. +Ach tak! tak ją kochałem! pójdęż teraz trwożyć +I na kochanka larwę potępieńca włożyć? +Po co? czego chcę od niej? o zazdrości podła! +I jakież są jej grzechy? +Czyli mię słówkiem dwuznacznym podwiodła? +Czy wabiącymi łowiła uśmiechy +Albo kłamliwe układała lice? +I gdzież są jej przysięgi, jakie obietnice? +Miałemże od niej choć przez sen nadzieję? +Nie! nie! sam urojone żywiłem mamidła, +Sam przyprawiłem jady, od których szaleję! +Po cóż ta wściekłość? jakie do niej prawa? +Co za moją wzgardzoną przemawia osobą? +Gdzie wielkie cnoty? świetne czyny? sława? +Nic, nic! ach, jednę miłość mam za sobą! +Znam to; nigdym śmiałymi nie zgrzeszył zapędy, +Nie prosiłem, ażeby była mnie wzajemną: +Prosiłem tylko o maleńkie względy, +Tylko żeby była ze mną, +Choćby jak krewna z krewnym, jak siostrzyczka z bratem, +Bóg świadkiem, przestałbym na tem. +Gdybym mówił: widzę ją, widziałem ją wczora, jutro widzieć będę; +Z nią z rana, w dzień koło niej, koło niej z wieczora, +Oddam pierwszy dzień dobry, u stołu z nią siędę — +Ach, jak byłbym szczęśliwy! + +/ po pauzie / + + Zapędzam się marnie. +Ty pod zazdrosnych oczu, chytrych żądeł strażą! +Ani obaczyć nie wolno bezkarnie. +Pożegnać, porzucić każą… Umrzeć!… + +/ z żalem / + + Kamienni ludzie! wy nie wiecie, +Jak ciężka śmierć pustelnika! +Konając patrzy na świat, sam jeden na świecie! +Dłoń mu przychylna powiek nie zamyka! +Żałobne grono łoża nie otoczy, +Nikt nie pójdzie za trumną do wieczności domu, +Garsteczki piasku nie rzuci na oczy, +Zapłakać nie masz komu! +O, gdybym mógł choć przez sen pokazać się tobie, +Gdybyś na mojej pamiątkę męki +Jeden przynajmniej dzionek chodziła w żałobie, +Przypięła jednę czarną wstążkę do sukienki!… +Może spojrzysz ukradkiem… i łezka boleści… +I pomyślisz westchnąwszy: ach, on mię tak kochał! + +/ z dziką ironią / + +Stój, stój, żałosne pisklę!.. precz, wrzasku niewieści! +Będęż, jak dziecko szczęścia, umierając szlochał? +Wszystko mi, wszystko niebiosa wydarły, +Lecz reszty dumy nie mogą odebrać! +Żywy, o nic przed nikim nie umiałem żebrać, +Żebrać litości nie będę umarły! + +/ z determinacją / + +Rób, co chcesz, jesteś woli swojej panią, +Zapomnij… ja zapomnę! + +/ pomieszany / + + wszak już zapomniałem? + +/ zamyślony / + +Jej rysy… coraz ciemniej… tak, już się zatarły! +Już ogarniony wieczności otchłanią +Doczesnym pogardzam szałem… + +/ pauza / + +Ach, wzdycham! czegóż wzdycham? ha! westchnąłem za nią, +Nie! nie mogę zapomnieć o niej i umarły. +Wszakże ją widzę, wszak tu, o, tu stoi! +Płacze nade mną… jaka łezka szczera! + +/ z żalem / + +Płacz, moja luba, twój Gustaw umiera! + +/ z determinacją / + +No, dalej, śmiało, Gustawie! + +/ podnosi sztylet / + +/ z żalem / + +Nie bój się, luba, on się nic nie boi! +Czego żałujesz, on nic z sobą nie zabiera! +Tak! wszystko! wszystko tobie zostawię, +Zostawię życie, i świat, i rozkosze, + +/ z wściekłością / + +I twego!… wszystko… o nic… ani łzy nie proszę! + +/ do Księdza, który wchodzi ze służącemi / + +Słuchaj ty… jeśli [cię] kiedy obaczy… + +/ z wzmagającą się gwałtownością / + +Pewna nadludzka dziewica… kobiéta, +I jeśli ciebie zapyta, +Z czego umarłem? nie mów, że z rozpaczy; +Powiedz, że byłem zawsze rumiany, wesoły, +Żem ani wspomniał nigdy o kochance, +Że sobie grałem w karty, piłem z przyjacioły… +Że ta pijatyka… tańce mi się w tańcu… ot + +/ uderza nogą / + + skręciła noga. +Z tego umarłem… + +/ przebija się / + + +KSIĄDZ + + Jezus, Maria! bój się Boga! + +/ chwyta za rękę, Gustaw stoi; zegar zaczyna bić / + + +GUSTAW + +/ pasując się ze śmiercią, patrzy na zegar / + +Łańcuch szeleści… Jednasta wybija! + + +KSIĄDZ + +Gustawie! + +/ Kur pieje drugi raz. / + + +GUSTAW + + To drugie hasło! +Czas ucieka, życie mija! + +/ Zegar kończy bić, świeca druga gaśnie. / + +I drugie światło zagasło! +Koniec boleści!… + +/ dobywa sztylet i chowa / + + +KSIĄDZ + +Ratujcie, przebóg, może jaka rada! +Ach, już, już kona, wbił do rękojeści, +Padł ofiarą szaleństwa! + + +GUSTAW + +/ z zimnym uśmiechem / + + Przecież nie upada! + + +KSIĄDZ + +/ chwyta za rękę / + +O zbrodnio! Boże, odpuść… Gustawie! Gustawie! + + +GUSTAW + +Zbrodnia taka nie może popełniać się co dzień, +Daj pokój próżnej obawie; +Stało się — osądzono — tylko dla nauki +Scenę boleści powtórzył zbrodzień. + + +KSIĄDZ + +Jak to? co to jest? + + +GUSTAW + + Czary, omamienie, sztuki. + + +KSIĄDZ + +Ach! włosy mi się jeżą; drżą pode mną nogi, +W imię Ojca i Syna! co to wszystko znaczy? + + +GUSTAW + +/ patrząc na zegar / + +Wybiło dwie godziny: miłości, rozpaczy, +A teraz następuje godzina przestrogi. + + +KSIĄDZ + +/ chce go sadzić / + +Usiądź, połóż się, oddaj zabójcze narzędzie, +Pozwól rany opatrzyć — + + +GUSTAW + + Daję tobie słowo, +Że aż do dnia sądnego sztylet w pochwach będzie. +O ranach próżna troska, wszak wyglądam zdrowo? + + +KSIĄDZ + +Jak Bóg na niebie, nie wiem, co to… + + +GUSTAW + + Skutki szału, +Albo może kuglarstwo? — Są kosztowne bronie, +Których ostrze przenika i aż w duszy tonie; +Przecież widomie nie uszkodzą ciału. +Taką bronią po dwakroć zostałem przebity… + +/ po pauzie z uśmiechem / + +Taką bronią za życia są oczy kobiéty, + +/ ponuro / + +A po śmierci grzesznika cierpiącego skrucha! + + +KSIĄDZ + +W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha! +Czego stoisz jak martwy? zaglądasz na stronę? +Ach, oczy!… przebóg, jakby bielmem powleczone! +Puls ustał… ręce twoje zimne jak żelazo! +Co to wszystko ma znaczyć? + + +GUSTAW + + O tym inną razą! +Słuchaj, jakie mię na świat zamiary przywiodły. +Kiedy wchodząc do ciebie stanąłem u progu, +Pamiętam, że z dziatkami odprawiałeś modły, +Któreś za dusze zmarłe ofiarował Bogu. + + +KSIĄDZ + +/ chwyta krucyfiks / + +Prawda, zaraz dokończym… + +/ ciągnie Dzieci do siebie / + + +GUSTAW + + No, przyznaj się szczerze, +Czy wierzysz w piekło, w czyściec?… + + +KSIĄDZ + + Ja we wszystko wierzę, +Cokolwiek w Piśmie Świętym Chrystus nam ogłasza +I w co zaleca wierzyć Kościół, matka nasza. + + +GUSTAW + +I w co twoje pobożne wierzyły pradziady? +Ach, najpiękniejsze święto, bo święto pamiątek, +Za cóż zniosłeś dotychczas obchodzone Dziady? + + +KSIĄDZ + +Ta uroczystość ciągnie z pogaństwa początek; +Kościół mnie rozkazuje i nadaje władzę +Oświecać lud, wytępiać reszty zabobonu. + + +GUSTAW + +/ pokazując na ziemię / + +Jednak proszę przeze mnie, i ja szczerze radzę, +Przywrócić nam Dziady. Tam, u Wszechmocnego tronu, +Kędy nasz żywot ścisłe odważają szale, +Tam większym jest ciężarem łza jednego sługi, +Którą szczerze wyleje nad tobą u zgonu, +Niż kłamliwe po drukach rozgłaszane żale, +Płatny orszak i kirem powleczone cugi. +Jeśli, żałując śmierci dobrego dziedzica, +Lud zakupioną świecę stawia mu na grobie, +W cieniach wieczności jaśniej błyszczy się ta świéca +Niż tysiąc lamp w niechętnej palonych żałobie. +Jeśli przyniesie miodu plastr i skromne mleko +I garścią mąki grobowiec posypie: +Lepiej posili duszę, o! lepiej daleko, +Niż krewni modnym balem wydanym na stypie. + + +KSIĄDZ + +Ani słowa. Lecz Dziady, te północne schadzki +Po cerkwiach, pustkach lub zimnych pieczarach, +Pełen guślarstwa obrzęd świętokradzki, +Pospólstwo nasze w grubej utwierdza ciemnocie; +Stąd dziwaczne powieści, zabobonów krocie +O nocnych duchach, upiorach i czarach. + + +GUSTAW + +Więc żadnych nie ma duchów? + +/ z ironią / + + Świat ten jest bez duszy? +Żyje, lecz żyje tylko jak kościotrup nagi, +Który lekarz tajemną sprężyną rozruszy; +Albo jest to coś na kształt wielkiego zegaru, +Który obiega popędem ciężaru? + +/ z uśmiechem / + +Tylko nie wiecie, kto zawiesił wagi! +O kołach, o sprężynach rozum was naucza; +Lecz nie widzicie ręki i klucza! +Gdyby z twych oczu ziemskie odpadło nakrycie, +Obaczyłbyś niejedno wkoło siebie życie, +Umarłą bryłę świata pędzące do ruchu. + +/ do Dzieci, które wchodzą / + +Dzieci, chodźcie pod kantorek. + +/ do kantorka / + +Czego potrzebujesz, duchu? + + +GŁOS Z KANTORKA + +Proszę o troje paciorek. + + +KSIĄDZ + +/ przerażony / + +W imię Ojca… niech biega… Altarystę zbudzi, +Słowo stało się ciałem!… zawołajcie ludzi!… + + +GUSTAW + +Wstydź się, wstydź się, mój ojcze, gdzie rozum? gdzie wiara? +Krzyż jest mocniejszy niżli wszyscy ludzie twoi, +A kto się Boga boi, ten się nic nie boi. + + +KSIĄDZ + +Mów, czego potrzebujesz… ach, to upiór! mara! + + +GUSTAW + +Ja! nic nie potrzebuję, jest potrzebnych tylu! + +/ łowi koło świecy motyla / + +A tuś mi, panie motylu! + +/ do Księdza, pokazując motyla / + +Ten migający wkoło oćmy rój skrzydlaty +Za życia gasił każdy promyczek oświaty, +Za to po strasznym sądzie ciemność ich zagarnie; +Tymczasem z potępioną błąkając się duszą, +Chociaż nie lubią światła, w światło lecieć muszą, +To są dla ciemnych duchów najsroższe męczarnie! +Patrzaj, ów motyl, strojny barwionymi szaty, +Był jakiś królik albo pan bogaty, +I wielkim skrzydeł roztworem +Zaciemiał miasta, powiaty. +Ten drugi, mniejszy, czarny i pękaty, +Był książek głupim cenzorem +I przelatując sztuk nadobne kwiaty, +Oczerniał każdą piękność, którą tylko zoczył, +Każdą słodkość zatrutym wysysał ozorem +Albo przebijał do ziemi środka, +I nauk ziarno z samego zarodka +Gadziny zębem roztoczył… +Ci znowu, w licznym snujący się gwarze, +Są dumnych pochlebnisie, czernideł pisarze. +Na jakie pan ich gniewał się zagony, +Tam przeklęta chmura leci, +I czy ledwie wschodzące, czy dojrzałe plony +Jako sarańcza wybija. +Za tych wszystkich, moje dzieci, +Nie warto zmówić i Zdrowaś Maryja. +Są inne, słuszniej godne litości istoty, +A między nimi twoi przyjaciele, ucznie, +Których ty wyobraźnią w górne pchnąłeś loty, +Których wrodzony ogień podniecałeś sztucznie. +Jaką, żyjąc, pokutę mieli za swe winy, +Oznajmiłem, wieczności przestąpiwszy progi: +Życie moje ścisnąłem w krótkie trzy godziny +I znowu wycierpiałem dla twojej przestrogi. +Im więc nieś ulgę prośbą i mszalną ofiarą; +Dla mnie oprócz wspomnienia nic więcej nie proszę. +Za grzech mój życie było dostateczną karą, +A dziś, nie wiem, nagrodę czy pokutę znoszę. +Bo kto na ziemi rajskie doznawał pieszczoty, +Kto znalazł drugą swojej połowę istoty, +Kto nad świeckiego życia wylatując krańce, +Duszą i sercem gubi się w kochance, + Jej tylko myślą myśli, jej oddycha tchnieniem, +Ten i po śmierci również własną bytność traci, +I przyczepiony do lubej postaci, +Jej tylko staje się cieniem. +Jeśli, żyjąc, świętemu był uległy panu, +Niebieską z nim chwałę dzieli; +Albo ze złym do wiecznej strącony topieli, +Jest bolesnego wspólnikiem stanu. +Na szczęście Bóg mię zrobił poddanym anioła, +Dla niej i dla mnie przyszłość śmieje się wesoła. +Tymczasem, jak cień błądząc przy kochanych wdziękach, +Bywam albo w niebiosach, albo w piekła mękach. +Gdy ona wspomni, westchnie i łezkę wyleje, +Zbliżam się do usteczek, biały włos rozwieję, +Zmieszam się z odetchnieniem i przeniknę ciebie, +I jestem w niebie! +Lecz kiedy!… oh, czujecie, wy, coście kochali! +Jakim zawiść ogniem pali!… +Długo jeszcze po świecie błąkać się potrzeba, +Aż ją Bóg w swoje objęcie powoła; +Natenczas śladem lubego anioła +I cień mój błędny wkradnie się do nieba. + +/ Zegar zaczyna bić. / + +/ śpiewa / + + Bo słuchajcie i zważcie u siebie, + Że według bożego rozkazu: + Kto za życia choć raz był w niebie, + Ten po śmierci nie trafi od razu. + +/ Zegar kończy bić, kur pieje, lampa przed obrazem gaśnie, Gustaw znika. / + + +CHÓR + + Bo słuchajmy i zważmy u siebie, + Że według bożego rozkazu: + Kto za życia choć raz był w niebie, + Ten po śmierci nie trafi od razu. + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iv. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska. + +ISBN-978-83-288-7443-5 +Adam Mickiewicz + +Dziady. Poema +Upiór + +ISBN 978-83-288-7438-1 + + +Serce ustało, pierś już lodowata, +Ścięły się usta i oczy zawarły; +Na świecie jeszcze, lecz już nie dla świata! + Cóż to za człowiek? — Umarły. + +Patrz, duch nadziei życie mu nadaje, +Gwiazda pamięci promyków użycza, +Umarły wraca na młodości kraje + Szukać lubego oblicza. + +Pierś znowu tchnęła, lecz pierś lodowata, +Usta i oczy stanęły otworem, +Na świecie znowu, ale nie dla świata; + Czymże ten człowiek? — Upiorem. + +Ci, którzy bliżej cmentarza mieszkali, +Wiedzą, iż upiór ten co rok się budzi, +Na dzień zaduszny mogiłę odwali + I dąży pomiędzy ludzi. + +Aż gdy zadzwonią na niedzielę czwartą, +Wraca się nocą opadły na sile, +Z piersią skrwawioną, jakby dziś rozdartą, + Usypia znowu w mogile. + +Pełno jest wieści o nocnym człowieku, +Żyją, co byli na jego pogrzebie; +Słychać, iż zginął w młodocianym wieku, + Podobno zabił sam siebie. + +Teraz zapewne wieczne cierpi kary, +Bo smutnie jęczał i płomieniem buchał; +Niedawno jeden zakrystyjan stary + Obaczył go i podsłuchał. + +Mówi, iż upiór, skoro wyszedł z ziemi, +Oczy na gwiazdę poranną wywrócił, +Załamał ręce i usty chłodnemi + Takową skargę wyrzucił: + +„Duchu przeklęty, po co śród parowu +Nieczułej ziemi ogień życia wzniecasz? +Blasku przeklęty, zagasłeś i znowu, + Po co mi znowu przyświecasz? + +O sprawiedliwy, lecz straszny wyroku! +Ujrzeć ją znowu, poznać się, rozłączyć; +I com ucierpiał, to cierpieć co roku, + I jakem skończył, zakończyć. + +Żebym cię znalazł, muszę między zgrają +Błądzić z długiego wyszedłszy ukrycia; +Lecz nie dbam, jak mię ludzie powitają; + Wszystkiegom doznał za życia. + +Kiedyś patrzyła, musiałem jak zbrodzień +Odwracać oczy; słyszałem twe słowa, +Słyszałem co dzień, i musiałem co dzień + Milczeć jak deska grobowa. + +Śmieli się niegdyś przyjaciele młodzi, +Zwali tęsknotę dziwactwem, przesadą; +Starszy ramieniem ściska i odchodzi + Lub mądrą nudzi mię radą. + +Śmieszków i radców zarówno słuchałem, +Choć i sam może nie lepszy od drugich, +Sam bym się gorszył zbytecznym zapałem + Lub śmiał się z żalów zbyt długich. + +Ktoś inny myślał, że obrażam ciebie, +Uwłaczam jego rodowitej dumie; +Przecież ulegał grzeczności, potrzebie, + Udawał, że nie rozumie. + +Lecz i ja dumny, żem go równie zbadał, +Choć mię nie pyta, chociaż milczeć umiem; +Mówiłem gwałtem, a gdy odpowiadał, + Udałem, że nie rozumiem. + +Ale kto nie mógł darować mi grzechu, +Ledwie obelgę na ustach przytrzyma, +Niechętnie lica gwałci do uśmiechu + I litość kłamie oczyma; + +Takiemu tylko nigdym nie przebaczył, +Wszakżem skargami nigdy ust nie zmazał, +Anim pogardy wymówić nie raczył, + Kiedym mu uśmiech okazał. + +Tegoż dziś doznam, jeśli dziką postać +Cudzemu światu ukażę spod cieni; +Jedni mię będą egzorcyzmem chłostać, + Drudzy uciekną zdziwieni. + +Ten dumą śmieszy, ten litością nudzi, +Inny szyderskie oczy zechce krzywić. +Do jednej idąc, za cóż tyle ludzi + Muszę obrażać lub dziwić? + +Cóżkolwiek będzie, dawnym pójdę torem: +Szydercom litość, śmiech litościwemu. +Tylko, o luba! tylko ty z upiorem + Powitaj się po dawnemu. + +Spojrzyj i przemów, daruj małą winę, +Że śmiem do ciebie raz jeszcze powrócić, +Mara przeszłości, na jednę godzinę + Obecne szczęście zakłócić. + +Wzrok twój, nawykły do świata i słońca, +Może się trupiej nie ulęknie głowy, +I może raczysz cierpliwie do końca + Grobowej dosłuchać mowy. + +I ścigać myśli po przeszłych obrazach +Błądzące jako pasożytne ziele, +Które śród gmachu starego po głazach + Rozpierzchłe gałązki ściele.” + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-upior. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, Czytelnik, Warszawa 1974 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska. + +ISBN-978-83-288-7438-1 diff --git a/sources/faraon.txt b/sources/faraon.txt new file mode 100644 index 0000000..e919cd9 --- /dev/null +++ b/sources/faraon.txt @@ -0,0 +1,17097 @@ +Bolesław Prus + +Faraon + +ISBN 978-83-288-2667-0 + + + + + +Tom I + + + +Wstęp + +W północno-wschodnim kącie Afryki leży Egipt, ojczyzna najstarszej cywilizacji w świecie. Przed trzema, czterema, a nawet pięcioma tysiącami lat, kiedy w środkowej Europie odziani w surowe skóry barbarzyńcy kryli się po jaskiniach, Egipt — już posiadał wysoką organizację społeczną, rolnictwo, rzemiosła i literaturę. Nade wszystko zaś wykonywał olbrzymie prace inżynierskie i wznosił kolosalne budowle, których szczątki budzą podziw w technikach nowożytnych. + +Egipt — jest to żyzny wąwóz między pustynią Libijską i Arabską. Głębokość jego wynosi kilkaset metrów, długość sto trzydzieści mil, średnia szerokość zaledwo milę. Od zachodu — łagodne, ale nagie wzgórza libijskie, od wschodu strome i popękane skały arabskie są ścianami tego korytarza, którego dnem płynie rzeka — Nil. + +Z biegiem rzeki, na północ, ściany wąwozu zniżają się, a w odległości dwudziestu pięciu mil od Morza Śródziemnego nagle rozchodzą się, i Nil, zamiast płynąć ciasnym korytarzem, rozlewa się kilkoma ramionami po obszernej równinie mającej kształt trójkąta. Trójkąt ten, zwany Deltą Nilową, ma za podstawę brzeg Morza Śródziemnego, zaś u wierzchołka, przy wyjściu rzeki z wąwozu, miasto Kair tudzież gruzy przedwiekowej stolicy, Memfisu. + +Gdyby kto mógł wznieść się o dwadzieścia mil w górę i stamtąd spojrzeć na Egipt, zobaczyłby dziwną formę kraju i osobliwe zmiany jego koloru. Z tej wysokości, na tle białych i pomarańczowych piasków, Egipt wyglądałby jak wąż, który w energicznych skrętach posuwa się przez pustynię do Morza Śródziemnego i — już zanurzył w nim trójkątną głowę, ozdobioną dwojgiem oczu: lewym — Aleksandrią, prawym — Damiettą. + +Długi ten wąż w październiku, kiedy Nil zalewa cały Egipt, miałby błękitną barwę wody. W lutym, kiedy miejsce opadających wód zajmuje wiosenna roślinność, wąż byłby zielony, z błękitną pręgą wzdłuż ciała i mnóstwem błękitnych żyłek na głowie, z powodu kanałów, które przecinają Deltę. W marcu błękitna pręga zwęziłaby się, a ciało węża, skutkiem dojrzewania zbóż, przybrałoby kolor złoty. Wreszcie w początkach czerwca Nilowa pręga byłaby bardzo cienka, a ciało węża zrobiłoby się szare, jakby przysłonięte krepą skutkiem suszy i pyłu. + +Zasadniczą właściwością klimatu egipskiego jest upał: w styczniu bywa dziesięć stopni ciepła, w sierpniu dwadzieścia siedem; niekiedy gorąco sięga czterdziestu siedmiu stopni, co u nas odpowiada temperaturze rzymskiej łaźni. Nadto — w sąsiedztwie Morza Śródziemnego, nad Deltą, deszcz pada ledwie dziesięć razy na rok, zaś w Górnym Egipcie raz na dziesięć lat. + +W tych warunkach Egipt, zamiast kolebką cywilizacji, byłby pustynnym wąwozem, jakich pełno wśród Sahary, gdyby co roku nie wskrzeszały go wody świętej rzeki Nilu. Od końca czerwca do końca września Nil przybiera i zalewa prawie cały Egipt; od końca października do końca maja roku następnego opada i stopniowo odsłania coraz niższe płaty gruntu. Wody rzeki są tak przesycone mineralnymi i organicznymi szczątkami, że kolor ich staje się brunatnawym, więc w miarę opadania wód na zalanych gruntach osadza się muł żyzny, który zastępuje najlepsze nawozy. Ten muł i gorący klimat sprawia, że Egipcjanin, zamknięty między pustyniami, może mieć trzy zbiory w ciągu roku i około trzystu ziarn z jednego ziarna zasiewu! + +Ale Egipt nie jest jednostajną płaszczyzną, lecz krajem falistym; niektóre jego grunta tylko przez dwa lub trzy miesiące piją błogosławione wody, inne nie widzą jej przez cały rok; wylew bowiem nie dosięga pewnych punktów. Niezależnie od tego — trafiają się lata małych przyborów, a wówczas część Egiptu nie otrzymuje zapładniającego mułu. Nareszcie, skutkiem upałów, ziemia prędko wysycha i trzeba ją zlewać jak w doniczkach. + +Wszystkie te okoliczności sprawiły, że naród zamieszkujący dolinę Nilu musiał albo zginąć, jeżeli był słabym, albo uregulować wody, jeżeli posiadał geniusz. Starożytni Egipcjanie mieli geniusz, więc stworzyli cywilizację. + +Już przed sześcioma tysiącami lat spostrzegli, że Nil przybiera, gdy słońce ukazuje się pod gwiazdą Syriuszem, a zaczyna opadać, gdy słońce zbliża się do gwiazdozbioru Wagi. Spostrzeżenia te popchnęły ich do obserwacji astronomicznych i mierzenia czasu. + +Aby zachować wodę przez cały rok, wykopali w swoim kraju długą na kilka tysięcy mil sieć kanałów. Aby zaś ubezpieczyć się od nadmiernych wylewów, wznosili potężne tamy i kopali zbiorniki, spomiędzy których sztuczne jezioro Moeris zajmowało trzysta kilometrów kwadratowych powierzchni, przy dwunastu piętrach głębokości. Nareszcie wzdłuż Nilu i kanałów pobudowali mnóstwo prostych, ale skutecznych machin hydraulicznych, za pomocą których można było czerpać wodę i wylewać ją na pola położone o jedno lub dwa piętra wyżej. I jeszcze, jako dopełnienie wszystkiego, trzeba było co roku oczyszczać zamulone kanały, poprawiać tamy i budować wysoko położone drogi dla wojsk, które w każdej porze musiały odbywać marsze. + +Te olbrzymie prace wymagały, obok wiadomości z astronomii, miernictwa, mechaniki i budownictwa — jeszcze doskonałej organizacji. Czy to umocnienie grobli, czy oczyszczenie kanałów musiało być robione i zrobione w pewnym czasie, na wielkiej przestrzeni. Stąd powstała konieczność utworzenia armii robotniczej, liczącej dziesiątki tysięcy głów, działającej w oznaczonym celu i pod jednym kierunkiem. Armii, która musiała mieć mnóstwo małych i wielkich dowódców, mnóstwo oddziałów wykonywających rozmaite prace, skierowane do jednolitego rezultatu, armii, która potrzebowała wiele żywności, środków i sił pomocniczych. + +Egipt zdobył się na taką armię pracowników i jej zawdzięcza swoje wiekopomne dzieła. Zdaje się, że stworzyli ją, a następnie nakreślali jej plany — kapłani, czyli mędrcy egipscy; rozkazywali zaś królowie, czyli faraonowie. Skutkiem tego naród egipski w czasach wielkości tworzył jakby jedną osobę, w której stan kapłański odegrywał rolę myśli, faraon był wolą, lud — ciałem, a posłuszeństwo — cementem. + +Tym sposobem sama przyroda Egiptu, domagająca się wielkiej, ciągłej i porządnej roboty, stworzyła szkielet społecznej organizacji tego kraju: lud pracował, faraon kierował, kapłani układali plany. I jak długo te trzy czynniki dążyły zgodnie do celów wskazanych przez naturę, tak długo społeczność mogła kwitnąć i dokonywać swoich dzieł wiecznotrwałych. + +Łagodny i wesoły, a bynajmniej nie wojowniczy lud egipski dzielił się na dwie klasy: rolników i rzemieślników. Między rolnikami musieli być jacyś właściciele drobnych kawałków gruntu, przeważnie jednak byli dzierżawcy ziem należących do faraona, kapłanów i arystokracji. Rzemieślnicy wyrabiający odzież, sprzęty, naczynia i narzędzia byli samodzielnymi; pracujący zaś przy wielkich budowlach tworzyli jakby armię. + +Każda z tych specjalności, a głównie budownictwo wymagało sił pociągowych i motorów: ktoś musiał czerpać po całych dniach wodę z kanałów lub przenosić kamienie z kopalń tam, gdzie były potrzebne. Te najcięższe mechaniczne zajęcia, a przede wszystkim — prace w kamieniołomach, wykonywali przestępcy skazani przez sądy lub schwytani na wojnie niewolnicy. + +Rodowici Egipcjanie mieli barwę skóry miedzianą, czym chełpili się, gardząc jednocześnie czarnymi Etiopami, żółtymi Semitami i białymi Europejczykami. Ten kolor skóry, pozwalający odróżnić swojego od obcego, przyczyniał się do utrzymania narodowej jedności silniej aniżeli religia, którą można przyjąć, albo język, którego można się wyuczyć. + +Z biegiem czasu jednak, kiedy państwowy gmach zaczął pękać, do kraju coraz liczniej napływały obce pierwiastki. Osłabiały one spójność, rozsadzały społeczeństwo, a nareszcie zalały i rozpuściły w sobie pierwotnych mieszkańców kraju. + +Faraon rządził państwem przy pomocy armii stałej i milicji czy policji tudzież mnóstwa urzędników, z których powoli utworzyła się arystokracja rodowa. Tytularnie był on prawodawcą, naczelnym wodzem, najbogatszym właścicielem, najwyższym sędzią, kapłanem, a nawet synem bożym i bogiem. Cześć boską odbierał nie tylko od ludu i urzędników, ale niekiedy sam sobie stawiał ołtarze i przed swymi własnymi wizerunkami palił kadzidła. + +Obok faraonów, a bardzo często ponad nimi stali kapłani: był to zakon mędrców kierujący losami kraju. + +Dziś prawie nie można wyobrazić sobie nadzwyczajnej roli, jaką stan kapłański odegrywał w Egipcie. Byli oni nauczycielami młodych pokoleń, wróżbitami, a więc doradcami ludzi dorosłych, sędziami zmarłych, którym ich wola i wiedza gwarantowała nieśmiertelność. Nie tylko spełniali drobiazgowe obrządki religijne przy bogach i faraonach, ale jeszcze leczyli chorych jako lekarze, wpływali na bieg robót publicznych jako inżynierowie tudzież na politykę jako astrologowie, a nade wszystko — znawcy własnego kraju i jego sąsiadów. + +W historii Egiptu pierwszorzędne znaczenie mają stosunki, jakie istniały między stanem kapłańskim a faraonami. Najczęściej faraon ulegał kapłanom, składał bogom hojne ofiary i wznosił świątynie. Wówczas żył długo, a jego imię i wizerunki, ryte na pomnikach, przechodziły od pokolenia do pokolenia, pełne chwały. Wielu jednak faraonów panowało krótko, a niektórych znikały nie tylko czyny, ale nawet nazwiska. Parę razy zaś trafiło się, że upadała dynastia, a *klaff*, czapkę faraonów otoczoną wężem, przywdziewał kapłan. + +Egipt rozwijał się, dopóki jednolity naród, energiczni królowie i mądrzy kapłani współdziałali sobie dla pomyślności ogółu. Lecz nadeszła epoka, że lud skutkiem wojen zmniejszył się liczebnie, w ucisku i zdzierstwie utracił siły, napływ zaś obcych przybyszów podkopał rasową jedność. A gdy jeszcze w powodzi azjatyckiego zbytku utonęła energia faraonów i mądrość kapłanów, i dwie te potęgi rozpoczęły między sobą walkę o monopol obdzierania ludu, wówczas Egipt dostał się pod władzę cudzoziemców, i światło cywilizacji przez kilka tysięcy lat płonące nad Nilem — zagasło. + +Poniższe opowiadanie odnosi się do XI wieku przed Chrystusem, kiedy upadła dynastia dwudziesta, a po synu słońca, wiecznie żyjącym Ramzesie XIII, wdarł się na tron i czoło swoje ozdobił *ureusem* wiecznie żyjący syn słońca San-amen-Herhor, arcykapłan Amona… + + + +Rozdział I + +W trzydziestym trzecim roku szczęśliwego panowania Ramzesa XII Egipt święcił dwie uroczystości, które prawowiernych jego mieszkańców napełniły dumą i słodyczą. + +W miesiącu Mechir, w grudniu, wrócił do Teb, obsypany kosztownymi darami, bożek Chonsu, który przez trzy lata i dziewięć miesięcy podróżował w kraju Buchten, uzdrowił tam córkę królewską imieniem Bent-res i wypędził złego ducha nie tylko z rodziny króla, ale nawet z fortecy Buchtenu. + +Zaś w miesiącu Farmuti, w lutym, pan Górnego i Dolnego Egiptu, władca Fenicji i dziewięciu narodów, Mer-amen-Ramzes XII, po naradzeniu się z bogami, którym jest równy, mianował swoim erpatrem, czyli następcą tronu, dwudziestodwuletniego syna Chamsem-merer-amen-Ramzesa. + +Wybór ten wielce uradował pobożnych kapłanów, dostojnych nomarchów, waleczną armię, wierny lud i wszelkie żyjące na ziemi egipskiej stworzenie. Starsi bowiem synowie faraona, urodzeni z królewny chetyjskiej, za sprawą czarów, których zbadać nie można, byli nawiedzeni przez złego ducha. Jeden syn, dwudziestosiedmioletni, od czasu pełnoletności nie mógł chodzić, drugi przeciął sobie żyły i umarł, a trzeci przez zatrute wino, którego nie chciał się wyrzec, wpadł w szaleństwo i mniemając, że jest małpą, całe dnie przepędzał na drzewach. + +Dopiero czwarty syn, Ramzes, urodzony z królowej Nikotris, córki arcykapłana Amenhotepa, był silny jak wół Apis, odważny jak lew i mądry jak kapłani. Od dzieciństwa otaczał się wojskowymi i jeszcze będąc zwyczajnym księciem, mawiał: + +— Gdyby bogowie, zamiast młodszym synem królewskim, uczynili mnie faraonem, podbiłbym, jak Ramzes Wielki, dziewięć narodów, o których nigdy w Egipcie nie słyszano, zbudowałbym świątynię większą aniżeli całe Teby, a dla siebie wzniósłbym piramidę, przy której grób Cheopsa wyglądałby jak krzak róży obok dojrzałej palmy. + +Otrzymawszy tak pożądany tytuł erpatra, młody książę poprosił ojca o łaskawe mianowanie go dowódcą korpusu Menfi. Na co jego świątobliwość Ramzes XII, po naradzie z bogami, którym jest równy, odpowiedział, iż uczyni to, jeżeli następca tronu złoży dowód, że potrafi kierować masą wojsk na stopie bojowej. + +W tym celu zwołaną została rada pod prezydencją ministra wojny San-amen-Herhora, który był arcykapłanem największej świątyni — Amona w Tebach. + +Rada postanowiła: + +Następca tronu w połowie miesiąca Misori (początek czerwca) zbierze dziesięć pułków rozlokowanych wzdłuż linii, która łączy miasto Memfis z miastem Pi-Uto leżącym w Zatoce Sebenickiej. + +Z dziesięciotysięcznym korpusem, przygotowanym do boju, zaopatrzonym w obóz i machiny wojenne następca uda się na wschód, ku gościńcowi, który biegnie od Memfis do Chetem, na granicy ziemi Gosen i pustyni egipskiej. + +W tym czasie jenerał Nitager, naczelny wódz armii, która strzeże bram Egiptu od najazdu azjatyckich ludów, ma wyruszyć od Gorzkich Jezior przeciw następcy tronu. + +Obie armie: azjatycka i zachodnia, zetkną się w okolicach miasta Pi-Bailos, ale — na pustyni, ażeby pracowity rolnik ziemi Gosen nie doznał przeszkód w swoich zajęciach. + +Następca tronu zwycięży, jeżeli nie da się zaskoczyć Nitagerowi, a więc — jeżeli zgromadzi wszystkie pułki i zdąży ustawić je w szyku bojowym na spotkanie nieprzyjaciela. + +W obozie księcia Ramzesa znajdować się będzie sam jego dostojność Herhor, minister wojny, i o biegu wypadków złoży raport faraonowi. + +Granicę ziemi Gosen i pustyni stanowiły dwie drogi komunikacyjne. Jedną był kanał transportowy od Memfis do jeziora Timsah, drugą — szosa. Kanał znajdował się jeszcze w ziemi Gosen, szosa już w pustyni, którą obie drogi otaczały półkolem. Z szosy prawie na całej przestrzeni widać było kanał. + +Niezależnie od sztucznych granic sąsiadujące krainy różniły się pod każdym względem. Ziemia Gosen pomimo falistości gruntu wydawała się równiną, pustynię zaś składały wapienne wzgórza i doliny piaszczyste. Ziemia Gosen wyglądała jak olbrzymia szachownica, której zielone i żółte poletka odgraniczały się barwą zbóż i palmami rosnącymi na miedzach; zaś na rudym piasku pustyni i jej białych wzgórzach płat zieloności albo kępa drzew i krzaków wyglądały jak zabłąkany podróżny. + +Na płodnej ziemi Gosen z każdego pagórka tryskał ciemny gaj akacji, sykomorów i tamaryndusów, z daleka przypominających nasze lipy, wśród których kryły się pałacyki z rzędami przysadzistych kolumn albo żółte lepianki chłopów. Niekiedy obok gaju bieliło się miasteczko z domami o płaskich dachach albo ponad drzewa ciężko wznosiły się piramidalne bramy świątyń, niby podwójne skały, upstrzone dziwnymi znakami. + +W pustyni, spoza pierwszego szeregu trochę zielonych pagórków, wyzierały nagie wzgórza, zasłane stertami głazów. Zdawało się, że przesycony nadmiarem życia kraj zachodni z królewską hojnością rzuca na drugą stronę kanału zieleń i kwiaty; lecz wiecznie głodna pustynia pożera je w następnym roku i przerabia na popiół. + +Odrobina roślinności, wygnanej na skały i piaski, trzymała się miejsc niższych, dokąd za pomocą rowów, przebitych w nasypie szosy, można było doprowadzać wodę z kanału. Jakoż między łysymi wzgórzami, w pobliżu szosy, piły rosę niebieską ukryte oazy, gdzie rósł jęczmień i pszenica, winny krzew, palmy i tamaryndusy. + +W takich miejscach żyli i ludzie — pojedynczymi rodzinami, którzy, spotkawszy się na targu w Pi-Bailos, mogli nawet nie wiedzieć, że sąsiadują ze sobą na pustyni. + +Szesnastego Misori koncentracja wojsk była prawie skończona. Dziesięć pułków następcy tronu, które miały zluzować azjatyckie wojska Nitagera, już zebrały się na gościńcu, powyżej miasta Pi-Bailos, z obozem i częścią wojennych machin. + +Ruchami ich kierował sam następca. On zorganizował dwie linie zwiadów, z których dalsza miała śledzić nieprzyjaciół, bliższa — pilnować własnej armii od napadu, który był możliwym w okolicy pełnej wzgórz i wąwozów. On, Ramzes, w ciągu tygodnia sam objechał i obejrzał maszerujące różnymi traktami pułki pilnie bacząc: czy żołnierze mają porządną broń i ciepłe płaszcze na noc, czy w obozach znajduje się dostateczna ilość sucharów, mięsa i suszonych ryb. On wreszcie rozkazał, aby żony, dzieci i niewolników wojsk, idących na granicę wschodnią, przewieziono kanałem, co wpłynęło na zmniejszenie obozów i ułatwiło ruchy właściwej armii. + +Najstarsi jenerałowie podziwiali wiedzę, zapał i ostrożność następcy tronu, a nade wszystko jego pracę i prostotę. Swój liczny dwór, książęcy namiot, wozy i lektyki zostawił on w Memfis; a sam w odzieży prostego oficera jeździł od pułku do pułku, konno, na sposób asyryjski, w towarzystwie dwu adiutantów. + +Dzięki temu koncentracja właściwego korpusu poszła bardzo szybko i wojska w oznaczonym czasie stanęły pod Pi-Bailos. + +Inaczej było z książęcym sztabem, z greckim pułkiem, który mu towarzyszył, i kilkoma wojennymi machinami. + +Sztab, zebrany w Memfis, miał drogę najkrótszą, więc wyruszył najpóźniej, ciągnąc za sobą ogromny obóz. Prawie każdy oficer, a byli to panicze wielkich rodów, miał lektykę z czterema Murzynami, dwukolny wóz wojenny, bogaty namiot i mnóstwo skrzynek z odzieżą i jedzeniem tudzież dzbanów pełnych piwa i wina. + +Prócz tego za oficerami wybrała się w podróż liczna trupa śpiewaczek i tancerek z muzyką; każda zaś, jako wielka dama, musiała mieć wóz, zaprzężony w jedną lub dwie pary wołów, i lektykę. + +Gdy ciżba ta wylała się z Memfis, zajęła na gościńcu więcej miejsca aniżeli armia następcy tronu. Maszerowano zaś tak powoli, że machiny wojenne, które zostawiono na końcu, ruszyły o dobę później, aniżeli był rozkaz. Na domiar złego, śpiewaczki i tancerki zobaczywszy pustynię, wcale jeszcze niestraszną w tym miejscu, zaczęły bać się i płakać. Więc, dla uspokojenia ich, trzeba było przyśpieszyć nocleg, rozbić namioty i urządzić widowisko, a potem ucztę. + +Nocna zabawa, w chłodzie, pod gwiaździstym niebem, na tle dzikiej natury, tak podobała się tancerkom i śpiewaczkom, że oświadczyły, iż odtąd będą występować tylko w pustyni. Tymczasem następca tronu, dowiedziawszy się w drodze o sprawach swego sztabu, przysłał rozkaz, ażeby jak najprędzej zawrócono kobiety do miasta i przyśpieszono pochód. + +Przy sztabie znajdował się jego dostojność Herhor, minister wojny, lecz tylko w charakterze widza. Nie prowadził za sobą śpiewaczek, ale też i nie robił żadnych uwag sztabowcom. Kazał wynieść swoją lektykę na czoło kolumny i stosując się do jej ruchów, posuwał się naprzód albo odpoczywał pod cieniem wielkiego wachlarza, którym osłaniał go adiutant. + +Jego dostojność Herhor był to człowiek czterdziestokilkuletni, silnie zbudowany, zamknięty w sobie. Rzadko odzywał się i równie rzadko spoglądał na ludzi spod zapuszczonych powiek. + +Jak każdy Egipcjanin miał obnażone ręce i nogi, odkrytą pierś, sandały na stopach, krótką spódniczkę dokoła bioder, a z przodu fartuszek w pasy niebieskie i białe. Jako kapłan, golił zarost i włosy i nosił skórę pantery zawieszoną przez lewe ramię. Nareszcie, jako żołnierz, nakrywał głowę małym gwardyjskim hełmem, spod którego na kark spadała chusteczka, również w białe i niebieskie pasy. + +Na szyi miał potrójny łańcuch złoty, a pod lewym ramieniem, na piersiach, krótki miecz w kosztownej pochwie. + +Lektyce jego, dźwiganej przez sześciu czarnych niewolników, stale towarzyszyło trzech ludzi: jeden niósł wachlarz, drugi topór ministra, a trzeci skrzynkę z papirusami. Był to Pentuer, kapłan i pisarz ministra, chudy asceta, który w największy upał nie nakrywał ogolonej głowy. Pochodził z ludu, lecz pomimo niskiego urodzenia zajmował ważne stanowisko w państwie dzięki wyjątkowym zdolnościom. + +Chociaż minister ze swymi urzędnikami znajdował się na czele sztabowej kolumny i nie mieszał się do jej ruchów, nie można jednak twierdzić, ażeby nie wiedział, co się dzieje poza nim. Co godzinę, niekiedy co pół godziny, do lektyki dostojnika zbliżał się — to niższy kapłan, zwyczajny „sługa boży”, to żołnierz maruder, to przekupień albo niewolnik, który niby obojętnie przechodząc obok cichego orszaku ministra, rzucał jakieś słówko. Słówko to zaś Pentuer niekiedy zapisywał, ale najczęściej pamiętał, bo pamięć miał nadzwyczajną. + +Na te drobnostki nikt nie zważał w zgiełkliwym tłumie sztabowców. Oficerowie ci, wielcy panicze, zanadto byli zajęci bieganiem, hałaśliwą rozmową lub śpiewem, ażeby mieli patrzeć, kto zbliża się do ministra; tym więcej, że wciąż mnóstwo ludzi snuło się wzdłuż szosy. + +Piętnastego Misori sztab następcy tronu, wraz z jego dostojnością ministrem, przepędził noc pod gołym niebem w odległości jednej mili od pułków ustawiających się już do boju w poprzek szosy, za miastem Pi-Bailos. + +Przed pierwszą z rana, która odpowiada naszej godzinie szóstej, wzgórza pustynne przybrały kolor fioletowy. Spoza nich wychyliło się słońce. Ziemię Gosen zalała różowość, a miasteczka, świątynie, pałace magnatów i lepianki chłopów wyglądały jak iskry i płomienie, w jednej chwili zapalone wśród zieloności. + +Niebawem zachodni horyzont oblała barwa złota. I zdawało się, że zieloność ziemi Gosen rozpływa się w złocie, a niezliczone kanały, zamiast wody, toczą roztopione srebro. Ale wzgórza pustyni zrobiły się jeszcze mocniej fioletowymi, rzucając długie cienie na piaski i czarność na rośliny. + +Straże stojące wzdłuż szosy doskonale mogły widzieć wysadzone palmami pola za kanałem. Na jednych zielenił się len, pszenica, koniczyna, na innych — złocił się dojrzewający jęczmień drugiego posiewu. Jednocześnie z chat, ukrytych między drzewami, zaczęli wychodzić do roboty rolnicy, ludzie nadzy, barwy miedzianej, którzy za cały ubiór mieli krótką spódniczkę na biodrach i czepek na głowie. + +Jedni zwrócili się do kanałów, aby oczyszczać je z mułu albo czerpać wodę i wylewać na pola za pomocą machin podobnych do żurawi przy studniach. Inni rozproszywszy się między drzewami zbierali dojrzałe figi i winogrona. Snuło się tam sporo nagich dzieci i kobiet w białych, żółtych lub czerwonych koszulach bez rękawów. + +I był wielki ruch w tej okolicy. Na niebie drapieżne ptactwo pustyni uganiało się za gołębiami i kawkami ziemi Gosen. Wzdłuż kanału huśtały się zgrzytające żurawie z kubełkami płodnej wody, a ludzie, którzy zbierali owoce, ukazywali się i znikali między zielonością drzew jak barwne motyle. Zaś w pustyni, na szosie, już zamrowiło się wojsko i jego służba. Przeleciał oddział konnych uzbrojony w lance. Za nim pomaszerowali łucznicy w czepkach i spódniczkach; mieli oni łuki w garści, sajdaki na plecach i szerokie tasaki u prawego boku. Łucznikom towarzyszyli procarze niosący torby z pociskami i uzbrojeni w krótkie miecze. + +O sto kroków za nimi szły dwa małe oddziałki piechoty: jeden uzbrojony we włócznie, drugi w topory. Ci i tamci nieśli w rękach prostokątne tarcze, na piersiach mieli grube kaftany, niby pancerze, a na głowie czepki z chusteczkami zasłaniającymi kark od upału. Czepki i kaftany były w pasy: niebieskie z białym lub żółte z czarnym, co robiło żołnierzy podobnymi do wielkich szerszeni. + +Za przednią strażą, otoczona oddziałem toporników, posuwała się lektyka ministra, a za nią, w miedzianych hełmach i pancerzach, greckie roty, których miarowy krok przypominał uderzenia ciężkich młotów. W tyle było słychać skrzypienie wozów, ryk bydła i krzyki woźniców, a z boku szosy przemykał się brodaty handlarz fenicki w lektyce zawieszonej między dwoma osłami. Nad tym wszystkim unosił się tuman złotego pyłu i gorąco. + +Nagle od straży przedniej przycwałował konny żołnierz i zawiadomił ministra, że zbliża się następca tronu. Jego dostojność wysiadł z lektyki, a w tejże chwili na szosie ukazała się garstka jeźdźców, którzy zeskoczyli z koni. Po czym jeden z jeźdźców i minister zaczęli iść ku sobie, co kilka kroków zatrzymując się i kłaniając. + +— Bądź pozdrowiony, synu faraona, który oby żył wiecznie — odezwał się minister. + +— Bądź pozdrowiony i żyj długo, ojcze święty — odparł następca. A potem dodał: + +— Ciągniecie tak wolno, jakby wam nogi upiłowano, a Nitager najpóźniej za dwie godziny stanie przed naszym korpusem. + +— Powiedziałeś prawdę. Twój sztab maszeruje bardzo powoli. + +— Mówi mi też Eunana — tu Ramzes wskazał na stojącego za sobą oficera obwieszonego amuletami — że nie wysyłaliście patroli do wąwozów. A przecież na wypadek rzeczywistej wojny nieprzyjaciel z tej strony mógł was napaść. + +— Nie jestem dowódcą, tylko sędzią — spokojnie odpowiedział minister. + +— A cóż robił Patrokles? + +— Patrokles z greckim pułkiem eskortuje machiny wojenne. + +— A mój krewny i adiutant, Tutmozis? + +— Podobno jeszcze śpi. + +Ramzes niecierpliwie uderzył nogą w ziemię i umilkł. Był to piękny młodzieniec, z twarzą prawie kobiecą, której gniew i opalenizna dodawały wdzięku. Miał na sobie obcisły kaftan w pasy niebieskie i białe, tegoż koloru chustkę pod hełmem, złoty łańcuch na szyi i kosztowny miecz pod lewym ramieniem. + +— Widzę — odezwał się książę — że tylko ty jeden, Eunano, dbasz o moją cześć. + +Obwieszony amuletami oficer schylił się do ziemi. + +— Tutmozis jest to próżniak — mówił następca. — Wracaj, Eunano, na swoje stanowisko. Niech przynajmniej przednia straż ma dowódcę. + +Potem spojrzawszy na świtę, która już go otoczyła, jakby wyrosła spod ziemi, dodał: + +— Niech mi przyniosą lektykę. Jestem zmęczony jak kamieniarz. + +— Czyliż bogowie mogą męczyć się!… — szepnął jeszcze stojący za nim Eunana. + +— Idź na swoje miejsce — rzekł Ramzes. + +— A może rozkażesz mi, wizerunku księżyca, teraz zbadać wąwozy? — cicho spytał oficer. — Proszę cię, rozkazuj mi, bo gdziekolwiek jestem, serce moje goni za tobą, aby odgadnąć twoją wolę i spełnić ją. + +— Wiem, że jesteś czujny — odparł Ramzes. — Już idź i uważaj na wszystko. + +— Ojcze święty — zwrócił się Eunana do ministra — polecam waszej dostojności moje najpokorniejsze służby. + +Ledwie Eunana odjechał, gdy na końcu maszerującej kolumny zrobił się jeszcze większy tumult. Szukano lektyki następcy tronu, ale — nie było jej. Natomiast ukazał się, rozbijając greckich żołnierzy, młody człowiek dziwnej powierzchowności. Miał na sobie muślinową koszulkę, bogato haftowany fartuszek i złotą szarfę przez ramię. Nade wszystko jednak odznaczała się jego ogromna peruka, składająca się z mnóstwa warkoczyków, i sztuczna bródka, podobna do kociego ogona. + +Był to Tutmozis, pierwszy elegant w Memfis, który nawet podczas marszu stroił się i oblewał perfumami. + +— Witaj, Ramzesie! — wołał elegant, gwałtownie rozpychając oficerów. — Wyobraź sobie, że gdzieś podziała się twoja lektyka; musisz więc usiąść do mojej, która wprawdzie nie jest godną ciebie, ale nie najgorszą. + +— Rozgniewałeś mnie — odparł książę. — Śpisz zamiast pilnować wojska. + +Zdumiony elegant zatrzymał się. + +— Ja śpię?… — zawołał. — Bodaj język usechł temu, kto mówi podobne kłamstwa. Ja, wiedząc, że przyjedziesz, od godziny ubieram się, przygotowuję ci kąpiel i perfumy… + +— A tymczasem oddział posuwa się bez komendy. + +— Więc ja mam być komendantem oddziału, w którym znajduje się jego dostojność minister wojny i taki wódz jak Patrokles? + +Następca tronu umilkł, a tymczasem Tutmozis zbliżywszy się do niego szeptał: + +— Jak ty wyglądasz, synu faraona?… Nie masz peruki, włosy i odzienie pełne kurzu, skóra czarna i popękana jak ziemia w lecie?… Najczcigodniejsza królowa-matka wygnałaby mnie ze dworu zobaczywszy twoją nędzę… + +— Jestem tylko zmęczony. + +— Więc siadaj do lektyki. Są tam świeże wieńce róż, pieczone ptaszki i dzban wina z Cypru. Ukryłem też — dodał jeszcze ciszej — Senurę w obozie… + +— Jest?… — spytał książę. Błyszczące przed chwilą oczy zamgliły mu się. + +— Niech wojsko idzie naprzód — mówił Tutmozis — a my tu zaczekajmy na nią… + +Ramzes jakby ocknął się. + +— Dajże mi spokój, pokuso!… Przecież za dwie godziny bitwa… + +— Co to za bitwa!… + +— A przynajmniej rozstrzygnięcie losów mego dowództwa. + +— Żartuj z tego — uśmiechnął się elegant. — Przysiągłbym, że już wczoraj minister wojny posłał raport do jego świątobliwości z prośbą, ażebyś dostał korpus Menfi. + +— Wszystko jedno. Dziś nie potrafiłbym myśleć o czym innym aniżeli o armii. + +— Okropny jest w tobie ten pociąg do wojny, na której człowiek nie myje się przez całe miesiące, ażeby pewnego dnia zginąć… Brr!… Gdybyś jednak zobaczył Senurę… Tylko spojrzyj na nią… + +— Właśnie dlatego nie spojrzę — odparł Ramzes stanowczo. + +W chwili gdy spoza greckich szeregów ośmiu ludzi wyniosło ogromną lektykę Tutmozisa dla następcy tronu, od straży przedniej przyleciał jeździec. Zsunął się z konia i biegł tak prędko, aż dzwoniły mu na piersiach wizerunki bogów lub tabliczki z ich imionami. Był to rozgorączkowany Eunana. + +Wszyscy zwrócili się do niego, co zdawało się robić mu przyjemność. + +— Erpatre, najwyższe usta! — zawołał Eunana, schylając się przed Ramzesem. — Kiedy, zgodnie z twoim boskim rozkazem, jechałem na czele oddziału, pilnie bacząc na wszystko, spostrzegłem na szosie dwa piękne *skarabeusze*. Każdy ze świętych żuków toczył przed sobą glinianą kulkę w poprzek drogi, ku piaskom… + +— Więc cóż? — przerwał następca. + +— Rozumie się — ciągnął Eunana, spoglądając w stronę ministra — że jak nakazuje pobożność, ja i moi ludzie, złożywszy hołd złotym wizerunkom słońca, zatrzymaliśmy pochód. Jest to tak ważna wróżba, że bez rozkazu nikt z nas nie ośmieliłby się iść naprzód. + +— Widzę, że jesteś prawdziwie pobożnym Egipcjaninem, choć rysy masz hetyckie — odpowiedział dostojny Herhor. A zwróciwszy się do kilku bliżej stojących dygnitarzy dodał: + +— Nie pójdziemy dalej gościńcem, bo moglibyśmy podeptać święte żuki. Pentuerze, czy tym wąwozem, na prawo, można okolić szosę? + +— Tak jest — odparł pisarz ministra. — Wąwóz ten ma milę długości i wychodzi znowu na szosę, prawie naprzeciw Pi-Bailos. + +— Ogromna strata czasu — wtrącił gniewnie następca. + +— Przysiągłbym, że to nie skarabeusze, ale duchy moich fenickich lichwiarzy — odezwał się elegant Tutmozis. — Nie mogąc z powodu śmierci odebrać pieniędzy, zmuszają mnie, abym za karę szedł przez pustynię!… + +Świta książęca z niepokojem oczekiwała decyzji, więc Ramzes odezwał się do Herhora: + +— Cóż o tym myślisz, ojcze święty? + +— Spojrzyj na oficerów — odparł kapłan — a zrozumiesz, że musimy iść wąwozem. + +Teraz wysunął się dowódca Greków, generał Patrokles, i rzekł do następcy: + +— Jeżeli książę pozwolisz, mój pułk pójdzie dalej szosą. Nasi żołnierze nie boją się skarabeuszów. + +— Wasi żołnierze nie boją się nawet grobów królewskich — odpowiedział minister. — Nie musi tam być jednak bezpiecznie, skoro żaden nie wrócił. + +Zmieszany Grek usunął się do świty. + +— Przyznaj, ojcze święty — szepnął z najwyższym gniewem następca — że taka przeszkoda nawet osła nie zatrzymałaby w podróży. + +— Bo też osioł nigdy nie będzie faraonem — spokojnie odparł minister. + +— W takim razie ty, ministrze, przeprowadzisz oddział przez wąwóz! — zawołał Ramzes. — Ja nie znam się na kapłańskiej taktyce, zresztą muszę odpocząć. Chodź ze mną, kuzynie — rzekł do Tutmozisa i skierował się w stronę łysych pagórków. + + + +Rozdział II + +Jego dostojność Herhor natychmiast polecił swemu adiutantowi, który nosił topór, objąć dowództwo straży przedniej w miejsce Eunany. Potem wysłał rozkaz, ażeby machiny wojenne do rzucania wielkich kamieni zjechały z szosy ku wąwozowi, a żołnierze greccy aby ułatwiali im przejście w miejscach trudnych. Wszystkie zaś wozy i lektyki oficerów świty miały ruszyć na końcu. + +Kiedy Herhor wydawał rozkazy, adiutant noszący wachlarz zbliżywszy się do pisarza Pentuera szepnął: + +— Chyba już nigdy nie będzie można jeździć tą szosą… + +— Dlaczego? — odparł kapłan. — Ale skoro dwa święte żuki przeszły nam drogę, nie wypada iść nią dalej. Mogłoby się zdarzyć nieszczęście. + +— Już i tak jest nieszczęście. Albo nie uważałeś, że książę Ramzes rozgniewał się na ministra, a nasz pan nie należy do tych, którzy zapominają… + +— Nie książę na naszego pana, ale nasz pan na księcia obraził się i zgromił go — odrzekł Pentuer. — I dobrze zrobił. Bo młodemu księciu już dziś wydaje się, że będzie drugim Menesem… + +— Chyba Ramzesem Wielkim?… — wtrącił adiutant. + +— Ramzes Wielki słuchał bogów, za co we wszystkich świątyniach ma chlubne napisy. Ale Menes, pierwszy faraon Egiptu, był burzycielem porządku i tylko ojcowskiej łagodności kapłanów zawdzięcza, że jego imię jest wspominane… Chociaż nie dałbym jednego utena miedzi, że mumia Menesa nie istnieje. + +— Mój Pentuerze — mówił adiutant — jesteś mędrcem, więc rozumiesz, że nam wszystko jedno, czy mamy dziesięciu panów, czy jedynastu… + +— Ale ludowi nie wszystko jedno, czy ma wydobywać co roku górę złota dla kapłanów, czy dwie góry złota: dla kapłanów i dla faraona — odpowiedział Pentuer i oczy mu błysnęły. + +— Rozmyślasz o niebezpiecznych sprawach — szepnął adiutant. + +— A ileż razy ty sam gorszyłeś się zbytkami dworu faraona i nomarchów?… — spytał zdziwiony kapłan. + +— Cicho… cicho!… jeszcze będziemy mówili o tych rzeczach, ale nie teraz. + +Pomimo piasku machiny wojenne, do których przyprzężono po dwa woły, szybciej toczyły się po pustyni aniżeli po szosie. Przy pierwszej z nich szedł Eunana, zakłopotany i rozmyślający nad tym: dlaczego minister pozbawił go dowództwa przedniej straży? Czy chce mu powierzyć jakieś wyższe stanowisko? + +Wyglądając tedy nowej kariery, a może dla zagłuszenia obaw, które miotały jego sercem, pochwycił drąg i gdzie był głębszy piasek, podpierał balistę albo krzykiem zachęcał Greków. Ci jednak mało zwracali na niego uwagi. + +Już dobre pół godziny orszak posuwał się krętym wąwozem o ścianach nagich i spadzistych, gdy straż przednia znowu zatrzymała się. W tym miejscu znajdował się inny wąwóz, poprzeczny, środkiem którego ciągnął się dość szeroki kanał. + +Goniec, wysłany do ministra z wiadomością o przeszkodzie, przywiózł polecenie, ażeby kanał natychmiast zasypać. + +Około setki żołnierzy greckich z oskardami i łopatami rzuciło się do roboty. Jedni odrąbywali kamienie ze skał, drudzy wrzucali je do rowu i przysypywali piaskiem. + +Wtem z głębi wąwozu wyszedł człowiek z motyką mającą formę bocianiej szyi z dziobem. Był to chłop egipski, stary, zupełnie nagi. Przez chwilę z najwyższym zdumieniem patrzył na robotę żołnierzy, nagle skoczył między nich wołając: + +— Co wy dokazujecie, poganie, przecież to kanał?… + +— A ty jak śmiesz złorzeczyć wojownikom jego świątobliwości? — zapytał go, już obecny w tym miejscu, Eunana. + +— Widzę, że musisz być wielkim i Egipcjaninem — odparł chłop — więc odpowiem ci, że ten kanał należy do potężnego pana: jest on ekonomem u pisarza przy takim, co nosi wachlarz jego dostojności nomarchy Memfis. Baczcie więc, ażeby was nieszczęście nie spotkało!… + +— Róbcie swoje — rzekł protekcjonalnym tonem Eunana do żołnierzy greckich, którzy zaczęli przypatrywać się chłopu. Nie rozumieli jego mowy, ale zastanowił ich ton. + +— Oni wciąż zasypują!… — mówił chłop z rosnącym przerażeniem. — Biada wam, psubraty! — zawołał, rzucając się na jednego z motyką. + +Grek wyrwał motykę, uderzył chłopa w zęby, aż krew wystąpiła mu na usta. Potem znowu zabrał się do sypania piasku. + +Oszołomiony ciosem chłop stracił odwagę i zaczął błagać: + +— Panie — mówił — ależ ten kanał ja sam kopałem przez dziesięć lat nocami i w święta! Nasz pan obiecał, że jeżeli uda mi się przeprowadzić wodę do tej dolinki, zrobi mnie na niej parobkiem, odstąpi piątą część zbiorów i da wolność… Słyszycie?… Wolność mnie i trojgu dzieciom, o bogowie!… + +Wzniósł ręce i znowu zwrócił się do Eunany: + +— Oni mnie nie rozumieją, ci zamorscy brodacze, potomstwo psów, bracia Fenicjan i Żydów. Ale ty, panie, wysłuchasz mnie… Od dziesięciu lat, kiedy inni szli na jarmark albo na tańce, albo na świętą procesję, ja wykradałem się w ten niegościnny wąwóz. Nie chodziłem na grób matki mojej, tylkom kopał; zapomniałem o zmarłych, ażeby moim dzieciom i sobie choć na jeden dzień przed śmiercią dać wolność i ziemię… Wy bądźcie moimi świadkami, o bogowie, ile razy zaskoczyła mnie tutaj noc… Ile ja tu razy słyszałem płaczliwe głosy hien i widziałem zielone oczy wilków. Alem nie uciekał, bo gdzież bym nieszczęsny uciekł, gdy na każdej ścieżce czyhał strach, a w tym kanale wolność trzymała mnie za nogi. Raz, o tam, za załamem, wyszedł na mnie lew, faraon wszystkich zwierząt. Motyka wypadła mi z ręki. Więc ukląkłem przed nim i rzekłem te słowa, jak mnie widzicie: „Panie — czyliż raczyłbyś mnie zjeść… jestem przecież tylko niewolnikiem!” Lew drapieżca ulitował się nade mną; omijał mnie wilk; nawet zdradzieckie nietoperze oszczędzały biedną moją głowę, a ty, Egipcjaninie… + +Chłop umilkł, spostrzegł zbliżający się orszak ministra Herhora. Po wachlarzu poznał, że musi to być ktoś wielki, a po skórze pantery, że kapłan. Pobiegł więc ku niemu, ukląkł i uderzył głową o piasek. + +— Czego chcesz, człowieku? — zapytał dostojnik. + +— „Światło słoneczne, wysłuchaj mnie! — zawołał chłop. — Oby nie było jęków w twojej komnacie i nieszczęście nie szło za tobą! Oby twoje czyny nie załamały się i oby cię prąd nie porwał, gdy będziesz płynął Nilem na drugi brzeg…” + +— Pytam, czego chcesz? — powtórzył minister. + +— „Dobry panie — prawił chłop — przewodniku bez kaprysów, który zwyciężasz fałsz, a stwarzasz prawdę… Który jesteś ojcem biedaka, mężem wdowy, szatą nie mającego matki… Pozwól, abym miał sposobność rozgłaszać imię twoje jako prawo w kraju… Przyjdź do słowa ust moich… Słuchaj i zrób sprawiedliwość, najszlachetniejszy ze szlachetnych…” + +— On chce, ażeby nie zasypywano tego rowu — odezwał się Eunana. + +Minister wzruszył ramionami i posunął się w stronę kanału, przez który rzucono kładkę. Wówczas zrozpaczony chłop pochwycił go za nogi. + +— Precz z *tym*!… — krzyknął jego dostojność, cofnąwszy się jak przed ukąszeniem żmii. + +Pisarz Pentuer odwrócił głowę; jego chuda twarz miała barwę szarą. Ale Eunana schwycił i ścisnął chłopa za kark, a nie mogąc oderwać go od nóg ministra, wezwał żołnierzy. Po chwili jego dostojność, oswobodzony, przeszedł na drugą stronę rowu, a żołnierze prawie w powietrzu odnieśli chłopa na koniec maszerującego oddziału. Dali mu kilkadziesiąt kułaków, a zawsze zbrojni w trzciny podoficerowie odliczyli mu kilkadziesiąt kijów i nareszcie — rzucili u wejścia do wąwozu. + +Zbity, pokrwawiony, a nade wszystko przestraszony nędzarz chwilę posiedział na piasku, przetarł oczy i nagle zerwawszy się począł uciekać w stronę gościńca jęcząc: + +— Pochłoń mnie, ziemio!… Przeklęty dzień, w którym ujrzałem światło, i noc, w której powiedziano: „narodził się człowiek…” W płaszczu sprawiedliwości nie ma nawet skrawka dla niewolników… I sami bogowie nie spojrzą na taki twór, który ma ręce do pracy, gębę tylko do płaczu, a grzbiet do kijów… O śmierci, zetrzyj moje ciało na popiół, ażebym jeszcze i tam, na polach Ozyrysa, po raz drugi nie urodził się niewolnikiem… + + + +Rozdział III + +Dyszący gniewem książę Ramzes wdzierał się na pagórek, a za nim Tutmozis. Elegantowi przekręciła się peruka, sztuczna bródka odpadła, więc niósł ją w rękach. Pomimo zmęczenia byłby blady na twarzy, gdyby nie warstwa różu. + +Wreszcie książę zatrzymał się na szczycie. Od wąwozu dolatywał ich zgiełk żołnierstwa i łoskot toczących się balist; przed nimi rozciągał się ogromny płat ziemi Gosen, wciąż kąpiącej się w blaskach słońca. Zdawało się, że to nie ziemia, ale złoty obłok, na którym marzenie wymalowało krajobraz farbami ze szmaragdów, srebra, rubinów, pereł i topazów. + +Następca wyciągnął rękę. + +— Patrz — zawołał do Tutmozisa — tam ma być moja ziemia, a tu moje wojsko… I otóż tam — najwyższymi budowlami są pałace kapłanów, a tu — najwyższym dowódcą wojsk jest kapłan!… Czy można cierpieć coś podobnego?… + +— Tak zawsze było — odparł Tutmozis, lękliwie oglądając się dokoła. + +— To fałsz! Znam przecież dzieje tego kraju zasłonięte przed wami. Dowódcami wojsk i panami urzędników byli tylko faraonowie, a przynajmniej energiczniejsi spośród nich. Tym władcom nie schodziły dnie na ofiarach i modlitwach, lecz na rządzeniu państwem… + +— Jeżeli jest taka wola jego świątobliwości… — wtrącił Tutmozis. + +— Nie jest wolą mojego ojca, ażeby nomarchowie rządzili samowolnie w swoich stolicach, a etiopski namiestnik prawie uważał się za równego królowi królów. I nie może być wolą mego ojca, ażeby jego armia obchodziła dwa złote żuki, dlatego że ministrem wojny jest kapłan. + +— Wielki to wojownik!… — szepnął coraz bardziej wylękniony Tutmozis. + +— Jaki on tam wojownik!… Że pobił garstkę zbójców libijskich, którzy powinni uciekać na sam widok kaftanów egipskich żołnierzy? Ale zobacz, co robią nasi sąsiedzi. Izrael zwłóczy ze składaniem haraczu i płaci coraz mniej. Chytry Fenicjanin co roku wycofuje po kilka okrętów z naszej floty. Przeciw Hetytom musimy na wschodzie trzymać wielką armię, a koło Babilonu i Niniwy kipi ruch, który czuć w całej Mezopotamii. + +I jakiż jest ostateczny skutek rządów kapłańskich? Ten, że kiedy jeszcze mój pradziad miał sto tysięcy talentów rocznego dochodu i sto sześćdziesiąt tysięcy wojska, mój ojciec ma ledwie pięćdziesiąt tysięcy talentów i sto dwadzieścia tysięcy wojska… A co to za wojsko!… Gdyby nie korpus grecki, który trzyma ich w porządku jak brytan owce, już dziś egipscy żołnierze słuchaliby tylko kapłanów, a faraon spadłby do poziomu nędznego nomarchy. + +— Skąd ty to wiesz?… Skąd takie myśli?… — dziwił się Tutmozis. + +— Alboż nie pochodzę z rodu kapłanów?! Przecież uczyli mnie, gdym jeszcze nie był następcą tronu. O, gdy zostanę faraonem po moim ojcu, który oby żył wiecznie, położę im na karkach nogę obutą w spiżowy sandał… A najpierwej sięgnę do ich skarbnic, które zawsze były przesycone, ale od czasów Ramzesa Wielkiego zaczęły puchnąć i dzisiaj są tak wydęte złotem, że spoza nich nie widać skarbu faraona. + +— Biada mnie i tobie! — westchnął Tutmozis. — Masz zamysły, pod którymi ugiąłby się ten pagórek, gdyby słyszał i rozumiał. A gdzie twoje siły… pomocnicy… żołnierze?… Przeciw tobie stanie cały naród, prowadzony przez potężną klasę… A kto za tobą? + +Książę słuchał i zamyślił się. Wreszcie odparł: + +— Wojsko… + +— Znaczna część jego pójdzie za kapłanami. + +— Korpus grecki… + +— Beczka wody w Nilu. + +— Urzędnicy… + +— W połowie należą do nich. + +Ramzes smutnie potrząsnął głową i umilkł. + +Ze szczytu nagim i kamienistym spadkiem zeszli na drugą stronę wzgórza. Wtem Tutmozis, który wysunął się trochę naprzód, zawołał: + +— Czy urok padł na moje oczy?… Spojrzyj, Ramzesie!… Ależ między tymi skałami kryje się drugi Egipt… + +— Musi to być jakiś folwark kapłański, który nie opłaca podatków — z goryczą odpowiedział książę. + +U ich stóp, w głębi, leżała żyzna dolina mająca formę wideł, których rogi kryły się między skałami. W jednym rogu widać było kilka chat dla służby i ładny domek właściciela czy rządcy. Rosły tu palmy, wino, oliwki, drzewa figowe z powietrznymi korzeniami, cyprysy, nawet młode baobaby. Środkiem płynęła struga wody, zaś na stokach wzgórz, co kilkaset kroków, widać było nieduże sadzawki. + +Zeszedłszy między winnice, pełne dojrzałych gron, usłyszeli kobiecy głos, który wołał, a raczej śpiewał na tęskną nutę: + +— Gdzie jesteś, kureczko moja, odezwij się, gdzie jesteś, ulubiona?… Uciekłaś ode mnie, choć sama poję cię i karmię czystym ziarnem, aż wzdychają niewolnicy… Gdzież jesteś, odezwij się!… Pamiętaj, że cię noc zaskoczy i nie trafisz do domu, w którym wszyscy ci usługują; albo przyleci z pustyni rudy jastrząb i poszarpie ci serce. Wtedy na próżno będziesz wołała twojej pani, jak teraz ja ciebie… Odezwijże się, bo rozgniewam się i odejdę, a ty będziesz musiała wracać za mną piechotą… + +Śpiew zbliżał się w stronę podróżnych. Już śpiewaczka była od nich o kilka kroków, gdy Tutmozis wsunąwszy głowę między krzaki zawołał: + +— Spojrzyj no, Ramzesie, ależ to prześliczna dziewczyna!… + +Książę, zamiast patrzeć, wpadł na ścieżkę i zabiegł drogę śpiewającej. Było to istotnie piękne dziewczę z greckimi rysami twarzy i cerą słoniowej kości. Spod welonu na głowie wyglądały ogromne, czarne włosy, skręcone w węzeł. Miała na sobie białą szatę powłóczystą, którą z jednej strony unosiła ręką; pod przejrzystą zasłoną widać było dziewicze piersi, z kształtu podobne do jabłek. + +— Kto ty jesteś, dziewczyno? — zawołał Ramzes. Z czoła zniknęły mu groźne bruzdy, oczy zaiskrzyły się. + +— O Jehowo!… ojcze!… — krzyknęła przerażona, bez ruchu zatrzymując się na ścieżce. Powoli jednak uspokoiła się, a jej aksamitne oczy przybrały zwykły wyraz łagodnego smutku. + +— Skądeś się tu wziął?… — zapytała Ramzesa trochę drżącym głosem. — Widzę, że jesteś żołnierz, a tu żołnierzom wchodzić nie wolno. + +— Dlaczego nie wolno? + +— Bo to jest ziemia wielkiego pana, Sezofrisa… + +— Ho! ho!… — uśmiechnął się Ramzes. + +— Nie śmiej się, bo wnet zbledniesz. Pan Sezofris jest pisarzem pana Chairesa, który nosi wachlarz nad najdostojniejszym nomarchą Memfisu… A mój ojciec widział go i padał przed nim na twarz. + +— Ho! ho! ho!… — powtarzał, wciąż śmiejąc się, Ramzes. + +— Słowa twoje są bardzo zuchwałe — rzekła, marszcząc się, dziewczyna. — Gdyby z twarzy nie patrzyła ci dobroć, myślałabym, że jesteś greckim najemnikiem albo bandytą. + +— Jeszcze nim nie jest, ale kiedyś może zostać największym bandytą, jakiego ta ziemia nosiła — wtrącił elegancki Tutmozis, poprawiając swoją perukę. + +— A ty musisz być tancerzem — odparła już ośmielona dziewczyna. — O!… jestem nawet pewna, że widziałam cię na jarmarku w Pi-Bailos, jak zaklinałeś węże… + +Obaj młodzi ludzie wpadli w doskonały humor. + +— A któż ty jesteś? — zapytał dziewczyny Ramzes, biorąc ją za rękę, którą cofnęła. + +— Nie bądź taki śmiały. Jestem Sara, córka Gedeona, rządcy tego folwarku. + +— Żydówka?… — rzekł Ramzes i cień przesunął mu się po twarzy. + +— Cóż to szkodzi… co to szkodzi!… — zawołał Tutmozis. — Czy myślisz, że Żydówki są mniej słodkie od Egipcjanek?… Są tylko skromniejsze i trudniejsze, co ich miłości nadaje wdzięk nadzwyczajny. + +— Więc jesteście poganami — rzekła Sara z godnością. — Odpocznijcie, jeżeliście zmęczeni, narwijcie sobie winogron i odejdźcie z Bogiem. Nasza służba nierada takim gościom. + +Chciała odejść, lecz Ramzes ją zatrzymał. + +— Stój… Podobałaś mi się i nie możesz tak nas opuszczać. + +— Zły duch cię opętał. Nikt w tej dolinie nie śmiałby przemawiać w taki sposób do mnie… — oburzyła się Sara. + +— Bo widzisz — wtrącił Tutmozis — ten młodzik jest oficerem kapłańskiego pułku Ptah i pisarzem u pisarza takiego pana, który nosi wachlarz nad noszącym wachlarz za nomarchą Habu. + +— Pewnie, że musi być oficerem — odparła Sara, w zamyśleniu patrząc na Ramzesa. — Może nawet sam jest wielkim panem?… — dodała, kładąc palec na ustach. + +— Czymkolwiek jestem, twoja piękność przewyższa moje dostojeństwo — odparł Ramzes namiętnie. — Powiedz — rzekł nagle — czy prawda, że wy… jadacie wieprzowinę?… + +Sara spojrzała na niego obrażona, a Tutmozis wtrącił: + +— Jak to widać, że nie znasz Żydówek!… Dowiedz się zatem, że Żyd wolałby umrzeć aniżeli jeść świńskie mięso, którego ja wreszcie nie uważam za najgorsze… + +— Ale koty zabijacie? — nalegał Ramzes, ściskając ręce Sarze i patrząc jej w oczy. + +— I to bajka… podła bajka!… — zawołał Tutmozis. — Mogłeś mnie zapytać o te rzeczy, zamiast gadać brednie… Miałem przecie trzy Żydówki kochankami… + +— Dotychczas mówiłeś prawdę, ale teraz kłamiesz — odezwała się Sara. — Żydówka nie będzie niczyją kochanką! — dodała dumnie. + +— Nawet kochanką pisarza u takiego pana, który nosi wachlarz nad nomarchą memfijskim?… — zapytał drwiącym tonem Tutmozis. + +— Nawet… + +— Nawet kochanką tego pana, który nosi wachlarz?… + +Sara zawahała się, lecz odparła: + +— Nawet. + +— Więc może nie zostałaby kochanką nomarchy?… + +Dziewczynie opadły ręce. Ze zdziwieniem spoglądała kolejno na obu młodych ludzi; usta jej drżały, a oczy zachodziły łzami. + +— Kto wy jesteście?… — pytała zatrwożona. — Zeszliście tu z gór, jak podróżni, którzy chcą wody i chleba… Ale mówicie do mnie jak najwięksi panowie… Coście wy za jedni?… Twój miecz — zwróciła się do Ramzesa — jest wysadzany szmaragdami, a na szyi masz łańcuch takiej roboty, jakiego w swoim skarbcu nie posiada nasz pan, miłościwy Sezofris… + +— Odpowiedz mi lepiej, czy ci się podobam?… — spytał z naleganiem Ramzes, ściskając jej rękę i tkliwie patrząc w oczy. + +— Jesteś piękny jak anioł Gabriel, ale ja boję się ciebie, bo nie wiem, kto ty jesteś… + +Wtem, spoza gór, odezwał się dźwięk trąbki. + +— Wzywają cię — zawołał Tutmozis. + +— A gdybym ja był taki wielki pan jak wasz Sezofris?… — pytał książę. + +— Ty możesz być… — szepnęła Sara. + +— A gdybym ja nosił wachlarz nad nomarchą Memfisu?… + +— Ty możesz być nawet i tak wielkim… + +Gdzieś na wzgórzu odezwała się druga trąbka. + +— Idźmy, Ramzesie!… — nalegał zatrwożony Tutmozis. + +— A gdybym ja był… następcą tronu, czy poszłabyś do mnie, dziewczyno?… — pytał książę. + +— O Jehowo!… — krzyknęła Sara, upadając na kolana. + +Teraz w rozmaitych punktach grały trąbki gwałtowną pobudkę. + +— Biegnijmy!… — wołał zdesperowany Tutmozis — Czy nie słyszysz, że w obozie alarm?… + +Następca tronu prędko zdjął łańcuch ze swej szyi i zarzucił go na Sarę. + +— Oddaj to ojcu — mówił — kupuję cię od niego. Bądź zdrowa… + +Namiętnie pocałował ją w usta, a ona objęła go za nogi. Wyrwał się, odbiegł parę kroków, znowu wrócił i znowu piękną jej twarz i krucze włosy pieścił pocałunkami, jakby nie słysząc niecierpliwych odgłosów armii. + +— W imieniu jego świątobliwości faraona wzywam cię — idź ze mną!… — krzyknął Tutmozis i schwycił księcia za rękę. + +Zaczęli biec pędem w stronę głosu trąbek. Ramzes chwilami zataczał się jak pijany i odwracał głowę. Wreszcie zaczęli wdrapywać się na przeciwległy pagórek. + +„I ten człowiek — myślał Tutmozis — chce walczyć z kapłanami!…” + + + +Rozdział IV + +Następca tronu i jego towarzysz biegli z ćwierć godziny po skalistym grzbiecie wzgórza, coraz bliżej słysząc trąbki, które wciąż gwałtowniej i gwałtowniej wygrywały alarm. Nareszcie znaleźli się w miejscu, skąd można było ogarnąć wzrokiem całą okolicę. + +Na lewo ciągnęła się szosa, za którą dokładnie było widać miasto Pi-Bailos, stojące za nim pułki następcy tronu i ogromny tuman pyłu, który unosił się nad nacierającym ze wschodu przeciwnikiem. + +Na prawo ział szeroki wąwóz, środkiem którego pułk grecki ciągnął wojenne machiny. Niedaleko od szosy wąwóz ten zlewał się z drugim, szerszym, który wychodził z głębi pustyni. + +Otóż w tym punkcie działo się coś niezwykłego. Grecy z machinami stali bezczynnie niedaleko połączenia obu wąwozów; lecz na samym połączeniu, między szosą a sztabem następcy, wyciągnęły się cztery gęste szeregi jakiegoś innego wojska, niby cztery płoty najeżone iskrzącymi włóczniami. + +Mimo bardzo spadzistej drogi książę cwałem zbiegł do swego oddziału, do miejsca, gdzie stał minister wojny otoczony oficerami. + +— Co się tu dzieje?… — groźnie zawołał. — Dlaczego trąbicie alarm zamiast maszerować?… + +— Jesteśmy odcięci — rzekł Herhor. + +— Kto?… przez kogo?… + +— Nasz oddział przez trzy pułki Nitagera, które wyszły z pustyni. + +— Więc tam, blisko szosy, stoi nieprzyjaciel?… + +— Stoi sam niezwyciężony Nitager… + +Zdawało się, że w tej chwili następca tronu oszalał. Skrzywiły mu się usta, oczy wyszły z orbit. Wydobył miecz i pobiegłszy do Greków krzyknął chrapliwym głosem: + +— Za mną na tych, którzy nam zastąpili drogę!… + +— Żyj wiecznie, erpatre!… — zawołał Patrokles, równie dobywając miecza. — Naprzód, potomkowie Achillesa!… — zwrócił się do swoich żołnierzy. — Pokażmy egipskim krowiarzom, że nas zatrzymywać nie wolno! + +Trąbki zagrały do ataku. Cztery krótkie, ale wyprostowane szeregi poszły naprzód, wzbił się tuman pyłu i krzyk na cześć Ramzesa. + +W parę minut Grecy znaleźli się wobec pułków egipskich i — zawahali się. + +— Naprzód!… — wołał następca, biegnąc z mieczem w ręku. Grecy zniżyli włócznie. W szeregach przeciwnych zrobił się jakiś ruch, i przeleciał szmer i — również zniżyły się włócznie. + +— Kto wy jesteście, szaleńcy?… — odezwał się potężny głos ze strony przeciwnej. + +— Następca tronu!… — odpowiedział Patrokles. + +Chwila ciszy. + +— Rozstąpić się!… — powtórzył ten sam wielki głos co pierwej. + +Pułki armii wschodniej z wolna otworzyły się jak ciężkie podwójne wrota i — grecki oddział przeszedł. + +Wówczas do następcy zbliżył się siwy wojownik w złocistym hełmie i zbroi i nisko skłoniwszy się rzekł: + +— Zwyciężyłeś, erpatre. Tylko wielki wódz w ten sposób wydobywa się z kłopotu. + +— Ty jesteś Nitager, najwaleczniejszy z walecznych!… — zawołał książę. + +W tej chwili zbliżył się do nich minister wojny, który słyszał rozmowę, i rzekł cierpko: + +— A gdyby po waszej stronie znalazł się równie niesforny wódz, jak erpatre, czym zakończylibyśmy manewry? + +— Dajże spokój młodemu wojownikowi! — odparł Nitager. — Czyliż nie wystarcza ci, że pokazał lwie pazury, jak przystało na dziecię faraonów?… + +Tutmozis słysząc, jaki obrót przybiera rozmowa, zwrócił się do Nitagera: + +— Skąd wziąłeś się tutaj, dostojny wodzu, jeżeli główne twoje siły znajdują się przed naszą armią? + +— Wiedziałem, jak niedołężnie maszeruje oddział z Memfis, gdy następca gromadzi pułki pod Pi-Bailos. No i dla śmiechu chciałem przyłapać was, paniczyków… Na moje nieszczęście znalazł się tu następca i popsuł mi plany. Tak zawsze postępuj, Ramzesie, naturalnie, wobec prawdziwych nieprzyjaciół. + +— A jeżeli, jak dziś, trafi na trzy razy większą siłę?… — zapytał Herhor. + +— Więcej znaczy odważny rozum aniżeli siła — odpowiedział stary wódz. — Słoń jest pięćdziesiąt razy mocniejszym od człowieka, a jednak ulega mu lub ginie z jego ręki… + +Herhor słuchał w milczeniu. + +Manewry uznano za skończone. Następca tronu w towarzystwie ministra i wodzów pojechał do wojsk pod Pi-Bailos, przywitał weteranów Nitagera i pożegnał swoje pułki, rozkazując im iść na wschód i życząc powodzenia. Następnie otoczony wielką świtą wracał szosą do Memfis, wśród tłumów z ziemi Gosen, które z zielonymi gałązkami i w świątecznych szatach pozdrawiały zwycięzcę. + +Gdy gościniec skręcił ku pustyni, tłum przerzedził się; a gdy zbliżyli się do miejsca, gdzie sztab następcy z powodu skarabeuszów wszedł do wąwozu, na szosie już nie było nikogo. + +Wtedy Ramzes skinął na Tutmozisa i wskazując mu łysy pagórek, szepnął: + +— Pójdziesz tam, do Sary… + +— Rozumiem. + +— I powiesz jej ojcu, że oddaję mu folwark pod Memfisem. + +— Rozumiem. Pojutrze będziesz ją miał. + +Po tej wymianie zdań Tutmozis cofnął się ku maszerującym za świtą wojskom i zniknął. + +Prawie naprzeciw wąwozu, do którego z rana wjechały machiny wojenne, o kilkanaście kroków za szosą rosło nieduże, choć stare drzewo tamaryndowe. W tym miejscu zatrzymała się straż poprzedzająca książęcą świtę. + +— Czy znowu spotykamy się ze skarabeuszami?… — zapytał ze śmiechem następca tronu ministra. + +— Zobaczymy — odparł Herhor. + +Jakoż zobaczyli: na wątłym drzewie wisiał nagi człowiek. + +— Cóż to znaczy? — zawołał wzruszony następca. + +Pobiegli do drzewa adiutanci i przekonali się, że wisielcem jest ów stary chłop, któremu wojsko zasypało kanał. + +— Słusznie powiesił się — krzyczał między oficerami Eunana. — Czybyście uwierzyli, że ten nędzny niewolnik ośmielił się schwytać za nogi jego dostojność ministra!… + +Ramzes usłyszawszy to zatrzymał konia. Następnie zsiadł i zbliżył się do złowrogiego drzewa. + +Chłop wisiał z głową wyciągniętą naprzód; miał usta szeroko otwarte, dłonie zwrócone do widzów, a w oczach zgrozę. Wyglądał jak człowiek, który chce coś powiedzieć, ale mu głosu zabrakło. + +— Nieszczęśliwy — westchnął ze współczuciem książę. + +Gdy wrócił do orszaku, kazał sobie opowiedzieć historią chłopa, a później przez długi czas jechał milczący. + +Przed oczyma wciąż stał mu obraz samobójcy, a w sercu nurtowało uczucie, że temu pogardzonemu niewolnikowi stała się wielka krzywda. Tak niezmierna krzywda, że nad nią mógł zastanawiać się nawet on, syn i następca faraona. + +Gorąco było nieznośne, kurz wysuszał wargi i kłuł oczy ludziom i zwierzętom. Zatrzymano oddział na krótki postój, a tymczasem Nitager kończył rozmowę z ministrem. + +— Moi oficerowie — mówił stary wódz — nie patrzą pod nogi, tylko przed siebie. I może dlatego nigdy nie zaskoczył mnie nieprzyjaciel. + +— Tym przypomniałeś mi, wasza dostojność, że powinienem zapłacić pewne długi — odparł Herhor i kazał zgromadzić się oficerom i żołnierzom, jacy byli pod ręką. + +— A teraz — rzekł minister — zawołajcie Eunanę. + +Obwieszony amuletami oficer znalazł się tak prędko, jakby od dawna czekał na to wezwanie. Na jego twarzy malowała się radość, z trudem hamowana przez pokorę. + +Herhor, ujrzawszy przed sobą Eunanę, zaczął: + +— Z woli jego świątobliwości, wraz ze skończeniem manewrów, najwyższa władza wojskowa znowu przechodzi w moje ręce. + +Obecni pochylili głowy. + +— Władzy tej wypada mi użyć przede wszystkim na wymiar sprawiedliwości… + +Oficerowie zaczęli spoglądać po sobie. + +— Eunano — ciągnął minister — wiem, że zawsze byłeś jednym z najpilniejszych oficerów… + +— Prawda mówi przez wasze usta, dostojny panie — odparł Eunana. — Jak palma czeka na rosę, tak ja na rozkazy zwierzchników. A gdy ich nie otrzymuję, jestem jak sierota w pustyni, szukająca drogi swojej. + +Okryci bliznami oficerowie Nitagera z podziwem przysłuchiwali się wartkiej wymowie Eunany i myśleli w sobie: „Ten będzie wywyższony nad innych!” + +— Eunano — mówił minister — jesteś nie tylko pilny, ale i pobożny; nie tylko pobożny, ale i czujny jak ibis nad wodą. Bogowie też zleli na ciebie wielkie dobrodziejstwa: dali ci wężową przezorność i wzrok jastrzębia… + +— Czysta prawda płynie z ust waszej dostojności — wtrącił Eunana. — Gdyby nie mój dziwny wzrok, nie wypatrzyłbym dwu świętych skarabeuszów… + +— Tak — przerwał minister — i nie uratowałbyś naszego obozu od świętokradztwa. Za ten czyn, godny najpobożniejszego Egipcjanina, daję ci… + +Tu minister zdjął z palca złoty pierścień. + +— Daję ci ten oto pierścień z imieniem bogini Mut, której łaska i roztropność będą ci towarzyszyły do końca ziemskiej wędrówki, jeżeli na nią zasłużysz. + +Jego dostojność wręczył pierścień Eunanie, a obecni wydali wielki okrzyk na cześć faraona i zaszczękali orężem. + +Ponieważ minister nie ruszył się, więc i Eunana stał i bystro patrzył mu w oczy, jak wierny pies, który otrzymawszy z ręki pańskiej jeden kąsek, jeszcze kręci ogonem i czeka. + +— A teraz — zaczął znowu minister — przyznaj się, Eunano, dlaczego nie powiedziałeś, gdzie poszedł następca tronu, gdy wojsko z trudem maszerowało przez wąwóz?… Popełniłeś zły czyn, musieliśmy bowiem trąbić alarm w sąsiedztwie nieprzyjaciela. + +— Bogowie są moimi świadkami, żem nic nie wiedział o najdostojniejszym księciu — odparł zdziwiony Eunana. + +Herhor potrząsnął głową. + +— Nie może być, ażeby człowiek obdarzony takim jak ty wzrokiem, który o kilkadziesiąt kroków widzi wśród piasku święte skarabeusze, nie dostrzegł tak wielkiej osoby, jaką jest następca tronu. + +— Zaprawdę nie widziałem!… — tłumaczył się Eunana, bijąc się w piersi. — Zresztą nikt mi nie kazał czuwać nad księciem. + +— Czyliż nie uwolniłem cię od dowództwa przedniej straży?… Czyliż wyznaczyłem ci jakie zajęcie? — pytał minister. — Byłeś zupełnie wolny, właśnie jak człowiek powołany do śledzenia rzeczy ważnych. A czy wywiązałeś się z tego zadania?… Zaiste, za podobny błąd w czasie wojny musiałbyś umrzeć śmiercią… + +Nieszczęsny oficer pobladł. + +— Ale ja mam dla ciebie serce ojcowskie, Eunano — mówił dostojny pan — i pamiętając na wielką usługę, jaką oddałeś armii przez wypatrzenie symbolów świętego słońca, skarabeuszów, wyznaczam ci, nie jak surowy minister, ale jako łagodny kapłan, bardzo małą karę. Otrzymasz pięćdziesiąt kijów. + +— Wasza dostojność… + +— Eunano, umiałeś być szczęśliwym, bądź teraz mężnym i przyjmij to drobne upomnienie, jak przystało na oficera armii jego świątobliwości. + +Ledwie skończył dostojny Herhor, już starsi rangą oficerowie położyli Eunanę w wygodnym miejscu, obok szosy. Potem jeden usiadł na karku, drugi na nogach, a dwaj inni wyliczyli mu w obnażone ciało pięćdziesiąt giętkich trzcin. + +Nieustraszony bojownik nie wydał jęku, owszem — nucił pieśń żołnierską, a po ukończeniu ceremonii sam chciał się podnieść. Ale schorzałe nogi odmówiły mu posłuszeństwa. Więc padł twarzą w piasek i musiano go odwieźć do Memfisu na dwukolnym wozie, na którym leżąc i uśmiechając się do żołnierzy rozmyślał, że nie tak prędko zmienia się wiatr w Dolnym Egipcie jak fortuna w życiu biednego oficera. + +Gdy po krótkim postoju orszak następcy tronu wyruszył w dalszą drogę, jego dostojność Herhor siadł na konia i jadąc obok jego dostojności Nitagera, rozmawiał półgłosem o ludach azjatyckich, a przede wszystkim o rozbudzeniu się Asyrii. + +Wówczas dwaj słudzy ministra: adiutant niosący wachlarz i pisarz Pentuer, zaczęli też rozmowę. + +— Co myślisz o przygodzie Eunany? — spytał adiutant. + +— A ty co myślisz o chłopie, który się powiesił? — rzekł pisarz. + +— Zdaje mi się, że dla chłopa dzień dzisiejszy jest najlepszym, a powróz koło szyi najmiększym, jaki spotkał w życiu — odparł adiutant. — Myślę też, że Eunana od tej pory będzie bardzo troskliwie pilnował następcy tronu. + +— Mylisz się — rzekł Pentuer. — Eunana od tej pory nigdy nie dojrzy skarabeusza, choćby był wielkim jak wół. Co się zaś tyczy owego chłopa, czy nie sądzisz, że jemu jednak musiało być źle, bardzo źle… bardzo źle na świętej ziemi egipskiej! + +— Nie znasz chłopów, więc tak mówisz… + +— A któż ich lepiej zna?… — odparł posępnie pisarz. — Czyliż nie wyrosłem między nimi?… Czy nie widziałem, jak mój ojciec nawodniał grunta, oczyszczał kanały, siał, zbierał, a nade wszystko — jak płacił podatki. O, ty nie wiesz, co to jest dola chłopa w Egipcie! + +— Za to wiem, co jest dola cudzoziemca — odpowiedział adiutant. — Mój pradziad czy prapradziad był jednym z wielkich między Hyksosami, ale został tu, bo przywiązał się do ziemi. I co powiesz: nie tylko jemu odebrano majątek, ale jeszcze i na mnie ciąży plama pochodzenia!… Sam widzisz, co nieraz znoszę od rodowitych Egipcjan, choć mam znaczne stanowisko. Jakże więc mogę litować się nad egipskim chłopem, który widząc moją żółtawą cerę, nieraz mruczy pod nosem: „poganin!… cudzoziemiec!…” Chłop zaś nie jest ani poganinem, ani cudzoziemcem. + +— Tylko niewolnikiem — wtrącił pisarz. — Niewolnikiem, którego żenią, rozwodzą, biją, sprzedają, niekiedy mordują, a zawsze każą mu pracować, obiecując w dodatku, że i na tamtym świecie również będzie niewolnikiem. + +Adiutant wzruszył ramionami. + +— Dziwny ty jesteś, choć tak mądry! — rzekł. — Przecie widzisz, że każdy z nas zajmuje jakieś stanowisko — niskie, mniej niskie lub bardziej niskie, na którym musi pracować. A czy martwi cię to, że nie jesteś faraonem i że twoim grobem nie będzie piramida?… Wcale nie myślisz o tym, bo rozumiesz, że taki jest porządek świata. Każdy pełni swoje obowiązki: wół orze, osioł dźwiga podróżnych, ja chłodzę jego dostojność, ty za niego pamiętasz i myślisz, a chłop uprawia ziemię i płaci podatki. Cóż więc nam z tego, że jakiś wół urodzi się Apisem, któremu cześć oddają, a jakiś człowiek faraonem lub nomarchą?… + +— Temu chłopu zniszczono jego dziesięcioletnią pracę… — szepnął Pentuer. + +— A twojej pracy nie niszczy minister?… — spytał adiutant. — Któż wie, że to ty rządzisz państwem, nie zaś dostojny Herhor?… + +— Mylisz się — rzekł pisarz — on rządzi naprawdę. On ma władzę, on ma wolę, a ja… tylko wiadomości… Mnie wreszcie nie biją ani ciebie, jak owego chłopa… + +— Ale za to zbili Eunanę, a i nam może się dostać. Trzeba więc być mężnym i cieszyć się ze stanowiska, jakie wyznaczono człowiekowi. Tym bardziej że, jak ci wiadomo, nasz duch, nieśmiertelny *Ka*, w miarę oczyszczania się wstępuje na wyższe szczeble, aby za tysiące czy miliony lat, razem z duszami faraonów i niewolników, nawet razem z bogami — rozpłynąć się w bezimiennym a wszechmocnym ojcu życia. + +— Mówisz jak kapłan — odparł z goryczą Pentuer. — Ja to raczej powinienem mieć ten spokój!… Lecz zamiast niego mam ból w duszy, bo odczuwam nędzę milionów… + +— Któż ci każe? + +— Oczy moje i serce. Jest ono jak dolina między górami, która nie może milczeć, kiedy słyszy krzyk, lecz odpowiada echem. + +— A ja tobie mówię, Pentuerze, że za dużo myślisz o rzeczach niebezpiecznych. Nie można bezkarnie chodzić po urwiskach gór wschodnich, bo lada chwilę spadniesz; ani błądzić po zachodniej pustyni, gdzie krążą lwy zgłodniałe i zrywa się wściekły chamsin. + +Tymczasem waleczny Eunana jadąc na wozie, który mu tylko odnawiał boleść, aby pokazać, jak jest mężnym, zażądał jedzenia i picia. A gdy spożył suchy placek, natarty czosnkiem, i wypił kwaśne piwo z wysmukłego garnuszka, poprosił woźnicy, aby mu gałązką spędzał muchy z poranionego ciała. + +Tak leżąc na workach i pakach, na skrzypiącym wozie, twarzą zwrócony do ziemi, biedny Eunana jękliwym głosem zaczął opiewać ciężką dolę niższego oficera: + +— „Z jakiejże to racji mówisz, że lepiej być oficerem aniżeli pisarzem? Przyjdź i patrz na moje sine pręgi i popękane ciało, a ja ci przez ten czas opowiem dzieje udręczonego oficera. + +Jeszcze byłem chłopcem, kiedy przyniesiono mnie do koszar. Na śniadanie dostawałem pięścią w brzuch, aż mnie mdliło, na obiad kułak w oczy, aż mi się gęba rozdziawiała, a ku wieczorowi miałem już głowę okrytą ranami i prawie rozszczepioną. + +Chodź, niech ci opowiem, jak odbyłem podróż do Syrii. Jedzenie i picie musiałem dźwigać w rękach, objuczony jak osioł. Szyję miałem zesztywniałą jak szyja osła, a kręgi pacierzowe spękane. Piłem zgniłą wodę, a wobec wroga byłem jako złapany ptak. + +Wróciłem do Egiptu, ale tu jestem jak drzewo, które robak toczy. Za byle co kładą mnie na ziemi i biją jak w książkę tak, że od kijów jestem prawie połamany. Jestem chory i muszę się kłaść, muszą mnie wozić na wozie, a tymczasem służący kradnie mi płaszcz i ucieka… + +Dlatego, o pisarzu! zmień swoje zdanie o szczęściu oficera.” + +Tak śpiewał mężny Eunana, a jego pieśń, pełna łez, przetrwała państwo egipskie. + + + +Rozdział V + +W miarę jak świta następcy tronu zbliżała się do Memfis, słońce pochylało się ku zachodowi, a od niezliczonych kanałów i dalekiego morza zrywał się wiatr nasycony chłodną wilgocią. Szosa znowu zbliżyła się do żyznych okolic, a na polach i w zaroślach było widać nieprzerwane szeregi ludzi pracujących, choć na pustynię już padał różowy blask, a szczyty gór paliły się płomieniem. + +Wtem Ramzes zatrzymał się i zawrócił konia. Natychmiast otoczyła go świta, podjechali wyżsi dowódcy i z wolna, równym krokiem zbliżyły się szeregi maszerujących pułków. + +W purpurowych promieniach zachodzącego słońca książę wyglądał jak bożek; żołnierze patrzyli na niego z dumą i miłością, dowódcy z podziwem. + +Podniósł rękę, wszystko umilkło, a on zaczął mówić: + +— Dostojni wodzowie, mężni oficerowie, posłuszni żołnierze! Dziś bogowie dali mi poznać słodycz rozkazywania takim jak wy. Radość przepełnia moje książęce serce. A ponieważ wolą moją jest, ażebyście wy, wodzowie, oficerowie i żołnierze, zawsze dzielili moje szczęście, więc przeznaczam: po jednej drachmie dla każdego żołnierza z tych, którzy poszli na wschód, i tych, którzy wracają z nami od wschodniej granicy. Oprócz tego po jednej drachmie żołnierzom greckim, którzy dziś, pod moją komendą, otworzyli nam wyjście z wąwozu, i — po jednej drachmie żołnierzom tych pułków dostojnego Nitagera, którzy chcieli nam odciąć drogę do gościńca… + +W wojsku zawrzało. + +— Bądź pozdrowiony, wodzu nasz!… bądź pozdrowiony, następco faraona, który oby żył wiecznie!… — wołali żołnierze, a Grecy najgłośniej. + +Książę mówił dalej: + +— Do podziału między niższych oficerów armii mojej i dostojnego Nitagera przeznaczam pięć talentów. Nareszcie do podziału między jego dostojność ministra i naczelnych wodzów przeznaczam dziesięć talentów… + +— Ja zrzekam się mojej części na rzecz wojska — odpowiedział Herhor. + +— Bądź pozdrowiony, następco!… bądź pozdrowiony, ministrze!… — wołali oficerowie i żołnierze. + +Czerwony krąg słońca już dotknął piasków zachodniej pustyni. Ramzes pożegał wojsko i galopem pocwałował do Memfis, a jego dostojność Herhor, wśród radosnych okrzyków, wsiadł do lektyki i również kazał wyprzedzić maszerujące oddziały. + +Kiedy odsunęli się tak, że pojedyncze głosy zlały się w jeden wielki szmer, niby szum wodospadu, minister wychyliwszy się do pisarza Pentuera rzekł: + +— Pamiętasz ty wszystko? + +— Tak, dostojny panie. + +— Twoja pamięć jest jak granit, na którym piszemy historię, a twoja mądrość jak Nil, który wszystko zalewa i użyźnia — mówił minister. — Przy tym bogowie obdarzyli cię największą ze wszystkich cnót — roztropną pokorą… + +Pisarz milczał. + +— Ty więc dokładniej niż inni możesz ocenić postępki i rozum następcy tronu, który oby żył wiecznie. + +Minister chwilę spoczął. Tak dużo mówić nie było w jego zwyczaju. + +— Powiedz mi zatem, Pentuerze, i zapisz to: czy godzi się, ażeby następca tronu wobec wojska wypowiadał swoją wolę?… Tak czynić może tylko faraon albo zdrajca, albo… lekkomyślny młodzieniec, który z równą łatwością popełnia gwałtowne czyny, jak wyrzuca bezbożne słowa. + +Słońce zaszło i w chwilę później zapadła noc gwiaździsta. Nad nieprzeliczonymi kanałami Dolnego Egiptu zaczęła zgęszczać się srebrna mgła, którą łagodny wiatr zanosił aż na pustynię, chłodził strudzonych żołnierzy i nasycał rośliny, już konające z pragnienia. + +— Albo powiedz mi, Pentuerze — ciągnął minister — i zbadaj: skąd następca weźmie dwadzieścia talentów na dotrzymanie wojsku obietnicy, którą dziś tak nieopatrznie uczynił? Zresztą skądkolwiek weźmie pieniądze, wydaje mi się, a zapewne i tobie, rzeczą niebezpieczną, ażeby następca robił podarunki armii, właśnie w tym dniu, kiedy jego świątobliwość nie ma czym zapłacić żołdu wracającym ze Wschodu pułkom Nitagera. Nie pytam cię o zdanie o tej rzeczy, bo je znam, jak i ty znasz moje najtajniejsze myśli. Proszę cię tylko, ażebyś zapamiętał, co widziałeś, dla opowiedzenia tego w kolegium kapłańskim. + +— Czy prędko będzie zwołane? — spytał Pentuer. + +— Nie ma jeszcze powodu. Spróbuję pierwej uspokoić rozhukanego byczka za pomocą ojcowskiej ręki jego świątobliwości… A szkoda byłaby chłopca, bo ma duże zdolności i energię południowego wichru. Tylko jeżeli wicher, zamiast zdmuchiwać nieprzyjaciół Egiptu, zacznie kłaść jego pszenicę i wyrywać palmy!… + +Minister umilkł, a jego orszak utonął w ciemnej alei drzew prowadzącej do Memfisu. + +W tym czasie Ramzes dojeżdżał do pałacu faraona. + +Gmach ten stał na wzgórzu za miastem, wśród parku. Rosły tu osobliwe drzewa: baobaby z południa, cedry, sosny i dęby z północy. Dzięki sztuce ogrodniczej żyły one po kilkadziesiąt lat i dosięgały znacznej wysokości. + +Cienista aleja prowadziła z dołu do bramy, która miała wysokość trzypiętrowej kamienicy. Z każdej strony bramy wznosiła się potężna budowla niby wieża, w formie ściętej piramidy, szeroka na czterdzieści kroków, wysoka na pięć piętr. Wśród nocy wyglądało to jak dwa olbrzymie namioty z piaskowca. Dziwne te gmachy miały na parterze i piętrach kwadratowe okienka, a dachy płaskie. Ze szczytu jednej takiej piramidy warta śledziła ziemię, z drugiej — dyżurny kapłan patrzył w gwiazdy. + +Na prawo i na lewo od wież, zwanych pylonami, ciągnęły się mury, a raczej długie, piętrowe budynki z wąskimi oknami i płaskim dachem, po którym chodziły warty. Po obu stronach bramy głównej siedziały dwa posągi, dosięgające głowami pierwszego piętra; u stóp posągów znowu chodziły warty. + +Kiedy książę w towarzystwie kilku jeźdźców zbliżył się do pałacu, wartownik, pomimo ciemności, poznał go. Za chwilę wybiegł z pylonu urzędnik dworski, ubrany w białą spódnicę, ciemną narzutkę i perukę, z wielkości podobną do kaptura. + +— Pałac już zamknięty? — spytał książę. + +— Prawdę rzekłeś, dostojny panie — odparł urzędnik. — Jego świątobliwość ubiera bogów do snu. + +— A potem co będzie robił? + +— Raczy przyjąć ministra wojny, Herhora. + +— No?… + +— Później jego świątobliwość popatrzy się w wielkiej sali na balet, a następnie przyjmie kąpiel i odprawi modlitwy wieczorne. + +— Mnie nie kazano przyjąć? — pytał następca. + +— Jutro po radzie wojennej. + +— A królowe co robią? + +— Pierwsza królowa modli się w pokoju zmarłego syna, a wasza dostojna matka przyjmuje posła fenickiego, który przywiózł jej dary od kobiet z Tyru. + +— Są i dziewczęta? + +— Podobno jest kilka. Każda ma na sobie kosztowności za dziesięć talentów. + +— A któż się tam włóczy z pochodniami? — rzekł książę, wskazując ręką na dół parku. + +— Zdejmują z drzewa brata waszej dostojności, który tam siedzi od południa. + +— I nie chce zejść? + +— Owszem, teraz zejdzie, bo poszedł po niego błazen pierwszej królowej i obiecał, że zaprowadzi go do karczmy, gdzie piją paraszytowie, otwieracze ciał zmarłych. + +— A o manewrach dzisiejszych już słyszeliście co? + +— Mówili w ministerium, że sztab został odcięty od korpusu. + +— I jeszcze co? + +Urzędnik wahał się. + +— Mów, co słyszałeś. + +— I jeszcze słyszeliśmy, że z tego powodu wasza dostojność kazałeś odliczyć pewnemu oficerowi pięćset kijów, a przewodnika powiesić. + +— Wszystko kłamstwo!… — odezwał się półgłosem jeden z adiutantów następcy. + +— Żołnierze też mówią między sobą, że to musi być kłamstwo — odparł śmielej urzędnik. + +Następca zwrócił konia i pojechał do dolnej części parku, gdzie znajdował się jego pałacyk. Była to właściwie jednopiętrowa altana, wzniesiona z drzewa. Miała formę ogromnego sześcianu z dwoma werandami: dolną i górną, które wkoło otaczały budynek i wspierały się na mnóstwie słupów. Wewnątrz płonęły kagańce, więc można było widzieć, że ściany składają się z desek rzeźbionych jak koronka i że są zabezpieczone od wiatru zasłonami z różnobarwnych tkanin. Dach budowli tej był płaski, otoczony balustradą; na nim stało parę namiotów. + +Serdecznie powitany przez półnagich służących, z których jedni wybiegli z pochodniami, drudzy padli przed nim na twarz, następca wszedł do domu. W mieszkaniu na parterze zdjął zakurzoną odzież, wykąpał się w kamiennej wannie i narzucił na siebie białą togę, rodzaj wielkiego prześcieradła, które zapiął pod szyją, a w pasie przewiązał sznurem. Na pierwszym piętrze zjadł kolację złożoną z pszennego placka, garstki daktylów i kielicha lekkiego piwa. Potem wszedł na taras budowli i położywszy się na kanapie okrytej lwią skórą kazał służbie odejść i natychmiast przysłać na górę Tutmozisa, gdy przyjedzie. + +Około północy stanęła przed domem lektyka i wysiadł z niej adiutant Tutmozis. Gdy ciężko wszedł na taras ziewając, książę zerwał się z kanapy. + +— Jesteś?… I cóż?… — zawołał Ramzes. + +— Więc ty jeszcze nie śpisz?… — odparł Tutmozis. — O bogowie, po tyludniowej mordędze!… Myślałem, że będę się mógł przedrzemać choćby do wschodu słońca. + +— Cóż Sara?… + +— Będzie tu pojutrze albo ty u niej na folwarku, z tamtej strony rzeki. + +— Dopiero pojutrze!… + +— Dopiero?… Proszę cię, Ramzesie, ażebyś się wyspał. Zbyt wiele zebrało ci się w sercu czarnej krwi, skutkiem czego do głowy uderza ci ogień. + +— Cóż jej ojciec?… + +— To jakiś uczciwy człowiek i rozumny. Nazywa się Gedeon. Kiedy mu powiedziałem, że chcesz wziąć jego córkę, upadł na ziemię i zaczął wydzierać sobie włosy. Rozumie się, przeczekałem ten wylew ojcowskiej boleści, trochę zjadłem, wypiłem wina i — przystąpiliśmy nareszcie do układów. Zapłakany Gedeon najpierwej przysiągł, że woli widzieć córkę swoją trupem aniżeli czyjąkolwiek kochanką. Wówczas powiedziałem, że pod Memfis, nad Nilem, dostanie folwark, który przynosi dwa talenty rocznego dochodu i nie płaci podatków. Oburzył się. Wtedy oświadczyłem, że może jeszcze dostać co roku talent złotem i srebrem. Westchnął i wspomniał, że jego córka przez trzy lata kształciła się w Pi-Bailos. Postąpiłem jeszcze talent. Teraz Gedeon, wciąż niepocieszony, nadmienił, że traci bardzo dobre miejsce rządcy u pana Sezofrisa. Powiedziałem, że tej posady rzucać nie potrzebuje, i dorzuciłem mu dziesięć krów dojnych z twoich obór. Czoło wyjaśniło mu się trochę, więc wyznał mi, pod największym sekretem, że na jego Sarę zwrócił już uwagę pewien strasznie wielki pan, Chaires, który nosi wachlarz nad nomarchą Memfisu. Ja zaś obiecałem mu dodać byczka, mniejszy łańcuch złoty i większą bransoletę. Tym sposobem twoja Sara będzie cię kosztowała: folwark i dwa talenty rocznie gotowizną, a dziesięć krów, byczka, łańcuch i bransoletę złotą jednorazowo. To dasz jej ojcu, zacnemu Gedeonowi; jej zaś samej — co ci się podoba. + +— Cóż na to Sara? — spytał książę. + +— Przez czas układów chodziła między drzewami. A gdyśmy zakończyli sprawę i zapili dobrym winem żydowskim, powiedziała ojcu… — wiesz co?… Że gdyby jej nie oddał tobie, weszłaby na skałę i rzuciłaby się głową na dół. Teraz chyba będziesz spał spokojnie — zakończył Tutmozis. + +— Wątpię — rzekł następca, opierając się o balustradę i patrząc w najpustszą stronę parku. — Czy wiesz, że w drodze spotkaliśmy powieszonego chłopa… + +— O!… to gorsze od skarabeuszów — syknął Tutmozis. + +— Powiesił się sam z rozpaczy, że wojsko zasypało mu kanał, który przez dziesięć lat kopał w pustyni. + +— No, ten człowiek już śpi twardo… Więc chyba pora i nam… + +— Ten człowiek był skrzywdzony — mówił książę — trzeba znaleźć jego dzieci, wykupić i dać im kawałek ziemi w dzierżawę. + +— Ale trzeba to zrobić w wielkiej tajemnicy — wtrącił Tutmozis — bo inaczej zaczną się wieszać wszyscy chłopi, a nam, ich panom, żaden Fenicjanin nie pożyczy miedzianego utena. + +— Nie żartuj. Gdybyś widział oblicze tego chłopa, nie zasnąłbyś jak i ja… + +Wtem z dołu, spomiędzy gęstwiny, odezwał się głos niezbyt silny, lecz wyraźny: + +— Niech błogosławi cię, Ramzesie, jedyny i wszechmocny Bóg, który nie ma imienia w ludzkim języku ani posągów w świątyniach. + +Obaj młodzi ludzie, zdumieni, wychylili się. + +— Kto jesteś?… — zawołał książę. + +— Jestem skrzywdzony lud egipski — powoli i spokojnie odpowiedział głos. + +Potem wszystko ucichło. Żaden ruch, żaden szelest gałęzi nie zdradził ludzkiej obecności w tym miejscu. + +Na rozkaz księcia wybiegła służba z pochodniami, spuszczono psy i przeszukano wszystkie zarośla otaczające dom następcy. Ale nie było nikogo. + +— Kto to mógł być?… — pytał Tutmozisa wzruszony książę. + +— Może duch tego chłopa?… + +— Duch?… — powtórzył adiutant. — Nigdy nie słyszałem gadających duchów, choć nieraz trzymałem straż przy świątyniach i grobach. Prędzej przypuszczałbym, że ten, który odezwał się do nas, jest jakimś twoim przyjacielem. + +— Dlaczegóż by się ukrywał? + +— A co ci to szkodzi? — rzekł Tutmozis. — Każdy z nas ma dziesiątki, jeżeli nie setki niewidzialnych wrogów. Dziękuj więc bogom, że masz choć jednego niewidzialnego przyjaciela. + +— Nie zasnę dziś… — szepnął wzburzony książę. + +— Dajże spokój!… Zamiast biegać po tarasie, usłuchaj mnie i legnij. Widzisz, sen — to poważne bóstwo i nie wypada mu gonić za tymi, którzy biegają jelenim krokiem. Gdy się zaś położysz na wygodnej kanapie, sen, który lubi wygodę, siądzie przy tobie i okryje cię swoim wielkim płaszczem, który zasłania ludziom nie tylko oczy, ale i pamięć. + +To mówiąc, Tutmozis posadził Ramzesa na kanapie, potem przyniósł podstawkę z kości słoniowej w formie księżyca na nowiu i położywszy księcia, umieścił mu głowę na podporze… Następnie opuścił płócienne ściany namiotu, sam położył się na podłodze i — w kilka minut zasnęli obaj. + + + +Rozdział VI + +Do pałacu faraona pod Memfisem wchodziło się przez bramę osadzoną między dwoma pięciopiętrowymi wieżami, czyli — pylonami. Zewnętrzne ściany tych budowli, wzniesionych z szarego piaskowca, od dołu do góry były okryte płaskorzeźbami. + +Na szczycie bramy wznosił się herb czy symbol państwa: skrzydlata kula, spoza której wychylały się dwa węże. Poniżej siedział rząd bogów, którym faraonowie składali ofiary. Na bocznych słupach wyrzeźbiono również wizerunki bogów, w pięciu kondygnacjach, jedna nad drugą, a u dołu — hieroglificzne napisy. + +Na ścianach każdego pylonu główne miejsce zajmowała płaskorzeźba Ramzesa Wielkiego, który w jednej ręce miał podniesiony topór, a drugą trzymał za włosy gromadę ludzi związanych w pęk niby pietruszka. Powyżej króla stały lub siedziały znowu dwie kondygnacje bogów; jeszcze wyżej szereg ludzi niosących ofiary, a pod samym szczytem pylonów wizerunki skrzydlatych wężów, przeplatane wizerunkami skarabeuszów. + +Te pięciopiętrowe pylony o ścianach zwężających się ku górze, trzypiętrowa brama, która je łączyła, płaskorzeźby, w których porządek mieszał się z ponurą fantazją, a pobożność z okrucieństwem, robiły przygnębiające wrażenie. Zdawało się, że trudno tu wejść, niepodobna wyjść, a żyć — ciężko. + +Z bramy, przed którą stało wojsko i tłum drobnych urzędników, wchodziło się na dziedziniec otoczony krużgankami, wspartymi na piętrowych słupach. Był to ozdobny ogródek, w którym hodowano aloesy, małe palmy, drzewa pomarańczowe i cedry w wazonach, wszystko wyciągnięte w szeregi i dobrane według wzrostu. Na środku tryskała fontanna; ścieżki wysypano kolorowym piaskiem. + +Tu, pod krużgankami, siedzieli lub przechadzali się wyżsi urzędnicy państwa, szepcząc po cichu. + +Z dziedzińca, przez wysokie drzwi, szło się do sali wspartej na dwunastu kolumnach trzypiętrowych. Sala była duża, lecz z powodu grubości kolumn wydawała się ciasną. Oświetlały ją drobne okienka w ścianach i duży prostokątny otwór w suficie. Panował tu chłód i cień, prawie zmrok, który jednak nie przeszkadzał widzieć żółtych ścian i słupów pokrytych kondygnacjami malowideł. W górze — liście i kwiaty, niżej bogowie, jeszcze niżej ludzie, którzy nieśli ich posągi lub składali ofiary, a między tymi grupami szeregi hieroglifów. + +Wszystko to było malowane wyraźnymi, prawie ostrymi kolorami: zielonym, czerwonym i niebieskim. + +W tej sali, z wzorzystą posadzką mozaikową, stali w ciszy, białych szatach i boso — kapłani, najwyżsi urzędnicy państwa, minister wojny Herhor tudzież wodzowie: Nitager i Patrokles, wezwani do faraona. + +Jego świątobliwość Ramzes XII, jak zwykle przed naradą, składał ofiary bogom w swojej kaplicy. Ciągnęło się to dość długo. Co chwilę z dalszych komnat wbiegał jakiś kapłan albo urzędnik, komunikując wiadomości o przebiegu nabożeństwa. + +— Już pan złamał pieczęć do kaplicy… Już myje święte bóstwo… Już go ubiera… Już zamknął drzwi… + +Na twarzach obecnych, pomimo ich dostojeństw, malował się niepokój i zgnębienie. Tylko Herhor był obojętny, Patrokles niecierpliwy, a Nitager od czasu do czasu mącił uroczystą ciszę swoim potężnym głosem. Za każdym tak nieprzyzwoitym odezwaniem się starego wodza dworacy poruszali się niby spłoszone owce, a potem spoglądali na siebie, jakby mówiąc: + +„To gbur, całe życie ugania się za barbarzyńcami, więc można mu wybaczyć…” + +W dalszych komnatach odezwał się dźwięk dzwonków i chrzęst broni. Do sali weszło dwoma rzędami kilkunastu gwardzistów w złotych hełmach i napierśnikach, z obnażonymi mieczami, potem dwa szeregi kapłanów, a nareszcie ukazał się faraon, niesiony na tronie, otoczony obłokami dymu z kadzielnic. + +Władca Egiptu, Ramzes XII, był to człowiek blisko sześćdziesięcioletni, z twarzą zwiędłą. Miał na sobie białą togę, na głowie czerwono-biały kołpak ze złotym wężem, w ręku długą laskę. + +Kiedy orszak ukazał się, wszyscy upadli na twarz. Tylko Patrokles, jako barbarzyńca, poprzestał na niskim ukłonie, a Nitager przyklęknął na jedno kolano, lecz wnet podniósł się. + +Lektyka zatrzymała się przed baldachimem, pod którym na wzniesieniu stał tron hebanowy. Faraon z wolna zeszedł z lektyki, chwilę popatrzył na obecnych, a potem, usiadłszy na tronie, utkwił oczy w gzyms sali, na którym była wymalowana różowa kula z niebieskimi skrzydłami i zielonymi wężami. + +Na prawo od faraona stanął wielki pisarz, na lewo sędzia z laską, obaj w ogromnych perukach. + +Na znak dany przez sędziego wszyscy usiedli albo uklękli na podłodze, zaś pisarz odezwał się do faraona: + +— Panie nasz i władco potężny! Twój sługa Nitager, wielki strażnik granicy wschodniej, przyjechał, aby złożyć ci hołdy, i przywiózł haracz od pobitych narodów: wazę z zielonego kamienia pełną złota, trzysta wołów, sto koni i wonne drzewo teszep. + +— Nędzny to haracz, mój panie — odezwał się Nitager. — Prawdziwe skarby znaleźlibyśmy dopiero nad Eufratem, gdzie pysznym, choć jeszcze słabym królom bardzo potrzeba przypomnieć czasy Ramzesa Wielkiego. + +— Odpowiedz słudze memu Nitagerowi — rzekł do pisarza faraon — że jego słowa będą wzięte pod pilną uwagę. A teraz zapytaj go: co sądzi o wojskowych zdolnościach syna mego i następcy, z którym wczoraj miał zaszczyt zetrzeć się pod Pi-Bailos? + +— Nasz władca, pan dziewięciu narodów, zapytuje cię, Nitagerze… — zaczął pisarz. + +Wtem, ku największemu zgorszeniu dworaków, wódz przerwał szorstko: + +— Sam słyszę, co mówi pan mój… Ustami zaś jego, kiedy zwraca się do mnie, mógłby być tylko następca tronu, nie zaś ty, wielki pisarzu. + +Pisarz z przerażeniem spojrzał na śmiałka, ale faraon rzekł: + +— Mówi prawdę mój wiemy sługa Nitager. + +Minister wojny ukłonił się. + +Teraz sędzia obwieścił wszystkim obecnym: kapłanom, urzędnikom i gwardii, że mogą wyjść na dziedziniec, i sam wraz z pisarzem, skłoniwszy się tronowi, pierwsi opuścili salę. Został w niej tylko faraon, Herhor i dwaj wodzowie. + +— Nakłoń uszy swoje, władco, i wysłuchaj skargi — zaczął Nitager. — Dziś z rana kapłan-urzędnik, który z twego rozkazu przyszedł namaścić włosy moje, powiedział mi, ażebym idąc do ciebie zostawił sandały w przysionku. Tymczasem wiadomo jest nie tylko w Górnym i Dolnym Egipcie, ale u Hetytów, w Libii, Fenicji i w kraju Punt, że dwadzieścia lat temu dałeś mi prawo stawania przed tobą w sandałach. + +— Mówisz prawdę — rzekł faraon. — Do mego dworu zakradły się różne nieporządki. + +— Tylko rozkaż, królu, a moi weterani zaraz zrobią ład — pochwycił Nitager. + +Na znak dany przez ministra wojny wbiegło kilku urzędników: jeden przyniósł sandały i obuł Nitagera, inni naprzeciw tronu ustawili kosztowne taborety dla ministra i wodzów. + +Gdy trzej dostojnicy usiedli, faraon zapytał: + +— Powiedz mi, Nitagerze, czy sądzisz, że mój syn będzie wodzem?… Ale mów szczerą prawdę. + +— Na Amona z Teb, na sławę moich przodków, w których płynęła krew królewska, przysięgam, że Ramzes, twój następca, będzie wielkim wodzem, jeżeli mu pozwolą bogowie — odparł Nitager. — Młody to jest chłopak, jeszcze pacholę, a jednak z wielką umiejętnością zebrał pułki, zaopatrzył i marsz im ułatwił. Najwięcej zaś podoba mi się, że nie stracił głowy, kiedy mu przeciąłem drogę, lecz poprowadził swoich do ataku. On będzie wodzem i zwycięży Asyryjczyków, których dziś trzeba pobić, jeżeli nasze wnuki nie mają zobaczyć ich nad Nilem. + +— Cóż ty na to, Herhorze? — zapytał faraon. + +— Co się tyczy Asyryjczyków, myślę, że dostojny Nitager za wcześnie kłopocze się nimi. Jeszcze jesteśmy chorzy po dawnych wojnach i musimy pierwej dobrze się wzmocnić, zanim rozpoczniemy nową — mówił minister. — Co się zaś tyczy następcy tronu, Nitager sprawiedliwie mówi, że młodzian ten posiada zalety wodza: jest przezorny jak lis i gwałtowny jak lew. Mimo to wczoraj popełnił dużo błędów… + +— Kto z nas ich nie popełnia!… — wtrącił milczący dotąd Patrokles. + +— Następca — ciągnął minister — mądrze prowadził główny korpus, ale zaniedbał swój sztab, przez co maszerowaliśmy tak wolno i nieporządnie, że Nitager mógł zabiec nam drogę… + +— Może Ramzes liczył na waszą dostojność? — spytał Nitager. + +— W rządzie i wojnie na nikogo nie liczy się: o jeden niedopatrzony kamyk można się przewrócić — rzekł minister. + +— Gdybyś wasza dostojność — odezwał się Patrokles — nie zepchnął kolumny z gościńca z powodu tych tam skarabeuszów… + +— Jesteś wasza dostojność cudzoziemcem i poganinem — odparł Herhor — więc tak mówisz. My zaś, Egipcjanie, rozumiemy, że gdy lud i żołnierze przestaną szanować skarabeusza, synowie ich przestaną się bać *ureusa*. Z lekceważenia bogów urodzi się bunt przeciw faraonowi… + +— A od czego topory? — przerwał Nitager. — Kto chce zachować głowę na plecach, niech słucha najwyższego wodza. + +— Jakaż więc jest twoja ostateczna myśl o następcy? — spytał faraon Herhora. + +— Żywy obrazie słońca, synu bogów — odparł minister. — Każ Ramzesa namaścić, daj mu wielki łańcuch i dziesięć talentów, ale wodzem korpusu Menfi jeszcze go nie mianuj. Książę na ten urząd jest za młody, za gorący, niedoświadczony. Czy więc możemy uznać go równym Patroklesowi, który w dwudziestu bitwach zdeptał Etiopów i Libijczyków? A czy możemy stawiać go obok Nitagera, którego samo imię od dwudziestu lat przyprawia o bladość naszych wrogów ze wschodu i północy? + +Faraon oparł głowę na ręku, pomyślał i rzekł: + +— Odejdźcie w spokoju i łasce mojej. Uczynię, jak nakazuje mądrość i sprawiedliwość. + +Dostojnicy skłonili się głęboko, a Ramzes XII, nie czekając na świtę, przeszedł do dalszych komnat. + +Kiedy dwaj wodzowie znaleźli się sami w przysionku, Nitager odezwał się do Patroklesa: + +— Tu, widzę, rządzą kapłani jak u siebie. Ale jaki to wódz ten Herhor!… Pobił nas, nim przyszliśmy do słowa, i nie da korpusu następcy… + +— Mnie tak pochwalił, że nie śmiałem się odezwać — odparł Patrokles. + +— Zresztą on daleko widzi, choć nie wszystko mówi. Za następcą wcisnęliby się do korpusu rozmaite paniczyki, co to ze śpiewaczkami jeżdżą na wojnę, i oni zajęliby najwyższe posady. Naturalnie starzy oficerowie zaczęliby próżnować z gniewu, że ich awans ominął; eleganci musieliby próżnować dla zabaw, i — korpus popękałby, nawet nie uderzywszy o nieprzyjaciela. O, Herhor to mędrzec!… + +— Bodajby nas nie kosztowała więcej jego mądrość aniżeli niedoświadczenie Ramzesa — szepnął Grek. + +Przez szereg komnat pełnych kolumn i ozdobionych malowidłami, gdzie w każdych drzwiach kapłani i pałacowi urzędnicy składali mu niskie ukłony, faraon przeszedł do swego gabinetu. Była to dwupiętrowa sala o ścianach z alabastru, na których złotem i jaskrawymi farbami odmalowano najznakomitsze wypadki panowania Ramzesa XII, a więc: hołdy składane mu przez mieszkańców Mezopotamii, poselstwo od króla Buchtenu i triumfalną podróż bożka Chonsu po kraju Buchten. + +W sali tej znajdował się malachitowy posążek Horusa z ptasią głową, ozdobiony złotem i klejnotami, przed nim ołtarz w formie ściętej piramidy, broń królewska, kosztowne fotele i ławki tudzież stoliki zapełnione drobiazgami. + +Gdy faraon ukazał się, jeden z obecnych kapłanów spalił przed nim kadzidło, a jeden z urzędników zameldował następcę tronu, który niebawem wszedł i nisko ukłonił się ojcu. Na wyrazistej twarzy księcia było widać gorączkowy niepokój. + +— Cieszę się, erpatre — rzekł faraon — że wracasz zdrowym z ciężkiej podróży. + +— Obyś wasza świątobliwość żył wiecznie i dziełami swoimi napełnił oba światy — odparł książę. + +— Dopiero co — mówił faraon — moi radcy wojenni opowiadali mi o twojej pracy i roztropności. + +Twarz następcy drżała i mieniła się. Wpił wielkie oczy w faraona i słuchał. + +— Czyny twoje nie zostaną bez nagrody. Otrzymasz dziesięć talentów, wielki łańcuch i dwa greckie pułki, z którymi będziesz robił ćwiczenia. + +Książę osłupiał, lecz po chwili zapytał stłumionym głosem: + +— A korpus Menfi?… + +— Za rok powtórzymy manewry, a jeżeli nie popełnisz żadnego błędu w prowadzeniu wojska, dostaniesz korpus. + +— Wiem, to zrobił Herhor!… — zawołał następca, ledwie hamując się z gniewu. + +Obejrzał się wkoło i dodał: + +— Nigdy nie mogę być sam z tobą, mój ojcze… Zawsze między nami znajdują się obcy ludzie… + +Faraon z lekka poruszył brwiami i jego świta znikła jak gromada cieniów. + +— Co masz mi do powiedzenia? + +— Tylko jedno, ojcze… Herhor jest moim wrogiem… On oskarżył mnie przed tobą i naraził na taki wstyd!… + +Mimo pokornej postawy książę gryzł wargi i zaciskał pięści. + +— Herhor jest moim wiernym sługą, a twoim przyjacielem. Jego to wymowa sprawiła, że jesteś następcą tronu. To ja — nie powierzam korpusu młodemu wodzowi, który pozwolił odciąć się od swojej armii. + +— Połączyłem się z nią!… — odparł zgnębiony następca. — To Herhor kazał okrążać dwa żuki… + +— Chcesz więc, ażeby kapłan wobec wojska lekceważył religię? + +— Mój ojcze — szeptał Ramzes drżącym głosem — ażeby nie zepsuć pochodu żukom, zniszczono budujący się kanał i zabito człowieka. + +— Ten człowiek sam podniósł rękę na siebie. + +— Ale z winy Herhora. + +— W pułkach, które tak umiejętnie zgromadziłeś pod Pi-Bailos, trzydziestu ludzi umarło ze zmęczenia, a kilkuset jest chorych. + +Książę spuścił głowę. + +— Ramzesie — ciągnął faraon — przez usta twoje nie przemawia dostojnik państwa, który dba o całość kanałów i życie robotników, ale człowiek rozgniewany. Gniew zaś nie godzi się ze sprawiedliwością jak jastrząb z gołębiem. + +— O mój ojcze! — wybuchnął następca — jeżeli gniew mnie unosi, to dlatego że widzę niechęć dla mnie Herhora i kapłanów… + +— Przecież sam jesteś wnukiem arcykapłana, kapłani uczyli cię… Poznałeś więcej ich tajemnic aniżeli którykolwiek inny książę… + +— Poznałem ich nienasyconą dumę i chęć władzy. A że ukrócę to… więc już dziś są moimi wrogami… Herhor nie chce mi dać nawet korpusu, gdyż woli rządzić całą armią… + +Wyrzuciwszy te niebaczne słowa następca struchlał. Ale władca podniósł na niego jasne spojrzenie i odparł spokojnie: + +— Armią i państwem rządzę ja. Ze mnie płyną wszelkie rozkazy i wyroki. Na tym świecie jestem wagą Ozyrysa i sam ważę sprawy moich sług: następcy, ministra czy ludu. Nieroztropnym byłby ten, kto by sądził, że nie są mi znane wszystkie gwichty. + +— Jednak gdybyś, ojcze, patrzył na bieg manewrów własnymi oczami… + +— Może zobaczyłbym wodza — przerwał faraon — który w stanowczej chwili rzuca wojsko i ugania się po krzakach za izraelską dziewczyną. Ale ja o takich błahostkach nie chcę wiedzieć. + +Książę upadł do nóg ojcu, szepcąc: + +— Tutmozis powiedział ci o tym, panie?… + +— Tutmozis jest dzieciakiem jak i ty. On już robi długi, jako szef sztabu w korpusie Menfi, i myśli w swym sercu, że oko faraona nie dosięgnie jego spraw w pustyni. + + + +Rozdział VII + +W kilka dni później książę Ramzes został wezwany przed oblicze najczcigodniejszej matki swojej, Nikotris, która była drugą żoną faraona, ale dziś największą panią w Egipcie. + +Bogowie nie omylili się, powołując ją na rodzicielkę króla. Była to osoba wysoka, dość pełna i pomimo czterdziestu lat, jeszcze piękna. Nade wszystko w oczach, twarzy i całej postaci jej był taki majestat, że nawet gdy szła samotna, w skromnej szacie kapłanki, ludzie schylali przed nią głowy. + +Dostojna pani przyjęła syna w gabinecie wyłożonym fajansowymi płytami. Siedziała na inkrustowanym krześle, pod palmą. U jej nóg, na stołeczku, leżał mały piesek; z drugiej strony klęczała czarna niewolnica z wachlarzem. Królewska małżonka miała na sobie muślinowy płaszcz, haftowany złotem, a na peruce obrączkę ozdobioną klejnotami w formie lotosu. + +Kiedy książę nisko ukłonił się, piesek obwąchał go i znowu położył się, a pani skinąwszy głową zapytała: + +— Z jakiegoż to powodu, Ramzesie, żądałeś ode mnie posłuchania? + +— Jeszcze przed dwoma dniami, matko. + +— Wiedziałam, że jesteś zajęty. Ale dziś oboje mamy czas, i mogę cię wysłuchać. + +— Tak mówisz do mnie, matko, jakby owionął mnie nocny wiatr pustyni, i już nie mam odwagi przedstawić ci mojej prośby. + +— Więc zapewne chodzi o pieniądze? + +Ramzes zmieszany spuścił głowę. + +— Dużo ci też potrzeba? + +— Piętnaście talentów… + +— O bogowie! — zawołała pani — wszak parę dni temu wypłacono ci dziesięć talentów ze skarbu. Przejdź się, moja dziewczynko, po ogrodzie, musisz być zmęczona — rzekła monarchini do czarnej niewolnicy. Gdy zaś zostali oboje z synem, zapytała księcia: + +— Więc twoja Żydówka jest aż tak wymagająca? + +Ramzes zarumienił się, ale podniósł głowę. + +— Wiesz, matko, że tak nie jest — odparł. — Ale obiecałem nagrodę wojsku i… nie mogę jej wypłacić!… + +Królowa przypatrywała mu się ze spokojną dumą. + +— Jak to niedobrze — odezwała się po chwili — kiedy syn robi postanowienia, nie naradziwszy się z matką. Właśnie, pamiętając o twoim wieku, chciałam ci dać niewolnicę fenicką, którą przysłał mi Tyr, z dziesięcioma talentami posagu. Ale ty wolałeś Żydówkę. + +— Podobała mi się. Tak pięknej nie ma między twymi służebnicami, matko, ani nawet między kobietami jego świątobliwości… + +— Ależ to Żydówka!… + +— Nie uprzedzaj się, matko, błagam cię… To jest fałsz, że Żydzi jedzą wieprzowinę i zabijają koty… + +Dostojna pani uśmiechnęła się. + +— Mówisz jak chłopiec z najniższej szkoły kapłańskiej — odparła, wzruszając ramionami — a zapominasz o tym, co powiedział Ramzes Wielki: „Lud żółty jest liczniejszym i bogatszym od nas; działajmyż przeciw niemu, lecz ostrożnie, aby nie stał się jeszcze silniejszym…” Nie sądzę więc, ażeby dziewczyna z tego ludu była właściwa na pierwszą kochankę następcy faraona. + +— Czyliż słowa Ramzesa mogą odnosić się do córki nędznego dzierżawcy!… — zawołał książę. — Gdzie wreszcie są ci Żydzi u nas?… Trzy wieki temu jak opuścili Egipt, a dzisiaj tworzą śmieszne państwo, rządzone przez kapłanów… + +— Widzę — odpowiedziała dostojna pani, z lekka marszcząc brwi — że twoja kochanka nie traci czasu… Bądź ostrożny, Ramzesie!… Pamiętaj, że wódz ich, Messu, jest to kapłan zdrajca, którego w naszych świątyniach po dziś dzień przeklinają… Pamiętaj, że Żydzi wynieśli więcej skarbów z Egiptu, aniżeli była warta praca ich kilku pokoleń: zabrali nam nie tylko złoto, ale i wiarę w Jedynego i nasze święte prawa, które dziś ogłaszają za własne. Nareszcie wiedz o tym — dodała z mocą — że córki tego ludu wolą śmierć aniżeli łoże obcego człowieka. A jeżeli oddają się, nawet nieprzyjacielskim wodzom, to chyba w tym celu, ażeby albo zjednać ich dla swojej polityki, albo zabić… + +— Wierz mi, matko, że wszystkie te wieści rozgłaszają kapłani. Nie chcą oni dopuścić do podnóżka tronu ludzi innej wiary, którzy mogliby służyć faraonowi przeciw nim… + +Monarchini podniosła się z krzesła i założywszy ręce na piersiach, ze zdumieniem przypatrywała się synowi. + +— Więc to prawda, co mi mówiono, że jesteś wrogiem kapłanów — rzekła. — Ty, ich ukochany uczeń?… + +— Jeszcze muszę mieć ślady ich kijów na plecach!… — odparł książę. + +— Ależ twój dziad, a mój ojciec, mieszkający z bogami, Amenhotep, był arcykapłanem i posiadał rozległą władzę w kraju. + +— Właśnie dlatego, że mój dziad był władcą i ojciec jest nim, ja nie mogę znieść władzy Herhora… + +— Na to stanowisko wprowadził go twój dziad, święty Amenhotep… + +— A ja go strącę. + +Matka wzruszyła ramionami. + +— I to ty — odezwała się ze smutkiem — chcesz dowodzić korpusem?… Ależ ty jesteś rozpieszczona dziewczyna, nie mąż i wódz… + +— Jak to?… — przerwał książę, z trudnością powstrzymując się od wybuchu. + +— Nie poznaję syna mego… Nie widzę w tobie przyszłego pana Egiptu!… Dynastia w twojej osobie będzie jak nilowe czółno bez steru… Wypędzisz z dworu kapłanów, a któż ci zostanie?… Kto będzie twoim okiem w Dolnym i Górnym kraju, kto za granicą?… A przecież faraon musi widzieć wszystko, na cokolwiek pada boski promień Ozyrysa… + +— Kapłani będą moimi sługami, nie ministrami… + +— Oni też są najwierniejszymi sługami. Dzięki ich modłom ojciec twój panuje trzydzieści trzy lat i unika wojen, które mogłyby być zgubnymi… + +— Dla kapłanów. + +— Dla faraona, dla państwa!… — przerwała. — Czy ty wiesz, co się dzieje z naszym skarbem, z którego w jednym dniu bierzesz dziesięć talentów, a żądasz jeszcze piętnastu?… Czy wiesz, że gdyby nie ofiarność kapłanów, którzy dla skarbu nawet bogom zabierają prawdziwe klejnoty, a podsuwają sztuczne, czy wiesz, że dobra królewskie byłyby już w rękach Fenicjan?… + +— Jedna szczęśliwa wojna zaleje nasze kasy jak przybór Nilu nasze pola. + +Wielka pani roześmiała się. + +— Nie — rzekła — ty, Ramzesie, jesteś jeszcze takim dzieckiem, że nawet nie można poczytywać za grzech twoich słów bezbożnych. Proszę cię, zajmij się greckimi pułkami i jak najprędzej pozbądź się żydowskiej dziewczyny, a politykę zostaw… nam… + +— Dlaczego mam pozbyć się Sary? + +— Bo gdybyś miał z nią syna, mogłyby powstać zawikłania w państwie, które i tak ma dość kłopotów. Na kapłanów — dodała pani — możesz gniewać się, byleś ich publicznie nie obrażał. Oni wiedzą, że trzeba wiele wybaczyć następcy tronu, osobliwie jeżeli ma tak burzliwy charakter. Ale czas uspokoi wszystko, na chwałę dynastii i pożytek państwu. + +Książę rozmyślał. Nagle odezwał się. + +— Więc nie mogę rachować na pieniądze ze skarbu? + +— W żadnym razie. Wielki pisarz już dziś musiałby wstrzymać wypłaty, gdybym mu nie dała czterdziestu talentów, które mi Tyr przysłał. + +— I co ja zrobię z wojskiem!… — mówił książę, niecierpliwie trąc czoło. + +— Oddal Żydówkę i poproś kapłanów… Może ci pożyczą. + +— Nigdy!… Wolę wziąć od Fenicjan. + +Pani wstrząsnęła głową. + +— Jesteś erpatrem, rób, jak chcesz… Ale ostrzegam cię, że musisz dać duży zastaw, a Fenicjanin, gdy raz stanie się twoim wierzycielem, już cię nie puści. Oni są podstępniejsi od Żydów. + +— Na pokrycie takich długów wystarczy cząstka mego dochodu. + +— Zobaczymy. Szczerze chciałabym ci pomóc, ale nie mam… — mówiła pani, ze smutkiem rozkładając ręce. — Czyń więc, jak ci wypada, ale pamiętaj, że Fenicjanie w naszych majątkach są jak szczury w spichlerzach: gdy jeden wciśnie się przez szczelinę, inni przyjdą za nim. + +Ramzes ociągał się z wyjściem. + +— Czy jeszcze powiesz mi co? — zapytała. + +— Chciałbym tylko zapytać… Moje serce domyśla się, że ty, matko, masz jakieś plany względem mnie. Jakie?… + +Monarchini pogłaskała go po twarzy. + +— Jeszcze nie teraz, jeszcze nie teraz!… Dziś jesteś swobodnym jak każdy młody szlachcic w tym kraju, więc korzystaj… Ale, Ramzesie, przyjdzie czas, że będziesz musiał pojąć małżonkę, której dzieci będą książętami krwi królewskiej, a syn twoim następcą. O tych czasach ja myślę… + +— I co?… + +— Jeszcze nic określonego. W każdym razie mądrość polityczna mówi mi, że twoją małżonką powinna być córka kapłana… + +— Może Herhora?… — zawołał książę ze śmiechem. + +— Cóż by w tym było nagannego? Herhor bardzo prędko zostanie arcykapłanem w Tebach, a jego córka ma dopiero lat czternaście. + +— I zgodziłaby się zająć przy mnie miejsce Żydówki?… — z ironią zapytał Ramzes. + +— Musiałbyś się postarać, ażeby ci zapomniano dzisiejszy błąd. + +— Całuję stopy twoje, matko, i odchodzę — rzekł Ramzes, chwytając się za głowę. — Tyle tu słyszałem dziwnych rzeczy, że zaczynam się bać, ażeby Nil nie popłynął w stronę katarakt albo piramidy nie przeszły na pustynię wschodnią. + +— Nie bluźnij, dziecko moje — szepnęła pani, z trwogą patrząc na syna. — W tym kraju widywano dziwniejsze cuda… + +— Czy nie te — spytał z gorzkim uśmiechem syn — że ściany królewskiego pałacu podsłuchiwały swoich panów? + +— Widywano śmierć faraonów po kilkumiesięcznym panowaniu i upadki dynastii, które rządziły dziewięcioma narodami. + +— Bo ci faraonowie dla kadzielnicy zapomnieli o mieczu — odparł książę. + +Ukłonił się i wyszedł. + +W miarę jak kroki następcy cichły w ogromnym przysionku, twarz dostojnej pani mieniła się: miejsce majestatu zająła boleść i trwoga, a w wielkich oczach błysnęły łzy. + +Pobiegła przed posąg bogini, uklękła i nasypawszy indyjskiego kadzidła na węgle zaczęła mówić: + +— O Izis — Izis — Izis — po trzykroć wymawiam imię twoje. O Izis, która rodzisz węże, krokodyle i strusie, po trzykroć niech będzie pochwalone imię twoje… O Izis, która chronisz ziarna zbożowe od zabójczych wichrów, a ciała ojców naszych od niszczącej pracy czasu, o Izis, ulituj się i chroń mojego syna… Po trzykroć niech będzie wymawiane imię twoje i tu… i tam… i tam… I dziś, i zawsze, i na wieki wieków, dopóki świątynie naszych bogów będą przeglądały się w wodzie Nilu. + +Modląc się tak i łkając, monarchini pochyliła się i dotknęła czołem ziemi. A w tej chwili rozległ się nad nią cichy szept: + +— Głos sprawiedliwego zawsze jest wysłuchany. + +Dostojna pani zerwała się i pełna zdumienia zaczęła oglądać się dokoła. Ale w pokoju nie było nikogo. Tylko ze ścian patrzyły na nią malowane kwiaty, a znad ołtarza posąg bogini, pełen nadziemskiego spokoju. + + + +Rozdział VIII + +Książę wrócił do swojej willi stroskany i wezwał Tutmozisa. + +— Musisz mnie — rzekł Ramzes — nauczyć, jak dostaje się pieniądze… + +— Aha!… — roześmiał się elegant. — Oto jest mądrość, której nie uczą w najwyższych szkołach kapłańskich, ale w której ja mógłbym zostać prorokiem… + +— Tam wykładają, ażeby nie pożyczać pieniędzy — wtrącił książę. + +— Gdybym nie lękał się, ażeby warg moich nie splamiła bezbożność, powiedziałbym, że niektórzy kapłani marnują czas… Biedni ludzie, chociaż święci!… Nie jedzą mięsa, poprzestają na jednej żonie albo całkiem unikają kobiet i — nie wiedzą: co to jest pożyczać… Jestem kontent, Ramzesie — prawił Tutmozis — że ten rodzaj mądrości poznasz przy moich radach. Już dziś rozumiesz, jakich cierpień staje się źródłem brak pieniędzy. Człowiek potrzebujący pieniędzy nie ma apetytu, zrywa się przez sen, na kobiety patrzy ze zdziwieniem, jakby pytał: na co one są? W najchłodniejszej świątyni biją mu ognie do twarzy, a w największy upał, wśród pustyni, czuje dreszcz chłodu. Patrzy przed siebie jak obłąkany, nie słyszy, co do niego mówią, najczęściej chodzi w przekręconej peruce, której zapomniał napoić wonnościami, a uspokaja się tylko przy dzbanie mocnego wina, i to na krótko. Bo ledwie nieborak odzyska zmysły, znowu zaczyna czuć, jakby mu się ziemia rozstępowała pod nogami. + +Widzę to — ciągnął elegant — po twoim niespokojnym chodzie i bezładnym wyrzucaniu rękoma, że w tej chwili doznajesz rozpaczy z powodu braku pieniędzy. Wkrótce jednak doznasz innych uczuć, jak gdyby ci zdjęto z piersi wielkiego sfinksa. Później ulegniesz słodkiemu stanowi zapomnienia o swoich poprzednich kłopotach i teraźniejszych wierzycielach, a potem… + +Ach, szczęśliwy Ramzesie, czekają cię nadzwyczajne niespodzianki!… Bo gdy upłynie termin, a wierzyciele zaczną odwiedzać cię pod pozorem składania hołdu, będziesz jak jeleń ścigany przez psy albo jak dziewczyna egipska, która czerpiąc wodę z rzeki zobaczy sękaty grzbiet krokodyla. + +— Wszystko to wygląda bardzo wesoło — przerwał, śmiejąc się, Ramzes — ale nie przynosi ani jednej drachmy… + +— Nie kończ! — przerwał Tutmozis. — W tej chwili idę po fenickiego bankiera Dagona, a wieczorem, choćby ci jeszcze nie dał pieniędzy, odzyskasz spokój. + +Wybiegł, wsiadł do małej lektyki i, otoczony służbą tudzież takimi jak sam letkiewiczami, zniknął w alejach parku. + +Przed zachodem słońca do domu następcy tronu przyjechał Fenicjanin Dagon, najznakomitszy bankier w Memfis. Był to człowiek w sile wieku, żółty, suchy, ale dobrze zbudowany. Miał niebieską tunikę, na niej biały płaszcz z cienkiej tkaniny, ogromne włosy własne, ściśnięte złotą obrączką, i dużą czarną brodę, również własną. Bujny ten zarost imponująco wyglądał obok peruk i przyprawnych bródek egipskich elegantów. + +Mieszkanie następcy roiło się arystokratyczną młodzieżą. Jedni na dole kąpali się i namaszczali, inni grali w szachy i arcaby na piętrze, inni, w towarzystwie kilku tancerek, pili pod namiotami na tarasie. Następca nie pił, nie grał, nie rozmawiał z kobietami, tylko chodził po jednej stronie tarasu, niecierpliwie wypatrując Fenicjanina. Gdy go zobaczył wyjeżdżającego z alei w lektyce na dwu osłach, zeszedł na pierwsze piętro, gdzie był nie zajęty pokój. + +Po chwili we drzwiach ukazał się Dagon, przyklęknął na progu i zawołał: + +— Pozdrawiam cię, nowe słońce Egiptu!… Obyś żył wiecznie, a twoja sława oby dosięgła tych dalekich brzegów, kędy dobijają fenickie statki… + +Na rozkaz księcia podniósł się i mówił z gwałtowną gestykulacją. + +— Kiedy dostojny Tutmozis wysiadł przed moją lepianką (lepianką jest mój dom wobec twoich pałaców, erpatre!), taki bił blask z jego twarzy, że zaraz krzyknąłem do żony: — Tamaro, dostojny Tutmozis nie od siebie przychodzi, ale od kogoś wyższego niż on sam, jak Liban jest wyższym od nadmorskich piasków. A żona pyta się: — Skąd wiesz, panie mój, że dostojny Tutmozis nie przychodzi od siebie?… — Stąd, że nie mógł przyjść z pieniędzmi, bo ich nie ma, i nie przyszedł po pieniądze, bo ja ich nie mam… — W tej chwili ukłoniliśmy się oboje dostojnemu Tutmozisowi. A gdy nam opowiedział, że to ty, najdostojniejszy panie, chcesz piętnastu talentów od swego niewolnika, ja zapytałem żony: — Tamaro, czy źle nauczyło mnie moje serce? — Dagonie, jesteś tak mądry, że powinieneś być doradcą następcy tronu… — odpowiedziała moja żona. + +Ramzes kipiał z niecierpliwości, ale słuchał bankiera. On, który burzył się wobec własnej matki i faraona! + +— Kiedyśmy — prawił Fenicjanin — zastanowili się i zrozumieli, że ty, panie, chcesz moich usług, taka w nasz dom wstąpiła radość, że kazałem dać służbie dziesięć dzbanów piwa, a moja żona, Tamar, kazała, ażebym ja jej kupił nowe zausznice. Wesele moje tak się wzmogło, że kiedym tu jechał, nie pozwoliłem oślarzowi bić osłów. A kiedy niegodne moje stopy dotknęły waszej posadzki, książę, wydobyłem złoty pierścień (większy niż ten, który dostojny Herhor dał Eunanie!) i podarowałem ten złoty pierścień waszemu niewolnikowi, który mi nalał wody na ręce. Za pozwoleniem waszej dostojności, skąd pochodzi ten dzban srebrny, z którego poleli mi ręce?… + +— Sprzedał mi go Azariasz, syn Gabera, za dwa talenty. + +— Żyd?… Wasza dostojność z Żydami handluje?… A co na to powiedzą bogowie?… + +— Azariasz jest kupcem jak wy — odparł następca. + +Usłyszawszy to, Dagon oburącz schwycił się za głowę, zaczął pluć i jęczeć: + +— O Baal Tammuz!… o Baaleth!… o Astoreth!… Azariasz, syn Gabera, Żyd, ma być takim kupcem jak ja!… O nogi moje, po coście mnie tu przyniosły?… O serce, za co cierpisz taki ból i naigrawanie?… Najdostojniejszy książę — krzyczał Fenicjanin — zbij mnie, utnij mi rękę, jeżeli będę fałszował złoto, ale nie mów, że Żyd może być kupcem. Prędzej upadnie Tyr, prędzej miejsce Sydonu zajmie piasek, aniżeli Żyd zostanie kupcem. Oni mogą doić swoje chude kozy albo pod egipskim batem mieszać glinę ze słomą, ale nigdy handlować. Tfu!… tfu!… nieczysty naród niewolników!… Rabuśniki, złodzieje… + +W księciu, nie wiadomo dlaczego, gniew zawrzał, lecz i wnet uspokoił się, co wydało się dziwnym samemu Ramzesowi, który dotychczas wobec nikogo nie uważał za potrzebne hamować się. + +— A więc — odezwał się nagle następca — czy pożyczysz mi, zacny Dagonie, piętnaście talentów? + +— O Astoreth!… piętnaście talentów?… To jest tak wielki ciężar, że ja musiałbym usiąść, ażeby o nim dobrze pomyśleć. + +— Więc siadaj. + +— Za talent — mówił Fenicjanin, wygodnie siadając na krześle — można mieć dwadzieścia złotych łańcuchów albo sześćdziesiąt pięknych krów dojnych, albo dziesięciu niewolników do roboty, albo jednego niewolnika, który potrafi czy to grać na flecie, czy malować, a może nawet leczyć. Talent to straszny majątek!… + +Księciu błysnęły oczy. + +— Więc jeżeli nie masz piętnastu talentów… — przerwał książę. + +Przestraszony Fenicjanin nagle zsunął się z krzesła na podłogę. + +— Kto w tym mieście — zawołał — nie ma pieniędzy na twój rozkaz, synu słońca?… Prawda, że ja jestem nędzarz, którego złoto, klejnoty i wszystkie dzierżawy niewarte twojego spojrzenia, książę. Ale gdy obejdę naszych kupców i powiem, kto mnie wysłał, do jutra wydobędziemy piętnaście talentów choćby spod ziemi. Gdybyś ty, erpatre, stanął przed uschniętą figą i powiedział: „Dawaj pieniędzy!…” — figa zapłaciłaby okup… Tylko nie patrz tak na mnie, synu Horusa, bo czuję ból w dołku sercowym i miesza mi się umysł — mówił błagającym tonem Fenicjanin. + +— No, usiądź, usiądź… — rzekł książę z uśmiechem. + +Dagon podniósł się z podłogi i jeszcze wygodniej rozparł się na krześle. + +— Na jak długo książę chce piętnastu talentów? — zapytał. + +— Zapewne na rok. + +— Powiedzmy od razu: na trzy lata. Tylko jego świątobliwość mógłby oddać w ciągu roku piętnaście talentów, ale nie młody książę, który co dzień musi przyjmować wesołych szlachciców i piękne kobiety… Ach, te kobiety!… Czy prawda, za pozwoleniem waszego dostojeństwa, że książę wziąłeś do siebie Sarę, córkę Gedeona? + +— A ile chcesz procentu? — przerwał książę. + +— Drobiazg, o którym nie mają potrzeby mówić wasze święte usta. Za piętnaście talentów da książę pięć talentów na rok, a w ciągu trzech lat ja wszystko odbiorę sam, tak że wasza dostojność nawet nie będzie wiedzieć… + +— Dasz mi dzisiaj piętnaście talentów, a za trzy lata odbierzesz trzydzieści?… + +— Prawo egipskie dozwala, ażeby suma procentów wyrównała pożyczce — odparł zmieszany Fenicjanin. + +— Ale czy to nie za dużo? + +— Za dużo?… — krzyknął Dagon. — Każdy wielki pan ma wielki dwór, wielki majątek i płaci tylko wielkie procenta. Ja wstydziłbym się wziąć mniej od następcy tronu; a i sam książę mógłby kazać mnie zbić kijami i wypędzić, gdybym ośmielił się wziąć mniej… + +— Kiedyż przyniesiesz pieniądze? + +— Przynieść?… O bogowie! tego jeden człowiek nie potrafi. Ja zrobię lepiej: ja załatwię wszystkie wypłaty księcia, ażebyś wasza dostojność nie potrzebował myśleć o takich nędznych sprawach. + +— Alboż ty znasz moje wypłaty? + +— Trochę znam — odparł niedbale Fenicjanin. — Książę chce posłać sześć talentów dla armii wschodniej, co zrobią nasi bankierzy w Chetem i Migdolu. Trzy talenty dostojnemu Nitagerowi i trzy dostojnemu Patroklesowi, to załatwi się na miejscu… A Sarze i jej ojcu Gedeonowi ja mogę wypłacać przez tego parcha Azariasza… Tak nawet będzie lepiej, bo oni oszukaliby księcia w rachunkach… + +Ramzes niecierpliwie zaczął chodzić po pokoju. + +— Więc mam ci dać rewers na trzydzieści talentów? — zapytał. + +— Jaki rewers?… Po co rewers?… Co ja bym miał z rewersu?… Mnie książę odda w dzierżawę na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment, Neha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu… + +— Dzierżawa?… — rzekł książę. — Nie podoba mi się to… + +— Więc z czego ja odbiorę moje pieniądze… moje trzydzieści talentów?… + +— Zaczekaj. Muszę najpierwej zapytać dozorcy stodół, ile przynoszą mi rocznie te majątki. + +— Po co wasza dostojność ma zadawać sobie tyle pracy?… Co wie dozorca?… On nic nie wie, jakem uczciwy Fenicjanin. Każdego roku jest inny urodzaj i inny dochód… Ja mogę stracić na tym interesie, a wtedy dozorca nie zwróci mi… + +— Ale widzisz, Dagonie, mnie się zdaje, że te majątki przynoszą daleko więcej aniżeli dziesięć talentów rocznie… + +— Nie chce książę zaufać mi, dobrze. Ja, na wasz rozkaz, mogę opuścić folwarki w Ses… Nie jest książę jeszcze pewny mego serca?… No, więc ja jeszcze ustąpię Sebt-Het… Ale po co tu dozorca? On księcia będzie uczył mądrości?… O Astoreth! ja bym stracił sen i apetyt, gdyby jaki dozorca, poddany i niewolnik, śmiał poprawiać mojego miłościwego pana. Tu potrzebny tylko pisarz, który napisze, że wy, najdostojniejszy panie, oddajecie mi w dzierżawę na trzy lata folwarki w tym, tym i tym nomesie. I potrzeba szesnastu świadków, że mnie spotkał taki honor od księcia. Ale po co służba ma wiedzieć, że ich pan pożycza ode mnie pieniądze?… + +Znudzony następca wzruszył ramionami. + +— Jutro — rzekł — przynieś pieniądze i sprowadź sobie pisarza i świadków. Ja o tym myśleć nie chcę. + +— Ach, jakie mądre słowa! — zawołał Fenicjanin. — Obyś, najdostojniejszy panie, żył wiecznie… + + + +Rozdział IX + +Po lewej stronie Nilu, na brzegu północnym przedmieścia Memfis, znajdował się folwark, który następca tronu oddał na mieszkanie Sarze, córce Żyda Gedeona. + +Była to posiadłość na trzydzieści pięć morgów rozległa, tworząca niewielki kwadrat, który ze szczytu domu ogarniało się wzrokiem jak na dłoni. Grunta folwarku leżały na wzgórzu i dzieliły się na cztery kondygnacje. Dwie najniższe i najobszerniejsze, które Nil zawsze zalewał, były przeznaczone pod uprawę zbóż i jarzyn. Na trzeciej kondygnacji, która czasami nie ulegała wylewom, rosły palmy, figi i inne drzewa owocowe. Na czwartej, najwyższej, był ogród zasadzony drzewami oliwnymi, winem, orzechami i kasztanami słodkimi, wśród których znajdował się dom. + +Dom był drewniany, jednopiętrowy, jak zwykle z tarasem, nad którym wznosił się płócienny namiot. Na dole mieszkał czarny niewolnik Ramzesa, na górze Sara ze swoją krewną i służącą Tafet. Dom był otoczony murem z niepalonej cegły, za którym w pewnej odległości znajdowały się budynki dla bydła, parobków i dozorców. + +Pokoje Sary nie były duże, ale wykwintne. Na podłogach leżały dywany, we drzwiach i oknach zwieszały się zasłony w różnokolorowe pasy. Były tu rzeźbione łóżka i krzesła, inkrustowane skrzynie na odzież, trójnożne i jednonożne stoliki, na których stały wazony z kwiatami, wysmukłe dzbany do wina, szkatułki z flaszeczkami perfum, złote i srebrne czarki i kielichy, fajansowe wazy i misy, brązowe kagańce. Każdy choćby najdrobniejszy sprzęt czy naczynie było ozdobione rzeźbą lub kolorowym rysunkiem; każda sztuka odzieży — haftem i frędzlami. + +Już dziesięć dni mieszkała w tym ustroniu Sara, z obawy i wstydu kryjąc się przed ludźmi, tak że ze służby folwarcznej prawie nikt jej nie widział. W zasłoniętym buduarze szyła, tkała płótno na małym warsztacie lub zwijała wieńce z żywych kwiatów dla Ramzesa. Niekiedy wymykała się na taras i ostrożnie rozchyliwszy ściany namiotu wyglądała na Nil pełen łodzi, których wioślarze śpiewali wesołe pieśni; albo podniósłszy oczy, patrzyła z trwogą na szare pylony królewskiego zamku, który milczący i posępny górował nad drugim brzegiem rzeki. Wówczas znowu uciekała do swoich robót i wołała Tafet. + +— Siedź tu, matko — mówiła — co ty tam robisz na dole?… + +— Ogrodnik przyniósł owoce, a z miasta przysłali chleby, wino i ptaszki; musiałam to odebrać. + +— Siedź tu i rozmawiaj, bo mnie strach ogarnia… + +— Głupiutka z ciebie dziecina! — odparła, śmiejąc się, Tafet. — Do mnie także pierwszego dnia strach wyglądał z każdego kąta; ale jak wyszłam za mur, wszystko się skończyło. Kogo ja się tu mam bać, gdzie wszyscy padają przede mną na kolana? Przed tobą chybaby stawali na głowach!… Wyjdź do ogrodu, jest piękny jak raj… Wyjrzyj w pole, gdzie zbierają pszenicę… Siądź w łódkę rzeźbioną, której przewoźnicy usychają z tęsknoty, ażeby cię zobaczyć i przewieźć po Nilu… + +— Boję się… + +— Czego?… + +— Albo ja wiem?… Dopóki szyję, myślę, że jestem w naszej dolince i że zaraz przyjdzie ojciec. Ale kiedy wiatr uchyli zasłonę okna i spojrzę z góry na ten wielki… wielki kraj, zdaje mi się… Wiesz co?… Że mnie porwał sęp i zaniósł do swego gniazda na skale, skąd zejść nie można… + +— Ach, ty… ty!… Gdybyś widziała, jaką dziś wannę przysłał książę, miedzianą wannę!… A jaki trójnóg na ognisko, jakie garnki i rożny!… A gdybyś wiedziała, że ja dziś dwie kury posadziłam i niedługo będziemy mieli pisklęta… + +Po zachodzie słońca, gdy nikt nie mógł jej widzieć, Sara bywała śmielszą. Wówczas wychodziła na taras i patrzyła na rzekę. A gdy z daleka ukazała się łódź oświetlona pochodniami, które na czarnej wodzie rzeźbiły krwawe i ogniste smugi, Sara obu rękoma przyciskała swoje biedne serce, które drżało jak złapany ptak. Tam płynął do niej Ramzes, a ona nie umiałaby powiedzieć, co się z nią dzieje. Czy radość, że zbliża się ten piękny, którego poznała w dolince, czy trwoga, że znowu zobaczy wielkiego władcę i pana, który ją onieśmielał. + +Jednego dnia, w wigilię szabasu, przyszedł na folwark ojciec, pierwszy raz od jej osiedlenia się w tym miejscu. Sara z płaczem rzuciła się do niego; sama umyła mu nogi, a na głowę wylała wonności, okrywając go pocałunkami. Gedeon był to człowiek już szpakowaty, o surowych rysach. Miał na sobie długą do kostek koszulę, u dołu obszytą kolorowym haftem, a na niej żółty kaftan bez rękawów, rodzaj kapy spadającej na piersi i plecy. Głowę nakrywał niewielką czapką, zwężającą się u góry. + +— Jesteś?… jesteś! — wołała Sara i znowu zaczęła całować jego ręce i głowę. + +— Ja sam dziwię się, że tu jestem! — odparł smutnie Gedeon. — Skradałem się do ogrodu jak złodziej. Przez całą drogę z Memfis zdawało mi się, że wszyscy Egipcjanie pokazują mnie palcami, a każdy Żyd pluje… + +— Przecież, ojcze, sam mnie oddałeś księciu?… — szepnęła Sara. + +— Oddałem, bo cóż miałem robić? Zresztą mnie się tylko tak zdaje, że mnie pokazują i opluwają. Z Egipcjan, kto mnie zna, kłania mi się tym niżej, im sam jest wyższy. Przez czas, kiedy tu jesteś, nasz pan, Sezofris, mówił, że trzeba mi dom powiększyć; pan Chaires darował mi stągiew najlepszego wina, a sam najdostojniejszy nasz nomarcha przysyłał do mnie zaufanego sługę pytać: czy ty jesteś zdrowa i czy ja nie zostałbym u niego rządcą? + +— A Żydzi?… — spytała Sara. + +— Co Żydzi!… Oni wiedzą, że ja nie ustąpiłem z dobrej woli. No, a każdy chciałby, żeby jemu tylko taki gwałt robili. Niechaj nas wszystkich Pan Bóg sądzi. Lepiej powiedz: jak ty się masz? + +— Na łonie Abrahama nie będzie jej lepiej — odezwała się Tafet. — Cały dzień znoszą nam owoce, wina, chleby i mięso, czego dusza zapragnie. A jaką wannę mamy!… cała miedziana. A jakie naczynia kuchenne!… + +— Trzy dni temu — przerwała Sara — był u mnie Fenicjanin Dagon. Nie chciałam go widzieć, ale tak się napierał… + +— Dał mi złoty pierścionek — wtrąciła Tafet. + +— Powiedział mi — mówiła Sara — że jest dzierżawcą u mego pana, darował mi dwie bransolety na nogi, zausznice z pereł i szkatułkę wonności z kraju Punt. + +— Za co on ci to darował? — zapytał ojciec. + +— Za nic. Tylko prosił, ażebym o nim dobrze myślała i niekiedy powiedziała mojemu panu, że Dagon jest najwierniejszym jego sługą. + +— Ty bardzo prędko zbierzesz całą skrzynię zausznic i bransolet — odparł z uśmiechem Gedeon. — Ach — dodał po chwili — zbierz prędko wielki majątek i uciekajmy do naszej ziemi, bo tu nam zawsze bieda. Bieda, kiedy jest źle, a jeszcze większa bieda, kiedy jest dobrze. + +— A co by powiedział pan mój? — zapytała Sara ze smutkiem. + +Ojciec potrząsnął głową. + +— Nim rok minie, pan twój porzuci cię, a inni mu dopomogą. Gdybyś była Egipcjanką, wziąłby cię do swego domu, ale Żydówkę… + +— Porzuci?… — powtórzyła Sara z westchnieniem. + +— Co martwić się przyszłymi dniami, które są w ręku Boga? Przyszedłem spędzić u ciebie szabas… + +— A ja mam doskonałe ryby, mięso, placki i wino koszerne — szybko wtrąciła Tafet. — Kupiłam też w Memfis siedmioramienny świecznik i świece woskowe… Będzie kolacja lepsza niż u samego pana Chairesa. + +Gedeon wyszedł z córką na taras. Gdy zostali we dwoje, rzekł: + +— Mówiła mi Tafet, że ciągle siedzisz w domu. Dlaczego? Trzeba wyjrzeć przynajmniej do ogrodu. + +Sara wstrząsnęła się. + +— Boję się — szepnęła. + +— Dlaczego ty się masz bać twego ogrodu?… Przecież ty tu jesteś pani, wielka pani. + +— Raz wyszłam do ogrodu w dzień… Zobaczyli mnie jacyś ludzie i zaczęli mówić między sobą: „Patrzcie, to ta Żydówka następcy tronu, przez którą opóźnia się przybór!…” + +— Głupi oni są — wtrącił Gedeon. — Alboż to raz Nil o cały tydzień spóźnił się z wylewem? Więc tymczasem wychodź sobie wieczorami. + +Sara otrząsnęła się jeszcze gwałtowniej. + +— Nie chcę… nie chcę!… — zawołała. — Innego dnia wyszłam wieczór, tam, między oliwne drzewa. Nagle z bocznej ścieżki wysunęły się, jak cienie, dwie kobiety… Przestraszona, chciałam uciekać… Wtedy jedna z nich, młodsza i niższa, schwyciła mnie za rękę mówiąc: „Nie uciekaj, musimy ci się przypatrzyć…” A druga, starsza i wyższa, stanęła o kilka kroków przede mną i spojrzała mi w oczy… Ach, ojcze, myślałam, że się w kamień obrócę… Co to była za kobieta… co za spojrzenie!… + +— Kto to mógł być? — spytał Gedeon. + +— Ta starsza wyglądała na kapłankę. + +— I nic do ciebie nie mówiła? + +— Nic. Tylko kiedy, odchodząc, skryły się za drzewami, słyszałam, zapewne głos starszej, która powiedziała tylko te wyrazy: „Zaprawdę, jest ładna…” + +Gedeon zamyślił się. + +— Może to były — rzekł — jakieś wielkie panie ze dworu?… + +Słońce zachodziło, a na obu brzegach Nilu zbierały się gęste tłumy ludzi, niecierpliwie czekających na sygnał o przyborze, który istotnie opóźnił się. Już od dwu dni wiał wiatr z morza i rzeka pozieleniała; już słońce minęło gwiazdę Sotis, ale w studni kapłańskiej w Memfisie woda nie podniosła się nawet na grubość palca. Ludzie byli zaniepokojeni, tym bardziej że w Górnym Egipcie, według sygnałów, wylew szedł prawidłowo, a nawet zapowiadał się doskonale. + +— Cóż więc zatrzymuje go pod Memfisem? — pytali stroskani rolnicy, z utęsknieniem czekając na sygnał. + +Gdy na niebie ukazały się gwiazdy, Tafet w jadalnym pokoju nakryła stół białym obrusem, postawiła świecznik z siedmioma zapalonymi świecami, przysunęła trzy krzesła i oświadczyła, że zaraz poda szabasową kolację. + +Wtedy Gedeon nakrył głowę i wzniósłszy nad stołem obie ręce mówił zapatrzony w niebo: + +— Boże Abrahama, Izaaka, Jakuba, który wyprowadziłeś lud nasz z ziemi egipskiej, który niewolnikom i wygnańcom dałeś ojczyznę, który z synami Judy zawarłeś wieczne przymierze… Boże Jehowa, Boże Adonai, pozwól nam spożywać bez grzechu płody wrogiej ziemi, wydobądź nas ze smutku i strachu, w jakim jesteśmy pogrążeni, i powróć nad brzegi Jordanu, który opuściliśmy dla twojej chwały… + +W tej chwili zza muru odezwał się głos: + +— Jego dostojność Tutmozis, najwierniejszy sługa jego świątobliwości i następcy tronu… + +— Oby żyli wiecznie!… — odezwało się kilka głosów z ogrodu. + +— Jego dostojność — mówił znowu głos pojedynczy — zasyła pozdrowienia najpiękniejszej róży spod Libanu! + +Gdy umilkł, rozległ się dźwięk arfy i fletu. + +— To muzyka!… — zawołała Tafet, klaszcząc w ręce. — Będziemy obchodzili szabas przy muzyce… + +Sara i jej ojciec, z początku przerażeni, zaczęli się śmiać i zasiedli do stołu. + +— Niech sobie grają — rzekł Gedeon — nie zepsuje nam apetytu ich muzyka. + +Flet i arfa odegrały zwrotkę, po której odezwał się głos tenorowy śpiewając: + +— „Jesteś piękniejsza od wszystkich dziewcząt, jakie przeglądają się w wodach Nilu. Włosy twoje czarniejsze od piór kruka, oczy spoglądają łagodniej od oczu łani, która tęskni za swoim koziołkiem. Wzrost twój jest jako wzrost palmy, a lotos zazdrości tobie wdzięku. Piersi twoje są jak winne grona, których sokiem upajają się królowie.” + +Znowu odezwał się flet i arfa, a po nich pieśń: + +— „Przyjdź i spocznij w ogrodzie. Służba, która do ciebie należy, przyniesie liczne naczynia i piwa wszelkich gatunków. Przyjdź, uświęcimy noc dzisiejszą i świt, który po niej nastąpi. W moim cieniu, w cieniu figi rodzącej słodkie owoce, twój kochanek spocznie po twojej prawicy; a ty go upoisz i powolną będziesz wszelkim jego żądaniom…” + +…Flet i arfa — po nich znowu śpiew: + +— „Ja jestem milczącego umysłu, nigdy nie mówię, co widzę, i słodyczy moich owoców nie psuję czczym paplaniem…” + + + +Rozdział X + +Wtem śpiew umilkł, zagłuszony wrzawą i szelestem jakby wielu biegnących. + +— Poganie!… wrogowie Egiptu!… — wołał ktoś. — Śpiewacie, kiedy wszyscy nurzamy się w strapieniu, i chwalicie Żydówkę, która czarami swoimi zatrzymała bieg Nilu… + +— Biada wam! — wołał inny. — Depczecie ziemię następcy tronu… Śmierć spadnie na was i dzieci wasze!… + +— Ustąpimy, ale niech wyjdzie do nas Żydówka, abyśmy jej przedstawili nasze krzywdy… + +— Uciekajmy!… — krzyknęła Tafet. + +— Gdzie? — spytał Gedeon. + +— Nigdy! — odparła Sara, na której twarz łagodną wystąpił rumieniec gniewu. — Czyliż nie należę do następcy tronu, przed którym ci ludzie padają na twarz?… + +I zanim ojciec i służąca opamiętali się, wybiegła na taras cała w bieli, wołając do tłumu za murem: + +— Oto jestem!… Czego chcecie ode mnie?… + +Gwar na chwilę ucichł, lecz znowu odezwały się groźne głosy: + +— Bądź przeklęta, cudzoziemko, której grzech zatrzymuje wody Nilu!… + +W powietrzu świsnęło kilka kamieni rzuconych na oślep; jeden uderzył w czoło Sarę. + +— Ojcze!… — zawołała, chwytając się za głowę. + +Gedeon porwał ją na ręce i zniósł z tarasu. Wśród nocy widać było nagich ludzi w białych czepkach i fartuszkach, którzy przełazili mur. + +Na dole Tafet krzyczała wniebogłosy, a niewolnik Murzyn schwyciwszy topór stanął w jedynych drzwiach domu, zapowiadając, że rozwali łeb każdemu, kto ośmieli się wejść. + +— Dajcie no kamieni na tego psa nubijskiego! — wołali do gromady ludzie z muru. + +Lecz gromada nagle ucichła, gdyż z głębi ogrodu wyszedł człowiek z ogoloną głową, odziany w skórę pantery. + +— Prorok!… ojciec święty!… — zaszemrano w tłumie. + +Siedzący na murze poczęli zeskakiwać. + +— Ludu egipski — rzekł kapłan spokojnym głosem — jakim prawem podnosisz rękę na własność następcy tronu? + +— Tam mieszka nieczysta Żydówka, która powstrzymuje przybór Nilu… Biada nam!… nędza i głód wisi nad Dolnym Egiptem. + +— Ludzie złej wiary czy słabego rozumu — mówił kapłan — gdzieżeście słyszeli, ażeby jedna kobieta mogła powstrzymać wolę bogów? Co rok, w miesiącu Tot, Nil zaczyna przybierać i do miesiąca Choiak rośnie. Czy działo się kiedy inaczej, choć nasz kraj zawsze był pełen cudzoziemców, niekiedy obcych kapłanów i książąt, którzy, jęcząc w niewoli i ciężkiej pracy, z żalu i gniewu mogli rzucać najstraszliwsze przekleństwa. Ci z pewnością pragnęli na nasze głowy zwalić wszelakie nieszczęścia, a niejeden oddałby życie, ażeby albo słońce nie weszło nad Egiptem o porannej godzinie, albo Nil nie przybrał w początkach roku. I co z ich modlitw?… Albo nie zostały wysłuchane w niebiosach, albo obcy bogowie nie mieli siły wobec naszych. Jakim więc sposobem kobieta, której między nami jest dobrze, mogłaby ściągnąć klęskę, której najpotężniejsi wrogowie nasi sprowadzić nie potrafili?… + +— Ojciec święty mówi prawdę!… Mądre są słowa proroka!… — odezwano się w tłumie. + +— A jednak Messu, wódz żydowski, zrobił ciemność i pomór w Egipcie!… — zaoponował jeden głos. + +— Który to powiedział, niech wystąpi naprzód!… — zawołał kapłan. — Wzywam go, niech wystąpi, jeżeli nie jest wrogiem egipskiego ludu… + +Tłum zaszemrał jak wicher z daleka płynący między drzewami; ale naprzód nie wystąpił nikt. + +— Zaprawdę mówię — ciągnął kapłan — że między wami krążą źli ludzie niby hieny w owczarni. Nie litują się oni nad waszą nędzą, ale chcą was popchnąć do zniszczenia domu następcy tronu i buntu przeciw faraonowi. Gdyby zaś udał się ich nikczemny zamiar, a z waszych piersi gdyby zaczęła płynąć krew, ludzie ci ukryliby się przed włóczniami jak w tej chwili przed moim wezwaniem… + +— Słuchajcie proroka!… Chwała ci, mężu boży!… — wołał tłum, pochylając głowy. Pobożniejsi upadali na ziemię. + +— Słuchaj mnie, ludu egipski… Za twoją wiarę w słowa kapłana, za posłuszeństwo faraonowi i następcy, za cześć, jaką oddajecie słudze bożemu, spełni się nad wami łaska. Idźcie do domów waszych w pokoju, a może, nim zejdziecie z tego pagórka, Nil zacznie przybierać… + +— Oby się tak stało!… + +— Idźcie!… Im większą będzie wiara i pobożność wasza, tym prędzej ujrzycie znak łaski… + +— Idźmy!… idźmy!… Bądź błogosławiony, proroku, synu proroków… + +Zaczęli rozchodzić się, całując szaty kapłana. Wtem ktoś krzyknął: + +— Cud!… spełnia się cud!… + +— Na wieży w Memfis zapalono światło… Nil przybiera!… Patrzcie, coraz więcej świateł!… Zaprawdę, przemawiał do nas wielki święty… Żyj wiecznie!… + +Zwrócono się do kapłana, ale ten zniknął wśród cieniów. + +Tłum niedawno rozjątrzony, a przed chwilą zdumiony i przejęty wdzięcznością, zapomniał i o swoim gniewie, i o kapłanie cudotwórcy. Opanowała ich szalona radość i zaczęli biec pędem ku brzegowi rzeki, nad którym już zapłonęły liczne ogniska i rozlegał się wielki śpiew zebranego ludu: + +— „Bądź pozdrowiony, o Nilu, o święta rzeko, która objawiłaś się na tej ziemi. Przychodzisz w pokoju, aby dać życie Egiptowi. O boże ukryty, który rozpraszasz ciemności, który skrapiasz łąki, aby przynieść pokarm niemym zwierzętom. O drogo, schodząca z niebios, ażeby napoić ziemię, o przyjacielu chleba, który rozweselasz chaty… Ty jesteś władcą ryb, a gdy zstąpisz na nasze pola, żaden ptak nie ośmieli się dotknąć zbiorów. Ty jesteś twórcą zboża i rodzicielem jęczmienia; ty dajesz odpoczynek rękom milionów nieszczęśliwych i na wieki utrwalasz świątynie.” + +W tym czasie oświetlona łódź następcy tronu przypłynęła od tamtego brzegu, wśród okrzyków i śpiewów. Ci sami, którzy pół godziny temu chcieli wedrzeć się do willi księcia, teraz padali przed nim na twarz albo rzucali się w wodę, aby całować wiosła i boki statku, który przywiózł syna władcy Egiptu. + +Wesoły, otoczony pochodniami Ramzes w towarzystwie Tutmozisa wszedł do domu Sary. Na jego widok Gedeon rzekł do Tafet: + +— Boję się bardzo o moją córkę, ale jeszcze bardziej nie chcę spotykać się z jej panem… + +Przeskoczył mur i wśród ciemności, przez ogród i pola, poszedł w stronę Memfisu. + +Na dziedzińcu wołał Tutmozis: + +— Witaj, piękna Saro!… Spodziewam się, że nas dobrze podejmiesz za muzykę, którą ci przysłałem… + +W progu ukazała się Sara z obwiązaną głową, wsparta na Murzynie i służebnicy. + +— Co to znaczy? — zapytał zdumiony książę. + +— Straszne rzeczy!… — zawołała Tafet. — Poganie napadli twój dom, a jeden uderzył kamieniem Sarę… + +— Jacy poganie?… + +— A ci… Egipcjanie! — objaśniła Tafet. + +Książę rzucił jej spojrzenie pełne wzgardy. Lecz wnet opanowała go wściekłość. + +— Kto uderzył Sarę?… Kto rzucił kamień?… — krzyknął, chwytając za ramię Murzyna. + +— Tamci znad rzeki… — odparł niewolnik. + +— Hej, dozorcy!… — wołał zapieniony książę — uzbroić mi wszystkich ludzi na folwarku i dalej na tą zgraję!… + +Murzyn znowu pochwycił swój topór, dozorcy zaczęli wywoływać parobków z zabudowań, a kilku żołnierzy ze świty księcia machinalnie poprawiło miecze. + +— Na miłość boską, co chcesz uczynić?… — szepnęła Sara, wieszając się na szyi księcia. + +— Chcę pomścić cię… — odparł. — Kto uderza w moją własność, we mnie uderza… + +Tutmozis pobladł i kręcił głową. + +— Słuchaj, panie — odezwał się — a jakże po nocy i w tłumie poznasz ludzi, którzy dopuścili się zbrodni? + +— Wszystko mi jedno… Motłoch to zrobił i motłoch będzie odpowiadał… + +— Tak nie powie żaden sędzia — reflektował Tutmozis. — A przecie ty masz być najwyższym sędzią… + +Książę zamyślił się; jego towarzysz mówił dalej: + +— Zastanów się, co by jutro powiedział nasz pan, faraon?… A jaka radość zapanowałaby między wrogami Egiptu, ze wschodu i zachodu, gdyby usłyszeli, że następca tronu, prawie pod królewskim pałacem, napada w nocy swój lud?… + +— O, gdyby mi ojciec dał choć połowę armii, umilkliby na wieki wrogowie nasi we wszystkich stronach świata!… — szeptał książę, uderzając nogą w ziemię. + +— Wreszcie… przypomnij sobie tego chłopa, który się powiesił… Żałowałeś go, gdyż umarł człowiek niewinny, a dzisiaj… Czy podobna, ażebyś sam chciał zabijać niewinnych?… + +— Dość już!… — przerwał głucho następca. — Gniew mój jest jak dzban pełen wody… Biada temu, na kogo się wyleje… Wejdźmy do domu… + +Wylękniony Tutmozis cofnął się. Książę wziął Sarę za rękę i wszedł z nią na pierwsze piętro. Posadził ją obok stołu, na którym stała nie dokończona kolacja, i zbliżywszy świecznik zerwał jej opaskę z głowy. + +— Ach — zawołał — to nawet nie jest rana, tylko siniak?… + +Przypatrywał się Sarze z uwagą. + +— Nigdy nie myślałem — rzekł — że możesz mieć siniaka… To bardzo zmienia twarz… + +— Więc już ci się nie podobam?… — cicho zapytała Sara, podnosząc na niego wielkie oczy pełne trwogi. + +— Och, nie!… wreszcie to przejdzie… + +Potem zawołał Tutmozisa i Murzyna i kazał opowiedzieć wypadki wieczorne. + +— On nas obronił — rzekła Sara. — Stanął z toporem we drzwiach… + +— Zrobiłeś tak?… — spytał książę niewolnika, bystro patrząc mu w oczy. + +— Czyliż miałem pozwolić, ażeby do twego domu, panie, wdzierali się obcy ludzie? + +Książę poklepał go po kędzierzawej głowie. + +— Postąpiłeś — rzekł — jak człowiek mężny. Daję ci wolność. Jutro dostaniesz wynagrodzenie i możesz wracać do swoich. + +Murzyn zachwiał się i przetarł oczy, których białka połyskiwały. Nagle upadł na kolana i uderzając czołem w posadzkę, zawołał: + +— Nie odpędzaj mnie od siebie, panie!… + +— Dobrze — odparł następca. — Zostań przy mnie, ale jako wolny żołnierz. Takich mi właśnie potrzeba — dodał, patrząc na Tutmozisa. — Ten nie umie mówić jak dozorca domu ksiąg, ale gotów walczyć… + +I znowu zaczął wypytywać o szczegóły najścia, a gdy Murzyn opowiedział mu o zjawieniu się kapłana i jego cudzie, książę schwycił się za głowę, wołając: + +— Jestem najnieszczęśliwszym człowiekiem w Egipcie!… Niedługo nawet w moim łóżku będę znajdował kapłanów… Skąd on?… Co on za jeden?… + +Tego Murzyn nie umiał objaśnić. Powiedział jednak, że zachowanie się kapłana było bardzo życzliwe dla księcia i dla Sary; że napadem kierowali nie Egipcjanie, ale ludzie, których kapłan nazwał wrogami Egiptu i bezskutecznie wzywał ich, aby wystąpili naprzód. + +— Dziwy!… dziwy!… — mówił w zamyśleniu książę, rzuciwszy się na łóżko. — Mój czarny niewolnik jest dzielnym żołnierzem i pełnym rozsądku człowiekiem… Kapłan broni Żydówki dlatego, że jest moją… Co to za osobliwy kapłan?… Lud egipski, który klęka przed psami faraona, napada na dom następcy tronu, pod dowództwem jakichś wrogów Egiptu?… Muszę ja to sam zbadać… + + + +Rozdział XI + +Skończył się miesiąc Tot i zaczynał miesiąc Paofi, druga połowa lipca. Woda Nilu z zielonawej zrobiła się białą, a potem czerwoną i wciąż przybierała. Królewski wodowskaz w Memfisie był zapełniony prawie na wysokość dwu ludzi, a Nil rósł co dzień na dwie pięści. Najniższe grunta były zalane, z wyższych spiesznie zbierano len, winogrona i pewien rodzaj bawełny. Gdzie z rana było jeszcze sucho, tam ku wieczorowi pluskały fale. + +Zdawało się, że gwałtowny, choć niewidzialny wicher dmie w głębi rzeki. Orze na niej szerokie zagony, wypełnia pianą bruzdy, potem na chwilę wygładza powierzchnię wody, a po chwili skręca ją w przepaściste wiry. + +Znowu orze, znowu wygładza, skręca, napędza nowe góry wody, nowe smugi pian i wciąż podnosi szeleszczącą rzekę, wciąż zdobywa nowe płaty ziemi. Niekiedy woda dosięgnąwszy pewnej granicy, przekracza ją, w oka mgnieniu wlewa się w nizinę i tworzy błyszczące jeziorko tam, gdzie przed chwilą rozsypywały się w proch zwiędłe trawy. + +Choć przybór dosięgnął ledwie trzeciej części swej miary, już całe wybrzeże było zalane. Co godzinę jakiś folwarczek na wzgórzu robił się podobnym do wyspy, z początku odgraniczonej od innych tylko wąskim kanałem, który stopniowo rozszerzał się i coraz bardziej odcinał domostwo od sąsiadów. Nieraz, kto wyszedł do pracy piechotą, wracał czółnem. + +Łódek i tratew ukazywało się na Nilu coraz więcej. Z jednych łapano ryby w sieci, na innych przewożono zbiory do stodół albo ryczące bydło do obór, na innych odwiedzano znajomych, ażeby wśród śmiechu i krzyku zawiadomić ich (na co patrzyli wszyscy), że Nil przybiera. Niekiedy łodzie, skupione jak stado kaczek, rozbiegały się na wszystkie strony przed szeroką tratwą, która z Górnego Egiptu niosła w dół olbrzymie bryły kamienne, wyrąbane w nadbrzeżnych kopalniach. + +W powietrzu, jak ucho sięgło, rozlegał się szelest przybierającej wody, krzyk spłoszonego ptactwa i wesołe śpiewy ludzkie. Nil przybiera, będzie dużo chleba! + +Przez cały ten miesiąc toczyło się śledztwo w sprawie napadu na dom następcy tronu. Każdego ranka łódź z urzędnikami i milicją przybijała do jakiegoś folwarku. Odrywano ludzi od pracy, zasypywano ich podstępnymi pytaniami, bito kijem. Ku wieczorowi zaś wracały do Memfisu dwie łódki: jedna niosła urzędników, druga więźniów. + +Tym sposobem wyłowiono kilkuset przestępców, z których połowa nie wiedziała o niczym, połowie zaś groziło więzienie lub kilka lat pracy w kamieniołomach. Niczego jednak nie dowiedziano się ani o przewódcach napadu, ani o owym kapłanie, który skłonił lud do rozejścia. + +W księciu Ramzesie kojarzyły się niezwykle sprzeczne przymioty. Był on gwałtowny jak lew i uparty jak wół. Obok tego miał wielki rozum i głębokie poczucie sprawiedliwości. + +Widząc, że śledztwo prowadzone przez urzędników nie wydaje rezultatu, książę pewnego dnia sam popłynął do Memfisu i kazał sobie otworzyć więzienie. + +Było ono zbudowane na wzgórzu, otoczone wysokim murem i składało się z wielkiej liczby budynków kamiennych, ceglanych i drewnianych. Budowle te po większej części były tylko wejściami lub mieszkaniami dozorców. Więźniowie zaś mieścili się w podziemnych jaskiniach wykutych w wapiennej skale. + +Kiedy następca przekroczył bramę, spostrzegł gromadkę kobiet, które myły i karmiły jakiegoś więźnia. Nagi ten człowiek, podobny do szkieletu, siedział na ziemi, trzymając ręce i nogi w czterech otworach kwadratowej deski, która zastępowała kajdany. + +— Dawno ten człowiek tak cierpi? — zapytał książę. + +— Dwa miesiące — odparł nadzorca. + +— A długo jeszcze ma siedzieć? + +— Miesiąc. + +— Cóż on zrobił? + +— Zelżył urzędnika zbierającego podatki. + +Książę odwrócił się i ujrzał drugą gromadę, złożoną z kobiet i dzieci. Między nimi był stary człowiek. + +— Czy to są więźniowie? + +— Nie, najdostojniejszy panie. To jest rodzina oczekująca na zwłoki przestępcy, który ma być uduszony… O, już prowadzą go do izby… — mówił nadzorca. + +Po czym zwróciwszy się do gromadki rzekł: + +— Bądźcie jeszcze chwilkę cierpliwi, kochani ludzie, zaraz dostaniecie ciało. + +— Bardzo dziękujemy ci, zacny panie — odparł stary człowiek, zapewne ojciec delikwenta. — Wyszliśmy z domu wczoraj wieczór, len został nam w polu, a tu rzeka przybiera!… + +Książę pobladł i zatrzymał się. + +— Wiesz — zwrócił się do nadzorcy — że mam prawo łaski? + +— Tak, erpatre — odpowiedział nadzorca, kłaniając się, a potem dodał: — Według praw, na pamiątkę twojej bytności w tym miejscu, synu słońca, dobrze prowadzący się, a skazani za obrazę religii lub państwa powinni otrzymać ulgi. Spis tych ludzi będzie złożony u stóp waszych w ciągu miesiąca. + +— A ten, którego mają w tej chwili dusić, czy nie ma prawa korzystać z mojej łaski? + +Nadzorca rozłożył ręce i pochylił się w milczeniu. + +Ruszyli z miejsca i przeszli kilka dziedzińców. W drewnianych klatkach, na gołej ziemi, roili się w ciasnocie przestępcy skazani na więzienie. W jednym budynku rozlegały się straszne krzyki: bito dla wydobycia zeznań. + +— Chcę zobaczyć oskarżonych o napad na mój dom — rzekł głęboko wzruszony następca. + +— Jest ich z górą trzystu — odparł nadzorca. + +— Wybierzcie, zdaniem waszym, najwinniejszych i wypytajcie ich w mojej obecności. Nie chcę jednak, ażeby mnie poznali. + +Otworzono następcy tronu izbę, w której prowadził czynności urzędnik śledczy. Książę kazał mu zająć zwykłe miejsce, a sam usiadł za słupem. + +Niebawem zaczęli ukazywać się pojedynczo oskarżeni. Wszyscy byli chudzi; porosły im duże włosy i brody, a oczy miały wyraz spokojnego obłąkania. + +— Dutmoze — rzekł urzędnik — opowiedz, jak to napadliście na dom najdostojniejszego erpatre. + +— Powiem prawdę, jak na sądzie Ozyrysa. Było to wieczorem tego dnia, kiedy Nil miał zacząć przybór. Moja żona mówi do mnie: „Chodź, ojcze, pójdziemy na górę, skąd prędzej można zobaczyć sygnał w Memfisie.” Więc poszliśmy na górę, skąd łatwiej można zobaczyć sygnał w Memfisie. Wtedy do mojej żony zbliżył się jakiś żołnierz i mówi: „Pójdź ze mną w ten ogród, to znajdziemy winogron albo i co jeszcze.” Więc moja żona poszła w ogród z owym żołnierzem, a ja wpadłem w wielki gniew i zaglądałem do nich przez mur. Czy jednak rzucali kamienie do domu księcia, powiedzieć nie mogę, gdyż z powodu drzew i ciemności nic nie widziałem. + +— A jakże mogłeś puścić żonę z żołnierzem? — spytał urzędnik. + +— Za pozwoleniem waszej dostojności, a cóż ja miałem zrobić? Przeciem ja tylko chłop, a on wojownik i żołnierz jego świątobliwości… + +— A kapłana widziałeś, który do was przemawiał? + +— To nie był kapłan — odparł chłop z przekonaniem. — To musiał być sam bóg Num, bo wyszedł z pnia figowego i miał baranią głowę. + +— A widziałeś, że miał baranią głowę? + +— Za pozwoleniem, dobrze nie pamiętam, czy ja sam widziałem, czy tak mówili ludzie. Oczy zasłaniała mi troska o moją żonę. + +— Kamienie rzucałeś do ogrodu? + +— Po cóż bym rzucał, panie życia i śmierci? Gdybym trafił żonę, sobie zrobiłbym niepokój na cały tydzień, a gdyby żołnierza, dostałbym pięścią w brzuch, ażby mi język wylazł. Przeciem ja tylko chłop, a on wojownik wiecznie żyjącego pana naszego. + +Następca wychylił się spoza kolumny. Odprowadzono Dutmoze, a wprowadzono Anupa. Był to chłop niski, na plecach miał jasne blizny od kijów. + +— Powiedz, Anupa — zaczął znowu urzędnik — jak to było z tym napadem na ogród następcy tronu? + +— Oko słońca — odparł chłop — naczynie mądrości, ty wiesz najlepiej, że ja napadu nie robiłem. Tylko przyszedł do mnie sąsiad i mówi: „Anupa, chodź na górę, bo Nil przybiera.” A ja mówię: czy aby przybiera? A on mówi: „Jesteś głupszy od osła, bo przecież osioł usłyszałby muzykę na górze, a ty nie słyszysz.” Ja zaś odpowiadam: głupi jestem, bom się pisać nie uczył, ale za pozwoleniem, co innego jest muzyka, a co innego przybór. A on na to: „Gdyby nie było przyboru, ludzie nie mieliby z czego cieszyć się, grać i śpiewać.” Więc poszliśmy, mówię waszej sprawiedliwości, na górę, a tam już muzykę rozpędzili i ciskają w ogród kamienie… + +— Kto ciskał? + +— Nie mogłem zmiarkować. Ludzie ci nie wyglądali na chłopów; prędzej na nieczystych paraszytów, którzy rozpruwają zmarłych do balsamowania. + +— A kapłana widziałeś? + +— Za pozwoleniem waszej czujności, to nie był kapłan, ale chyba jakiś duch, który pilnuje domu księcia następcy (oby żył wiecznie!…). + +— Dlaczego duch? + +— Bo czasami tom go widział, a czasem gdzieś mi się podziewał. + +— Może go ludzie zasłaniali? + +— Z pewnością, że go czasem ludzie zasłaniali. Ale za to raz był wyższy, a inny raz niższy. + +— Może właził na pagórek i złaził z niego? + +— Bez zawodu musiał włazić i złazić, ale może wydłużał się i skracał, gdyż był to wielki cudotwórca. Ledwie rzekł: „Zaraz Nil przybierze” — i wnet Nil zaczął przybierać. + +— A kamienie rzucałeś, Anupa? + +— Gdzież bym śmiał rzucać kamienie w ogród następcy tronu?… Przecie ja prosty chłop i ręka uschłaby mi po łokieć za takie świętokradztwo. + +Książę kazał przerwać śledztwo. A gdy wyprowadzono oskarżonych, odezwał się do urzędnika: + +— Więc ci ludzie należą do najwinniejszych? + +— Rzekłeś, panie — odparł urzędnik. + +— W takim razie jeszcze dzisiaj trzeba uwolnić wszystkich. Ludzie nie mogą być więzieni za to, że chcieli przekonać się, czy święty Nil przybiera lub że słuchali muzyki. + +— Najwyższa mądrość mówi przez twoje usta, erpatre — rzekł urzędnik. — Kazano mi znaleźć najwinniejszych, więc wybrałem tych, jakich znalazłem. Ale nie w mojej mocy jest powrócić im wolność. + +— Dlaczego? + +— Spojrzyj, najdostojniejszy, na tą skrzynię. Jest ona pełna papirusów, na których spisano akta sprawy. Sędzia z Memfisu co dzień otrzymuje raporty o jej przebiegu i donosi jego świątobliwości. W cóż obróciłaby się praca tylu uczonych pisarzy i wielkich mężów, gdyby oskarżonych uwolnić? + +— Ależ oni są niewinni! — zawołał książę. + +— Napad był, a więc było przestępstwo. Gdzie jest przestępstwo, muszą być przestępcy, a kto raz dostał się w ręce władzy i jest opisany w aktach, nie może odejść bez jakiegoś rezultatu. W szynku człowiek pije i płaci; na jarmarku coś sprzedaje i otrzymuje; w polu sieje i zbiera; w grobach dostaje błogosławieństwa od zmarłych przodków. Jakim więc sposobem ktoś, przyszedłszy do sądu, wróciłby z niczym jak podróżny, który zatrzymuje się w połowie swej drogi i zwraca stopy do domu, nie osiągnąwszy celu? + +— Mądrze mówisz — odparł następca. — Powiedz mi jednak, czy i jego świątobliwość nie miałby prawa uwolnić tych ludzi? + +Urzędnik złożył ręce na krzyż i schylił głowę. + +— On, równy bogom, wszystko, co chce, uczynić może: uwolnić oskarżonych, nawet skazanych, a nawet zniszczyć akta sprawy, co spełnione przez zwykłego człowieka byłoby świętokradztwem. + +Książę pożegnał urzędnika i polecił nadzorcy, ażeby na jego koszt lepiej karmiono oskarżonych o napad. Następnie, rozdrażniony, popłynął na drugą stronę ciągle rozszerzającej się rzeki, do pałacu, ażeby prosić faraona o umorzenie nieszczęsnej sprawy. + +Tego jednak dnia jego świątobliwość miał dużo ceremonii religijnych i naradę z ministrami, więc następca nie mógł się z nim widzieć. Wówczas książę udał się do wielkiego pisarza, który po ministrze wojny najbardziej znaczył we dworze. Stary ten urzędnik, kapłan jednej ze świątyń w Memfis, przyjął księcia grzecznie, ale zimno, a wysłuchawszy go, odparł: + +— Dziwno mi, że wasza dostojność podobnymi sprawami chcesz niepokoić naszego pana. Jest to to samo, co gdybyś prosił o nietępienie szarańczy, która spadła na pole. + +— Ależ to są ludzie niewinni!… + +— My, dostojny panie, wiedzieć o tym nie możemy, gdyż o winie lub niewinności rozstrzyga prawo i sąd. Jedno dla mnie jest pewnym, że państwo nie może ścierpieć, ażeby wpadano do czyjegoś ogrodu, a tym bardziej, ażeby podnoszono rękę na własność następcy tronu. + +— Sprawiedliwie mówisz, ale — gdzież są winni?… — spytał książę. + +— Gdzie nie ma winnych, muszą być przynajmniej ukarani. Nie wina, ale kara następująca po zbrodni uczy innych, że tego spełniać nie wolno. + +— Widzę — przerwał następca — że wasza dostojność nie poprzesz mojej prośby u jego świątobliwości. + +— Mądrość płynie z ust twoich, erpatre — odpowiedział dygnitarz. — Nigdy nie potrafię udzielać panu memu rady, która powagę władzy naraziłaby na szwank… + +Książę wrócił do siebie zbolały i zdumiony. Czuł, że kilkuset ludziom dzieje się krzywda, i widział, że ratować ich nie może. Jak nie potrafiłby wydobyć człowieka, na którego upadł obelisk albo kolumna świątyni. + +„Za słabe są moje ręce do podniesienia tego gmachu” — myślał książę z uciskiem w duszy. Pierwszy raz uczuł, że od jego woli jest jakaś nieskończenie większa siła: interes państwa, który uznaje nawet wszechmocny faraon, a przed którym ugiąć się musi on, następca! + +Zapadła noc. Ramzes nie kazał służbie nikogo przyjmować i samotny chodził po tarasie swojej willi, dumając: + +„Straszna rzecz!… Tam rozstąpiły się przede mną niezwyciężone pułki Nitagera, a tu — nadzorca więzienia, urzędnik śledczy i wielki pisarz zabiegają mi drogę… Czymże oni są?… Nędznymi sługami mojego ojca (oby żył wiecznie!), który każdej chwili może ich strącić do rzędu niewolników i zesłać w kamieniołomy. Ale dlaczego ojciec mój nie miałby ułaskawić niewinnych?… Państwo tak chce!… I cóż to jest państwo?… Co ono jada, gdzie sypia, gdzie jego ręce i miecz, którego się wszyscy boją?…” + +Spojrzał w ogród i między drzewami, na szczycie wzgórza, zobaczył dwie olbrzymie sylwetki pylonów, na których płonęły kagańce straży. Przyszło mu na myśl, że ta straż nigdy nie śpi i że pylony nigdy nie jedzą, a jednak są. Odwieczne pylony, potężne jak mocarz, który je wznosił, Ramzes Wielki. + +Poruszyć te gmachy i setki im podobnych; zmylić tą straż i tysiące innych, które czuwają nad bezpieczeństwem Egiptu; okazać nieposłuszeństwo prawom, które pozostawił Ramzes Wielki i inni, jeszcze więksi przed nim mocarze, a które dwadzieścia dynastii uświęciło swoim poszanowaniem… + +W duszy księcia, pierwszy raz w życiu, poczęło zarysowywać się jakieś niejasne, ale olbrzymie pojęcie — państwa. Państwo jest to coś wspanialszego od świątyni w Tebach, coś większego od piramidy Cheopsa, coś dawniejszego od podziemi Sfinksa, coś trwalszego od granitu. W tym niezmiernym, choć niewidzialnym gmachu ludzie są jako mrówki w szczelinie skalnej, a faraon jak podróżny architekt, który ledwie zdąży osadzić jeden głaz w ścianie i już odchodzi. A ściany rosną od pokolenia do pokolenia i budowa trwa dalej. + +Jeszcze nigdy on, syn królewski, nie czuł tak swojej małości jak w tej chwili, kiedy jego wzrok wśród nocy błądził ponad Nilem, między pylonami zamku faraona i niewyraźnymi, lecz przepotężnymi sylwetkami memfijskich świątyń. + +Wtem, spomiędzy drzew, których konary dotykały tarasu, odezwał się głos: + +— Znam twoją troskę i błogosławię cię. Sąd nie uwolni oskarżonych chłopów. Ale sprawa ich może upaść i wrócą w pokoju do swych domów, jeżeli dozorca twego folwarku nie będzie popierał skargi o napad. + +— Więc to mój dozorca podał skargę?… — spytał zdziwiony książę. + +— Prawdę rzekłeś. On podał ją w twoim imieniu. Ale jeżeli nie przyjdzie na sąd, nie będzie pokrzywdzonego; a gdzie nie ma pokrzywdzonego, nie ma przestępstwa. + +Krzaki zaszeleściły. + +— Stójże! — zawołał Ramzes. — Kto jesteś?… + +Nikt nie odpowiedział. Tylko zdawało się księciu, że w smudze światła pochodni, palącej się na pierwszym piętrze, mignęła naga głowa i skóra pantery. + +— Kapłan?… — szepnął następca. — Dlaczego on kryje się?… + +Lecz w tej chwili przyszło mu na myśl, że ów kapłan mógłby ciężko odpowiadać za udzielanie rad tamujących wymiar sprawiedliwości. + + + +Rozdział XII + +Większą część nocy Ramzes przepędził w gorączkowych marzeniach. Raz ukazywało mu się widmo państwa jako niezmierny labirynt o potężnych ścianach, których nie można przebić. To znowu widział cień kapłana, którego jedno mądre zdanie wskazało mu sposób wydobycia się z labiryntu. I otóż najniespodziewaniej wystąpiły przed nim dwie potęgi: interes państwowy, którego dotychczas nie odczuwał, choć był następcą tronu, i — kapłaństwo, które chciał zetrzeć i uczynić swoim sługą. + +Była to ciężka noc. Książę przewracał się na łożu i zadawał sobie pytanie: czy on nie był ślepym i czy dopiero dzisiaj nie odzyskał wzroku, ażeby przekonać się o swoim nierozsądku i nicestwie? Jakże inaczej przedstawiały mu się w tych godzinach przestrogi matki, powściągliwość ojca w wypowiadaniu najwyższej woli, a nawet surowe postępowanie ministra Herhora? + +„Państwo i kapłaństwo!…” — w półśnie powtarzał książę oblany zimnym potem. + +Tylko bogowie niebiescy wiedzą, co by nastąpiło, gdyby miały czas rozwinąć się i dojrzeć myśli, jakie tej nocy zakiełkowały w duszy księcia. Może, zostawszy faraonem, należałby do najszczęśliwszych i najdłużej panujących władców? Może imię jego, ryte w podziemnych i nadziemnych świątyniach, przeszłoby do potomności, otoczone najwyższą chwałą? Może on i jego dynastia nie straciliby tronu, a Egipt uniknął wielkiego wstrząśnienia w najgorszych dla siebie czasach? + +Ale jasność dzienna rozproszyła mary krążące nad rozpaloną głową księcia, a dni następne bardzo zmieniły jego pojęcia o nieugiętości państwowych interesów. + +Pobyt księcia w więzieniu nie pozostał bez następstw dla oskarżonych. Urzędnik śledczy natychmiast zdał raport najwyższemu sędziemu, sędzia powtórnie przejrzał sprawę, sam zbadał kilku obwinionych i w ciągu paru dni uwolnił większą ich część, a resztę jak najprędzej oddał pod sąd. + +Gdy zaś, w imieniu poszkodowanego na własności księcia, nie zjawił się oskarżyciel, pomimo wywoływań go w sali sądowej i na rynku, sprawa o napad upadła i resztę oskarżonych wypuszczono. + +Wprawdzie jeden z sędziów zrobił uwagę, że wedle prawa dozorca książęcego folwarku powinien mieć proces o fałszywą skargę i w razie dowiedzenia mu ponieść taką karę, jaka groziła oskarżonym. Kwestię tę jednak pominięto milczeniem. + +Dozorca folwarku usunął się z oczu sądowi, wysłany przez następcę do nomesu Takens, a niebawem znikła gdzieś cała skrzynia aktów sprawy o napad. + +Dowiedziawszy się o tym, książę Ramzes poszedł do wielkiego pisarza i z uśmiechem zapytał: + +— Cóż, dostojny panie, niewinni zostali uwolnieni, akta ich w świętokradzki sposób zniszczone i mimo to powaga władzy nie naraziła się na szwank? + +— Mój książę — odparł ze zwykłym chłodem wielki pisarz — nie rozumiałem, że jedną ręką podajesz skargi, a drugą chcesz je usunąć. Wasza dostojność byłeś obrażonym przez motłoch, więc naszą rzeczą było ukarać go. Jeżeli jednak ty przebaczyłeś, państwo nie ma nic do dodania. + +— Państwo!… państwo!… — powtarzał książę. — Państwo to *my* — dodał, przymrużając oczy. + +— Tak, państwo to faraon i… jego najwierniejsi słudzy — odpowiedział pisarz. + +Dosyć było tej rozmowy z tak wysokim dostojnikiem, ażeby w duszy następcy zatrzeć budzące się a potężne, choć jeszcze niejasne pojęcie o znaczeniu „państwa”. Więc państwo nie jest odwiecznym i niewzruszonym gmachem, do którego po jednym kamieniu chwały dodawać powinni faraonowie, ale jest raczej kupą piasku, którą każdy władca przesypuje, jak mu się podoba. W państwie nie ma tych ciasnych drzwi, zwanych prawami, w których przejściu każdy musi uchylić głowę, kimkolwiek jest: chłopem czy następcą tronu. W tym gmachu są rozmaite wejścia i wyjścia: wąskie dla małych i słabych, bardzo obszerne, a nawet wygodne dla silnych. + +„Jeżeli tak jest — zakiełkowała nowa myśl w księciu — to ja zrobię porządek, jaki mnie się podoba!…” + +W tej samej chwili przypomniał sobie dwu ludzi: oswobodzonego Murzyna, który nie czekając na rozkaz, był gotów oddać życie za własność księcia, i — nieznajomego kapłana. + +„Gdybym miał więcej podobnych im, wola moja znaczyłaby w Egipcie i za Egiptem!…” — rzekł do siebie i poczuł niepokonaną chęć odnalezienia owego kapłana. + +Był on prawdopodobnie i tym samym, który powstrzymał tłum od napadu na dom księcia. Z jednej strony doskonale znał prawo, z drugiej — umiał kierować tłumami. + +— Nieoceniony człowiek!… Muszę go mieć… + +Od tej pory książę, w czółenku prowadzonym przez jednego wioślarza, zaczął zwiedzać chaty w bliskości swego folwarku. Ubrany w tunikę i wielką perukę, z kijem w ręku, na którym była wycięta miara, książę wyglądał jak inżynier śledzący przybór Nilu. + +Chłopi chętnie udzielali mu wszelkich objaśnień, dotyczących zmian kształtu gruntów skutkiem wylewu, a zarazem prosili, aby rząd wymyślił jakieś łatwiejsze sposoby czerpania wody aniżeli żuraw z wiadrem. Opowiadali też o napadzie na folwark następcy tronu i o tym, że nie znają ludzi, którzy rzucali kamienie. Wreszcie przypominali sobie kapłana, co tak szczęśliwie usunął zbiegowisko; ale kto by on był? nie wiedzieli. + +— Jest tu — mówił pewien chłop — w naszej okolicy kapłan, który kuruje na oczy, jest taki, co goi rany i składa złamane ręce i nogi. Jest paru kapłanów, którzy uczą pisać i czytać; jest, co gra na podwójnym flecie, i nawet ładnie gra. Ale tamten, który objawił się w ogrodzie następcy tronu, nie jest żadnym z nich, i oni sami nic o nim nie wiedzą. Z pewnością musiał to być bożek Num albo jakiś duch czuwający nad księciem, który oby żył wiecznie i zawsze miał apetyt. + +„A może to naprawdę jaki duch!…” — pomyślał Ramzes. W Egipcie zawsze łatwiej o złe czy dobre duchy aniżeli o deszcz. + +Woda Nilu z czerwonej zrobiła się brunatną, a w sierpniu, w miesiącu Hator, dosięgnęła połowy swej wysokości. W nadbrzeżnych tamach otworzono śluzy i woda gwałtownie zaczęła wypełniać kanały tudzież olbrzymie jezioro sztuczne, Moeris, w prowincji Fajum słynącej z pięknych róż. Egipt Dolny przedstawiał jakby odnogę morską, gęsto zasianą pagórkami, na nich ogrodami i domami. Komunikacja lądowa całkiem ustała, a łódek na wodzie krążyło takie mnóstwo: białych, żółtych, czerwonych i ciemnych, że wyglądały jak liście w jesieni. Na najwyższych punktach kraju kończono zbierać pewien rodzaj bawełny i po raz drugi kosić koniczynę, a zaczynano zrywać owoce tamaryndowe i oliwki. + +Pewnego dnia, płynąc wzdłuż zalanych folwarków, książę spostrzegł ruch niezwykły. Na jednej z czasowych wysepek rozlegał się między drzewami głośny krzyk kobiet. + +„Zapewne ktoś umarł…” — pomyślał książę. + +Od drugiej wyspy na paru czółenkach odpływały zapasy zboża i kilka sztuk bydła, a ludzie stojący pod gospodarskimi budynkami grozili i złorzeczyli ludziom w łódkach. + +„Jakiś spór sąsiedzki…” — rzekł do siebie następca. + +W kilku dalszych folwarkach było spokojnie, a mieszkańcy, zamiast pracować albo śpiewać, siedzieli na ziemi, milcząc. + +„Musieli skończyć robotę i odpoczywają.” + +Za to od innej wysepki odbiło czółno z kilkorgiem płaczących dzieci, a jakaś kobieta wszedłszy po pas w wodę wygrażała pięściami. + +„Wiozą dzieci do szkoły” — myślał Ramzes. Wypadki te jednak poczęły go interesować. + +Na sąsiedniej wyspie znowu rozlegał się krzyk. Książę przysłonił ręką oczy i zobaczył leżącego na ziemi człowieka, którego bił kijem Murzyn. + +— Cóż się tu dzieje?… — zapytał Ramzes wioślarza. + +— Czyliż nie widzicie, panie, że biją nędznego chłopa?… — odparł przewoźnik, śmiejąc się. — Musiał coś zbroić, więc chodzi mu ból po kościach. + +— A cóż ty jesteś? + +— Ja?… — odparł z pychą wioślarz. — Ja jestem wolny rybak. I bylem oddał, co należy, z połowu do jego świątobliwości, mogę pływać po całym Nilu, od pierwszej katarakty do morza. Rybak jest jak ryba albo dzika gęś, a chłop jak drzewo: karmi panów swoimi owocami i nigdzie nie może uciec, tylko skrzypi, gdy na nim dozorcy psują korę. + +O ho! ho!… spojrzyjcie no tam… — zawołał znowu zadowolony rybak. — Hej!… ojciec!… a nie wypijaj wszystkiej wody, bo będzie nieurodzaj… + +Wesoły ten wykrzyknik odnosił się do grupy osób spełniających bardzo oryginalną czynność. Kilku ludzi gołych trzymało za nogi innego człowieka i nurzało mu w wodzie głowę po szyję, po piersi, wreszcie po pas. Obok stał jegomość z laską, ubrany w poplamioną tunikę i perukę z baraniej skóry. Nieco dalej krzyczała wniebogłosy kobieta, którą za ręce trzymali ludzie. + +Bicie kijem było tak upowszechnione w szczęśliwym państwie faraonów jak jedzenie i spanie. Bito dzieci i dorosłych, chłopów, rzemieślników, żołnierzy, oficerów i urzędników. Kto żył, dostawał kije, z wyjątkiem kapłanów i najwyższych dostojników, bo tych już nie miał kto bić. Książę więc dość spokojnie patrzył na chłopa bitego kijem; ale zastanowił go chłop nurzany w wodzie. + +— Ho! ho!… — śmiał się tymczasem wioślarz — a to go poją!… Zgrubieje tak, że żona będzie musiała nadsztukować mu opaskę. + +Książę kazał przybić do brzegu. Tymczasem chłopa wydobyto z rzeki, pozwolono mu wykaszlać wodę i znowu schwycono go za nogi, pomimo nieczłowieczych wrzasków żony, która zaczęła kąsać ludzi trzymających ją. + +— Stój! — krzyknął książę do oprawców, którzy ciągnęli chłopa. + +— Czyńcie waszą powinność! — zawołał przez nos jegomość w baraniej peruce. — Kto jesteś, zuchwalcze, który ośmie… + +W tej chwili książę zwalił go przez łeb swoją miarą, która na szczęście była lekka. Mimo to właściciel poplamionej tuniki aż usiadł na ziemi, a obmacawszy perukę i głowę, spojrzał na napastnika zamglonymi oczyma. + +— Odgaduję — rzekł naturalnym głosem — że mam honor rozmawiać ze znakomitą osobą… Oby ci, mój panie, zawsze towarzyszył dobry humor, a żółć nigdy nie rozlewała się po kościach… + +— Co wy robicie z tym człowiekiem?… — przerwał książę. + +— Pytasz, mój panie — odparł jegomość, znowu przez nos — jak cudzoziemiec, nie znający ani miejscowych zwyczajów, ani ludzi, do których odzywa się zbyt poufale. Wiedz przeto, że jestem poborcą jego dostojności Dagona, pierwszego bankiera w Memfisie. A jeżeli jeszcze nie zbladłeś, dowiedz się, że dostojny Dagon jest dzierżawcą, pełnomocnikiem i przyjacielem następcy tronu (oby żył wiecznie!) i że ty dopuściłeś się gwałtu, o czym zaświadczą moi ludzie, na gruntach księcia Ramzesa… + +— Więc to… — przerwał książę, lecz nagle zatrzymał się. — Więc jakim prawem katujecie w podobny sposób książęcego chłopa? + +— Bo nie chce łotr płacić podatków, a skarb następcy jest w potrzebie… + +Pomocnicy urzędnika, wobec katastrofy, jaka spotkała ich pana, wypuścili swoje ofiary i stali bezradni niby członki ciała, któremu ucięto głowę. Uwolniony chłop znowu zaczął pluć i wytrząsać wodę z uszu, ale za to żona jego przypadła do wybawcy. + +— Kimkolwiek jesteś — jęczała, składając ręce przed księciem — czy bogiem, czy nawet posłańcem faraona, posłuchaj o naszej nędzy. Jesteśmy chłopami następcy tronu (oby żył wiecznie!) i zapłaciliśmy wszystkie podatki: w prosie, pszenicy, kwiatach i skórach bydlęcych. Tymczasem ostatniej dekady przyszedł do nas ten oto człowiek i każe sobie znowu dać siedm mierzyc pszenicy… „Jakim prawem? — pyta mój mąż — przecie podatki już zapłacone?” A on mego męża wali na ziemię, kopie nogami i mówi: „Takim prawem, że dostojny Dagon kazał.” — „Skądże wezmę? — odpowiada mój chłop — kiedy nie mamy żadnego zboża i już z miesiąc karmimy się ziarnami albo korzonkami lotosu, o które także coraz trudniej, bo wielcy panowie lubią bawić się kwiatami lotosu.” + +Zatchnęła się i zaczęła płakać. Książę czekał cierpliwie, aż się uspokoi, ale unurzany chłop mruczał: + +— Ta baba swoim gadaniem nieszczęście na nas sprowadzi… A mówiłem, że nie lubię, jak mi się baby mieszają do interesów. + +Tymczasem urzędnik podsunąwszy się do wioślarza spytał go po cichu, wskazując na Ramzesa: + +— Kto jest ten chłystek?… + +— Bodaj ci język usechł — odparł wioślarz. — Czy nie widzisz, że to musi być wielki pan: dobrze płaci i tęgo wali. + +— Ja zaraz poznałem — szeptał urzędnik — że to musi być ktoś wielki. Młodość zeszła mi na ucztach ze znakomitymi panami. + +— Aha! jeszcze ci nawet po tych ucztach zostały sosy na odzieniu — odburknął wioślarz. + +Kobieta, wypłakawszy się, prawiła dalej: + +— Dzisiaj zaś przyszedł ten pisarz ze swoimi ludźmi i mówi do mego chłopa: „Kiedy nie masz pszenicy, oddaj nam dwu synków, a dostojny Dagon nie tylko daruje ci ten podatek, ale jeszcze za każdego chłopca co roku zapłaci po drachmie…” + +— Biada mi z tobą! — wrzasnął topiony chłop. — Zgubisz nas wszystkich gadulstwem… Nie słuchaj jej, dobry panie — zwrócił się do Ramzesa. — Jak krowa myśli, że ogonem odstraszy muchy, tak babie zdaje się, że językiem odpędzi poborców… A nie wiedzą, że obie są głupie… + +— Tyś głupi! — przerwała baba. — Słoneczny panie, który masz postać królewską… + +— Biorę was na świadków, że ta kobieta bluźni… — rzekł półgłosem urzędnik do swoich ludzi. + +— Kwiecie pachnący, którego głos jest jak dźwięk fletu, wysłuchaj mnie!… — błagała kobieta Ramzesa. — Więc mój mąż powiedział temu urzędnikowi: „Wolałbym stracić dwa byczki, gdybym je miał, aniżeli oddać moich chłopców, choćbyście mi za każdego płacili po cztery drachmy na rok. Bo jak dziecko wyjdzie z domu na służbę, nikt go już nie zobaczy…” + +— Bodajbym się udusił!… bodaj ryby jadły ciało moje na dnie Nilu!… — jęczał chłop. — Przecie ty cały folwark zmarnujesz swoimi skargami… kobieto… + +Urzędnik widząc, że ma poparcie strony głównie zainteresowanej, wystąpił naprzód i zaczął znowu przez nos: + +— Od czasu jak słońce wschodzi za pałacem królewskim, a zachodzi nad piramidami, działy się w tym kraju różne dziwowiska… Za faraona Semempsesaukazywały się około piramidy Kochom zjawiska cudowne i dżuma spadła na Egipt. Za Boetosa rozwarła się ziemia pod Bubastis i pochłonęła wielu ludzi… Za panowania Neferchesa wody Nilu przez jedenaście dni były słodkie jak miód. To widziano i wiele innych rzeczy, o których wiem, bo jestem pełen mądrości. Ale nigdy nie widziano, ażeby z wody wyszedł jakiś nieznany człowiek i w majątkach najdostojniejszego następcy tronu bronił zbierania podatków… + +— Milcz! — krzyknął Ramzes — i wynoś się stąd. Nikt wam nie zabierze dzieci — dodał do kobiety. + +— Łatwo mi wynieść się — odparł poborca — bo mam lotne czółno i pięciu wioślarzy. Ale dajże mi, wasza dostojność, jakiś znak do pana mego, Dagona… + +— Zdejmij perukę i pokaż mu znak na swoim łbie — rzekł książę. — A Dagonowi powiedz, że mu takie same znaki porobię na całym ciele… + +— Słyszycie bluźnierstwo?… — szepnął poborca do swoich ludzi, cofając się ku brzegowi wśród niskich ukłonów. + +Wsiadł w czółno, a gdy jego pomocnicy odbili i odsunęli się na kilkadziesiąt kroków, wyciągnąwszy rękę, począł wołać: + +— Oby was kurcz złapał za wnętrzności, buntownicy, bluźniercy!… Stąd prosto jadę do następcy tronu i opowiem mu, co się dzieje w jego dobrach… + +Potem wziął kij i zaczął okładać swoich ludzi za to, że nie ujęli się za nim. + +— Tak będzie z tobą!… — wołał, grożąc Ramzesowi. + +Książę dopadł swego czółna i wściekły kazał wioślarzowi gonić za zuchwałym urzędnikiem lichwiarza. Ale jegomość w baraniej peruce rzucił kij i sam wziął się do wioseł; jego zaś ludzie pomagali mu tak gorliwie, że pościg stał się niepodobnym. + +— Prędzej sowa dogoni jaskółkę aniżeli my ich, mój piękny panie — rzekł, śmiejąc się, wioślarz Ramzesa. — Ale co wy, to nie musicie być miernikiem, tylko oficerem, może nawet z gwardii jego świątobliwości. Zaraz walicie w łeb! Znam się na tym, sam przez pięć lat byłem w wojsku. Zawsze waliłem w łeb albo w brzuch i nie najgorzej działo mi się na świecie. A jak mnie kto zwalił, zaraz rozumiałem, że musi być wielki… W naszym Egipcie (oby go nigdy nie opuszczali bogowie!) strasznie ciasno: miasto przy mieście, dom przy domu, człowiek przy człowieku. Kto chce jako tako obracać się w tej ciżbie, musi walić w łeb. + +— Jesteś żonaty? — spytał książę. + +— Phy! jak mam kobietę i miejsce na półtorej osoby, tom żonaty, ale zresztą kawaler. Byłem przecie w wojsku i wiem, że kobieta jest dobra raz na dzień, i to nie zawsze. Zawadza. + +— A może byś ty poszedł do mnie w służbę? Kto wie, czybyś żałował tego… + +— Za pozwoleniem waszej dostojności, ja zaraz zmiarkowałem, że wy moglibyście dowodzić pułkiem, pomimo młodej twarzy. Ale w służbę do nikogo nie pójdę. Jestem wolny rybak; dziad mój był (za przeproszeniem) pastuchem w Dolnym Egipcie, zaś nasz ród pochodzi od Hyksosów. Prawda, że wytrząsa się z nas głupie chłopstwo egipskie, ale mnie na to śmiech bierze. Chłop i Hyksos, mówię waszej dostojności, to niby wół i byk. Chłop może chodzić za pługiem czy przed pługiem, ale Hyksos nikomu nie będzie służył. Chyba w wojsku jego świątobliwości, bo to wojsko. + +Rozochocony wioślarz ciągle mówił, ale książę już go nie słuchał. W jego duszy coraz głośniej odzywały się pytania bardzo bolesne, gdyż zupełnie nowe. Więc te wysepki, około których przepływał, należały do jego majętności?… Dziwna rzecz, on wcale nie wiedział, gdzie są i jak wyglądają jego folwarki. Więc w jego imieniu Dagon obłożył chłopów nowymi opłatami, a ten szczególny ruch, na jaki patrzył, jadąc wzdłuż brzegów, to było zbieranie podatków?… Chłop, którego bito na brzegu, widać nie miał czym płacić. Dzieci, które rzewnie płakały w łodzi, były sprzedane, po drachmie za głowę, na cały rok. A ta kobieta, która po pas weszła w wodę i klęła, to ich matka… + +„Kobiety są bardzo niespokojne — mówił do siebie książę. — Sara jest najspokojniejsza z kobiet, inne jednak lubią dużo gadać, płakać i wrzeszczeć…” + +Przyszedł mu na myśl chłop, który łagodził uniesienia swojej żony. Jego topili — i nie gniewał się; jej nic nie robili i pomimo to wrzeszczała. + +„Kobiety są bardzo niespokojne!… — powtarzał. — Tak, nawet moja czcigodna matka… Cóż to za różnica pomiędzy ojcem i matką! Jego świątobliwość wcale nie chce wiedzieć, że opuściłem armię dla dziewczyny, ale królowa lubi zajmować się nawet tym, że wziąłem do domu Żydówkę… Sara jest najspokojniejszą kobietą, jaką znam. Za to Tafet gada, płacze i wrzeszczy za cztery…” + +Potem przypomniał sobie książę słowa żony chłopa, że już miesiąc nie jedzą zboża, tylko ziarna i korzonki lotosu. Ziarno jego jest jak mak; korzenie — takie sobie. On nie jadłby tego nawet przez trzy dni z rzędu. Wreszcie kapłani, zajmujący się leczeniem, radzą zmieniać pokarm. Jeszcze w szkole mówiono mu, że trzeba jadać mięso obok ryb, daktyle obok pszenicy, figi obok jęczmienia. Ale przez cały miesiąc żywić się ziarnami lotosu!… No, a koń, krowa?… Koń i krowa lubią siano, a jęczmienne kluski trzeba im gwałtem pchać w gardło. Zapewne więc i chłopi wolą karmić się ziarnami lotosu, a pszenne lub jęczmienne placki, ryby i mięso jedzą bez smaku. Zresztą najpobożniejsi kapłani, cudotwórcy, nigdy nie dotykają mięsa ani ryb. Widocznie magnaci i synowie królewscy potrzebują mięsa jak lwy i orły, a chłopi — trawy jak wół. + +Tylko… to nurzanie w wodzie za podatki?… Eh, alboż to on raz, kąpiąc się z towarzyszami, pakował ich pod wodę, a nawet sam się nurzał?… Co przy tym było śmiechu!… — Nurzanie — zabawa. A co się tyczy bicia kijem, ileż razy jego w szkole bito kijem?… Jest to bolesne, ale widać nie dla wszelkiego stworzenia. Bity pies wyje i gryzie; bity wół nawet nie obejrzy się. Tak samo wielkiego pana bicie może boleć, ale chłop krzyczy tylko dlatego, ażeby wykrzyczeć się przy okazji. Nawet nie wszyscy krzyczą, a żołnierze i oficerowie śpiewają pod kijami. + +Mądre te uwagi nie potrafiły jednak zagłuszyć drobnego, ale dokuczliwego niepokoju w sercu następcy. Oto jego dzierżawca Dagon nałożył niesprawiedliwy podatek, którego chłopi już płacić nie mogli! + +W tej chwili księciu nie chodziło o chłopów, ale — o matkę. Jego matka musi wiedzieć o gospodarce Fenicjanina. Co ona powie na to synowi, jak spojrzy na niego, jak szyderczo uśmiechnie się? A nie byłaby kobietą, gdyby mu nie przypomniała: + +— Wszak mówiłam, Ramzesie, że ten Fenicjanin zrujnuje twoje majątki?… + +„Gdyby zdrajcy kapłani — myślał książę — ofiarowali mi dziś dwadzieścia talentów, jutro wypędziłbym Dagona, moi chłopi nie dostawaliby kijów i nie byliby nurzani w wodzie, a matka nie żartowałaby ze mnie… Dziesiąta… setna część tych bogactw, jakie leżą w świątyniach i pasą chciwe oczy gołych łbów, na całe lata zrobiłaby mnie człowiekiem niezależnym od Fenicjan…” + +W tej chwili błysnęło w duszy Ramzesa dosyć dziwne pojęcie, że — między chłopstwem i kapłanami istnieje jakiś głęboki antagonizm. + +„Przez Herhora — myślał — powiesił się tamten chłop na granicy pustyni… Na utrzymanie kapłanów i świątyń ciężko pracuje ze dwa miliony ludu egipskiego… Gdyby majątki kapłańskie należały do skarbu faraona, ja nie musiałbym pożyczać piętnastu talentów i moi chłopi nie byliby tak strasznie uciskani… Oto gdzie jest źródło nieszczęść Egiptu i słabości jego królów!…” + +Książę czuł, że chłopom dzieje się krzywda, więc doznał niemałej ulgi odkrywszy, że sprawcami złego są — kapłani. Nie przyszło mu do głowy, że jego sąd może być mylny i niesprawiedliwy. + +Zresztą on nie sądził, tylko oburzał się. Gniew zaś człowieka nigdy nie zwraca się przeciw niemu samemu; jak głodna pantera nie żre własnego ciała, lecz kręcąc ogonem i tuląc uszy, dokoła siebie wypatruje ofiary. + + + +Rozdział XIII + +Wycieczki następcy tronu, podjęte w celu odkrycia kapłana, który ocalił Sarę, a księciu udzielił porady prawnej, miały nieoczekiwany rezultat. + +Kapłan nie znalazł się, natomiast między egipskim chłopstwem zaczęły o Ramzesie krążyć legendy. + +Jakiś człowiek pływał wieczorami ode wsi do wsi w drobnym czółenku i opowiadał chłopom, że następca tronu uwolnił ludzi, którym za napad na jego dom groziły kopalnie. Oprócz tego zbił urzędnika, który od chłopów chciał wydobyć niesprawiedliwy podatek. Dodawał w końcu nieznany człowiek, że książę Ramzes znajduje się pod szczególną opieką boga Amona z pustyni zachodniej, który jest jego ojcem. + +Prosty lud chciwie słuchał wieści, raz dlatego, że zgadzały się z faktami, po wtóre, że opowiadający je człowiek sam wyglądał na ducha: przypływał nie wiadomo skąd i znikał. + +Książę Ramzes wcale o swoich chłopach nie mówił z Dagonem, nawet nie wzywał go do siebie. Czuł wstyd wobec Fenicjanina, od którego wziął pieniądze i jeszcze nieraz mógł ich potrzebować. + +Ale w kilka dni po awanturze z pisarzem Dagona bankier sam odwiedził następcę tronu, trzymając coś zasłoniętego w rękach. A gdy wszedł do pokoju księcia, ukląkł, rozwiązał białą chustkę i wyjął z niej prześliczny złoty kielich. + +Kielich był wysadzany różnokolorowymi kamieniami i pokryty płaskorzeźbą, która na podstawie przedstawiała zbieranie i tłoczenie winogron, a na czaszy — ucztę. + +— Przyjmij ten kielich, dostojny panie, od niewolnika twego — mówił bankier — i używaj go sto… tysiąc lat… do skończenia wieków. + +Ale książę zrozumiał, o co chodzi Fenicjaninowi. Nie dotykając przeto złotego daru, rzekł z twarzą surową: + +— Czy widzisz, Dagonie, te purpurowe blaski wewnątrz kielicha?… + +— Zaprawdę — odparł bankier — jakżebym nie miał widzieć tej purpury, która dowodzi, że kielich jest z najczystszego złota. + +— A ja ci mówię, że to jest krew dzieci zabieranych rodzicom — odpowiedział gniewnie następca tronu. + +Odwrócił się i wyszedł do dalszych pokojów. + +— O Astoreth! — jęknął Fenicjanin. Usta mu posiniały, a ręce zaczęły drżeć tak, że ledwie zdążył owinąć swój kielich w białą chustę. + +W parę dni później Dagon popłynął ze swoim kielichem do folwarku Sary. Ubrał się w szaty przetykane złotem, w gęstej brodzie miał szklaną kulkę, z której ciekły wonności, a do głowy przypiął dwa pióra. + +— Piękna Saro — zaczął — oby Jehowa zlał na twoją rodzinę tyle błogosławieństw, ile dziś płynie wody w Nilu. My, Fenicjanie, i wy, Żydzi, jesteśmy przecie sąsiadami i braćmi. Ja zaś takim żarem miłosnym płonę do ciebie, że gdybyś nie należała do najdostojniejszego pana naszego, dałbym za ciebie Gedeonowi (oby zdrów był!) dziesięć talentów i pojąłbym cię za prawą małżonkę. Taki jestem namiętny!… + +— Niech mnie Bóg zachowa — odparła Sara — ażebym potrzebowała mieć innego pana aniżeli ten mój, który jest. Ale skądże to, zacny Dagonie, przyszła ci ochota nawiedzić dzisiaj służebnicę pańską? + +— Powiem ci prawdę, jakbyś była Tamarą, żoną moją, która, choć rodowita córka Sydonu, choć wniosła mi duży posag, jest już stara i niewarta zdejmować ci sandałów… + +— W miodzie, płynącym z ust waszych, jest dużo piołunu — wtrąciła Sara. + +— Miód — prawił Dagon siadając — niech będzie dla ciebie, a piołun niech moje zatruwa serce. Pan nasz, książę Ramzes (oby żył wiecznie!), ma lwie usta i sępią przebiegłość. Raczył mi wypuścić w dzierżawę swoje majątki, co żołądek mój napełniło radością; ale nie ufa mi tak, że ja ze zgryzoty po całych nocach nie sypiam, tylko wzdycham i łzami oblewam łoże moje, w którym obyś ty wespół ze mną spoczywała, Saro, zamiast mojej małżonki Tamary, która pożądliwości już we mnie rozbudzić nie może. + +— Nie to chcieliście mówić — przerwała zarumieniona Sara. + +— Ja już nie wiem, co chcę mówić od czasu, gdym ujrzał ciebie i gdy nasz pan, śledząc moje czynności na folwarkach, pobił kijem i odebrał zdrowie mojemu pisarzowi, który zbierał od chłopów podatek. Przecie ten podatek nie dla mnie, Saro, tylko dla naszego pana… Przecie nie ja będę jadł figi i pszenne chleby z tych dóbr, tylko ty, Saro, i nasz pan… Przecie ja dałem pieniądze panu, a tobie klejnoty, więc dlaczego podłe chłopstwo egipskie ma zubożać naszego pana i ciebie, Saro?… Ażebyś zaś zrozumiała, jak mocno wzburzasz moją krew dla siebie, i ażebyś dowiedziała się, że z tych pańskich majątków ja nic mieć nie chcę, tylko wam wszystko oddaję, weźmij, Saro, ten kielich szczerozłoty, wysadzany kamieniami i okryty rzeźbą, której dziwiliby się sami bogowie… + +To mówiąc, Dagon wydobył z białej chusty kielich nie przyjęty przez księcia. + +— Ja nawet nie chcę, Saro — mówił — ażebyś ty ten złoty kielich miała w domu i dawała z niego pić naszemu panu. Ty oddaj ten szczerozłoty kielich twojemu ojcu Gedeonowi, którego kocham jak brata. I ty, Saro, powiedz ojcu twemu takie słowa: „Dagon, twój bliźnięcy brat, nieszczęśliwy dzierżawca majątków następcy tronu, jest zrujnowany. Więc pij, mój ojcze, z tego kielicha i myśl o twoim bliźniaczym bracie Dagonie, i proś Jehowy, ażeby nasz pan, książę Ramzes, nie rozbijał jemu pisarzów i nie buntował chłopów, którzy już i tak nie chcą płacić podatku.” Ty zaś, Saro, wiedz o tym, że gdybyś kiedy dopuściła mnie do poufałości ze sobą, dałbym tobie dwa talenty, a twemu ojcu talent. I jeszcze wstydziłbym się, że daję ci tak mało, boś ty warta, ażeby pieścił cię sam faraon i następca tronu, i dostojny minister Herhor, i najwaleczniejszy Nitager, i najbogatsi bankierowie feniccy. W tobie jest taki smak, że ja, gdy widzę cię — omdlewam, a gdy cię nie widzę, zamykam oczy i oblizuję się. Ty jesteś słodsza od fig, bardziej pachnąca od róż… Ja bym dał tobie pięć talentów… Weź ten kielich, Saro… + +Sara usunęła się ze spuszczonymi oczyma. + +— Nie wezmę kielicha — odparła — bo pan mój zabronił mi od kogokolwiek przyjmować darów. + +Dagon osłupiał i patrzył na nią zdziwionymi oczyma. + +— Ty chyba nie wiesz, Saro, co jest wart ten kielich?… Wreszcie ja daję go twojemu ojcu, memu bratu… + +— Nie mogę przyjąć… — szepnęła Sara. + +— Gwałtu!… — krzyknął Dagon. — Więc ty, Saro, zapłacisz mi za ten kielich innym sposobem, nie mówiąc twojemu panu… Przecie taka piękna jak ty kobieta musi posiadać złoto i klejnoty i powinna mieć swego bankiera, który by jej dostarczał pieniądze, kiedy jej się podoba, nie zaś tylko wówczas, gdy jej pan zechce?… + +— Nie mogę!… — szepnęła Sara, nie ukrywając wstrętu dla Dagona. + +Fenicjanin w okamgnieniu zmienił ton i rzekł, śmiejąc się: + +— Bardzo dobrze, Saro!… Ja tylko chciałem przekonać się, czy ty jesteś wierna naszemu panu. I widzę, że jesteś wierna, chociaż głupi ludzie gadają… + +— Co?… — wybuchnęła Sara, rzucając się ku Dagonowi z zaciśniętymi pięściami. + +— A cha! cha!… — śmiał się Fenicjanin. — Jaka szkoda, że tego nie słyszał i nie widział nasz pan… Ale ja jemu kiedy opowiem, gdy będzie dobrze usposobiony, że ty nie tylko jesteś mu wierna jak pies, ale nawet nie chciałaś przyjąć złotego kielicha, ponieważ on nie kazał ci przyjmować prezentów… A ten kielich, wierz mi, Saro, skusiłby niejedną kobietę… I niemałą kobietę… + +Dagon posiedział jeszcze chwilę, podziwiając cnotę i posłuszeństwo Sary, wreszcie pożegnał się z nią bardzo czule, wsiadł w swoją łódź z namiotem i odpłynął do Memfis. Im czółno dalej odsuwało się od folwarku, z twarzy Fenicjanina znikał uśmiech, a występował wyraz gniewu. A gdy dom Sary ukrył się za drzewami, Dagon powstał i podniósłszy ręce do góry począł wołać: + +— O Baal Sydon, o Astoreth!… pomścijcie moją zniewagę nad przeklętą córką Judy… Niech przepadnie jej zdradziecka piękność jak kropla deszczu w pustyni… Niechaj choroby stoczą jej ciało, a szaleństwo opęta duszę… Niech jej pan wygna ją z domu jak parszywą świnię… A jak dzisiaj odtrąciła mój kielich, tak niech przyjdzie czas, ażeby ludzie odtrącali jej wyschłą rękę, gdy będzie żebrać, spragniona, o kubek mętnej wody… + +Potem pluł i mruczał niezrozumiałe a straszne wyrazy, aż na chwilę czarny obłok zakrył słońce, a woda w pobliżu łodzi poczęła mącić się i wydymać w duże fale. Gdy skończył, słońce znowu zajaśniało, ale rzeka jeszcze niepokoiła się, jakby poruszył ją nowy przybór. + +Wioślarze Dagona zlękli się i przestali śpiewać; lecz oddzieleni od swego pana ścianą namiotu, nie spostrzegli jego praktyk. + +Od tej pory Fenicjanin nie pokazywał się następcy tronu. Lecz gdy pewnego dnia książę przyszedł do swojej willi, zastał w pokoju sypialnym piękną szesnastoletnią tancerkę fenicką, która za cały strój miała złotą obręcz na głowie i delikatny jak pajęczyna szal na ramionach. + +— Któż ty jesteś? — zapytał książę. + +— Jestem kapłanką i twoją służebnicą, a przysłał mnie pan Dagon, ażebym wypłoszyła twój gniew na niego. + +— Jakże potrafisz to zrobić? + +— O tak… Siądź tutaj — mówiła, sadowiąc go na fotelu — ja stanę na palcach, ażeby zrobić się wyższą aniżeli twój gniew, i tym szalem, który jest poświęcony, będę odpędzać od ciebie złe duchy… A kysz!… a kysz!… — szeptała, tańcząc wkoło Ramzesa. — Niech moje ręce zdejmą ponurość z włosów twoich… niech moje pocałunki przywrócą jasne spojrzenie oczom twym… niech bicie mego serca napełni muzyką uszy twoje, panie Egiptu… A kysz!… a kysz!… on nie wasz, ale mój… Miłość potrzebuje takiej ciszy, że wobec niej nawet gniew musi umilknąć… + +Tańcząc, bawiła się włosami Ramzesa, obejmowała go za szyję, całowała w oczy. Wreszcie zmęczona siadła u nóg księcia i oparłszy głowę na jego kolanach, bystro przypatrywała mu się, dysząc rozchylonymi ustami. + +— Już nie gniewasz się na twego sługę Dagona?… — szeptała, głaszcząc twarz księcia. + +Ramzes chciał ją pocałować w usta, lecz zerwała się z jego kolan i uciekła, wołając: + +— O, nie, nie można!… + +— Dlaczego? + +— Jestem dziewicą i kapłanką wielkiej bogini Astoreth… Musiałbyś bardzo kochać i czcić moją opiekunkę, zanim byłoby ci wolno pocałować mnie. + +— A tobie wolno?… + +— Mnie wszystko wolno, bo ja jestem kapłanka i przysięgłam zachować czystość. + +— Więc po cóżeś tu przyszła? + +— Rozpędzić gniew twój. Zrobiłam to i odchodzę. Bądź zdrów i zawsze dobry!… — dodała z przejmującym wejrzeniem. + +— Gdzie mieszkasz?… jak się nazywasz?… — pytał książę. + +— Nazywam się Pieszczota. A mieszkam… Ech, po co mam mówić. Jeszcze nieprędko przyjdziesz do mnie. + +Skinęła ręką i znikła, a książę, jak odurzony, nie ruszył się z fotelu. Gdy zaś po chwili wyjrzał oknem, zobaczył bogatą lektykę, którą czterej Nubijczycy szybko nieśli w stronę Nilu. + +Ramzes nie żałował odchodzącej: zdziwiła go, ale nie porwała. + +„Sara jest spokojniejsza od niej — myślał — i ładniejsza. Zresztą… zdaje mi się, że ta Fenicjanka musi być zimna, a jej pieszczoty wyuczone.” + +Lecz od tej chwili książę przestał gniewać się na Dagona, tym bardziej że gdy raz był u Sary, przyszli do niego chłopi i dziękując za opiekę oświadczyli, że Fenicjanin już nie zmusza ich do płacenia nowego podatku. + +Tak było pod Memfisem. Za to w dalszych folwarkach książęcy dzierżawca wetował sobie straty. + + + +Rozdział XIV + +W miesiącu Choiak, od połowy września do połowy października, wody Nilu stanęły najwyżej i zaczął się nieznaczny opad. W ogrodach zbierano owoce tamaryndowe, daktyle i oliwki, a drzewa zakwitły po raz drugi. + +W tym czasie jego świątobliwość Ramzes XII opuścił swój słoneczny pałac pod Memfisem i z wielką świtą, na kilkudziesięciu strojnych statkach popłynął do Teb dziękować tamtejszym bogom za dobry wylew, a zarazem złożyć ofiary w grobach wiecznie żyjących przodków. + +Najdostojniejszy władca bardzo łaskawie pożegnał syna swego i następcę; ale kierunek spraw państwowych, na czas nieobecności, powierzył Herhorowi. + +Książę Ramzes tak mocno odczuł ten dowód monarszej nieufności, że przez trzy dni nie wychodził ze swojej willi i nie przyjmował pokarmów, tylko płakał. Później przestał się golić i przeniósł się na folwark Sary, ażeby uniknąć stykania się z Herhorem i dokuczyć matce, którą uważał za przyczynę swoich nieszczęść. + +Zaraz na drugi dzień w tym ustroniu odwiedził go Tutmozis, ciągnąc za sobą dwie łodzie muzyków i tancerek, a trzecią napełnioną koszami jadła i kwiatów tudzież dzbanami wina. Ale książę kazał odjechać precz muzyce i tancerkom, a wziąwszy do ogrodu Tutmozisa, rzekł: + +— Zapewne wysłała cię tu matka moja (oby żyła wiecznie!) w celu oderwania mnie od Żydówki?… Otóż powiedz jej dostojności, że choćby Herhor został nie tylko namiestnikiem, ale nawet synem mego ojca, ja robić będę to, co mi się podoba… Znam się na tym… Dziś chcą mnie pozbawić Sary, a jutro władzy… Przekonam ich, że ja nie wyrzekam się niczego. + +Książę był rozdrażniony, Tutmozis wzruszał ramionami, wreszcie odparł: + +— Jak wicher odnosi ptaka na pustynię, tak gniew wyrzuca człowieka na brzegi niesprawiedliwości. Czy możesz dziwić się kapłanom, że nie cieszą się, iż następca tronu związał swoje życie z kobietą innej ziemi i wiary? Prawda, że nie podoba im się Sara, tym więcej, że masz ją jedną; gdybyś posiadał kilka kobiet rozmaitych, jak wszyscy młodzi szlachcice, nie zwracano by uwagi na Żydówkę. Lecz cóż oni zrobili jej złego?… Nic. Owszem, nawet jakiś kapłan bronił jej przed rozjuszonym tłumem napastników, których tobie podobało się wydobyć z więzienia… + +— A moja matka?… — wtrącił następca. + +Tutmozis roześmiał się. + +— Twoja czcigodna matka — prawił — kocha cię jak własne oczy i serce. Jużci i jej nie podoba się Sara, ale wiesz, co mi raz powiedziała jej dostojność?… Oto, ażebym odbił ci Sarę!… Widzisz, jaki zrobiła sobie żart?… Na co ja odpowiedziałem równie żartem: Ramzes darował mi sforę gończych psów i dwa konie syryjskie, gdy mu się sprzykrzyły; może więc kiedyś odda mi i swoją kochankę, którą będę musiał przyjąć zapewne z dodatkiem… + +— Ani myśl o tym. Nikomu dziś nie oddałbym Sary właśnie dlatego, że z jej powodu mój ojciec nie mianował mnie namiestnikiem. + +Tutmozis kręcił głową. + +— Bardzo się mylisz — odparł. — Tak się mylisz, że aż mnie to przestrasza. Czyliżbyś naprawdę nie rozumiał powodów niełaski, które zna każdy oświecony człowiek w Egipcie?… + +— Nic nie wiem… + +— Tym gorzej — mówił zakłopotany Tutmozis. — Nie wiesz więc, że od czasu manewrów żołnierze, osobliwie greccy, w każdym szynku piją za twoje zdrowie… + +— Na to przecież dostali pieniądze. + +— Tak, ale nie na to, ażeby wołać na cały głos, że gdy nastąpisz po jego świątobliwości (oby żył wiecznie!), rozpoczniesz wielką wojnę, po której zajdą zmiany w Egipcie… Jakie zmiany?… I kto, za życia faraona, ośmieli się mówić o planach jego następcy?… + +Teraz książę sposępniał. + +— To jedno, ale powiem ci i drugie — prawił Tutmozis — bo złe jak hiena nigdy nie chodzi w pojedynkę. Czy wiesz, że między chłopstwem śpiewają o tobie pieśni, jak uwolniłeś napastników z więzienia, a co gorsza, znowu mówią, że gdy nastąpisz po jego świątobliwości, będą zniesione podatki?… Trzeba zaś dodać, że ile razy między chłopstwem zaczynano gadać o niesprawiedliwości i podatkach, zawsze następowały rozruchy. I albo zewnętrzny nieprzyjaciel wpadał do osłabionego państwa, albo Egipt dzielił się na tyle części, ilu było nomarchów… Sam wreszcie osądź: czy jest rzeczą stosowną, ażeby w Egipcie jakieśkolwiek imię częściej było wymawiane aniżeli faraona?… I ażeby ktokolwiek stawał między ludem a naszym panem?… Gdybyś zaś pozwolił, opowiedziałbym ci, jak na tą sprawę zapatrują się kapłani… + +— Ależ, rozumie się, mów… + +— Otóż jeden wielce mądry kapłan, który ze szczytu świątyni Amona zajmuje się dostrzeganiem niebieskich obrotów, wymyślił taką przypowieść. + +Faraon jest słońcem, a następca tronu księżycem. Gdy za świetlanym bogiem z daleka posuwa się księżyc, mamy jasność we dnie i jasność w nocy. Gdy księżyc chce być zanadto blisko słońca, wówczas znika sam i noce są ciemne. Ale jeżeli zdarzy się tak, że księżyc stanie przed słońcem, wtedy robi się zaćmienie, wielki popłoch dla świata. + +— I — wszystkie te paplaniny — przerwał Ramzes — dochodzą do uszu jego świątobliwości?… Biada głowie mojej!… Bodajbym nigdy nie był synem królewskim!… + +— Faraon, jako bóg ziemski, wie o wszystkim; ale jest zanadto potężny, aby miał zważać na pijackie okrzyki żołnierstwa albo na szepty chłopów. On rozumie, że każdy Egipcjanin odda za niego życie, a ty najpierwej. + +— Prawdę rzekłeś!… — odparł stroskany książę. — W tym wszystkim jednak widzę nową nikczemność i obłudę kapłanów — dodał, ożywiając się. — Więc to ja zasłaniam majestat pana naszego, bo uwalniam niewinnych z więzienia albo nie pozwalam memu dzierżawcy dręczyć chłopów niesprawiedliwym podatkiem?… Ale kiedy jego dostojność Herhor rządzi armią, mianuje dowódców, układa się z obcymi książęty, a memu ojcu każe spędzać dni na modlitwach… + +Tutmozis zasłonił uszy i tupiąc nogami zawołał: + +— Milcz już, milcz!… każde twoje słowo jest bluźnierstwem… Państwem rządzi tylko jego świątobliwość, i cokolwiek dzieje się na ziemi, pochodzi z jego woli. Herhor zaś jest sługą faraona i robi to, co mu pan każe… Kiedyś sam przekonasz się… Oby słowa moje nie były źle zrozumiane!… + +Książę tak sposępniał, że Tutmozis przerwał rozmowę i czym prędzej pożegnał przyjaciela. Gdy wsiadł do swej łódki, opatrzonej baldachimem i firankami, głęboko odetchnął i wypiwszy spory kielich wina, począł rozmyślać: + +„Brr!… dziękuję bogom, że nie dali mi takiego charakteru, jaki ma Ramzes. Jest to najnieszczęśliwszy człowiek w najszczęśliwszych warunkach… Mógłby mieć najpiękniejsze kobiety z Memfisu, a pilnuje się jednej, aby dokuczyć matce! Tymczasem on nie matce dokucza, ale tym wszystkim cnotliwym dziewicom i wiernym żonom, które usychają z tęsknoty, że następca tronu, a w dodatku prześliczny chłopak, nie odbiera im cnoty albo nie zmusza do niewierności. Mógłby nie tylko pić, ale nawet kąpać się w najlepszym winie, a tymczasem woli nędzne piwo żołnierskie i suchy placek natarty czosnkiem. Skąd te chłopskie upodobania? nie rozumiem. Chyba czcigodna pani Nikotris w najniebezpieczniejszym czasie zapatrzyła się na jedzących robotników?… + +Mógłby też od świtu do nocy nic nie robić. Gdyby chciał, nawet karmiliby go najznakomitsi panowie, ich żony, siostry i córki. Lecz on nie tylko sam wyciąga rękę po jadło, ale jeszcze na utrapienie szlachetnej młodzieży sam się myje, sam się ubiera, a jego fryzjer po całych dniach łapie ptaki w sidła i marnuje zdolności. + +O Ramzesie! Ramzesie!… — westchnął elegant. — Czy podobna, ażeby przy takim księciu rozwinęła się moda?… My przecie od roku nosimy takie same fartuszki, a peruki utrzymują się tylko dzięki dworskim dygnitarzom, bo Ramzes wcale peruk nie chce nosić, co jest wielkim poniżeniem dla szlacheckiego stanu. + +A wszystko to… brr!… robi przeklęta polityka… O, jak szczęśliwy jestem, że nie potrzebuję zgadywać: co myślą w Tyrze albo Niniwie, troszczyć się o żołd dla wojska, rachować: ilu ludzi przybyło czy ubyło Egiptowi i jakie można wybrać podatki? Straszna rzecz powiedzieć sobie, że mój chłop nie tyle mi płaci, ile ja potrzebuję i wydaję, lecz — na ile pozwala przybór Nilu. Ojciec Nil przecie nie pyta moich wierzycieli: co ja im jestem winien?…” + +Tak rozmyślał wykwintny Tutmozis i złotym winem krzepił stroskanego ducha. A zanim czółno przypłynęło do Memfis, zmógł go tak ciężki sen, że niewolnicy musieli swego pana do lektyki przenieść na rękach. + +Po odejściu Tutmozisa, które wyglądało na ucieczkę, następca tronu głęboko zamyślił się, nawet poczuł trwogę. + +Książę był sceptykiem, jako wychowaniec najwyższych szkół kapłańskich i członek najwyższej arystokracji. Wiedział, że gdy jedni kapłani przez wielomiesięczne posty i umartwienia sposobią się do wywoływania duchów, inni — nazywają duchy przywidzeniem albo oszustwem. Widywał też, że święty wół, Apis, przed którym padał na twarz cały Egipt, dostawał nieraz tęgie kije od najniższych kapłanów, którzy mu podawali paszę i podstawiali krowy. + +Rozumiał wreszcie, że jego ojciec, Ramzes XII, który dla pospólstwa był wiecznie żyjącym bogiem i wszechwładnym panem świata, jest naprawdę takim jak inni człowiekiem, tylko trochę więcej schorowanym niż inni starcy i bardzo ograniczonym przez kapłanów. + +Wszystko to wiedział książę i z wielu rzeczy drwił w duchu, a nawet publicznie. Lecz cały jego libertynizm upadał wobec faktycznej prawdy, że — z tytułów faraona żartować nie wolno nikomu!… + +Ramzes znał historię swego kraju i pamiętał, że w Egipcie wiele rzeczy przebaczono wielkim. Wielki pan mógł zepsuć kanał, zabić ukradkiem człowieka, drwić po cichu z bogów, brać prezenta od posłów obcych mocarstw… Ale dwa grzechy były nieodpuszczalne: zdrada kapłańskich tajemnic i zdrada faraona. Człowiek, który popełnił jedno lub drugie, znikał, czasami po upływie roku, spośród sług i przyjaciół. Ale gdzie się podziewał i co się z nim działo?… o tym nawet mówić nie śmiano. + +Otóż Ramzes czuł, że znajduje się na podobnej pochyłości, od czasu gdy wojsko i chłopi zaczęli wymawiać jego imię i rozprawiać o jakowychś jego planach, zmianach w państwie i przyszłych wojnach. Myśląc o tym, książę doznawał wrażenia, że jego, następcę tronu, bezimienny tłum nędzarzy i buntowników gwałtem pcha na szczyt najwyższego obelisku, skąd można tylko zlecieć i rozbić się na miazgę. + +Później, gdy po najdłuższym życiu ojca zostanie faraonem, będzie miał prawo i środki dokonać wielu takich czynów, o których nikt w Egipcie nie pomyślałby bez zgrozy. Ale dziś musi naprawdę strzec się, aby go nie uznano za zdrajcę i buntownika przeciw zasadniczym ustawom państwa. + +W Egipcie był jeden jawny władca: faraon. On rządził, on chciał, on myślał za wszystkich, i biada temu, kto ośmieliłby się wątpić głośno o wszechpotędze faraona albo mówić o jakichś swoich zamiarach czy choćby o zmianach w ogóle. + +Plany robiły się tylko w jednym miejscu: w sali, gdzie faraon słuchał zdań członków rady przybocznej i wypowiadał jej swoje opinie. Wszystkie też zmiany mogły wyjść tylko stamtąd. Tam płonęła jedyna widoczna lampa mądrości państwowej, której blask oświetlał cały Egipt. Ale i o tym bezpieczniej było milczeć. + +Wszystkie te uwagi z szybkością wichru przelatywały przez głowę następcy, gdy siedział na kamiennej ławce ogrodu Sary, pod kasztanem, i patrzył na otaczający go krajobraz. + +Woda Nilu już odrobinę opadła i poczęła robić się przezroczystą jak kryształ. Ale jeszcze cały kraj wyglądał niby zatoka morska gęsto usiana wyspami, na których wznosiły się budynki, ogrody warzywne i owocowe, a gdzieniegdzie kępy drzew wielkich, służących do ozdoby. + +Dokoła wszystkich tych wysp widać było żurawie z kubłami, za pomocą których nadzy ludzie miedzianej barwy, w brudnych przepaskach i czepkach, czerpali wodę z Nilu i kolejno wlewali ją do coraz wyżej położonych studzien. + +Szczególniej jedna taka miejscowość odbiła się w pamięci Ramzesa. Był to stromy pagórek, na którego zboczu pracowały trzy żurawie: jeden wlewał wodę z rzeki do studni najniższej; drugi czerpał z najniższej i podnosił o parę łokci wyżej, do studni średniej; trzeci ze średniej przelewał wodę w studnię najwyższą, położoną już na szczycie pagórka. Tam zaś kilku równie nagich ludzi czerpało wodę konwiami i polewało zagony jarzyn albo za pomocą ręcznych sikawek skrapiało drzewa. + +Ruchy żurawi, zniżających się i podnoszących, nachylenia kubłów, wytryski sikawek były tak rytmiczne, że ludzi, którzy je wywoływali, można było uważać za automaty. Żaden z nich nie przemówił do swego sąsiada, nie zmienił miejsca, nie obejrzał się, tylko pochylał się i wyprostowywał zawsze w ten sam sposób od rana do wieczora, od miesiąca do miesiąca, a zapewne od dzieciństwa do śmierci. + +„I to takie twory — myślał książę, patrząc na pracę rolników — takie twory chcą zrobić mnie wykonawcą swoich przywidzeń!… Jakich zmian mogą oni żądać w państwie? Chyba, ażeby ten, kto czerpie wodę do niższej studni, przeszedł do wyższej albo zamiast polewać grzędy kubłem, skrapiał drzewa sikawką?…” + +Gniew bił mu do głowy, a upokorzenie przygniatało go na myśl, że on, następca tronu, dzięki bajkom takich oto istot, całe życie kiwających się nad studniami mętnej wody, nie został namiestnikiem! + +W tej chwili usłyszał między drzewami cichy szelest i — delikatne ręce oparły się na jego ramionach. + +— Cóż, Saro? — spytał książę, nie odwracając głowy. + +— Smutny jesteś, panie mój?… — odparła. — Nie tyle ucieszył się Mojżesz widokiem ziemi obiecanej, ile ja, gdyś powiedział, że sprowadzasz się tu, aby ze mną mieszkać. Lecz już dobę jesteśmy razem, a jeszcze nie widziałam twego uśmiechu. Nawet nie mówisz do mnie, ale chodzisz ponury, a w nocy nie pieścisz mnie, tylko wzdychasz. + +— Mam zmartwienie. + +— Powiedz mi je. Zgryzota jest jak skarb dany do przechowania. Póki strzeżemy jej sami, nawet sen ucieka od nas i dopiero wtedy robi się lżej, gdy znajdziemy drugiego stróża. + +Ramzes objął ją i posadził przy sobie na ławce. + +— Kiedy chłop — rzekł z uśmiechem — nie zdąży przed wylewem zebrać z pola, żona mu pomaga. Ona pomaga mu też doić krowy, nosi mu jadło za dom, myje go, gdy wróci od pracy. Stąd urosła wiara, że kobieta może ulżyć kłopotów mężczyźnie. + +— Ty w to nie wierzysz, panie?… + +— Książęcym troskom — odparł Ramzes — nie poradzi kobieta, nawet tak mądra i władna jak moja matka… + +— Przebóg! jakież one są, powiedz mi? — nalegała Sara, tuląc się do ramienia następcy. — Według naszych podań, Adam opuścił raj dla Ewy; a przecie on był chyba największym królem najpiękniejszego królestwa… + +Książę zamyślił się, po chwili zaczął: + +— I nasi mędrcy uczą, że niejeden mężczyzna wyrzekł się dostojeństw dla kobiety. Ale nie słychać, ażeby który zyskał co wielkiego przez kobietę; chyba jaki wódz, któremu faraon oddał córkę wraz z dużym posagiem i urzędem. Ale pomóc do wydźwignięcia się czy to na wyższe stanowisko, czy choćby tylko z kłopotów, kobieta nie potrafi. + +— Bo może nie kocha jak ja ciebie, panie… — szepnęła Sara. + +— Wiem, że mnie kochasz na podziw… Nigdy nie żądałaś ode mnie darów ani opiekowałaś się takimi, którzy nie wahają się szukać kariery nawet pod łóżkami kochanek książęcych. Jesteś łagodniejsza od jagnięcia i cicha jak noc nad Nilem; pocałunki twoje są jak wonności z kraju Punt, a uścisk twój słodki jak sen strudzonego. Nie mam miary na twoją piękność ani słów na zalety. Jesteś dziwowiskiem między kobietami, których wargi są pełne niepokoju, a miłość kosztuje drogo. Lecz przy całej doskonałości swojej, w czym ty możesz ulżyć mym troskom? Czy sprawisz, aby jego świątobliwość zrobił wielką wyprawę na Wschód, a mnie mianował wodzem? Czy dasz mi choć aby korpus Menfi, o który prosiłem, albo uczynisz mnie w imieniu faraona rządcą nad Dolnym Egiptem? A czy sprawisz, aby wszyscy poddani jego świątobliwości myśleli i czuli jak ja, jego najwierniejszy?… + +Sara spuściła ręce na kolana i smutnie szeptała: + +— To prawda, że nie mogę… Nic nie mogę!… + +— Owszem, wiele możesz… możesz mnie rozweselić — odparł uśmiechając się Ramzes. — Wiem, że uczyłaś się tańczyć i grać. Zdejm więc te powłóczyste szaty, które przystoją kapłankom pilnującym ognia, i ubierz się w przejrzysty muślin, jak… tancerki fenickie… I tak tańcz, i tak mnie pieść jak one… + +Sara schwyciła go za ręce i z płomieniami w oczach krzyknęła: + +— Ty wdajesz się z takimi wszetecznicami?… Powiedz… niech się dowiem o mojej nędzy… A potem odeślij mnie do ojca, w naszą dolinę pustynną, w której obym cię nie była ujrzała!… + +— No, no… uspokój się — mówił książę, bawiąc się jej włosami. — Muszę przecież widywać tancerki, jeżeli nie przy ucztach, to na uroczystościach królewskich albo podczas nabożeństw w świątyni. Ale one wszystkie razem nie obchodzą mnie tyle co ty jedna, wreszcie… któraż z nich mogłaby dorównać tobie? Ty masz ciało jak posąg Izydy rzeźbiony z kości słoniowej, a z tamtych każda ma jakąś skazę. Jedne są zbyt tłuste, inne mają chude nogi albo brzydkie ręce, a jeszcze inne noszą przyprawne włosy. Któraż z nich jest jak ty?… Gdybyś była Egipcjanką, wszystkie świątynie ubiegałyby się, aby posiadać cię za przodownicę swych chórów. Co mówię, gdybyś teraz ukazała się w Memfisie w przejrzystej sukni, kapłani pogodziliby się z tobą, byleś chciała przyjmować udział w procesjach. + +— Nam, córkom Judy, nie wolno nosić nieskromnych sukien… + +— Ani tańczyć, ani śpiewać?… Po cóżeś się tego uczyła? + +— Tańczą nasze kobiety i dziewczęta same ze sobą, na chwałę Panu, nie zaś po to, aby w męskich sercach zasiewać ogniste ziarna pożądliwości. A śpiewamy… Zaczekaj, panie mój, ja ci zaśpiewam. + +Podniosła się z ławki i odeszła w stronę domu. Wkrótce ukazała się z powrotem. Za nią młoda dziewczyna, o wylęknionych czarnych oczach, niosła arfę. + +— Co to za dziewczyna? — spytał książę. — Czekaj no, ja gdzieś widziałem to spojrzenie?… Aha, kiedym tu był ostatnim razem, ta wystraszona dziewczyna przypatrywała mi się z krzaków… + +— To moja krewna i służebnica, Ester — odparła Sara. — Mieszka u mnie już miesiąc, ale boi się was, panie, więc zawsze ucieka. Może być, że kiedy przypatrywała się wam spomiędzy krzaków. + +— Możesz odejść, moje dziecko — rzekł książę do skamieniałej dziewczyny. A gdy skryła się za drzewami, dodał: — Ona także Żydówka?… A tenże stróż twego domu, który również patrzy na mnie jak baran na krokodyla? + +— To jest Samuel, syn Ezdreasza, także mój krewny. Wzięłam go na miejsce Murzyna, któremuś, panie, dał wolność. Wszak, pozwoliłeś mi wybierać sługi?… + +— Ależ tak. To już chyba i dozorca parobków jest Żydem, bo ma żółtą cerę i również patrzy tak pokornie, jak by żaden Egipcjanin nie potrafił. + +— Tamten — odpowiedziała Sara — jest Ezechiel, syn Rubena, krewny mego ojca. Czy nie podoba ci się, mój panie?… To są bardzo wierni słudzy twoi. + +— Czy podoba mi się! — rzekł markotny książę, bębniąc palcami w ławkę. — On nie po to tu jest, ażeby mi się podobał, lecz aby pilnował twego dobra… Nic mnie zresztą nie obchodzą ci ludzie… Śpiewaj, Saro. + +Sara klękła na murawie u stóp księcia i wziąwszy na arfie parę akordów, zaczęła: + +— Gdzież jest ten, który by nie miał troski? Gdzie ten, który zabierając się do snu, miałby prawo rzec: oto dzień, który spędziłem bez smutku? Gdzie człowiek, który by kładąc się do grobu powiedział: życie moje upłynęło bez boleści i trwogi jak pogodny wieczór nad Jordanem. + +Lecz jakże wielu takich, którzy co dzień chleb swój oblewają łzami, a ich dom pełen westchnień. + +Płacz jest pierwszym głosem człowieka na tej ziemi, a jęk ostatnim pożegnaniem. Pełen strapienia wchodzi w życie, pełen żalu zstępuje na miejsce odpoczynku, a nikt go nie pyta, gdzie by chciał zostać? + +Gdzież jest ten, który nie zaznał goryczy bytu? Azali jest nim dziecię, którego matkę śmierć porywa, albo niemowlę, któremu przynależną pierś głód wyssał pierwej, nim zdążyło przyłożyć usta swoje? + +Gdzie jest człowiek pewny losu, który niezmrużonym okiem wyglądałby swego jutra? Czy ten, co pracując na roli, wie, że nie w jego mocy jest deszcz i nie on wskazuje drogę szarańczy? Czy kupiec, który bogactwo swe oddaje wiatrom, nie wiadomo skąd przychodzącym, a życie powierza fali nad głębią, która wszystko pochłania i nic nie zwraca? + +Gdzie jest człowiek bez niepokoju w duszy? Jestli nim myśliwiec, który goni prędką sarnę, a spotyka na swej drodze lwa śmiejącego się ze strzały? Jestli nim żołnierz, który w utrudzeniu idzie do sławy, a znajduje las ostrych włóczni i miecze ze spiżu, krwi łaknące? Jestli nim wielki król, który pod purpurą nosi ciężką zbroję, bezsennym okiem śledzi zastępy przemożnych sąsiadów, a uchem chwyta szmer kotary, aby we własnym namiocie nie powaliła go zdrada? + +Przetoż serce ludzkie na każdym miejscu i o każdej porze jest przepełnione tęsknością. W pustyni grozi mu lew i skorpion, w jaskiniach smok, między kwiatami żmija jadowita. Przy słońcu chciwy sąsiad rozmyśla, jakby umniejszyć mu ziemi, w nocy przebiegły złodziej maca drzwi do jego komory. W dzieciństwie jest niedołężny, w starości pozbawiony mocy, w pełni sił okrążony niebezpieczeństwem jak wieloryb przepaścią wodną. + +Przetoż, o Panie, Stworzycielu mój, ku Tobie zwraca się umęczona dusza ludzka. Tyś ją wywiódł na ten świat pełen zasadzek, Tyś w niej zaszczepił trwogę śmierci, Tyś zamknął wszelkie drogi spokoju, wyjąwszy tej, która do Ciebie prowadzi. A jak dziecię stąpać nie umiejące chwyta się szat matki, aby nie upaść, tak mizerny człowiek wyciąga ręce do Twego miłosierdzia i wydobywa się z niepewności. + +Sara umilkła, książę zamyślił się i rzekł po chwili: + +— Wy, Żydzi, jesteście naród posępny. Gdyby w Egipcie tak wierzono, jak uczy wasza pieśń, nikt nie śmiałby się nad brzegami Nilu. Możni ukryliby się ze strachu w podziemiach świątyń, a lud, zamiast pracować, uciekłby do jaskiń i stamtąd wyglądał zmiłowania, które by zresztą nie nadeszło. + +Nasz świat jest inny: wszystko w nim można mieć, ale wszystko trzeba zrobić samemu. I nasi bogowie nie pomagają mazgajom. Schodzą na ziemię dopiero wówczas, gdy bohater, który odważył się na czyn nadludzki, wyczerpie wszystkie siły. Tak było z Ramzesem Wielkim, gdy rzucił się między dwa tysiące pięćset nieprzyjacielskich wozów, z których każdy dźwigał trzech wojowników. Dopiero wtedy nieśmiertelny ojciec Amon podał mu rękę i dokończył pogromu. Lecz gdyby, zamiast walczyć, zaczął czekać na opiekę waszego boga, już dawno nad brzegami Nilu Egipcjanin chodziłby tylko z kubłem i cegłą, a nędzni Hetyci z papirusami i kijmi! + +Dlatego, Saro, prędzej twoje wdzięki aniżeli twoja pieśń rozproszy moją troskę. Gdybym tak poczynał sobie, jak uczą żydowscy mędrcy, i czekał na pomoc z nieba, wino uciekałoby od moich ust, a kobiety od moich domów. + +Nade wszystko zaś nie mógłbym być następcą faraona jak moi przyrodni bracia, z których jeden nie przejdzie pokoju bez oparcia się na dwu niewolnikach, a drugi skacze po drzewach. + + + +Rozdział XV + +Na następny dzień Ramzes wysłał swego Murzyna z rozkazami do Memfis, a około południa od strony miasta do folwarku Sary przybiła duża łódź, napełniona greckim żołnierstwem w wysokich hełmach i połyskliwych pancerzach. + +Na komendę, szesnastu ludzi uzbrojonych w tarcze i krótkie włócznie wysiadło na brzeg i uszykowało się we dwa szeregi. Już mieli maszerować do domu Sary, gdy zatrzymał ich drugi posłaniec księcia, który rozkazał żołnierzom zostać na brzegu, a tylko naczelnego ich wodza, Patroklesa, wezwał do następcy tronu. + +Stanęli i stali bez ruchu jak dwa rzędy kolumn obitych błyszczącą blachą. Za posłańcem poszedł Patrokles, w hełmie z piórami i purpurowej tunice, na której miał złotą zbroję, ozdobioną na piersiach wizerunkiem głowy kobiecej najeżonej wężami, zamiast włosów. + +Książę przyjął znakomitego jenerała w bramie ogrodu. Nie uśmiechnął się jak zwykle, nawet nie odpowiedział na niski ukłon Patroklesa, lecz z chłodną twarzą rzekł: + +— Powiedz, wasza dostojność, greckim żołnierzom z moich pułków, że nie będę z nimi odbywał musztry, dopóki jego świątobliwość nasz pan nie mianuje mnie po raz drugi ich wodzem. Zaszczyt ten utracili, wydając po szynkowniach godne pijaków okrzyki, które mnie obrażają. Zwracam też uwagę waszej dostojności, że greckie pułki są nie dość karne. W miejscach publicznych żołnierze tego korpusu rozprawiają o polityce, a mianowicie o jakiejś możliwej wojnie, co wygląda na zdradę stanu. O tych rzeczach mówić może tylko jego świątobliwość faraon i członkowie najwyższej rady. My zaś, żołnierze i sługi pana naszego, jakiekolwiek zajmujemy stanowiska, możemy tylko wykonywać rozkazy najmiłościwszego władcy i — zawsze milczeć. Proszę, abyś, wasza dostojność, uwagi te zakomunikował moim pułkom, i życzę waszej dostojności wszelkiego powodzenia. + +— Będzie tak, jak powiedziałeś, wasza dostojność — odparł Grek. Obrócił się na pięcie i wyprostowany poszedł z chrzęstem do swojej łodzi. + +Wiedział on o rozprawach żołnierzy w szynkowniach, a w tej chwili zrozumiał, że stała się jakaś przykrość następcy tronu, którego wojsko ubóstwiało. Gdy więc dosięgnął stojącej nad brzegiem garstki zbrojnych, przybrał minę bardzo zagniewaną i wściekle machając rękoma zawołał: + +— Waleczni żołnierze greccy!… — parszywe psy, oby was trąd stoczył… Jeżeli od tej pory którykolwiek Grek wymówi w szynku imię następcy tronu, rozbiję mu dzban o łeb, a skorupy wpakuję do gardła i — won z pułku!… Będziesz jeden z drugim świnie pasł u egipskiego chłopa, a w twoim hełmie kury będą składały jaja. Taki los czeka głupich żołdaków, którzy nie umieją powściągać swego języka. A teraz — lewo — w tył — zwrot! — i marsz na czółno, bodaj was mór pobił! Żołnierz jego świątobliwości powinien przede wszystkim pić za zdrowie faraona i pomyślność dostojnego ministra wojny Herhora. Oby żyli wiecznie!… + +— Niech żyją wiecznie!… — powtórzyli żołnierze. + +Wszyscy siedli na statek pochmurni. Ale około Memfisu Patrokles rozpogodził zmarszczone czoło i kazał zaśpiewać pieśń o córce kapłana, która tak lubiła wojsko, że do łóżka kładła lalkę, a sama całą noc przepędzała w budce szyldwachów. + +W takt tej pieśni najlepiej maszerowało się i najraźniej uderzały wiosła. + +Nad wieczorem do folwarku Sary przybiła druga łódź, z której wysiadł naczelny rządca dóbr Ramzesa. + +Książę i tego dostojnika przyjął w bramie ogrodowej. Może przez surowość, a może — aby nie zmuszać go do wchodzenia w dom swojej nałożnicy i Żydówki. + +— Chciałem — rzekł następca — zobaczyć się z tobą i powiedzieć, że między moim chłopstwem krążą jakieś nieprzystojne gadaniny o zniżeniu podatków czy o czymś takim… Pragnę, ażeby dowiedzieli się chłopi, że ja im podatków nie zmniejszę. Jeżeli zaś który, mimo ostrzeżeń, uprze się w swej głupocie i będzie rozprawiał o podatkach, dostanie kije… + +— Może lepiej, aby zapłacił karę… Utena czy drachmę, jak rozkaże wasza dostojność — wtrącił naczelny rządca. + +— Owszem, niech płaci karę… — odparł książę po chwilowym zawahaniu się. + +— A teraz może by dać kije pewnej liczbie niesforniejszych, ażeby lepiej pamiętali miłościwy rozkaz?… — szepnął rządca. + +— Owszem, można dać niesforniejszym kije. + +— Ośmielam się zrobić uwagę waszej dostojności — szeptał wciąż pochylony rządca — że chłopi przez pewien czas istotnie mówili o zniesieniu podatków, buntowani przez jakiegoś nieznanego człowieka. Ale od paru dni nagle ucichli… + +— No, więc w takim razie można im nie dawać kijów — zauważył Ramzes. + +— Chyba w formie zapobiegawczej?… — wtrącił rządca. + +— Czy nie szkoda kijów? + +— Tego towaru nigdy nam nie zabraknie. + +— W każdym razie… z umiarkowaniem — upominał go książę. — Nie chcę… nie chcę, ażeby do jego świątobliwości doszło, że bez potrzeby dręczę chłopów… Za buntownicze gawędy trzeba bić i ściągać kary pieniężne, ale gdy nie ma powodu, można okazać się wspaniałomyślnym. + +— Rozumiem — odparł rządca, patrząc w oczy księciu. — Niech tyle krzyczą, ile potrzeba, ażeby nie szeptali bluźnierstw… + +Obie te mowy: do Patroklesa i do rządcy, obiegły Egipt. Po odjeździe urzędnika książę ziewnął i oglądając się dokoła znudzonym wzrokiem, rzekł do siebie: + +„Zrobiłem, com mógł… A teraz nic nie będę robił, o ile potrafię…” + +W tej chwili od strony budynków folwarcznych doleciał księcia cichy jęk i gęste uderzenia. Ramzes odwrócił głowę i zobaczył, że dozorca parobków, Ezechiel, syn Rubena, wali kijem jednego ze swoich podwładnych, uspakajając go przy tym: + +— A cicho! a milcz, ty podłe bydlę!… + +Bity zaś parobek, leżąc na ziemi, zatykał ręką usta, aby nie krzyczeć. + +Książę w pierwszej chwili rzucił się jak pantera w stronę budynków. Nagle stanął. + +— Cóż mu zrobię?… — szepnął. — Przecież to folwark Sary, a ten Żyd jest jej krewnym… + +Przygryzł usta i skrył się między drzewami, tym bardziej że egzekucja była już skończona. + +„Więc to tak gospodarują pokorni Żydzi?… — myślał książę. — Więc to tak?… Na mnie patrzy jak wystraszony pies, a bije parobków?… Czy oni wszyscy tacy?…” + +I pierwszy raz zbudziło się w duszy Ramzesa podejrzenie, że i Sara pod pozorami dobroci może ukrywać obłudę. + +W Sarze istotnie zachodziły pewne zmiany, przede wszystkim moralne. + +Od pierwszej chwili, kiedy spotkała księcia w pustynnej dolince, Ramzes podobał się jej. Lecz uczucie to naraz umilkło pod wpływem ogłuszającej wiadomości, że ten piękny chłopiec jest synem faraona i następcą tronu. Gdy zaś Tutmozis ułożył się z Gedeonem o zabranie jej do domu księcia, Sara wpadła w stan oszołomienia. + +Za żadne skarby, za cenę życia nie wyrzekłaby się Ramzesa, lecz — nie można powiedzieć, ażeby go kochała w tej epoce. Miłość potrzebuje swobody i czasu do wydania najpiękniejszych kwiatów; jej zaś nie zostawiono ani czasu, ani swobody. Jednego dnia poznała księcia, nazajutrz porwano ją, prawie nie pytając o zdanie, i przeniesiono do willi za Memfisem. A w parę dni została kochanką, zdziwiona, przerażona, nie pojmująca, co się z nią dzieje. + +Nadto, zanim zdążyła oswoić się z nowymi wrażeniami, zatrwożyła ją niechęć okolicznego ludu do niej, do Żydówki, potem wizyta jakichś nieznajomych pań, wreszcie napad na folwark. + +To, że Ramzes ujął się za nią i chciał rzucić się na napastników, przestraszyło ją jeszcze bardziej. Traciła przytomność na myśl, że znajduje się w ręku tak gwałtownego i potężnego człowieka, który, gdyby mu się podobało, miał prawo przelewać cudzą krew, zabijać… + +Sara na chwilę wpadła w rozpacz; zdawało się jej, że oszaleje, słysząc groźne rozkazy księcia, który wezwał do broni służbę. Lecz w tym samym momencie zdarzył się drobny wypadek, jedno słówko, które otrzeźwiło Sarę i nowy kierunek nadało jej uczuciom. + +Książę myśląc, że jest raniona, zerwał jej z głowy opaskę, lecz zobaczywszy stłuczenie, zawołał: + +„To tylko siniak?… Jak ten siniak zmienia twarz!…” + +Wobec tego słówka Sara zapomniała o bólu i trwodze. Ogarnął ją nowy niepokój: więc ona zmieniła się tak, aż to zdziwiło księcia?… A on tylko zdziwił się!… + +Siniak zniknął w parę dni, ale w duszy Sary pozostały i rozrosły się nie znane dotychczas uczucia. Poczęła być zazdrosną o Ramzesa i bać się, aby jej nie porzucił. + +I jeszcze jedna dręczyła ją troska: że ona czuje się wobec księcia sługą i niewolnicą. Ona była i chciała być jego najwierniejszą sługą, najbardziej oddaną niewolnicą, nieodstępną jak cień. Ale jednocześnie pragnęła, aby on ją, przynajmniej w chwili pieszczot, nie traktował jak pan i władca. + +Przecież ona była jego, a on jej. Z jakiej więc racji on nie okazuje, że należy do niej choć trochę, lecz każdym słowem i ruchem daje poznać, że dzieli ich jakaś przepaść… Jaka?… Alboż nie ona trzymała go w swoich objęciach? Alboż nie on całował jej usta i piersi?… + +Pewnego dnia przypłynął do niej książę z psem. Bawił tylko parę godzin, ale przez cały ten czas pies leżał u nóg księcia, na miejscu Sary, a gdy ona chciała tam usiąść, warknął na nią… A książę śmiał się i tak samo zatapiał palce w kudłach nieczystego zwierzęcia jak i w jej włosach. I pies tak samo patrzył księciu w oczy jak ona, z tą chyba różnicą, że patrzył śmielej niż ona. + +Nie mogła uspokoić się i znienawidziła mądre zwierzę, które jej zabierało część pieszczot, wcale nie dbając o nie i zachowując się wobec pana z taką poufałością, na jaką ona zdobyć się nie śmiała. Nawet nie potrafiłaby mieć tak obojętnej miny albo patrzeć w inną stronę, gdy na jej głowie leżała ręka następcy. + +Niedawno znowu książę wspomniał o tancerkach. Wówczas Sara wybuchła. Jak to, więc on pozwoliłby się pieścić tym nagim, bezwstydnym kobietom?… I Jehowa, widząc to z wysokiego nieba, na potworne kobiety nie rzucił gromu?… + +Wprawdzie Ramzes powiedział, że ona mu jest droższa nad wszystkie. Ale słowa jego nie uspokoiły Sary; ten tylko wywarły skutek, że postanowiła nie myśleć już o niczym poza obrębem swojej miłości. + +Co będzie jutro?… o to mniejsza. A kiedy u nóg księcia śpiewała pieśń o utrapieniach, od kolebki do grobu ścigających ród ludzki, wypowiedziała w niej stan własnej duszy i swoją ostatnią nadzieję — w Bogu. + +Na dziś Ramzes był przy niej, więc ma dosyć; ma wszystkie szczęścia, jakie jej mogło dać życie. Ale tu właśnie zaczęła się dla Sary najcięższa gorycz. + +Książę mieszkał z nią pod jednym dachem, chodził z nią po ogrodzie, czasem brał do łódki i woził ją po Nilu. Ale ani na jeden włos nie stał się dla niej dostępniejszy niż wówczas, gdy był po drugiej stronie rzeki, w obrębie królewskiego parku. + +Był z nią, ale myślał o czym innym, a Sara nawet odgadnąć nie mogła — o czym. Obejmował ją albo bawił się jej włosami, ale patrzył w stronę Memfisu, na ogromne pylony zamku faraona albo — nie wiadomo gdzie. + +Czasem nawet nie odpowiadał na jej pytania albo nagle spojrzał na nią jak zbudzony, jakby dziwił się, że ją widzi obok siebie. + + + +Rozdział XVI + +Tak wyglądały, zresztą dość rzadkie, chwile największego zbliżenia między Sarą i jej książęcym kochankiem. Wydawszy bowiem rozkazy Patroklesowi i naczelnemu rządcy dóbr, następca tronu większą część dnia przepędzał za folwarkiem, zazwyczaj na czółnie. I albo płynąc po Nilu chwytał siatką ryby, które tysiącami uwijały się w błogosławionej rzece; albo dostawał się na moczary i ukryty między wysokimi łodygami lotosów strzelał z łuku do dzikiego ptactwa, którego krzykliwe stada krążyły gęsto jak muchy. Lecz i wówczas nie opuszczały go myśli ambitne; więc z polowania zrobił sobie rodzaj kabały czy wróżby. Nieraz, widząc stado żółtych gęsi na wodzie, naciągał łuk i mówił: + +— Jeżeli trafię, będę kiedyś jako Ramzes Wielki… + +Pocisk cicho świsnął i przeszyty ptak trzepocząc skrzydłami wydawał tak bolesne krzyki, że na całym moczarze robił się ruch. Chmury gęsi, kaczek i bocianów porywały się w górę i zatoczywszy wielkie koło nad umierającym towarzyszem, spadały w inne miejsca. + +Gdy ucichło, książę ostrożnie przesuwał łódkę dalej, kierując się chwianiem trzcin i urywanymi głosami ptaków. A gdy między zielonością spostrzegł płat czystej wody i nowe stado, znowu naciągał łuk i mówił: + +— Jeżeli trafię, będę faraonem. — Jeżeli nie trafię… + +Strzała tym razem uderzyła w wodę i odbiwszy się kilka razy od jej powierzchni znikła między lotosami. A roznamiętniony książę wypuszczał coraz nowe pociski, zabijając ptaki lub tylko płosząc stada. Z folwarku poznawano, gdzie jest, po wrzeszczących chmurach ptactwa, które co chwila zrywało się i krążyło nad jego łodzią. + +Gdy nad wieczorem zmęczony wracał do willi, Sara już czekała w progu z miednicą wody, dzbanem lekkiego wina i wieńcami róż. Książę uśmiechał się do niej, głaskał po twarzy, lecz patrząc w jej pełne tkliwości oczy myślał: + +„Ciekawym, czy ona potrafiłaby bić egipskich chłopów jak jej zawsze wylęknieni krewni?… O, moja matka ma słuszność, nie ufając Żydom, choć — Sara może być inna…” + +Raz, wróciwszy niespodzianie, zobaczył na dziedzińcu przed domem bardzo liczną gromadę nagich dzieci, wesoło bawiących się. Wszystkie były żółte i na jego widok rozbiegły się z krzykiem jak dzikie gęsi na moczarze. Nim wszedł na taras domu, znikły, że nawet śladu nie zostało. + +— Cóż to za drobiazg — spytał Sary — który tak przede mną ucieka? + +— To dzieci twoich sług — odparła. + +— Żydów? + +— Moich braci… + +— Bogowie! jakże mnożnym jest ten naród — roześmiał się książę. — A któż jest ten znowu?… — dodał wskazując na człowieka, który lękliwie wyglądał zza muru. + +— To Aod, syn Baraka, mój krewny… On chce służyć tobie, panie. Czy mogę go przyjąć?… + +Książę wzruszył ramionami. + +— Twój jest folwark — odparł — możesz przyjmować wszystkich, kogo zechcesz. Tylko, jeżeli ci ludzie będą się tak mnożyli, niedługo opanują Memfis… + +— Nie cierpisz braci moich?… — szepnęła Sara, z trwogą patrząc na Ramzesa i obsuwając mu się do nóg. + +Książę zdziwiony spojrzał na nią. + +— Ja o nich nawet nie myślę — odparł dumnie. + +Drobne te zajścia, które ognistymi kroplami padały na duszę Sary, nie zmieniły dla niej Ramzesa. Zawsze był jednakowo życzliwy i pieścił ją jak zwykle, choć coraz częściej jego oczy biegły na drugą stronę Nilu i opierały się na potężnych pylonach zamku. + +Wnet spostrzegł, że nie tylko on tęskni na swoim dobrowolnym wygnaniu. Pewnego dnia bowiem od tamtego brzegu odbiła strojna barka królewska, przepłynęła Nil w stronę Memfisu, a potem zaczęła krążyć tak blisko folwarku, że Ramzes mógł poznać osoby siedzące w niej. + +Jakoż poznał pod purpurowym baldachimem swoją matkę między dworskimi damami, a naprzeciw niej, na niskiej ławce, namiestnika Herhora. Wprawdzie nie patrzyli na folwark, ale książę zgadł, że go widzą. + +„Aha! — pomyślał, śmiejąc się. — Moja czcigodna matka i jego dostojność minister radzi by wywabić mnie stąd przed powrotem jego świątobliwości…” + +Nadszedł miesiąc Tobi, koniec października i początek listopada. Nil opadł na wysokość półtora człowieka, co dzień odsłaniając nowe płaty czarnej, grząskiej ziemi. Gdziekolwiek ustąpiły wody, zaraz w tym miejscu ukazywała się wąska socha ciągniona przez dwa woły. Za sochą szedł nagi oracz, obok wołów poganiacz z krótkim batem, a za nim siewca, który brnąc po kostki w mule niósł w fartuchu pszenicę i rzucał ją pełnymi garściami. + +Zaczynała się dla Egiptu najpiękniejsza pora roku — zima. Ciepło nie przechodziło piętnastu stopni, ziemia szybko pokrywała się szmaragdową zielonością, spomiędzy której wytryskały narcyzy i fiołki. Woń ich coraz częściej odzywała się wśród surowego zapachu ziemi i wody. + +Już kilka razy statek, niosący czcigodną panią Nikotris i namiestnika Herhora, ukazywał się w pobliżu mieszkania Sary. Za każdym razem książę widział matkę swoją wesoło rozmawiającą z ministrem i przekonywał się, że w ostentacyjny sposób nie patrzą w jego stronę, jakby mu chcieli okazać lekceważenie. + +— Poczekajcie! — szepnął rozgniewany następca — przekonam was, że i ja się nie nudzę… + +Gdy więc jednego dnia, niedługo przed zachodem słońca, ukazała się na tamtym brzegu złocona łódź królewska, której purpurowy namiot zdobiły w rogach strusie pióra, Ramzes kazał przygotować czółno na dwie osoby i powiedział Sarze, że z nią popłynie. + +— Jehowo! — zawołała, składając ręce. — Ależ tam jest wasza matka i namiestnik. + +— A tu będzie następca tronu. Weź twoją arfę, Saro. + +— Jeszcze i arfę?… — zapytała drżąc. — A jeżeli wasza czcigodna matka zechce mówić z tobą?… Chyba rzucę się w wodę!… + +— Nie bądź dzieckiem, Saro — odparł śmiejąc się książę. — Jego dostojność namiestnik i moja matka bardzo lubią śpiew. Możesz więc nawet zjednać ich, jeżeli zaśpiewasz jaką ładną pieśń żydowską. Niech tam będzie co o miłości… + +— Nie umiem takiej — odpowiedziała Sara, w której słowa księcia zbudziły otuchę. Może naprawdę jej śpiew podoba się potężnym władcom, a wówczas?… + +Na dworskim statku spostrzeżono, że następca tronu siada z Sarą do prostej łodzi i nawet sam wiosłuje. + +— Czy widzisz, wasza dostojność — szepnęła królowa do ministra — że on wypływa naprzeciw nam ze swoją Żydówką?… + +— Następca znalazł się tak poprawnie w stosunku do swoich żołnierzy i chłopów i okazał tyle skruchy, usuwając się z granic pałacu, że wasza cześć możesz mu przebaczyć to drobne uchybienie — odparł minister. + +— O, gdyby nie on siedział w tej łupince, kazałabym ją rozbić!… — rzekła z gniewem dostojna pani. + +— Po co? — spytał minister. — Książę nie byłby potomkiem arcykapłanów i faraonów, gdyby nie szarpał tych wędzideł, jakie, niestety! narzuca mu prawo lub nasze, być może błędne, zwyczaje. W każdym razie dał dowód, że w ważnych wypadkach umie panować nad sobą. Nawet potrafi uznać własne uchybienia, co jest przymiotem rzadkim, a nieocenionym u następcy tronu. + +To samo zaś, że książę chce nas drażnić swoją ulubienicą, dowodzi, że boli go niełaska, w jakiej znalazł się, zresztą z najszlachetniejszych pobudek. + +— Ale ta Żydówka!… — szeptała pani, mnąc wachlarz z piór. + +— Już dziś jestem o nią spokojny — mówił minister. — Jest to ładne, ale głupiutkie stworzenie, które ani myśli, ani potrafiłoby wyzyskać wpływu nad księciem. Nie przyjmuje prezentów i nawet nie widuje nikogo, zamknięta w swojej niezbyt kosztownej klatce. Z czasem może nauczyłaby się korzystać ze stanowiska książęcej kochanki i choćby tylko zubożyć skarb następcy o kilkanaście talentów. Nim to jednak nastąpi, Ramzes znudzi się nią… + +— Bodajby przez twoje usta przemawiał Amon wszystkowiedzący. + +— Jestem tego pewny. Książę ani przez chwilę nie szalał za nią, jak się to trafia naszym paniczom, którym jedna zręczna intrygantka może odebrać majątek, zdrowie, a nawet zaprowadzić ich do sali sądowej. Książę bawi się nią jak dojrzały człowiek niewolnicą. Że zaś Sara jest brzemienna… + +— Czy tak?… — zawołała pani. — Skąd wiesz?… + +— O czym nie wie ani jego dostojność następca, ani nawet Sara?… — uśmiechnął się Herhor. — My wszystko musimy wiedzieć. Ten zresztą sekret nie był trudny do zdobycia. Przy Sarze bowiem znajduje się jej krewna, Tafet, kobieta niezrównanej gadatliwości. + +— Czy już wzywali lekarza?… + +— Powtarzam, że Sara nic nie wie o tym, zaś poczciwa Tafet z obawy, aby książę nie zniechęcił się do jej wychowanicy, chętnie ukręciłaby głowę temu sekretowi. Ale my nie pozwolimy. Będzie to przecież dziecko książęce. + +— A jeżeli syn?… Wiesz, wasza cześć, że mógłby narobić kłopotu — wtrąciła pani. + +— Wszystko przewidziane — mówił kapłan. — Jeżeli będzie córka, damy jej posag i wychowanie, jakie przystoi panience wysokiego rodu. A jeżeli syn, wówczas zostanie Żydem… + +— Ach, mój wnuk Żydem!… + +— Nie trać pani do niego zbyt wcześnie serca. Posłowie nasi donoszą, że lud izraelski zaczyna pragnąć króla. Zanim więc dziecko urośnie, żądania ich dojrzeją, a wtedy… my im damy władcę i zaprawdę pięknej krwi!… + +— Jesteś jak orzeł, który jednym spojrzeniem obejmuje wschód i zachód!… — odparła królowa, z podziwem patrząc na ministra. — Czuję, że mój wstręt do tej dziewczyny zaczyna słabnąć. + +— Najmniejsza kropla krwi faraonów powinna wznosić się nad narodami jak gwiazda nad ziemią — rzekł Herhor. + +W tej chwili czółenko następcy tronu płynęło zaledwie o kilkadziesiąt kroków od dworskiego statku, a małżonka faraona, zasłoniwszy się wachlarzem, przez jego pióra spojrzała na Sarę. + +— Zaprawdę, ona jest ładna!… — szepnęła. + +— Już drugi raz mówisz to, czcigodna pani. + +— Więc i o tym wiesz?… — uśmiechnęła się jej dostojność. + +Herhor spuścił oczy. + +Na czółenku odezwała się arfa i Sara drżącym głosem zaczęła pieśń: + +— Jak wielkim jest Pan, jakże wielkim jest Pan, twój Bóg, Izraelu!… + +— Prześliczny głos!… — szepnęła królowa. + +Arcykapłan słuchał z uwagą. + +— Dni Jego nie mają początku — śpiewała Sara — a dom Jego nie ma granic. Odwieczne niebiosa pod Jego okiem zmieniają się jak szaty, które człowiek wdziewa na siebie i odrzuca. Gwiazdy zapalają się i gasną, jak iskry z twardego drzewa, a ziemia jest jak cegła, której przechodzień raz dotknął nogą, idąc wciąż dalej. + +Jakże wielkim jest twój Pan, Izraelu. Nie masz takiego, który by Mu powiedział: „Zrób to!”, ani łona, które by Go wydało. On uczynił niezmierzone otchłanie, ponad którymi unasza się, kędy chce. On z ciemności wydobywa światło, a z prochu ziemi — twory głos wydające. + +On srogie lwy ma za szarańczę, ogromnego słonia waży za nic, a wieloryb jest przy Nim jak niemowlę. + +Jego trójbarwny łuk dzieli niebiosa na dwie części i opiera się na krańcach ziemi. Gdzież jest brama, która by Mu dorównała wielkością? Na grzmot Jego wozu narody truchleją i nie masz pod słońcem, co ostałoby się przed Jego migotliwymi strzałami. + +Jego oddechem jest wiatr północny, który otrzeźwia zemdlałe drzewa, a Jego dmuchnięciem jest chamzim, który pali ziemię. + +Kiedy wyciągnie rękę swoją nad wody, woda staje się kamieniem. On przelewa morza na nowe miejsce jak niewiasta kwas do dzieży. On rozdziera ziemię niby zbutwiałe płótno, a łyse szczyty gór nakrywa srebrnym śniegiem. + +On w pszenicznym ziarnie chowa sto innych ziarn i sprawia, że lęgną się ptaki. On z sennej poczwarki wydobywa złotego motyla, a ludzkim ciałom w grobach każe oczekiwać na zmartwychwstanie… + +Zasłuchani w śpiew wioślarze podnieśli wiosła i purpurowy statek królewski z wolna płynął sam z biegiem rzeki. Nagle Herhor podniósł się i zawołał: + +— Skręcić do Memfis!… + +Wiosła uderzyły, statek zawrócił w jednym miejscu i z szumem zaczął wdzierać się w górę wody. Za nim goniła stopniowo milknąca pieśń Sary: + +— On widzi ruch serca mszycy i ukryte ścieżki, po których chadza najsamotniejsza myśl ludzka. Lecz nie masz takiego, który by Jemu spojrzał w serce i odgadł Jego zamiary. + +Przed blaskiem Jego szat wielkie duchy zasłaniają swoje oblicza. Przed Jego spojrzeniem bogowie potężnych miast i narodów skręcają się i schną jako liść zwiędły. + +On jest mocą, On jest życiem, On jest mądrością, On twój Pan, twój Bóg, Izraelu!… + +— Dlaczego wasza dostojność kazałeś odsunąć nasz statek? — zapytała czcigodna Nikotris. + +— Czy wiesz, pani, co to jest za pieśń?… — odparł Herhor w języku zrozumiałym tylko dla kapłanów. — Przecież ta głupia dziewczyna na środku Nilu śpiewa modlitwę, którą wolno odmawiać tylko w najtajemniejszym przybytku naszych świątyń… + +— Więc to jest bluźnierstwo?… + +— Szczęście, że na tym statku znajduje się tylko jeden kapłan — mówił minister. — Ja tego nie słyszałem, a choćbym słyszał, zapomnę. Lękam się jednak, czy bogowie nie położą ręki na tej dziewczynie. + +— Ale skądże ona zna tą straszną modlitwę?… Przecież Ramzes jej nie mógł nauczyć?… + +— Książę nic nie winien. Ale nie zapominaj, pani, że Żydzi niejeden taki skarb wynieśli z naszego Egiptu. Dlatego między wszystkimi narodami ziemi traktujemy ich jak świętokradców. + +Królowa wzięła za rękę arcykapłana. + +— Ale memu synowi — szeptała, patrząc mu w oczy — nie stanie się nic złego?… + +— Ręczę pani, że nikomu nie stanie się nic złego, skoro ja nie słyszałem i nie wiem… Ale księcia trzeba rozdzielić z tą dziewczyną… + +— Łagodnie rozdzielić!… prawda, namiestniku? — pytała matka. + +— Jak najłagodniej, jak najnieznaczniej, ale trzeba… Zdawało mi się — mówił arcykapłan jakby do siebie — że wszystko przewidziałem… Wszystko, z wyjątkiem procesu o bluźnierstwo, który przy tej dziwnej kobiecie wisi nad następcą tronu!… + +Herhor zamyślił się i dodał: + +— Tak, czcigodna pani! Można śmiać się z wielu naszych przesądów; niemniej prawdą jest, że syn faraona nie powinien łączyć się z Żydówką. + + + +Rozdział XVII + +Od owego wieczoru, kiedy Sara śpiewała w łódce; statek dworski już nie ukazywał się na Nilu, a książę Ramzes począł nudzić się na dobre. + +Nadchodził miesiąc Mechir, grudzień. Wody opadały niżej, ziemia rozlegała się coraz szerzej, trawa była co dzień wyższa i gęstsza, a wśród niej, jak barwne iskry, zapalały się kwiaty przerozmaitych kolorów, niezrównanego zapachu. Niby wyspy na zielonym morzu ukazywały się w ciągu jednego dnia kwieciste kępy: białe, niebieskie, żółte, różowe albo pstre kobierce, z których dyszała woń upajająca. + +Mimo to książę nudził się, a nawet — czegoś lękał. Od wyjazdu ojca sam nie był w pałacu i nikt stamtąd u niego, nie wyłączając Tutmozisa, który po ostatniej rozmowie przepadł jak wąż w trawie. Czy szanowano jego samotność, czy chciano mu dokuczyć, czy wprost lękano się odwiedzać księcia dotkniętego niełaską?… Ramzes nie wiedział. + +„A może ojciec i mnie odsunie od tronu, jak starszych braci?…” — myślał niekiedy następca i pot występował mu na czoło, a nogi ziębły. + +Co on począłby w takim razie? + +W dodatku — Sara była niezdrowa: chudła, bladła, wielkie oczy zapadały się, czasem z rana narzekała na mdłości. + +— Pewnie kto czary rzucił na niebogę!… — jęczała chytra Tafet, której książę nie mógł znosić za jej gadulstwo i bardzo mizerne praktyki. + +Parę razy na przykład widział następca, że Tafet wieczorami wyprawiała do Memfis ogromne kosze z jadłem, bielizną, nawet z naczyniami. Na drugi zaś dzień wniebogłosy narzekała, że w domu brak mąki, wina lub garnków. Od czasu bowiem, jak następca sprowadził się na folwark, wychodziło dziesięć razy więcej różnych produktów niż dawniej. + +„Jestem pewny — myślał Ramzes — że ta gadatliwa jędza okrada mnie dla swoich Żydów, którzy w dzień znikają z Memfisu, ale w nocy roją się po najbrudniejszych zaułkach jak szczury!…” + +W tych czasach jedyną rozrywką księcia było przypatrywać się zbieraniu daktyli. + +Nagi chłop stawał pod wysoką, bezgałęzistą palmą, otaczał pień i siebie sznurem, jak luźną obręczą, i wchodził na drzewo piętami, całym ciałem odsadzony w tył. Sznur zaś utrzymywał go, przyciskając do drzewa. Potem sznurową obręcz posuwał na pniu o kilka cali wyżej, wspinał się, znowu posuwał sznur i w ten sposób, ciągle narażając się na złamanie karku, właził niekiedy o parę piętr wysoko, na szczyt, gdzie rosła kępa dużych liści i daktyle. + +Świadkiem tych ćwiczeń gimnastycznych był nie tylko książę, ale i dzieci żydowskie. Z początku nie było ich. Potem między krzakami i spoza muru zaczęły wychylać się kędzierzawe główki i czarne, błyszczące oczy. Potem spostrzegłszy, że książę nie płoszy ich, dzieci wyszły ze swych ukryć i bardzo powoli zbliżyły się do obrywanego drzewa. Najśmielsza dziewczynka podniosła z ziemi piękny daktyl i podała go Ramzesowi. Jeden z chłopców zjadł sam najmniejszy daktyl, a następnie dzieci poczęły już to same jeść, już częstować księcia owocami. Z początku przynosiły mu najlepsze, później gorsze, w końcu całkiem zepsute. + +Przyszły władca świata zamyślił się i rzekł w duchu: + +„Oni wszędzie wlezą i zawsze tak mnie będą częstować: dobrym na przynętę, zepsutym na podziękowanie!…” + +Wstał i odszedł pochmurny, a dziatwa Izraela, jak rój ptaków, rzuciła się na pracę egipskiego chłopa, który wysoko, nad ich głowami, nucił piosenkę nie myśląc ani o swoich kościach, ani o tym, że zbiera nie dla siebie. + +Niezrozumiała choroba Sary, częste jej łzy, zanikanie wdzięków, a nade wszystko Żydzi, którzy przestawszy się kryć, coraz głośniej gospodarowali na folwarku, do reszty obmierziły księciu ten piękny zakątek ziemi. Nie pływał już czółnem, nie polował, nie patrzył na zbieranie daktylów, lecz pochmurny błąkał się po ogrodzie lub z tarasu śledził zamek królewski. + +Nie wezwany, nigdy nie wróciłby do dworu, ale już zaczął myśleć o wyjeździe do dóbr położonych w Dolnym Egipcie, obok morza. + +W takim nastroju ducha znalazł go Tutmozis, który pewnego dnia na paradnym dworskim statku przyjechał do następcy z wezwaniem od faraona. + +Jego świątobliwość wracał z Tebów i pragnął, ażeby następca tronu wyjechał naprzeciw powitać go. + +Książę drżał, bladł i rumienił się, gdy czytał łaskawy list pana i władcy. Był tak wzruszony, że nawet nie zauważył nowej kolosalnej peruki Tutmozisa, wydającej ze siebie piętnaście różnych zapachów, nie spostrzegł jego tuniki i płaszcza, delikatniejszego od mgły, ani sandałów zdobnych złotem i paciorkami. + +Po niejakim czasie Ramzes ochłonął i nie patrząc na Tutmozisa rzekł: + +— Cóżeś tak dawno nie był u mnie? Czy przestraszyła cię niełaska, w jaką wpadłem?… + +— Bogowie! — zawołał elegant. — A kiedyżeś ty był w niełasce i u kogo? Każdy goniec jego świątobliwości zapytywał, jak się miewasz; zaś czcigodna pani Nikotris i jego dostojność Herhor kilka razy podpływali do twego domu licząc, że zrobisz ku nim choć sto kroków, gdy oni zrobili parę tysięcy… O wojsku już nie wspominam. Żołnierze twoich pułków jak palmy milczą podczas musztry i nie wychodzą z koszar, a dostojny Patrokles ze zmartwienia całe dnie pije i klnie… + +A więc książę nie był w niełasce, a jeżeli i był, to już się skończyła!… Ta myśl podziałała na Ramzesa jak puchar dobrego wina. Szybko wykąpał się i namaścił, włożył nową bieliznę, wojskowy kaftan i hełm z piórami i poszedł do Sary, która, blada, leżała pod opieką Tafet. + +Sara aż krzyknęła, zobaczywszy księcia tak ubranego. Usiadła i schwyciwszy go rękoma za szyję, poczęła szeptać: + +— Ty odjeżdżasz, panie mój?… Ty już nie wrócisz!… + +— A to dlaczego? — zdziwił się następca. — Czyliż raz odjeżdżałem i wracałem?… + +— Pamiętam cię tak samo odzianym tam… w naszej dolince… — mówiła Sara. — O, gdzież te czasy!… Tak prędko przeszły, a tak dawno minęły. + +— Ależ wrócę i przywiozę ci najznakomitszego lekarza. + +— Po co?… — wtrąciła Tafet. — Ona jest zdrowa, pawica moja… jej trzeba tylko odpocząć… A lekarze egipscy wpędzą ją w prawdziwą chorobę… + +Książę nawet nie spojrzał na gadatliwą kobietę. + +— To był mój najszczęśliwszy miesiąc z tobą — mówiła Sara, tuląc się do Ramzesa — ale nie przyniósł mi szczęścia. + +Na statku królewskim zatrąbiono, powtarzając sygnał dany w górze rzeki. + +Sara wstrząsnęła się. + +— O, czy słyszysz, panie, te straszne głosy?… Słyszysz i uśmiechasz się… i biada mi, wyrywasz się z moich objęć… Kiedy trąbki wołają, nic cię nie zatrzyma, a już najmniej twoja niewolnica…. + +— Chciałażbyś, ażebym zawsze słuchał gdakania kur folwarcznych?… — przerwał zniecierpliwiony książę. — Bądź zdrowa i wesoło czekaj na mnie… + +Sara wypuściła go z objęć i spojrzała tak żałośnie, że następca złagodniał i pogłaskał ją. + +— No, bądźże spokojna… — mówił. — Boisz się głosu naszych trąb… Alboż one wtedy złą były wróżbą?… + +— Panie — odezwała się Sara — ja wiem, że oni cię tam zatrzymają… Więc zrób mi ostatnią łaskę… Dam ci — mówiła szlochając — dam ci klatkę gołąbków… One tu urodziły się i porosły… Więc… ile razy wspomnisz o słudze twej, otwórz klatkę i wypuść jednego ptaka… On mi wiadomość przyniesie od ciebie, a ja… ucałuję go… upieszczę, jak… jak… No, już idź! + +Książę uścisnął ją i wyszedł do statku, polecając swemu Murzynowi, aby zaczekał na gołębie Sary i dopędził go w lekkim czółnie. + +Na widok następcy odezwały się bębny i piszczałki, a osada podniosła wielki krzyk. Znalazłszy się między żołnierzami, książę głęboko odetchnął i przeciągnął ręce, jakby uwolnione z powrozów. + +— No — rzekł do Tutmozisa — dokuczyły mi już i baby, i Żydzi… Ozyrysie!… lepiej każ mnie natychmiast upiec przy wolnym ogniu, ale nie osadzaj drugi raz na folwarku. + +— Tak — potwierdził Tutmozis — miłość jest jak miód: ze smakiem można jej kosztować, ale niepodobna — kąpać się w niej. Brr!… aż mnie ciarki przechodzą, kiedy pomyślę, żeś blisko dwa miesiące spędził karmiony pocałunkami wieczór, daktylami z rana, a oślim mlekiem w południe… + +— Sara jest bardzo dobra dziewczyna — wtrącił książę. + +— Ja też nie mówię o niej, tylko o tych Żydach, którzy obsiedli folwark jak papirus moczary. Czy widzisz, że jeszcze wyglądają za tobą, a może nawet zasyłają ci pozdrowienia — prawił pochlebca. + +Książę z niechęcią odwrócił się w inną stronę, a Tutmozis wesoło mrugnął na oficerów, jakby chciał im dać do zrozumienia, że Ramzes nieprędko rzuci ich towarzystwo. + +Im bardziej posuwali się w górę rzeki, tym gęściej było ludu na obu brzegach i czółen na Nilu, tym więcej płynęło kwiatów, wieńców i bukietów rzucanych pod statek faraona. + +O milę za Memfisem stały ciżby z chorągwiami, bogami i muzyką i rozlegał się wielki gwar, podobny do zgiełku burzy. + +— Otóż i jego świątobliwość! — zawołał radośnie Tutmozis. + +Oczom patrzących ukazał się jedyny widok. Środkiem szerokiego zakrętu płynęła ogromna łódź faraona, z przodem podniesionym jak łabędź. Z prawej i lewej strony, niby dwa olbrzymie skrzydła, sunęły niezliczone łódki poddanych, a z tyłu, niby bogaty wachlarz, roztaczał się orszak władcy Egiptu. + +Kto żył — krzyczał, śpiewał, klaskał lub rzucał kwiaty do stóp panu, którego nawet nikt nie widział. Dość było, że nad złocistym namiotem i pękami strusich piór powiewała czerwono-niebieska chorągiew, znak obecności faraona. + +Ludzie w łódkach byli jak pijani, ludzie na brzegu jak oszaleli. Co chwilę jakieś czółno potrącało lub wywracało inne i ktoś wpadał w wodę, z której na szczęście uciekły krokodyle spłoszone niebywałym hałasem. Na brzegach popychano się, nikt bowiem nie patrzył na sąsiada, na ojca, na dziecko, ale obłąkane oczy wlepiał w złocisty dziób łodzi i namiot królewski. Nawet ludzie tratowani, kórym rozhukany tłum bezmyślnie gniótł żebra i skręcał stawy, nie mieli innego okrzyku nad ten: + +— Żyj wiecznie, władco nasz!… Świeć, słońce Egiptu!… + +Szał powitalny niebawem udzielił się i łodzi następcy tronu: oficerowie, żołnierze i wioślarze, zbici w jeden tłum, krzyczeli na wyścigi, a Tutmozis, zapominając o następcy tronu, wdarł się na wysoki przód statku i o mało nie wleciał w wodę. + +Wtem z królewskiej łodzi zatrąbiono i po chwili odpowiedziała trąbka ze statku Ramzesa. Drugi sygnał i — czółno następcy przybiło do wielkiej łodzi faraona. + +Jakiś urzędnik wezwał Ramzesa. Między statki rzucono cedrowy mostek z rzeźbionymi poręczami i — książę znalazł się wobec ojca. + +Widok faraona czy burza okrzyków huczących dokoła tak oszołomiły księcia, że nie mógł wypowiedzieć ani słowa. Upadł ojcu do nóg, a pan świata przycisnął go do swej boskiej piersi. + +W chwilę później podniesiono boczne ściany namiotu i cały lud z obu brzegów Nilu ujrzał swego władcę na tronie, a na najwyższym stopniu klęczącego, z głową na ojcowskich piersiach, księcia Ramzesa. + +Stała się taka cisza, że było słychać szelest chorągiewek na statkach. I nagle wybuchnął ogromny krzyk, większy aniżeli wszystkie dotychczasowe. Uczcił nim lud egipski pojednanie ojca z synem, pozdrawiał obecnego, witał przyszłego pana. + +Jeżeli ktokolwiek rachował na niesnaski w świętej rodzinie faraona, mógł dziś przekonać się, że nowa gałąź królewska mocno trzyma się pnia. + +Jego świątobliwość wyglądał bardzo mizernie. Po czułym przywitaniu syna kazał mu usiąść obok tronu i rzekł: + +— Dusza moja rwała się do ciebie, Ramzesie, tym goręcej, im lepsze miałem wieści o tobie. Dziś widzę, że jesteś nie tylko młodzianem o lwim sercu, ale i mężem pełnym roztropności, który umie oceniać własne postępki, potrafi hamować się i ma poczucie interesów państwowych. + +A gdy wzruszony książę milczał i całował ojcowskie nogi, pan mówił dalej: + +— Dobrze postąpiłeś, zrzekając się dwu pułków greckich, należy ci się bowiem korpus Menfi, którego od dzisiaj jesteś wodzem… + +— Ojcze mój!… — szepnął drżący następca. + +— Nadto, w Dolnym Egipcie, z trzech stron otwartym na ataki nieprzyjaciół, potrzebny mi jest mąż dzielny i rozumny, który by wszystko dokoła widział, rozważył w sercu swoim i szybko działał w nagłych wypadkach. Z tego powodu, w tamtej połowie królestwa, ciebie mianuję moim namiestnikiem. + +Ramzesowi obfite łzy popłynęły z oczu. Żegnał nimi swoją młodość, witał władzę, do której od wielu lat z tęsknością i niepokojem zwracała się jego dusza. + +— Jestem już człowiek zmęczony i schorzały — mówił władca — i gdyby nie troska o twój młodociany wiek i przyszłość państwa, dziś jeszcze prosiłbym wiecznie żyjących przodków, aby mnie odwołali do swej chwały. Lecz z każdym dniem jest mi ciężej, i dlatego, Ramzesie, zaczniesz już podzielać ze mną brzemię władzy. Jak kokosz uczy swoje pisklęta wyszukiwać ziarn i chronić się przed jastrzębiem, tak ja nauczę ciebie pełnej trudów sztuki rządzenia państwem i śledzenia obrotów nieprzyjaciół. Obyś z czasem padł na nich jak orzeł na płoche kuropatwy! + +Łódź królewska i jej strojny orszak przybiły pod pałac. Strudzony pan wsiadł do lektyki, a w tej chwili do następcy zbliżył się Herhor. + +— Pozwól, dostojny książę — odezwał się — abym był pierwszym z tych, którzy radują się twoim wyniesieniem. Obyś z równym szczęściem przewodził wojskom, jak rządził najważniejszą prowincją państwa na chwałę Egiptu. + +Ramzes mocno uścisnął mu rękę. + +— Tyś to zrobił, Herhorze? — spytał. + +— To ci się należało — odparł minister. + +— Masz moją wdzięczność i przekonasz się, że jest coś warta. + +— Jużeś mnie wynagrodził, mówiąc tak — odpowiedział Herhor. + +Książę chciał odejść, Herhor jeszcze go zatrzymał. + +— Małe słówko — rzekł. — Ostrzeż, następco, jedną z twych kobiet, Sarę, ażeby nie śpiewała pieśni religijnych. + +A gdy Ramzes patrzył na niego zdziwiony, dodał: + +— Wtedy, podczas przejażdżki na Nilu, dziewczyna ta śpiewała nasz najświętszy hymn, którego ma prawo słuchać tylko faraon i arcykapłani. Biedne dziecko mogło ciężko odpokutować za swoją umiejętność śpiewu i nieświadomość o tym, co śpiewa. + +— Więc ona popełniłaby bluźnierstwo?… — spytał zmieszany książę. + +— Mimowolne — odpowiedział arcykapłan. — Na szczęście, tylko ja słyszałem i sądzę, że między tą pieśnią i naszym hymnem jest podobieństwo bardzo odległe. W każdym razie niech jej już nigdy nie powtarza. + +— No i powinna się oczyścić — wtrącił książę. — Czy dość będzie dla cudzoziemki, jeżeli ofiaruje świątyni Izydy trzydzieści krów?… + +— Owszem, niech ofiaruje — odparł Herhor z lekkim grymasem. — Bogowie nie obrażają się za dary… + +— Ty zaś, szlachetny panie — mówił Ramzes — racz przyjąć cudowną tarczę, którąm dostał od mego świętego dziada… + +— Ja?… tarczę Amenhotepa?… — zawołał wzruszony minister. — Czyliżem jej godzien?… + +— Mądrością dorównywasz memu dziadowi, a stanowiskiem dorównasz. + +Herhor milcząc złożył głęboki ukłon. Owa złota tarcza wysadzona drogimi kamieniami, oprócz wielkiej wartości pieniężnej, miała jeszcze znaczenie amuletu; była więc królewskim darem. + +Ale bardziej doniosłe znaczenie miały słowa księcia, że — Herhor stanowiskiem dorówna Amenhotepowi. Amenhotep był teściem faraona… Czyby następca już zdecydował się poślubić córkę jego, Herhora?… + +Było to ulubione marzenie ministra i królowej Nikotris. Trzeba jednak przyznać, że Ramzes mówiąc o przyszłych dostojeństwach Herhora bynajmniej nie myślał o żenieniu się z jego córką, lecz — o daniu mu nowych urzędów, których było pełno w świątyniach i przy dworze. + + + +Rozdział XVIII + +Od dnia kiedy został namiestnikiem Dolnego Egiptu, zaczęło się dla Ramzesa życie niesłychanie uciążliwe, jakiego nie domyślał się nawet, pomimo że urodził się i wyrósł wśród królewskiego dworu. + +Wprost tyranizowano go, a katami byli interesanci różnych gatunków i rozmaitych klas społecznych. + +Już w pierwszym dniu, na widok tłumu ludzi, którzy, cisnąc się i popychając, mimowolnie wydeptywali mu trawniki, łamali drzewa, nawet psuli mur otaczający, następca do swej willi zażądał warty. Ale trzeciego dnia musiał uciec ze swego domu w obręb właściwego pałacu, gdzie z powodu gęstej straży, a nade wszystko wysokich murów, dostęp dla zwykłych ludzi był utrudniony. + +W ciągu dekady, poprzedzającej wyjazd, przed oczyma Ramzesa przesunęli się przedstawiciele całego Egiptu, jeżeli nie całego ówczesnego świata. + +Najpierwej puszczano wielkich. Więc przychodzili pozdrawiać go: arcykapłani świątyń, ministrowie, posłowie feniccy, greccy, żydowscy, asyryjscy, nubijscy, których nawet ubiorów nie mógł spamiętać. Dalej szli naczelnicy sąsiednich nomesów, sędziowie, pisarze, wyżsi oficerowie korpusu Menfi i posiadacze ziemscy. + +Ludzie ci nie żądali niczego, wypowiadali tylko swoją radość. Ale książę, słuchając ich od rana do południa i od południa do wieczora, czuł zamęt w głowie i drżenie we wszystkich członkach. + +Potem przyszli reprezentanci niższych klas z darami: kupcy ze złotem, bursztynem, zagranicznymi tkaninami, pachnidłami i owocami. Potem bankierzy i wypożyczający na procenta. Dalej — architekci z planami nowych budowli, rzeźbiarze z projektami posągów i płaskorzeźb, kamieniarze, fabrykanci naczyń glinianych, stolarze zwyczajni i ozdobni, kowale, giserzy, garbarze, winiarze, tkacze, nawet paraszytowie, którzy otwierali ciała zmarłych. + +Jeszcze nie skończyła się procesja hołdowników, a już nadciągnęła armia proszących. Inwalidzi, wdowy i sieroty po oficerach domagali się pensji; szlachetni panowie — dworskich urzędów dla synów. Inżynierowie przynosili projekta nowych sposobów irygacji, lekarze środki przeciw wszelkim chorobom, wróżbici horoskopy. Krewni więźniów podawali prośby o zmniejszenie kary, skazani na śmierć o darowanie życia, chorzy błagali, aby następca dotknął ich lub udzielił im swej śliny. + +Zgłaszały się wreszcie piękne kobiety tudzież matki dorodnych córek, pokornie i natrętnie prosząc, aby namiestnik przyjął je do swego domu. Niektóre oznaczały wysokość żądanej pensji, zachwalały swoje dziewictwo i talenta. + +Po dziesięciu dniach przypatrywania się co chwilę nowym osobom i twarzom i wysłuchiwania próśb, które zaspokoić mógłby chyba majątek całego świata i boska potęga, książę Ramzes wyczerpał się. Nie mógł sypiać, był tak rozdrażniony, że irytował go brzęk muchy, i chwilami nie rozumiał: o czym mówią do niego? + +W tym położeniu znowu Herhor przyszedł mu z pomocą. Możnym kazał zapowiedzieć, że książę już nie przyjmuje interesantów, a na lud, który, mimo kilkukrotnych wezwań do rozejścia się, wciąż czekał, wysłał kompanię numidyjskich żołnierzy z kijami. Tym udało się bez porównania łatwiej aniżeli Ramzesowi zadowolnić ludzką pożądliwość. Zanim bowiem minęła godzina, interesanci znikli z placu niby mgła, a ten i ów przez parę dni następnych okładał wodą głowę lub inną rozbitą część ciała. + +Po tej próbie piastowania najwyższej władzy książę uczuł głęboką wzgardę dla ludzi i wpadł w apatię. + +Dwa dni leżał na kanapie, z rękoma pod głową, bezmyślnie patrząc w sufit. Już nie dziwił się, że jego świątobliwy ojciec przepędza czas pod ołtarzami bogów, lecz nie mógł pojąć, jakim sposobem Herhor daje sobie radę z nawałem podobnych interesów, które, jak burza, nie tylko przewyższają siły człowieka, lecz nawet mogą zmiażdżyć. + +„W jaki sposób przeprowadzić tu swoje plany, jeżeli tłum interesantów pęta naszą wolę, pożera myśli, wypija krew?… Po dziesięciu dniach jestem chory, po roku chyba bym ogłupiał!… Na tym urzędzie niepodobna robić żadnych projektów, lecz po prostu bronić się od szaleństwa…” + +Był tak zatrwożony bezsilnością na stanowisku władcy, że — wezwał Herhora i jękliwym głosem opowiedział mu swoje strapienie. + +Mąż stanu z uśmiechem słuchał biadań młodego sternika nawy państwowej, wreszcie rzekł: + +— Czy wiesz, panie, że ten ogromny pałac, w którym mieszkamy, wzniósł tylko jeden budowniczy, imieniem Senebi, i w dodatku — umarł przed ukończeniem go?… A z pewnością zrozumiesz: dlaczego wiecznie żyjący ten architekt mógł wykonać swój plan, nigdy nie zmęczywszy się i zawsze mając wesoły umysł. + +— Ciekawym?… + +— Oto on sam nie robił wszystkiego; nie ciosał belek i kamieni, nie wygniatał cegły, nie nosił jej na rusztowania, nie układał i nie spajał. On tylko wymalował plan, a jeszcze i do tego miał pomocników. + +Ty zaś, książę, wszystko chciałeś wykonać sam; sam wysłuchać i załatwić wszelkie interesa. To przechodzi człowiecze siły. + +— Jakże miałem robić inaczej, jeżeli między proszącymi znajdowali się niewinnie pokrzywdzeni albo zasługa nie wynagrodzona? Przecież fundamentem państwa jest sprawiedliwość — odparł następca. + +— Ilu książę możesz wysłuchać dziennie bez zmęczenia? — spytał Herhor. + +— No… dwudziestu… + +— Toś szczęśliwy. Ja słucham najwyżej sześciu lub dziesięciu, lecz nie są nimi interesanci, tylko — wielcy pisarze, nadzorcy i ministrowie. Każdy z nich nie donosi mi drobiazgów, lecz rzeczy najważniejsze, jakie dzieją się: w armii, w dobrach faraona, w sprawach religijnych, w sądach, w nomesach, w ruchach Nilu. Dlatego zaś nie donoszą mi błahostek, że każdy z nich, zanim przyszedł do mnie, musiał wysłuchać dziesięciu pisarzy mniejszych. Każdy mniejszy pisarz i dozorca zebrał wiadomości od dziesięciu podpisarzy i poddozorców, a tamci znowu wysłuchali raporty od dziesięciu niższych urzędników. + +Tym sposobem ja i jego świątobliwość, rozmawiając tylko z dziesięcioma ludźmi dziennie, wiemy, co ważnego stało się w stu tysiącach punktów kraju i świata. + +Wartownik, który czuwa na kawałku ulicy w Memfis, widzi tylko parę domów. Dziesiętnik zna całą ulicę, setnik oddział miasta, naczelnik całe miasto. Faraon zaś stoi ponad nimi wszystkimi, niby na najwyższym pylonie świątyni Ptah, i widzi nie tylko Memfis, ale jeszcze miasta: Sochem, On, Cherau, Turra, Tetaui, ich okolice i kawałek pustyni zachodniej. + +Z tej wysokości jego świątobliwość nie spostrzega wprawdzie ludzi skrzywdzonych albo nie nagrodzonych, ale dojrzy tłum gromadzących się bez zajęcia robotników. Nie zobaczy żołnierza w szynkowni, ale pozna, czy pułk odbywa musztrę. Nie widzi, co gotuje na obiad jakiś chłop albo mieszczanin, ale dostrzeże pożar zaczynający się w dzielnicy. + +Ten porządek państwowy — mówił ożywiając się Herhor — jest naszą chwałą i potęgą. A kiedy Snofru, jeden z faraonów najpierwszej dynastii, spytał pewnego kapłana, jaki by sobie pomnik wystawić? — ten odpowiedział: + +Wyrysuj, panie, na ziemi kwadrat i połóż na nim sześć milionów głazów — one przedstawią lud. Na tej warstwie połóż sześćdziesiąt tysięcy kamieni ociosanych — to będą twoi niżsi urzędnicy. Na tym ułóż sześć tysięcy kamieni wygładzonych — to będą wyżsi urzędnicy. Na tym postaw sześćdziesiąt sztuk pokrytych rzeźbą — to będą twoi najbliżsi doradcy i wodzowie, a na szczycie połóż jedną bryłę ze złotym wizerunkiem słońca — a będziesz ty sam. + +Tak też zrobił faraon Snofru. W ten sposób powstała najstarsza piramida schodowa — rzetelny obraz naszego państwa — z której urodziły się wszystkie inne. Są to budowle niewzruszone, z których szczytu widać krańce świata, a które będą podziwem najodleglejszych pokoleń. + +W takim urządzeniu — ciągnął minister — spoczywa i nasza przewaga nad sąsiadami. Etiopowie byli równie liczni jak my. Lecz ich król sam troszczył się o swoje bydło, sam bił kijem poddanych i ani wiedział, ilu ich ma, ani potrafił zgromadzić ich, gdy wkroczyły nasze wojska. Tam nie było jednej Etiopii, ale wielka gromada ludzi nieuporządkowanych. Więc dzisiaj są naszymi wasalami. + +Książę libijski sam sądzi każdą sprawę, szczególniej między ludźmi bogatymi, i tyle oddaje im czasu, że prawie nie może obejrzeć się za siebie. Toteż, pod jego bokiem, rodzą się całe bandy rozbójników, których my wytępiamy. + +Wiedz jeszcze i o tym, panie, że gdyby w Fenicji był jeden wspólny władca, który by wiedział, co się dzieje, i rozkazywał we wszystkich miastach, kraj ten nie płaciłby nam ani utena danin. A co to za szczęście dla nas, że królowie Niniwy i Babelu mają tylko po jednym ministrze i tak są zmęczeni nawałem spraw, jak ty dzisiaj! Oni wszystko sami chcą widzieć, sądzić i rozkazywać, przez co na sto lat zawikłali sprawy państwa. Lecz gdyby znalazł się jaki nikczemny pisarz egipski, który poszedłby tam, wytłumaczył królom ich błędy w rządzeniu i zaprowadził naszą urzędniczą hierarchię, naszą piramidę, za kilkanaście lat Judea i Fenicja wpadłyby w ręce Asyryjczyków, a za kilkadziesiąt lat — od wschodu i północy, lądem i morzem zwaliłyby się na nas potężne armie, którym moglibyśmy nie dać rady. + +— Więc dzisiaj my napadnijmy ich, korzystając z nieładu! — zawołał książę. + +— Jeszcze nie wyleczyliśmy się z poprzednich naszych zwycięstw — odparł zimno Herhor i zaczął żegnać Ramzesa. + +— Alboż zwycięstwa osłabiły nas?… — wybuchnął następca. — Alboż nie zwieźliśmy skarbów?… + +— A czy nie psuje się topór, którym ścinamy drzewo?… — zapytał Herhor i wyszedł. + +Książę zrozumiał, że wielki minister chce spokoju za wszelką cenę, pomimo że sam jest naczelnikiem armii. + +— Zobaczymy!… — szepnął do siebie. + +Na parę dni przed wyjazdem Ramzes wezwany został do jego świątobliwości. Faraon siedział na fotelu w marmurowej sali, w której nie było nikogo, a czterech wejść strzegły nubijskie warty. + +Obok fotelu królewskiego stał taboret dla księcia i mały stolik założony dokumentami pisanymi na papirusie. Na ścianach były kolorowane płaskorzeźby przedstawiające zajęcia rolne, a w rogach sali sztywne posągi Ozyrysa, z melancholijnym uśmiechem na ustach. + +Kiedy książę na rozkaz ojca usiadł, jego świątobliwość odezwał się: + +— Masz tu, książę, twoje dokumenta, jako wódz i namiestnik. Cóż, podobno pierwsze dni władzy zmęczyły cię?… + +— W służbie waszej świątobliwości znajdę siły. + +— Pochlebca!… — uśmiechnął się pan. — Pamiętaj, że nie chcę, ażebyś się zapracowywał… Baw się, młodość potrzebuje rozrywki… Nie znaczy to jednak, ażebyś nie miał ważnych spraw do załatwienia. + +— Jestem gotów. + +— Po pierwsze… Po pierwsze odkryję ci moje troski. Skarb nasz źle wygląda: dopływ podatków jest co rok mniejszy, osobliwie z Dolnego Egiptu, a rozchody mnożą się… + +Pan zamyślił się. + +— Te kobiety… te kobiety, Ramzesie, pochłaniają bogactwa nie tylko śmiertelnych ludzi, ale i moje. Mam ich kilkaset, a każda chce posiadać jak najwięcej pokojówek, modystek, fryzjerów, niewolników do lektyki, niewolników do pokoju, konie, wioślarzy, nawet swoich ulubieńców i dzieci… Małe dzieci!… Kiedy wróciłem z Tebów, jedna z tych pań, której nawet nie pamiętam, zabiegła mi drogę i prezentując tęgiego trzyletniego chłopaka żądała, abym mu wyznaczył majątek, gdyż ma to być mój syn… Trzyletni syn, czy uważasz, wasza dostojność?… Rzecz prosta, nie mogłem spierać się z kobietą, jeszcze w tak delikatnej sprawie. Ale — człowiekowi szlachetnie urodzonemu łatwiej być uprzejmym aniżeli znaleźć pieniądze na każdą podobną fantazję… + +Pokiwał głową, odpoczął i mówił dalej: + +— Tymczasem moje dochody od początku panowania zmniejszyły się do połowy, szczególniej w Dolnym Egipcie. Pytam się: co to znaczy?… Odpowiadają: lud zubożał, ubyło wielu mieszkańców, morze zasypało pewną przestrzeń gruntów od północy, a pustynia od wschodu, było kilka lat nieurodzajnych, słowem — awantura za awanturą, a w skarbie coraz płycej… + +Proszę cię więc, ażebyś mi wyświetlił tą sprawę. Rozpatrz się, poznaj ludzi dobrze informowanych i prawdomównych i utwórz z nich komisję śledczą. Gdy zaś zaczną składać raporty, nie ufaj zbytecznie papirusowi, ale to i owo sprawdź osobiście. Słyszę, że masz oko wodza, a jeżeli tak jest, jedno spojrzenie nauczy cię, o ile są dokładnymi opowieści członków komisji. Ale nie śpiesz się ze zdaniem, a nade wszystko — nie wygłaszaj go. Każdy ważny wniosek, jaki ci dziś przyjdzie do głowy — zapisz, a po kilku dniach znowu przypatrz się tej samej sprawie i znowu zapisz. To nauczy cię ostrożności w sądach i trafności w ogarnianiu przedmiotów. + +— Stanie się, jak rozkazujesz, wasza świątobliwość — wtrącił książę. + +— Druga misja, którą musisz załatwić, jest trudniejsza. Coś się tam dzieje w Asyrii, co mój rząd zaczyna niepokoić. + +Kapłani nasi opowiadają, że za Morzem Północnym jest piramidalna góra, zwykle okryta zielonością u spodu, śniegiem u szczytu, która ma dziwne obyczaje. Po wielu latach spokoju nagle zaczyna dymić, trząść się, huczeć, a potem wyrzuca z siebie tyle płynnego ognia, ile jest wody w Nilu. Ogień ten kilkoma korytami rozlewa się po jej bokach i na ogromnej przestrzeni rujnuje pracę rolników. + +Otóż Asyria, mój książę, jest taką górą. Przez całe wieki panuje w niej spokój i cisza, lecz nagle zrywa się wewnętrzna burza, nie wiadomo skąd wylewają się wielkie armie i niszczą spokojnych sąsiadów. + +Dziś około Niniwy i Babelu słychać wrzenie: góra dymi. Musisz więc dowiedzieć się: o ile ten dym zwiastuje nawałnicę i — obmyśleć środki zaradcze. + +— Czy potrafię?… — cicho spytał książę. + +— Trzeba nauczyć się patrzeć — mówił władca. — Jeżeli chcesz co dobrze poznać, nie poprzestawaj na świadectwie własnych oczu, ale zapewnij sobie pomoc kilku par cudzych. + +Nie ograniczaj się na sądach samych Egipcjan: bo każdy naród i człowiek ma wyłączny sposób widzenia rzeczy i nie chwyta całej prawdy. Wysłuchaj zatem, co myślą o Asyryjczykach: Fenicjanie, Żydzi, Hetyci i Egipcjanie, i pilnie rozważ w sercu swym — co w ich sądach o Asyrii jest wspólnego. + +Jeżeli wszyscy powiedzą ci, że od Asyrii idzie niebezpieczeństwo, poznasz, że ono idzie. Lecz jeżeli różni mówić będą rozmaicie, także czuwaj, bo mądrość każe przewidywać raczej złe aniżeli dobre. + +— Mówisz, wasza świątobliwość, jak bogowie! — szepnął Ramzes. + +— Stary jestem, a z wysokości tronu widzi się takie rzeczy, jakich nawet nie przeczuwają śmiertelni. Gdybyś słońce zapytał, co sądzi o sprawach świata, opowiedziałoby jeszcze ciekawsze nowiny. + +— Między ludźmi, u których mam zasięgać zdania o Asyrii nie wspomniałeś, ojcze, Greków — wtrącił następca. + +Pan pokiwał głową z dobrotliwym uśmiechem. + +— Grecy!… Grecy!… — rzekł — wielka przyszłość należy do tego narodu. Przy nas są oni jeszcze dziećmi, ale jaka dusza w nich mieszka… + +Pamiętasz ty mój posąg zrobiony przez greckiego rzeźbiarza?… To drugi ja, żywy człowiek!… Miesiąc trzymałem go w pałacu, lecz w końcu — darowałem świątyni w Tebach. Czy uwierzysz: strach mnie zdjął, ażeby ten kamienny *ja* nie powstał ze swego siedzenia i nie upomniał się o połowę rządów… Jakiż by zamęt powstał w Egipcie!… + +Grecy!… Czy ty widziałeś wazy, jakie oni lepią, pałacyki, które budują… Z tej gliny i kamienia wypływa coś, co cieszy moją starość i każe zapominać o chorobie… + +A mowa ich?… O bogowie, wżdy to muzyka i rzeźba, i malowidło… Zaprawdę mówię, że gdyby Egipt mógł kiedy umrzeć jak człowiek, dziedzictwo po nim objęliby Grecy. I jeszcze wmówiliby w świat, że to wszystko jest ich dziełem, a nas — wcale nie było… A jednak są to tylko uczniowie naszych szkół wstępnych: cudzoziemcom bowiem, jak ci wiadomo, nie mamy prawa udzielać wyższych nauk. + +— Mimo to, ojcze, zdajesz się nie ufać Grekom? + +— Bo to szczególny naród: ani Fenicjanom, ani im nie można wierzyć. Fenicjanin, gdy chce, widzi i powie prawdę murowaną, egipską… Ale nigdy nie wiesz: kiedy on chce powiedzieć prawdę? Zaś Grek, prosty jak dziecko, zawsze mówiłby prawdę, ale — tego już nie potrafi. + +Oni cały świat widzą inaczej niż my. W ich dziwnych oczach każda rzecz tak błyszczy, koloryzuje się i mieni jak niebo Egiptu i jego woda. Czy więc można polegać na ich zdaniu? + +Za czasów dynastii tebeńskiej, daleko na północy, było miasteczko Troja, jakich u nas liczy się dwadzieścia tysięcy. Na ten kurnik napadali rozmaite greckie włóczęgi i tak dokuczyli niemnogim mieszkańcom, że ci, po dziesięcioletnich niepokojach, spalili forteczkę i wynieśli się na inne miejsca. + +Zwykła historia bandycka!… Tymczasem, patrz, jakie pieśni śpiewają Grecy o trojańskich walkach. Śmiejemy się z tych cudów i bohaterstw, boć nasz rząd miał dokładne sprawozdania o wypadkach. Widzimy bijące w oczy kłamstwa, a jednak… słuchamy tych pieśni jak dziecko bajek swej niańki, i — nie możemy się od nich oderwać!… + +To są Grecy: urodzeni kłamcy, ale przyjemni, no i mężni. Każdy z nich prędzej poświęci życie, aniżeli powie prawdę. Nie dla interesu, jak Fenicjanie, ale z duchowej potrzeby. + +— A co mam sądzić o Fenicjanach? — spytał następca. + +— To są ludzie mądrzy, wielkiej pracy i odwagi, ale handlarze: dla nich całe życie mieści się w zarobku, byle dużym, największym!… Fenicjanin jest jak woda: wiele przynosi i wiele zabiera, a wciska się wszędzie. Trzeba dawać im jak najmniej, a nade wszystko czuwać, ażeby nie wchodzili do Egiptu szparami, po kryjomu. + +Gdy im dobrze zapłacisz i dasz nadzieję jeszcze większego zarobku, będą wybornymi agentami. To, co dziś wiemy o tajemnych ruchach Asyrii, wiemy przez nich. + +— A Żydzi?… — szepnął książę, spuszczając oczy. + +— Naród bystry, ale posępni fanatycy i urodzeni wrogowie Egiptu. Dopiero gdy poczują na karkach podkuty gwoździami sandał Asyrii, zwrócą się do nas. Bodajby nie za późno. Ale posługiwać się nimi można… Rozumie się, nie tu, tylko w Niniwie i Babelu. + +Faraon był już zmęczony. Więc książę padł przed nim na twarz, a otrzymawszy uściśnienie ojcowskie, udał się do matki. + +Pani siedząc w swym gabinecie tkała cienkie płótno na suknie dla bogów, a jej damy służebne szyły i haftowały odzież albo robiły bukiety. Młody kapłan przed posągiem Izydy palił kadzidło. + +— Przychodzę — rzekł książę — podziękować ci, matko, i pożegnać. + +Królowa powstała i objąwszy syna za szyję, mówiła ze łzami: + +— Jakeś ty się zmienił?… Jesteś już — mężczyzną!… Tak rzadko cię spotykam, że mogłabym zapomnieć twoich rysów, gdybym ich ciągle nie widziała w mym sercu. Niedobry!… Ja tyle razy z najwyższym dostojnikiem państwa jeździłam do folwarku myśląc, że nareszcie przestaniesz mieć urazę, a ty wyprowadziłeś naprzeciw mnie nałożnicę… + +— Przepraszam… przepraszam!… — mówił Ramzes, całując matkę. + +Pani wyprowadziła go do ogródka, w którym rosły osobliwe kwiaty, a gdy zostali bez świadków — rzekła: + +— Jestem kobietą, więc obchodzi mnie kobieta i matka. Czy chcesz wziąć ze sobą tę dziewczynę w podróż?… Pamiętaj, że hałas i ruch, jaki cię będzie otaczał, jej i dziecku może zaszkodzić. Dla kobiet brzemiennych najlepszą jest cisza i spokój. + +— Czy mówisz o Sarze? — spytał zdziwiony Ramzes. — Ona brzemienna?… Nic mi o tym nie wspomniała… + +— Może wstydzi się, może sama nie wie — odparła. — W każdym razie podróż… + +— Ależ ja jej nie mam zamiaru brać!… — zawołał książę. — Tylko… dlaczego ona kryje się przede mną… jakby dziecko nie było moim?… + +— Nie bądźże podejrzliwym!… — zgromiła go pani. — Jest to zwykła wstydliwość młodych dziewcząt… Wreszcie może ukrywała swój stan z obawy, abyś jej nie porzucił?… + +— Przecież nie wezmę jej do mego dworu! — przerwał książę z taką niecierpliwością, że oczy królowej uśmiechnęły się, ale przysłoniła je rzęsami. + +— No, nie wypada zbyt szorstko odpychać kobiety, która cię kochała. Wiem, że byt jej zapewniłeś. My jej też damy coś od siebie. I dziecko królewskiej krwi musi być dobrze wychowane i posiadać majątek… + +— Naturalnie — odparł Ramzes. — Mój pierwszy syn, choć nie będzie posiadał praw książęcych, musi być tak postawiony, abym ja go się nie wstydził ani on nie miał żalu do mnie. + +Po pożegnaniu się z matką Ramzes chciał jechać do Sary i w tym celu wrócił do swoich pokojów. + +Wstrząsały nim dwa uczucia: gniew na Sarę, że ukrywała przed nim powody swej słabości, i — duma, że on ma być ojcem. + +On ojcem!… Tytuł ten nadawał mu powagę, która jakby wspierała jego urzędy: wodza i namiestnika. Ojciec — to już nie młodzieniaszek, który z szacunkiem musi patrzeć na ludzi starszych od siebie. + +Książę był zachwycony i rozrzewniony. Chciał zobaczyć Sarę, zgromić ją, a potem uściskać i obdarować. Gdy jednak wrócił do swojej części pałacu, zastał dwu nomarchów z Dolnego Egiptu, którzy przyszli zdać mu raport o nomesach. A gdy wysłuchał ich, był już zmęczony. Nadto miał u siebie wieczorne przyjęcie, na które nie chciał się spóźnić. + +„I znowu u niej nie będę — myślał. — Biedna dziewczyna, nie widziała mnie blisko dwie dekady…” + +Wezwał Murzyna. + +— Masz ty tą klatkę, którą dała ci Sara wówczas, kiedyśmy witali jego świątobliwość? + +— Jest — odparł Murzyn. + +— Weźże z niej gołębia i zaraz wypuść. + +— Gołębie już zjedzone. + +— Kto je zjadł?… + +— Wasza dostojność. Powiedziałem kucharzowi, że ptaki te pochodzą od pani Sary; więc on tylko dla waszej dostojności robił z nich pieczenie i pasztety. + +— A niechże was krokodyl pożre! — zawołał skłopotany książę. + +Kazał przyjść do siebie Tutmozisowi i jego natychmiast wysłał do Sary. Opowiedział mu historią z gołębiami i ciągnął: + +— Zawieź jej szmaragdowe zausznice, bransolety na nogi i ręce i dwa talenty. Powiedz, że gniewam się, iż ukrywała przede mną ciążę, ale jej przebaczę, gdy dziecko będzie zdrowe i ładne. Jeżeli zaś urodzi chłopca, dam jej drugi folwark!… — zakończył, śmiejąc się. + +— Ale, ale… namów ją też, aby odsunęła od siebie choć trochę Żydów, a przyjęła choć paru Egipcjan i Egipcjanek. Nie chcę, aby mój syn przyszedł na świat w tym towarzystwie i może jeszcze bawił się z żydowskimi dziećmi. Nauczyliby go podawać ojcu najgorsze daktyle!… + + + +Rozdział XIX + +Cudzoziemska dzielnica w Memfisie leżała w północno-wschodnim rogu miasta, blisko Nilu. Liczono tam kilkaset domów i kilkanaście tysięcy mieszkańców: Asyryjczyków, Żydów, Greków, najwięcej Fenicjan. + +Był to cyrkuł zamożny. Główną arterię tworzyła ulica szeroka na trzydzieści kroków, dość prosta, wybrukowana płaskimi kamieniami. Po obu stronach wznosiły się domy ceglane, piaskowcowe lub wapienne, wysokie na trzy do pięciu pięter. W piwnicach były składy materiałów surowych, na parterach sklepy, na pierwszych piętrach mieszkania ludzi zamożnych, wyżej warsztaty tkackie, szewckie, jubilerskie, najwyżej — ciasne lokale wyrobników. + +Budynki tej dzielnicy, jak zresztą w całym mieście, były przeważnie białe. Można jednak było widzieć kamienice zielone jak łąka, żółte jak łan pszenicy, niebieskie jak niebo lub czerwone jak krew. + +W wielu zaś domach ściany frontowe były ozdobione obrazami przedstawiającymi zajęcia mieszkańców. + +Na domu jubilera długie szeregi rysunków opiewały, że: jego właściciel wyrobione przez siebie łańcuchy i bransolety sprzedawał królom obcych narodów i obudzał ich podziw. Ogromny pałac kupca pokryty był malowidłami opowiadającymi trudy i niebezpieczeństwa życia handlowego. Na morzu chwytają człowieka straszne potwory z rybimi ogonami — w pustyni skrzydlate i ogniem ziejące smoki, a na dalekich wyspach trapią go olbrzymy, których sandał większy bywa od fenickiego okrętu. + +Lekarz na ścianie swojej pracowni przedstawiał osoby, które dzięki jego pomocy odzyskiwały utracone ręce i nogi, nawet zęby i młodość. Na budynku zaś, zajętym przez władze administracyjne dzielnicy, widać było — beczkę, do której ludzie rzucali złote pierścienie, pisarza, któremu ktoś szeptał do ucha, i rozciągniętego na ziemi penitenta, któremu dwaj inni ludzie bili skórę. + +Ulica była pełna. Wzdłuż ścian mieścili się lektykarze, wachlarzownicy, posłańcy i robotnicy, gotowi ofiarować swoją pracę. Środkiem ciągnął się nieprzerwany łańcuch towarów dźwiganych przez tragarzy, osłów lub woły zaprzęgnięte do wozów. Na chodnikach snuli się wrzaskliwi przekupnie świeżej wody, winogron, daktylów, wędzonych ryb, a między nimi kramarze, kwiaciarki, muzykanci i różnego rodzaju sztukmistrze. + +W tym ludzkim potoku, który płynął, roztrącał się, sprzedawał i kupował, krzycząc rozmaitymi głosami, wyróżniali się policjanci. Każdy miał brunatną koszulę do kolan, gołe nogi, fartuszek w niebieskie i czerwone pasy, krótki miecz przy boku i potężny kij w garści. Urzędnik ten spacerował po chodniku, niekiedy porozumiewał się ze swoim kolegą, najczęściej jednak stawał na przydrożnym kamieniu, ażeby lepiej ogarnąć tłum przelewający się u stóp jego. + +Wobec takiej czujności złodzieje uliczni musieli działać bardzo roztropnie. Zwykle dwaj rozpoczynali między sobą bitwę, a gdy zebrał się tłum i policjanci okładali kijami zarówno swarzących się, jak i widzów, inni towarzysze kunsztu — kradli. + +Prawie we środku ulicy stał zajazd Fenicjanina z Tyru, Asarhadona, w którym dla łatwiejszej kontroli byli obowiązani mieszkać wszyscy przyjeżdżający spoza granic Egiptu. Był to wielki dom kwadratowy, z każdego boku miał po kilkanaście okien i nie stykał się z innymi, więc można było obchodzić go i podglądać ze wszystkich stron. Nad główną bramą wisiał model okrętu, na frontowej ścianie były obrazy przedstawiające jego świątobliwość Ramzesa XII, jak składa bogom ofiary lub roztacza opiekę nad cudzoziemcami, między którymi Fenicjanie odznaczali się dużym wzrostem i mocno czerwoną barwą. + +Okna były wąskie, zawsze otwarte i tylko w miarę potrzeby zasłaniane roletami z płótna lub kolorowych pręcików. Mieszkania gospodarza i podróżnych zajmowały trzy piętra, na dole mieściła się winiarnia i restauracja. Marynarze, tragarze, rzemieślnicy i w ogóle ubożsi podróżni jedli i pili w podwórku, które miało mozaikową posadzkę i płócienne dachy rozwieszone na słupkach, ażeby wszystkich gości można było mieć na oku. Zamożniejsi zaś i lepiej urodzeni ucztowali w galerii otaczającej podwórko. + +W podwórzu zasiadano na ziemi, przy kamieniach zastępujących miejsce stołów. W galeriach, gdzie było chłodniej, znajdowały się stoliki, ławki i krzesła, nawet niskie z poduszek sofy, na których można było drzemać. + +W każdej galerii był wielki stół założony chlebem, mięsiwem, rybami i owocami tudzież kilkugarncowe gliniane stągwie z piwem, winem i wodą. Murzyni i Murzynki roznosili gościom potrawy, usuwali stągwie próżne, dźwigali z piwnic pełne, a czuwający nad stołami pisarze skrupulatnie zapisywali każdy kawałek chleba, każdą główkę czosnku, i kubek wody. Na środku podwórza, na wzniesieniu, stali dwaj dozorcy z kijami, którzy z jednej strony mieli oko na służbę i pisarzy, z drugiej — przy pomocy kija — łagodzili spory między uboższymi gośćmi różnych narodów. Dzięki temu urządzeniu kradzieże i bitwy trafiały się rzadko; częściej nawet w galeriach aniżeli na podwórku. + +Sam gospodarz zajazdu, sławetny Asarhadon, człowiek przeszło pięćdziesięcioletni, szpakowaty, ubrany w długą koszulę i muślinową narzutkę, chodził między gośćmi, aby dojrzeć, czy każdy ma, czego potrzebuje. + +— Jedzcie i pijcie, synowie moi — mówił do greckich marynarzy — bo takiej wieprzowiny i piwa nie ma na całym świecie. Słyszę, pobiła was burza około Rafii?… Powinniście bogom hojną złożyć ofiarę, że was ocalili!… W Memfis przez całe życie można nie widzieć burzy, ale na morzu łatwiej o piorun aniżeli o miedzianego utena… Mam miód, mąkę, kadzidła na święte ofiary, a tam, w kątach, stoją bogowie wszystkich narodów. W moim zajeździe człowiek może być sytym i pobożnym za bardzo małe pieniądze. + +Zawrócił się i wszedł do galerii między kupców. + +— Jedzcie i pijcie, czcigodni panowie — zachęcał, kłaniając się. — Czasy są dobre! Najdostojniejszy następca, oby żył wiecznie, jedzie do Pi-Bastu z ogromną świtą, a z Górnego Królestwa przyszedł transport złota, na czym niejeden z was pięknie zarobi. Mamy kuropatwy, młode gąski, ryby prosto z rzeki i doskonałą pieczeń sarnią. A jakie wino przysłali mi z Cypru!… Niech zostanę Żydem, jeżeli kubek tej rozkoszy nie jest wart dwie drachmy!… Ale — wam, ojcom i dobrodziejom moim, oddam dziś po drachmie. Tylko dziś, ażeby zrobić początek. + +— Daj po pół drachmy kubek, to skosztujemy — odparł jeden z kupców. + +— Pół drachmy?… — powtórzył restaurator. — Pierwej Nil popłynie ku Tebom, aniżeli ja taką słodycz oddam za pół drachmy. Chyba… dla ciebie, panie Belezis, który jesteś perłą Sydonu… Hej, niewolnicy!… a podajcie dobrodziejom naszym większy dzban cypryjskiego… + +Gdy odszedł, kupiec nazwany Belezisem rzekł do swoich towarzyszów: + +— Ręka mi uschnie, jeżeli to wino warte pół drachmy. Ale niech go tam!… Będziemy mieli mniej kłopotu z policją. + +Rozmowa z gośćmi wszelkich narodów i stanów nie przeszkadzała gospodarzowi zważać na pisarzy zapisujących jadło i napitki, na dozorców, którzy pilnowali służbę i pisarzy, a nade wszystko na podróżnego, który, we frontowej galerii usiadłszy z podwiniętymi nogami na poduszkach, drzemał nad garstką daktylów i kubkiem czystej wody. Podróżny ten miał około czterdziestu lat, bujne włosy i brodę kruczej barwy, zadumane oczy i dziwnie szlachetne rysy, których, zdawało się, nigdy gniew nie zmarszczył ani wykrzywiła trwoga. + +„To niebezpieczny szczur!… — myślał gospodarz, patrząc na niego spod oka. — Ma minę kapłana, a chodzi w ciemnej opończy… Złożył u mnie klejnotów i złota za talent, a nie jada mięsa ani nie pije wina… Musi to być wielki prorok albo wielki złodziej!…” + +Na podwórko weszli z ulicy dwaj nadzy psyllowie, czyli poskramiacze wężów, z torbą pełną jadowitego gadu, i zaczęli przedstawienie. Młodszy grał na fujarce, a starszy począł owijać się małymi i dużymi wężami, z których każdy wystarczyłby do rozpędzenia gości z oberży „Pod Okrętem”. Fujarka odzywała się coraz piskliwiej, poskramiacz wyginał się, pienił, drgał konwulsyjnie i ciągle drażnił gady. Wreszcie jeden z wężów ukąsił go w rękę, drugi w twarz, a trzeciego — najmniejszego — zjadł żywcem sam poskramiacz. + +Goście i służba z niepokojem przypatrywali się zabawie poskramiacza. Drżeli, gdy drażnił gady, zamykali oczy, gdy wąż kąsał człowieka. Lecz gdy psyllo zjadł węża — zawyli z radości i podziwu… + +Tylko podróżny z frontowej galerii nie opuścił swoich poduszek, nawet nie raczył spojrzeć na zabawę. A gdy poskramiacz zbliżył się po zapłatę, podróżnik rzucił na posadzkę dwa miedziane uteny, dając mu ręką znak, ażeby się nie zbliżał. + +Przedstawienie ciągnęło się z pół godziny. Gdy psyllowie opuścili dziedziniec, do gospodarza przybiegł Murzyn obsługujący pokoje gościnne i coś szeptał zafrasowany. Potem, nie wiadomo skąd, ukazał się dziesiętnik policyjny i zaprowadziwszy Asarhadona do odległej framugi długo z nim rozmawiał, a czcigodny właściciel zajazdu bił się w piersi, załamywał ręce albo chwytał się za głowę. Nareszcie kopnął Murzyna w brzuch, kazał podać dziesiętnikowi gęś pieczoną i dzban cypryjskiego, a sam zbliżył się do gościa z frontowej galerii, który wciąż zdawał się drzemać, choć oczy miał otwarte. + +— Smutne mam nowiny dla ciebie, zacny panie — rzekł gospodarz, siadając obok podróżnego. + +— Bogowie zsyłają na ludzi deszcz i smutek, kiedy im się podoba — odparł obojętnie gość. + +— Gdyśmy się tu przypatrywali psyllom — ciągnął gospodarz targając szpakowatą brodę — złodzieje dostali się na drugie piętro i wykradli twoje rzeczy… Trzy worki i skrzynię, zapewne bardzo kosztowną!… + +— Musisz zawiadomić sąd o mojej krzywdzie. + +— Po co sąd?… — szepnął gospodarz. — U nas złodzieje mają swój cech… Poślemy po starszego, otaksujemy rzeczy, zapłacisz mu dwudziesty procent wartości i wszystko się znajdzie. Ja mogę ci dopomóc. + +— W moim kraju — rzekł podróżny — nikt nie układa się ze złodziejami, i ja nie będę. Mieszkam u ciebie, tobie powierzyłem mój majątek i ty za niego odpowiadasz. + +Czcigodny Asarhadon zaczął drapać się między łopatki. + +— Człowieku z dalekiej krainy — mówił zniżonym głosem — wy, Hetyci, i my, Fenicjanie, jesteśmy braćmi, więc szczerze radzę ci nie wdawać się z egipskim sądem, bo on ma tylko jedne drzwi: przez które się wchodzi, ale nie ma tych, przez które się wychodzi. + +— Bogowie przez mur wyprowadzą niewinnego — odparł gość. + +— Niewinny!… Kto z nas jest niewinny w ziemi niewoli? — szeptał gospodarz. — Oto spojrzyj — tam dojada gęś dziesiętnik z policji; wyborną gąskę, którą sam chętnie zjadłbym. A wiesz, dlaczego oddałem, sobie od ust odjąwszy, ten frykas?… Bo dziesiętnik przyszedł wypytywać się o ciebie… + +To powiedziawszy, Fenicjanin zezem spojrzał na podróżnego, który jednak ani na chwilę nie utracił spokoju. + +— Pyta mnie — ciągnął gospodarz — pyta mnie dziesiętnik: „Co za jeden jest ten czarny, który dwie godziny siedzi nad garstką daktylów?…” Mówię: Bardzo zacny człowiek, pan Phut. — „Skąd on?…” — Z kraju Chetii, z miasta Harranu; ma tam porządny dom o trzech piętrach i dużo pola. — „Po co on tu przyjechał?” — Przyjechał, mówię, odebrać od jednego kapłana pięć talentów, które jeszcze jego ojciec pożyczył. + +A wiesz, zacny panie — prawił restaurator — co mi na to odpowiedział dziesiętnik?… Te słowa: „Asarhadonie, wiem, że jesteś wiernym sługą jego świątobliwości faraona, masz dobre jadło i niefałszowane wina, dlatego mówię ci — strzeż się!… Strzeż się cudzoziemców, którzy nie robią znajomości, unikają wina i wszelkich uciech i milczą. Ten Phut, harrańczyk, może być asyryjskim szpiegiem.” + +Serce we mnie zamarło, kiedym to usłyszał — ciągnął gospodarz. — Ale ciebie nic nie obchodzi!… — oburzył się widząc, że nawet straszne posądzenie o szpiegostwo nie zamąciło spokoju Chetyjczyka. + +— Asarhadonie — rzekł po chwili gość — powierzyłem ci siebie i mój majątek. Pomyśl więc, aby mi oddano wory i skrzynię, gdyż w przeciwnym razie zaskarżę cię do tego samego dziesiętnika, który zjada gęś przeznaczoną dla ciebie. + +— No… więc pozwól, abym wypłacił złodziejom tylko piętnaście procent wartości twoich rzeczy — zawołał gospodarz. + +— Nie masz prawa płacić. + +— Daj im choć trzydzieści drachm… + +— Ani utena. + +— Daj biedakom choćby dziesięć drachm… + +— Idź w pokoju, Asarhadonie, i proś bogów, ażeby ci rozum przywrócili — odparł podróżny, zawsze z tym samym spokojem. + +Gospodarz zerwał się z poduszek, sapiąc z gniewu. + +„To gadzina!… — myślał. — On nie tylko po dług przyjechał… On tu jeszcze zrobi jakiś interes… Serce mówi mi, że to musi być bogaty kupiec, a może nawet restaurator, który, do spółki z kapłanami i sędziami, otworzy mi gdzie pod bokiem drugi zajazd… Bodaj cię pierwej spalił ogień niebieski!… bodaj cię trąd stoczył!… Skąpiec, oszust, złodziej, na którym uczciwy człowiek nic nie zarobi…” + +Jeszcze zacny Asarhadon nie zdążył uspokoić się z gniewu, gdy na ulicy rozległy się odgłosy fletu i bębenka, a po chwili na podwórze wbiegły cztery prawie nagie tancerki. Tragarze i marynarze powitali je okrzykami radości, a nawet poważni kupcy spod galerii zaczęli przyglądać się ciekawie i robić uwagi nad ich pięknością. Tancerki ruchem rąk i uśmiechami powitały obecnych. Jedna zaczęła grać na podwójnym flecie, druga wtórowała jej na bębenku, a dwie najmłodsze tańczyły dokoła podwórka w taki sposób, że prawie nie było gościa, którego by nie zaczepiły ich muślinowe szale. + +Pijący zaczęli śpiewać, krzyczeć i zapraszać do siebie tancerki, a między pospólstwem wyniknęła zwada, którą jednak dozorcy łatwo uspokoili, podniósłszy do góry swoje trzciny. Tylko jakiś Libijczyk, rozdrażniony widokiem kija, wydobył nóż; ale dwaj Murzyni schwycili go za ręce, zabrali mu kilka miedzianych pierścionków, jako należność za jadło, i wyrzucili go na ulicę. Tymczasem jedna tancerka została z marynarzami, dwie poszły między kupców, którzy ofiarowali im wino i ciastka, a najstarsza zaczęła obchodzić stoły i kwestować. + +— Na świątynię boskiej Izydy!… — wołała. — Składajcie, pobożni cudzoziemcy, na świątynię Izydy, bogini, która opiekuje się wszelkim stworzeniem… Im więcej dacie, tym więcej otrzymacie szczęścia i błogosławieństw… Na świątynię matki Izydy!… + +Rzucano jej na bębenek kłębki miedzianego drutu, niekiedy ziarnko złota. Jeden kupiec zapytał: czy można ją odwiedzić? na co z uśmiechem skinęła głową. + +Gdy weszła do frontowej galerii, harrańczyk Phut sięgnął do skórzanego worka i wydobył złoty pierścień mówiąc: + +— Istar jest bogini wielka i dobra, przyjmij to na jej świątynię. + +Kapłanka bystro spojrzała na niego i szepnęła: + +— Anael, Sachiel… + +— Amabiel, Abalidot — odpowiedział tym samym tonem podróżny. + +— Widzę, że kochasz matkę Izydę — rzekła kapłanka głośno. — Musisz być bogaty i jesteś hojny, więc warto ci powróżyć. + +Usiadła przy nim, zjadła parę daktylów i patrząc na jego dłoń, zaczęła mówić: + +— Przyjeżdżasz z dalekiego kraju od Bretora i Hagita… Podróż miałeś szczęśliwą… + +Od kilku dni śledzą cię Fenicjanie — dodała ciszej. + +Przyjeżdżasz po pieniądze, choć nie jesteś kupcem… Przyjdź do mnie dziś po zachodzie słońca… + +Żądania twoje — mówiła głośno — powinny się spełnić… + +Mieszkam na ulicy Grobów w domu pod „Zieloną Gwiazdą” — szepnęła. + +— Tylko strzeż się złodziei, którzy czyhają na twój majątek — zakończyła, widząc, że zacny Asarhadon podsłuchuje. + +— W moim domu nie ma złodziei!… — wybuchnął gospodarz. — Kradną chyba ci, którzy tu z ulicy przychodzą!… + +— Nie złość się, staruszku — odparła szyderczo kapłanka — bo zaraz występuje ci czerwona pręga na szyi, co oznacza śmierć nieszczęśliwą. + +Usłyszawszy to, Asarhadon splunął po trzykroć i cicho odmówił zaklęcie przeciw złym wróżbom. Gdy zaś odsunął się w głąb galerii, kapłanka zaczęła kokietować harrańczyka. Dała mu różę ze swego wieńca, na pożegnanie uścisnęła go i poszła do innych stołów. + +Podróżny skinął na gospodarza. + +— Chcę — rzekł — ażeby ta kobieta była u mnie. Każ ją zaprowadzić do mego pokoju. + +Asarhadon popatrzył mu w oczy, klasnął w ręce i wybuchnął śmiechem. + +— Tyfon opętał cię, harrańczyku! — zawołał. — Gdyby coś podobnego stało się w moim domu z egipską kapłanką, wypędziliby mnie z miasta. Tu wolno przyjmować tylko cudzoziemki. + +— W takim razie ja pójdę do niej — odparł Phut. — Albowiem jest to mądra i pobożna niewiasta i poradzi mi w wielu zdarzeniach. Po zachodzie słońca dasz mi przewodnika, ażebym idąc nie zbłąkał się. + +— Wszystkie złe duchy wstąpiły do twego serca — odpowiedział gospodarz. — Czy wiesz, że ta znajomość będzie cię kosztowała ze dwieście drachm, może trzysta, nie licząc tego, co musisz dać służebnicom i świątyni. Za taką zaś sumę, zresztą — za pięćset drachm, możesz poznać kobietę młodą i cnotliwą, moją córkę, która ma już czternaście lat i jako dziewczę rozsądne zbiera sobie posag. Nie włócz się więc nocą po nieznanym mieście, bo wpadniesz w ręce policji albo złodziei, lecz korzystaj z tego, co bogowie ofiarują ci w domu. Chcesz?… + +— A czy twoja córka pojedzie ze mną do Harranu? — spytał Phut. + +Gospodarz patrzył na niego zdumiony. Nagle uderzył się w czoło, jakby odgadł tajemnicę, i schwyciwszy podróżnego za rękę, pociągnął go do zacisznej framugi. + +— Już wszystko wiem! — szeptał wzburzony. — Ty handlujesz kobietami… Ale pamiętaj, że za wywiezienie jednej Egipcjanki stracisz majątek i pójdziesz do kopalń. Chyba… że mnie weźmiesz do współki, bo ja tu wszędzie znam drogi… + +— W takim razie opowiesz mi drogę do domu tej kapłanki — odparł Phut. — Pamiętaj, ażebym po zachodzie słońca miał przewodnika, a jutro moje worki i skrzynię, bo inaczej poskarżę się do sądu. + +To powiedziawszy, Phut opuścił restaurację i poszedł do swego pokoju na górę. + +Wściekły z gniewu Asarhadon zbliżył się do stolika, przy którym pili kupcy feniccy, i odwołał na stronę jednego z nich, Kusza. + +— Pięknych gości dajesz mi pod opiekę!… — rzekł gospodarz, nie mogąc pohamować drżenia głosu. — Ten Phut prawie nic nie jada, każe mi wykupować od złodziei rzeczy, które mu skradziono, a teraz, jakby na urąganie z mego domu, wybiera się do egipskiej tancerki, zamiast obdarować moje kobiety. + +— Cóż dziwnego? — odparł śmiejąc się Kusz. — Fenicjanki mógł poznać w Sydonie, tutaj zaś woli Egipcjanki. Głupi jest ten, kto na Cyprze nie kosztuje wina cypryjskiego, tylko piwo tyryjskie. + +— A ja ci mówię — przerwał gospodarz — że to jest człowiek niebezpieczny… Udaje mieszczanina, choć ma postawę kapłana. + +— Ty, Asarhadonie, wyglądasz jak arcykapłan, a jesteś tylko szynkarzem! Ława nie przestaje być ławą, choć ma na sobie lwią skórę. + +— Ale po co on chodzi do kapłanek?… Przysiągłbym, że to wybieg i że gbur chetyjski, zamiast na ucztę do kobiet, uda się na jakieś zgromadzenie spiskowców. + +— Złość i chciwość zamroczyły twój umysł — odrzekł z powagą Kusz. — Jesteś jak człowiek, który szukając dyni na figowym drzewie, nie widzi figi. Dla każdego kupca jest jasne, że jeżeli Phut ma odebrać pięć talentów od kapłana, to musi skarbić sobie łaski u wszystkich, którzy kręcą się przy świątyniach. Ale ty już nic nie rozumiesz… + +— Bo mnie mówi serce, że to musi być asyryjski wysłaniec czyhający na zgubę jego świątobliwości… + +Kusz z pogardą patrzył na Asarhadona. + +— Więc śledź go, czuwaj nad każdym jego krokiem. A jeżeli co wykryjesz, może dostanie ci się jaka cząstka jego majątku. + +— O, teraz powiedziałeś mądre zdanie! — rzekł gospodarz. — Niech ten szczur idzie sobie do kapłanek, a od nich w miejsce nie znane mi. Ale ja za nim poślę moje źrenice, przed którymi nic się nie ukryje! + + + +Rozdział XX + +Około dziewiątej godziny wieczorem Phut opuścił zajazd „Pod Okrętem” w towarzystwie Murzyna niosącego pochodnię. Pół godziny przedtem Asarhadon wysłał na ulicę Grobów zaufanego człowieka, rozkazując, aby pilnie zważał: czy harrańczyk nie wymknie się z domu pod „Zieloną Gwiazdą”, a jeżeliby tak uczynił — dokąd pójdzie? + +Drugi zaufany człowiek gospodarza szedł w pewnej odległości za Phutem; na węższych ulicach krył się pod domami, na szerszych — udawał pijanego. + +Ulice były już puste, tragarze i przekupnie spali. Świeciło się tylko w mieszkaniach pracujących rzemieślników albo u ludzi bogatych, którzy ucztowali na płaskich dachach. W różnych stronach miasta odzywały się dźwięki arf i fletów, śpiewy, śmiechy, kucie młotów, zgrzytanie pił stolarskich. Czasem okrzyk pijacki, niekiedy wołanie o ratunek. + +Ulice, którymi przechodził Phut i niewolnik, były po większej części ciasne, krzywe, pełne wybojów. W miarę zbliżania się do celu podróży, kamienice były coraz niższe, domy jednopiętrowe liczniejsze i więcej ogrodów, a raczej palm, fig i nędznych akacji, które wychylały się spomiędzy murów, jakby miały zamiar uciec stąd. + +Na ulicy Grobów widok nagle zmienił się. Miejsce kamienic zajęły rozległe ogrody, a wśród nich — eleganckie pałacyki. Przed jedną z bram Murzyn zatrzymał się i zgasił pochodnię. + +— Tu jest „Zielona Gwiazda” — rzekł i złożywszy Phutowi niski ukłon, zawrócił do domu. + +Harrańczyk zapukał do wrót. Po chwili ukazał się odźwierny. Uważnie obejrzał przybysza i mruknął: + +— Anael, Sachiel… + +— Amabiel, Abalidot — odpowiedział Phut. + +— Bądź pozdrowiony — rzekł odźwierny i szybko otworzył bramę. + +Przeszedłszy kilkanaście kroków między drzewami, Phut znalazł się w sieni pałacyku, gdzie powitała go znajoma kapłanka. W głębi stał jakiś człowiek z czarną brodą i włosami, tak podobny do harrańczyka, że przybysz nie mógł ukryć zdziwienia. + +— On zastąpi cię w oczach tych, którzy cię śledzą — rzekła z uśmiechem kapłanka. + +Człowiek, przebrany za harrańczyka, włożył sobie na głowę wieniec z róż i w towarzystwie kapłanki poszedł na pierwsze piętro, gdzie niebawem rozległy się dźwięki fletu i szczęk pucharów. Phuta zaś dwaj niżsi kapłani zaprowadzili do łaźni w ogrodzie. Tam, wykąpawszy go i utrefiwszy włosy, włożyli na niego białe szaty. + +Z łazienki wszyscy trzej znowu wyszli między drzewa; minęli kilka ogrodów, wreszcie znaleźli się na pustym placu. + +— Tam — rzekł do Phuta jeden z kapłanów — są dawne groby, tam miasto, a tu świątynia. Idź, gdzie chcesz, i niechaj mądrość wskazuje ci drogę, a święte słowa bronią od niebezpieczeństw. + +Dwaj kapłani cofnęli się do ogrodu, a Phut został sam. Noc bezksiężycowa była dość widna. Z daleka, otulony we mgłę, migotał Nil, wyżej iskrzyło się siedem gwiazd Wielkiej Niedźwiedzicy. Nad głową podróżnego wznosił się Orion, a nad ciemnymi pylonami płonęła gwiazda Syriusz. + +„U nas gwiazdy mocniej świecą” — pomyślał Phut. Zaczął szeptać modlitwy w nieznanym języku i skierował się ku świątyni. + +Gdy odszedł kilkadziesiąt kroków, z jednego ogrodu wychylił się człowiek i śledził podróżnego. Lecz prawie w tej samej chwili spadła tak gęsta mgła, że na placu, oprócz dachów świątyni, nie można było nic dojrzeć. + +Po pewnym czasie harrańczyk natknął się na wysoki mur. Spojrzał na niebo i począł iść ku zachodowi. Co chwilę przelatywały nad nim nocne ptaki i wielkie nietoperze. Mgła zrobiła się tak gęstą, że musiał dotykać ściany, aby jej nie zgubić. Wędrówka trwała dość długo, gdy nagle Phut znalazł się przed niską furtką, nabitą mnóstwem brązowych gwoździ. Zaczął je liczyć od lewej ręki z góry, przy czym jedne mocno naciskał, inne zakręcał. + +Gdy tym sposobem poruszył ostatni gwóźdź u dołu, drzwi cicho otworzyły się. Harrańczyk posunął się kilka kroków i znalazł się w ciasnej niszy, w której panowała zupełna ciemność. + +Począł ostrożnie próbować nogą gruntu, aż trafił jakby na krawędź studni, z której wiał chłód. Tu usiadł i śmiało zsunął się w głąb przepaści, chociaż w tym miejscu i w tym kraju znajdował się dopiero pierwszy raz. + +Przepaść jednak nie była głęboka. Phut równymi nogami stanął na pochyłej podłodze i wąskim korytarzem zaczął schodzić na dół z taką pewnością, jakby drogę znał od dawna. + +W końcu kurytarza były drzwi. Przybysz znalazł po omacku kołatkę i trzy razy zapukał. W odpowiedzi odezwał się głos, nie wiadomo skąd pochodzący: + +— Ty, który w nocnej godzinie zakłócasz spokój świętego miejsca, czy masz prawo tu wchodzić? + +— Nie skrzywdziłem męża, kobiety ani dziecka… Rąk moich nie splamiła krew… Nie jadłem potraw nieczystych… Nie zabrałem cudzego mienia… Nie kłamałem i nie zdradziłem wielkiej tajemnicy — spokojnie odpowiedział harrańczyk. + +— Jestżeś tym, którego oczekują, czy tym, za którego się podajesz? — zapytał głos po chwili. + +— Jestem ten, który miał przyjść od braci ze Wschodu, ale to drugie imię jest także moje imię, a w mieście północnym posiadam dom i ziemię, jakom rzekł obcym — odpowiedział Phut. + +Otworzyły się drzwi i harrańczyk wszedł do obszernej piwnicy, którą oświetlała lampka płonąca na stoliku przed purpurową zasłoną. Na zasłonie była wyhaftowana złotem skrzydlata kula z dwoma wężami. + +Na boku stał kapłan egipski w białej szacie. + +— Który tu wszedłeś — rzekł kapłan, wskazując ręką Phuta — czy wiesz, co opowiada ten znak na zasłonie? + +— Kula — odparł przybysz — jest obrazem świata, na którym mieszkamy, a skrzydła wskazują, że świat ten unosi się w przestrzeni jak orzeł. + +— A węże?… — spytał kapłan. + +— Dwa węże przypominają mędrcowi, że kto by zdradził tę wielką tajemnicę, umrze podwójnie — ciałem i duszą. + +Po chwili milczenia kapłan znowu zapytał: + +— Jeżeliś jest w samej rzeczy Beroes (tu schylił głowę), wielki prorok Chaldei (znowu schylił głowę), dla którego nie ma tajemnic na ziemi ani w niebie, racz powiedzieć słudze twemu: która gwiazda jest najdziwniejsza? + +— Dziwnym jest Hor-set, który obchodzi niebo w ciągu dwunastu lat, gdyż dokoła niego krążą cztery mniejsze gwiazdy. Ale dziwniejszym jest Horka obchodzący niebo w trzydzieści lat. Ma on bowiem nie tylko podwładne sobie gwiazdy, lecz i wielki pierścień, który niekiedy znika. + +Wysłuchawszy tego egipski kapłan upadł na twarz przed Chaldejczykiem. Następnie wręczył mu purpurową szarfę i welon z muślinu, pokazał, gdzie stoją kadzidła, i wśród niskich ukłonów opuścił pieczarę. + +Chaldejczyk został sam. Włożył szarfę na prawe ramię, zakrył twarz welonem i wziąwszy złotą łyżkę nasypał w nią kadzidła, które zapalił u lampki przed zasłoną. Szepcząc obrócił się trzy razy w koło, a dym kadzidła opasał go jakby potrójnym pierścieniem. + +Przez ten czas w pustej pieczarze zapanował dziwny niepokój. Zdawało się, że sufit idzie w górę i rozsuwają się ściany. Purpurowa zasłona na ołtarzu chwiała się niby poruszana przez ukryte ręce. Powietrze zaczęło falować, jakby wśród niego przelatywały stada niewidzialnych ptaków. + +Chaldejczyk rozsunął szatę na piersiach i wydobył złoty medal pokryty tajemniczymi znakami. Pieczara drgnęła, święta zasłona poruszyła się gwałtowniej, a w różnych punktach izby ukazały się płomyki. + +Wtedy mag wzniósł ręce do góry i zaczął mówić: + +— „Ojcze niebieski, łaskawy i miłosierny, oczyść duszę moją… Ześlij na niegodnego sługę swoje błogosławieństwa i wyciągnij wszechmocne ramię na duchy buntownicze, abym mógł okazać moc Twoją… + +Oto znak, którego dotykam w waszej obecności… Otom jest — ja — oparty na pomocy bożej, przewidujący i nieustraszony… Otom jest potężny i wywołuję was, i zaklinam… Przyjdźcie tu, posłuszne w imię Aye, Saraye, Aye, Saraye…” + +W tej chwili z różnych stron odezwały się jakieś głosy. Około lampki przeleciał jakiś ptak, potem szata rudej barwy, następnie człowiek z ogonem, nareszcie kogut w koronie, który stanął na stoliku przed zasłoną. + +Chaldejczyk znowu mówił: + +— „W imię wszechmocnego i wiekuistego Boga… Amorul, Tanecha, Rabur, Latisten…” + +Dalekie głosy odezwały się po raz drugi. + +— „W imię prawdziwego i wiecznie żyjącego Eloy, Archima, Rabur, zaklinam was i wzywam… Przez imię gwiazdy, która jest słońcem, przez ten jej znak, przez chwalebne i straszne imię Boga żywego…” + +Nagle wszystko ucichło. Przed ołtarzem ukazało się ukoronowane widmo z berłem w ręku, siedzące na lwie. + +— Beroes!… Beroes!… — zawołało widmo stłumionym głosem — po co mnie wywołujesz? + +— Chcę, ażeby bracia moi z tej świątyni przyjęli mnie szczerym sercem i nakłonili ucha do słów, które przynoszę im od braci z Babilonu — odpowiedział Chaldejczyk. + +— Niech się tak stanie — rzekło widmo i znikło. + +Chaldejczyk został bez ruchu, jak posąg, z odrzuconą w tył głową, z rękoma wzniesionymi do góry. Stał tak przeszło pół godziny w pozycji niemożliwej dla zwykłego człowieka. + +W tym czasie cofnął się kawał muru tworzącego ścianę pieczary i weszli trzej kapłani egipscy. Na widok Chaldejczyka, który zdawał się leżeć w powietrzu, oparty plecami o niewidzialną podporę, kapłani zaczęli spoglądać na siebie ze zdumieniem. Najstarszy rzekł: + +— Dawniej bywali u nas tacy, ale dziś nikt tego nie potrafi. + +Obchodzili go ze wszystkich stron, dotykali zdrętwiałych członków i z niepokojem patrzyli na jego oblicze, żółte i bezkrwiste jak u trupa. + +— Czy umarł?… — zapytał najmłodszy. + +Po tych słowach pochylone w tył ciało Chaldejczyka wróciło do pionowej postawy. Na twarzy ukazał się lekki rumieniec, a wzniesione ręce opadły. Westchnął, przetarł oczy jak człowiek zbudzony ze snu, spojrzał na przybyłych i po chwili rzekł: + +— Ty — zwrócił się do najstarszego — jesteś Mefres, arcykapłan świątyni Ptah w Memfis… Ty — jesteś Herhor, arcykapłan Amona w Tebach, najpierwszy mocarz po królu w tym państwie… Ty — wskazał na najmłodszego — jesteś Pentuer, drugi prorok w świątyni Amona i doradca Herhora. + +— A ty niewątpliwie jesteś Beroes, wielki kapłan i mędrzec babiloński, którego przyjście oznajmiono nam przed rokiem — odparł Mefres. + +— Powiedziałeś prawdę — rzekł Chaldejczyk. Uścisnął ich po kolei, a oni schylali głowy przed nim. + +— Przynoszę wam wielkie słowa z naszej wspólnej ojczyzny, którą jest mądrość — mówił Beroes. — Raczcie ich wysłuchać i działajcie, jak potrzeba. + +Na znak Herhora Pentuer cofnął się w głąb pieczary i wyniósł trzy fotele z lekkiego drzewa dla starszych, a niski taboret dla siebie. Usiadł w bliskości lampki i wydobył z zanadrza mały sztylet i tabliczkę pokrytą woskiem. + +Gdy wszyscy trzej zajęli fotele, Chaldejczyk zaczął: + +— Do ciebie, Mefresie, mówi najwyższe kolegium kapłanów w Babilonie. Święty stan kapłański w Egipcie upada. Wielu z nich gromadzą pieniądze i kobiety i pędzą życie wśród uciech. Mądrość jest zaniedbana. Nie macie władzy ani nad światem niewidzialnym, ani nawet nad własnymi duszami. Niektórzy z was utracili wiarę wyższą, a dla źrenic waszych zakryta jest przyszłość. Nawet dzieje się gorzej, bo wielu kapłanów czując, że siły ich ducha są wyczerpane, weszli na drogę kłamstwa i zręcznymi sztukami zwodzą prostaków. + +To mówi najwyższe kolegium: jeżeli chcecie powrócić na dobrą drogę, Beroes zostanie z wami przez kilka lat, ażeby za pomocą iskry przyniesionej z wielkiego ołtarza Babilonu rozniecić prawdziwe światło nad Nilem. + +— Wszystko tak jest, jak mówisz — odparł zasmucony Mefres. — Zostań przeto między nami kilka lat, ażeby dorastająca młodzież przypomniała sobie waszą mądrość. + +— A teraz do ciebie, Herhorze, słowa od najwyższego kolegium… + +Herhor pochylił głowę. + +— Skutkiem zaniedbania wielkich tajemnic kapłani wasi nie spostrzegli, że dla Egiptu nadchodzą złe lata. Grożą wam klęski wewnętrzne, które tylko cnota i mądrość oddalić może. Lecz gorsze jest, że gdybyście w ciągu następnych dziesięciu lat rozpoczęli wojnę z Asyrią, wojska jej rozgromią wasze, przyjdą nad Nil i zniszczą wszystko, co tu istnieje od wieków. + +Taki złowrogi układ gwiazd, jaki dziś cięży nad Egiptem, zdarzył się pierwszy raz za dynastii czternastej, kiedy wasz kraj zdobyli i złupili Hyksosi. Trzeci raz powtórzy się on za pięćset lub sześćset lat od strony Asyrii i ludu Paras, który mieszka na wschód od Chaldei. + +Kapłani słuchali przerażeni. Herhor był blady, Pentuerowi wypadła z rąk tabliczka. Mefres ujął wiszący na piersiach amulet i modlił się zeschłymi wargami. + +— Strzeżcie się więc Asyrii — ciągnął Chaldejczyk — bo dziś jej godzina. Okrutny to lud!… gardzi pracą, żyje wojną. Zwyciężonych wbija na pale lub obdziera ze skóry, niszczy zdobyte miasta, a ludność uprowadza w niewolę. Odpoczynkiem ich jest polować na srogie zwierzęta, a zabawą — strzelać z łuku do jeńców lub wyłupywać im oczy. Cudze świątynie zamieniają w gruzy, naczyniami bogów posługują się przy swych ucztach, a kapłanów i mędrców robią swoimi błaznami. Ozdobą ich ścian są skóry żywych ludzi, a ich stołu — zakrwawione głowy nieprzyjaciół. + +Gdy Chaldejczyk umilknął, odezwał się czcigodny Mefres: + +— Wielki proroku, rzuciłeś strach na dusze nasze, a nie wskazujesz ratunku. Może być, i z pewnością tak jest, skoro mówisz, że losy przez pewien czas będą dla nas niełaskawe; lecz — jakże tego uniknąć? Są w Nilu miejsca niebezpieczne, z których żadna łódź nie ocali się; toteż mądrość sterników omija groźne wiry. Toż samo z nieszczęściami narodów. Naród jest czółnem, a czas rzeką, którą w pewnych epokach mącą wiry. Jeżeli zaś drobna skorupa rybacza umie wywinąć się od klęski, dlaczego miliony ludu nie mogłyby w podobnych warunkach ujść zagłady? + +— Mądre są słowa twoje — odparł Beroes — ale tylko w pewnej części potrafię na nie odpowiedzieć. + +— Miałżebyś nie znać wszystkiego, co się stanie? — zapytał Herhor. + +— Nie pytaj mnie o to, co wiem, a czego nie mogę powiedzieć. Najważniejszą rzeczą dla was jest utrzymać dziesięcioletni pokój z Asyrią, a to leży w granicy waszych sił. + +Asyria jeszcze boi się was, nic nie wie o zbiegu złych losów nad waszym krajem i chce rozpocząć wojnę z ludami Północy i Wschodu, które siedzą dokoła morza. Przymierze więc z nią moglibyście zawrzeć dzisiaj… + +— Na jakich warunkach? — wtrącił Herhor. + +— Na bardzo dobrych. Asyria odstąpi wam ziemię izraelską aż do miasta Akka i kraj Edom aż do miasta Elath. Zatem bez wojny granice wasze posuną się o dziesięć dni marszu na północ i dziesięć dni na wschód. + +— A Fenicja?… — spytał Herhor. + +— Strzeżcie się pokusy!… — zawołał Beroes. — Gdyby dziś faraon wyciągnął rękę po Fenicję, za miesiąc armie asyryjskie, przeznaczone na północ i wschód, zwróciłyby się na południe, a przed upływem roku konie ich pławiłyby się w Nilu… + +— Ależ Egipt nie może wyrzec się wpływu na Fenicją! — przerwał z wybuchem Herhor. + +— Gdyby się nie wyrzekł, sam przygotowałby własną zgubę — mówił Chaldejczyk. — Zresztą, powtarzam słowa najwyższego kolegium: „Powiedz Egiptowi — nakazywali bracia z Babilonu — ażeby na dziesięć lat przytulił się do swej ziemi jak kuropatwa, bo czyha na niego jastrząb złych losów. Powiedz, że my, Chaldejczycy, nienawidzimy Asyryjczyków bardziej niż Egipcjanie, gdyż znosimy ciężar ich władzy; lecz mimo to zalecamy Egiptowi pokój z tym ludem krwiożerczym. Dziesięć lat — mały to przeciąg czasu, po którym możecie nie tylko odzyskać dawne pozycje, ale i nas ocalić.” + +— To prawda! — rzekł Mefres. + +— Rozważcie tylko — ciągnął Chaldejczyk. — Jeżeli Asyria z wami będzie prowadziła wojnę, pociągnie Babilon, który brzydzi się wojną, wyczerpie nasze bogactwa i zatrzyma pracę mądrości. Choćbyście nie ulegli, kraj wasz na długie lata będzie zniszczony i straci nie tylko dużo ludności, ale i te ziemie urodzajne, które bez waszych starań piasek zasypałby w ciągu roku. + +— To rozumiemy — wtrącił Herhor — i dlatego nie myślimy zaczepiać Asyrii. Ale Fenicja… + +— Cóż wam szkodzi — mówił Beroes — że asyryjski rozbójnik ściśnie fenickiego złodzieja? Na tym zyskają nasi i wasi kupcy. A jeżeli zechcecie posiadać Fenicjan, pozwólcie, ażeby osiedlali się na waszych brzegach. Jestem pewny, że najbogatsi z nich i najzręczniejsi uciekną spod władzy Asyryjczyków. + +— Cóż by się stało z naszą flotą, gdyby Asyria osiedliła się w Fenicji? — pytał Herhor. + +— Nie jest to naprawdę wasza flota, tylko fenicka — odparł Chaldejczyk. — Gdy więc zabraknie wam tyryjskich i sydońskich statków, zaczniecie budować własne i ćwiczyć Egipcjan w sztuce żeglarskiej. Jeżeli będziecie mieli rozum i dzielny charakter, wydrzecie Fenicjanom handel na całym zachodzie… + +Herhor machnął ręką. + +— Powiedziałem, co mi kazano — rzekł Beroes — a wy czyńcie, co wam się podoba. Lecz pamiętajcie, że ciąży nad wami dziesięć lat złowrogich. + +— Zdaje mi się, święty mężu — wtrącił Pentuer — że mówiłeś i o klęskach wewnętrznych, jakie grożą Egiptowi w przyszłości. Co to będzie?… jeżeli raczysz odpowiedzieć słudze twemu. + +— O to nie pytajcie mnie. Te rzeczy lepiej powinniście znać aniżeli ja, człowiek obcy. Przezorność odkryje wam chorobę, a doświadczenie poda lekarstwa. + +— Lud jest strasznie uciskany przez wielkich! — szepnął Pentuer. + +— Pobożność upadła!… — rzekł Mefres. + +— Jest wielu ludzi, którzy wzdychają do wojny za granicą — dodał Herhor. — Ja zaś od dawna widzę, że jej prowadzić nie możemy. Chyba za dziesięć lat… + +— Więc zawrzecie traktat z Asyrią? — spytał Chaldejczyk. + +— Amon, który zna moje serce — mówił Herhor — wie, jak mi podobny traktat jest obmierzły… Tak jeszcze niedawno nędzni Asyryjczycy płacili nam daniny!… Lecz jeżeli ty, ojcze święty, i najwyższe kolegium mówicie, że losy są przeciwko nam, musimy zawrzeć traktat… + +— Prawda, że musimy!… — dodał Mefres. + +— W takim razie zawiadomcie kolegium w Babilonie o postanowieniu, a oni sprawią, że król Assar przyśle do was poselstwo. Ufajcie mi, że układ ten jest bardzo korzystny: bez wojny zwiększacie swoje posiadłości!… Wreszcie — rozmyślało nad nim nasze kolegium kapłańskie. + +— Oby spadły na was wszelkie błogosławieństwa: dostatki, władza i mądrość — rzekł Mefres. — Tak, trzeba dźwignąć nasz stan kapłański, a ty, święty mężu Beroesie, pomożesz nam. + +— Trzeba nade wszystko ulżyć nędzy ludu — wtrącił Pentuer. + +— Kapłani… lud!… — mówił jakby do siebie Herhor. — Tu przede wszystkim trzeba powściągnąć tych, którzy pragną wojny… Prawda, że jego świątobliwość faraon jest za mną, i zdaje mi się, żem pozyskał niejaki wpływ na serce dostojnego następcy (oby żyli wiecznie!). Ale Nitager, któremu wojna jest potrzebna jak rybie woda… Ale naczelnicy wojsk najemnych, którzy dopiero podczas wojny coś znaczą u nas… Ale nasza arystokracja, która myśli, że wojna spłaci fenickie długi, a im przyniesie majątek… + +— Tymczasem rolnicy upadają pod nawałem prac, a robotnicy publiczni burzą się z powodu zdzierstwa przełożonych — wtrącił Pentuer. + +— Ten zawsze swoje! — mówił zadumany Herhor. — Myśl ty sobie, Pentuerze, o chłopach i robotnikach, ty, Mefresie, o kapłanach. Nie wiem, co wam się uda zrobić, ale ja — przysięgam, że gdyby mój własny syn pchał Egipt do wojny, zetrę własnego syna. + +— Tak uczyń — rzekł Chaldejczyk. — Zresztą, kto chce, niech toczy wojnę, byle nie w tych stronach, gdzie może zetknąć się z Asyrią. + +Na tym posiedzenie zakończyło się. Chaldejczyk włożył szarfę na ramię i zasłonę na twarz, Mefres i Herhor stanęli po obu stronach jego, a za nimi Pentuer, wszyscy zwróceni do ołtarza. + +Gdy Beroes skrzyżowawszy ręce na piersiach szeptał, w podziemiu zaczął się znowu niepokój i było słychać niby daleki zgiełk, który zdziwił asystentów. Wówczas mag odezwał się głośno: + +— Baralanensis, Baldachiensis, Paumachiae, wzywam was, abyście byli świadkami naszych układów i wspierali nasze zamiary… + +Rozległ się dźwięk trąb tak wyraźny, że Mefres schylił się do ziemi, Herhor obejrzał się zdziwiony, a Pentuer ukląkł, zaczął drżeć i zasłonił uszy. + +Purpurowa kotara na ołtarzu zachwiała się, a jej fałdy przybrały taką formę, jak gdyby spoza niej chciał wyjść człowiek. + +— Bądźcie świadkami — wołał zmienionym głosem Chaldejczyk — niebieskie i piekielne moce. A kto by nie dotrzymał umowy albo zdradził jej tajemnicę, niech będzie przeklęty… + +— „Przeklęty!…” — powtórzył jakiś głos. + +— I zniszczony… + +— „I zniszczony…” + +— W tym widzialnym i tamtym niewidzialnym życiu. Przez niewysłowione imię Jehowa, na dźwięk którego ziemia drży, morze cofa się, ogień gaśnie, rozkładają się elementy natury… + +W jaskini zapanowała formalna burza. Dźwięki trąb mieszały się z odgłosem jakby dalekich piorunów. Zasłona ołtarza prawie poziomo uniosła się i poza nią, wśród migotliwych błyskawic, ukazały się dziwne twory, na poły ludzkie, na poły roślinne i zwierzęce, skłębione i pomieszane. + +Nagle wszystko ucichło i Beroes z wolna wzniósł się w powietrze, ponad głowy trzech asystujących kapłanów. + +------------------------------------------------ + + + +O godzinie ósmej z rana harrańczyk Phut wrócił do fenickiego zajazdu „Pod Okrętem”, gdzie już znalazły się jego worki i skrzynia zabrana przez złodziei. Zaś w kilka minut po nim przyszedł zaufany sługa Asarhadona, którego gospodarz zaprowadził do piwnicy i krótko spytał: + +— Cóż?… + +— Byłem przez całą noc — odparł sługa — na placu, gdzie jest świątynia Seta. Około dziesiątej wieczorem, z ogrodu, który leży o pięć posesji dalej aniżeli dom „Zielonej Gwiazdy”, wyszło trzech kapłanów. Jeden z nich, z czarną brodą i włosami, skierował stopy swoje przez plac, do świątyni Seta. Pobiegłem za nim, ale zaczęła padać mgła i zginął mi z oczu. Czy wrócił pod „Zieloną Gwiazdę” i kiedy — nie wiem. + +Gospodarz zajazdu, wysłuchawszy sprawozdania, stuknął się w czoło i zaczął mruczeć do siebie: + +— Więc mój harrańczyk, jeżeli ubiera się w strój kapłana i chodzi do świątyni, musi być kapłanem. A jeżeli nosi brodę i włosy, musi być kapłanem chaldejskim. A jeżeli po kryjomu widuje się z tutejszymi kapłanami, więc jest w tym jakieś szelmostwo. Nie powiem o tym policji, bo mógłbym złapać się. Ale zawiadomię którego z wielkich Sydończyków, bo może być w tym interes do zrobienia, jeżeli nie dla mnie, to dla naszych. + +Niedługo wrócił inny posłaniec, Asarhadon i z tym zeszedł do piwnicy i usłyszał następną relację: + +— Przez całą noc stałem naprzeciw domu pod „Zieloną Gwiazdą”. Harrańczyk tam był, upił się i wyrabiał takie krzyki, że aż policjant upominał odźwiernego… + +— Hę?… — spytał gospodarz. — Harrańczyk był pod „Zieloną Gwiazdą” przez całą noc i ty go widziałeś? + +— I nie tylko ja, ale policjant… + +Asarhadon sprowadził pierwszego sługę i każdemu z nich kazał powtórzyć jego opowiadanie. Powtórzyli wiernie, każdy swoje. Z czego wynikło, że Phut harrańczyk przez całą noc bawił się pod „Zieloną Gwiazdą” ani na chwilę nie opuszczając jej, a jednocześnie — że późnym wieczorem szedł do świątyni Seta, z której nie wracał. + +— O!… — mruczał Fenicjanin — w tym wszystkim kryje się bardzo wielkie szelmostwo… Muszę czym prędzej zawiadomić starszych gminy fenickiej, że ten Hetyta umie bywać jednocześnie w dwu miejscach. Zarazem poproszę go, ażeby wyniósł się z mego zajazdu… Nie lubię takich, którzy mają dwie postacie: jedną swoją, drugą na zapas. Bo taki człowiek jest albo wielki złodziej, albo czarownik, albo spiskowiec. + +Ponieważ Asarhadon lękał się tych rzeczy, więc przeciw czarom zabezpieczył się modlitwami do wszystkich bogów, jacy ozdabiali jego szynkownię. Potem pobiegł do miasta, gdzie zawiadomił o fakcie starszego gminy fenickiej i starszego cechu złodziei. Nareszcie wróciwszy do domu wezwał dziesiętnika policji i oświadczył mu, że Phut może być człowiekiem niebezpiecznym. W końcu zażądał od harrańczyka, ażeby opuścił jego zajazd, któremu nie przynosi zysków, tylko podejrzenia i straty. + +Phut chętnie zgodził się na propozycją i oświadczył gospodarzowi, że jeszcze dzisiejszego wieczora odpłynie do Tebów. + +„Bodajżeś stamtąd nie wrócił!… — pomyślał gościnny gospodarz. — Bodajeś zgnił w kopalniach albo wpadł do rzeki na pastwę krokodylom.” + + + +Rozdział XXI + +Podróż księcia następcy zaczęła się w najpiękniejszej porze roku, w miesięcu Famenut (koniec grudnia, początek stycznia). + +Woda spadła do połowy wysokości, odsłaniając coraz nowe płaty ziemi. Od Tebów płynęły do morza mnogie tratwy z pszenicą; w Dolnym Egipcie zbierano koniczynę i senes. Drzewa pomarańczowe i granaty okryły się kwiatami, a na polach siano: łubin, len, jęczmień, bób, fasolę, ogórki i inne rośliny ogrodowe. + +Odprowadzony do przystani memfiskiej przez kapłanów, najwyższych urzędników państwa, gwardię jego świątobliwości faraona i tłumy ludu, książę namiestnik, Ramzes, wszedł do złocistej barki około dziesiątej rano. Pod pomostem, na którym stały kosztowne namioty, dwudziestu żołnierzy robiło wiosłami; zaś pod masztem i na obu końcach łodzi zajęli miejsca najlepsi inżynierowie wodni. Jedni pilnowali żagla, drudzy komenderowali wioślarzami, inni nadawali kierunek statkowi. + +Ramzes zaprosił do swej barki najczcigodniejszego arcykapłana Mefresa i świętego ojca Mentezufisa, którzy mieli mu towarzyszyć w podróży i pełnieniu władzy. Wezwał też dostojnego nomarchę Memfisu, który księcia odprowadzał do granic swojej prowincji. + +Na kilkaset kroków przed namiestnikiem płynął piękny statek dostojnego Otoesa, który był nomarchą Aa, prowincji sąsiadującej z Memfisem. Zaś za księciem uszykowały się niezliczone statki, zajęte przez dwór, kapłanów, oficerów i urzędników. + +Żywność i służba odjechały wcześniej. + +Nil do Memfisu płynie między dwoma pasmami gór. Dalej góry skręcają na wschód i zachód, a rzeka dzieli się na kilka ramion, których wody toczą się ku morzu przez wielką równinę. + +Gdy statek odbił od przystani, książę chciał porozmawiać z arcykapłanem Mefresem. W tej chwili jednak zerwał się taki okrzyk tłumu, że następca musiał wyjść spod namiotu i ukazać się ludowi. + +Lecz wrzawa zamiast zmniejszyć się rosła. Na obu brzegach stały i wciąż zwiększały się tłumy półnagich wyrobników lub odzianych w świąteczne szaty mieszczan. Bardzo wielu miało wieńce na głowach, prawie wszyscy zielone gałązki w rękach. Niektóre grupy śpiewały, wśród innych rozlegał się łoskot bębnów i dźwięki fletów. + +Gęsto ustawione wzdłuż rzeki żurawie z kubłami próżnowały. Natomiast krążył po Nilu rój drobnych czółenek, których osady rzucały kwiaty pod barkę następcy. Niektórzy sami skakali w wodę i płynęli za książęcym statkiem. + +„Ależ oni tak mnie pozdrawiają jak jego świątobliwość!…” — pomyślał książę. + +I wielka duma opanowała jego serce na widok tylu strojnych statków, które mógł zatrzymać jednym skinieniem, i tych tysięcy ludzi, którzy porzucili swoje zajęcia i narażali się na kalectwo, nawet na śmierć, byle spojrzeć w jego boskie oblicze. + +Szczególniej upajał Ramzesa niezmierny krzyk tłumu nie ustający ani na chwilę. Krzyk ten napełniał mu piersi, uderzał do głowy, podnosił go. Zdawało się księciu, że gdyby skoczył z pomostu, nawet nie dosięgnąłby wody, bo zapał ludu porwałby go i uniósł ku niebu jak ptaka. + +Statek nieco zbliżył się ku lewemu brzegowi, postacie tłumu zarysowały się wyraźniej i książę spostrzegł coś, czego się nie spodziewał. Podczas gdy pierwsze szeregi ludu klaskały i śpiewały, w dalszych widać było kije, gęsto i szybko spadające na niewidzialne grzbiety. + +Zdziwiony namiestnik zwrócił się do nomarchy Memfisu. + +— Spojrzyj no, wasza dostojność… Tam kije są w robocie?… + +Nomarcha przysłonił ręką oczy, szyja poczerwieniała mu… + +— Wybacz, najdostojniejszy panie, ale ja źle widzę… + +— Biją… z pewnością biją — powtarzał książę. + +— To jest możliwe — odparł nomarcha. — Zapewne policja schwytała bandę złodziei… + +Niezbyt zadowolony następca poszedł na tył statku, między inżynierów, którzy nagle skręcili ku środkowi rzeki, i z tego punktu spojrzał ku Memfisowi. + +Brzegi w górze Nilu były prawie puste, czółenka znikły, żurawie czerpiące wodę pracowały, jak gdyby nic nie zaszło. + +— Już skończyła się uroczystość?… — zapytał książę jednego z inżynierów, wskazując w górę rzeki. + +— Tak… Ludzie wrócili do roboty — odparł inżynier. + +— Bardzo prędko!… + +— Muszą odzyskać czas stracony — rzekł nieostrożnie inżynier. + +Następca drgnął i bystro spojrzał na mówiącego. Lecz wnet uspokoił się i wrócił pod namiot. Okrzyki nic go już nie obchodziły. Był pochmurny i milczący. Po wybuchu dumy uczuł pogardę dla tłumu, który tak prędko przechodzi od zapału do żurawi czerpiących błoto. + +W tej okolicy Nil zaczyna dzielić się na odnogi. Statek naczelnika nomesu Aa skręcił ku zachodowi i po godzinnej jeździe przybił do brzegu. Tłumy były jeszcze liczniejsze aniżeli pod Memfisem. Ustawiono mnóstwo słupów z chorągwiami i bram triumfalnych owiniętych zielenią. Między ludem coraz częściej można było napotkać obce twarze i ubiory. + +Gdy książę wysiadł na ląd, zbliżyli się kapłani z baldachimem, a dostojny nomarcha Otoes rzekł do niego: + +— Bądź pozdrowiony, namiestniku boskiego faraona, w granicach nomesu Aa. Na znak łaski swej, która jest dla nas niebieską rosą, chciej złożyć ofiarę bogu Ptah, naszemu patronowi, i przyjmij pod swoją opiekę i władzę ten nomes z jego świątyniami, urzędnikami, ludem, bydłem, zbożem i wszystkim, co się tu znajduje. + +Następnie zaprezentował mu grupę młodych elegantów, pachnących, uróżowanych, ubranych w szaty haftowane złotem. Byli to bliżsi i dalsi krewni nomarchy, miejscowa arystokracja. + +Ramzes przypatrzył im się z uwagą. + +— Aha! — zawołał. — Zdawało mi się, że czegoś brakuje tym panom, i już widzę. Oni nie mają peruk… + +— Ponieważ ty, najdostojniejszy książę, nie używasz peruki, więc i nasza młodzież ślubowała sobie nie nosić tego stroju — odparł nomarcha. + +Po tym objaśnieniu jeden z młodych ludzi stanął za księciem z wachlarzem, drugi z tarczą, trzeci z włócznią i rozpoczął się pochód. Następca szedł pod baldachimem, przed nim kapłan z puszką, w której paliły się kadzidła — wreszcie kilka młodych dziewcząt rzucających róże na ścieżkę, którą książę miał przechodzić. + +Lud w świątecznych strojach, z gałązkami w rękach, tworzył szpaler i krzyczał, śpiewał lub padał na twarz przed zastępcą faraona. Ale książę spostrzegł, że mimo głośnych oznak radości twarze są martwe i zakłopotane. Zauważył też, że tłum jest podzielony na grupy, którymi dyrygują jacyś ludzie, i że uciecha odbywa się na komendę. I znowu uczuł w sercu chłód pogardy dla tego motłochu, który nawet cieszyć się nie umie. + +Z wolna orszak zbliżył się do murowanej kolumny, która odgraniczała nomes Aa od nomesu memfijskiego. Na kolumnie, z trzech stron, znajdowały się napisy dotyczące: rozległości, ludności i liczby miast prowincji, z czwartej strony stał posąg bożka Ptah, okręconego od stóp do piersi w powijaki, w zwykłym czepcu na głowie, z laską w ręku. + +Jeden z kapłanów podał księciu złotą łyżkę z płonącym kadzidłem. Następca, odmawiając przepisane modlitwy, wyciągnął kadzielnicę na wysokość oblicza bóstwa i kilkakrotnie nisko się skłonił. + +Okrzyki ludu i kapłanów wzmogły się jeszcze bardziej, choć między arystokratyczną młodzieżą widać było uśmieszki i drwinki. Książę, który od czasu pogodzenia się z Herhorem okazywał wielki szacunek bogom i kapłanom, lekko zmarszczył brwi, i w jednej chwili młodzież zmieniła postawę. Wszyscy spoważnieli, a niektórzy upadli na twarz przed kolumną. + +„Zaprawdę! — pomyślał książę — ludzie szlachetnego urodzenia lepsi są aniżeli ten motłoch… Cokolwiek czynią, sercem czynią, nie jak ci, którzy wrzeszcząc na moją cześć, radzi by jak najprędzej wrócić do swoich obór i warsztatów…” + +Teraz, lepiej niż kiedykolwiek, zmierzył odległość, jaka istniała pomiędzy nim i prostakami. I zrozumiał, że tylko arystokracja jest klasą, z którą łączy go wspólność uczuć. Gdyby nagle znikli ci strojni młodzieńcy i piękne kobiety, których płonące spojrzenia śledzą każdy jego ruch, ażeby natychmiast służyć mu i spełniać rozkazy, gdyby ci znikli, książę wśród niezliczonych tłumów ludu czułby się samotniejszym aniżeli w pustyni. + +Ośmiu Murzynów przyniosło lektykę ozdobioną nad baldachimem strusimi piórami i książę, wsiadłszy w nią, udał się do stolicy nomesu, Sochem, gdzie zamieszkał w rządowym pałacu. + +Pobyt Ramzesa w tej prowincji, o kilka mil zaledwie oddalonej od Memfisu, ciągnął się miesiąc. Cały zaś ten czas upłynął mu na przyjmowaniu próśb, odbieraniu hołdów, prezentacjach urzędników i ucztach. + +Uczty odbywały się podwójne: jedne w pałacu, w których przyjmowała udział tylko arystokracja, drugie — w dziedzińcu zewnętrznym, gdzie pieczono całe woły, zjadano setki sztuk chleba i wypijano setki dzbanów piwa. Tu raczyła się służba książęca i niżsi urzędnicy nomesu. + +Ramzes podziwiał hojność nomarchy i przywiązanie wielkich panów, którzy dniem i nocą otaczali namiestnika, czujni na każde jego skinienie i gotowi spełniać rozkazy. + +Nareszcie, zmęczony zabawami, książę oświadczył dostojnemu Otoesowi, że chce bliżej poznać gospodarstwo prowincji. Taki bowiem otrzymał rozkaz od jego świątobliwości faraona. + +Życzeniu stało się zadość. Nomarcha poprosił księcia, aby usiadł do lektyki, niesionej tylko przez dwu ludzi, i z wielkim orszakiem zaprowadził go do świątyni bóstwa Hator. Tam orszak został w przysionku, a nomarcha kazał tragarzom wnieść księcia na szczyt jednego z pylonów i sam mu towarzyszył. + +Ze szczytu sześciopiętrowej wieży, skąd kapłani obserwowali niebo i za pomocą kolorowych chorągwi porozumiewali się z sąsiednimi świątyniami w Memfis, Athribis i Anu, wzrok ogarniał w kilkumilowym promieniu prawie całą prowincję. Z tego też miejsca dostojny Otoes pokazywał księciu: gdzie leżą pola i winnice faraona, który kanał oczyszcza się obecnie, która tama ulega naprawie, gdzie znajdują się piece do topienia brązu, gdzie spichrze królewskie, gdzie bagna zarośnięte lotosem i papirusem, które pola zostały zasypane piaskiem i tak dalej. + +Ramzes był zachwycony pięknym widokiem i gorąco dziękował Otoesowi za doznaną przyjemność. Lecz gdy wrócił do pałacu i wedle rady ojca zaczął notować wrażenia, przekonał się, że jego wiadomości o ekonomicznym stanie nomesu Aa nie rozszerzyły się. + +Po paru dniach znowu zażądał od Otoesa wyjaśnień dotyczących administracji prowincją. Wówczas dostojny pan kazał zgromadzić się wszystkim urzędnikom i przedefilować przed księciem, który w głównym dziedzińcu siedział na wzniesieniu. + +Więc przesuwali się około namiestnika wielcy i mali podskarbiowie, pisarze od zbóż, wina, bydła i tkanin. Naczelnicy mularzy i kopaczy, inżynierowie lądowi i wodni, lekarze różnych chorób, oficerowie pułków robotniczych, pisarze policji, sędziowie, dozorcy więzień, nawet paraszytowie i oprawcy. Po nich dostojny nomarcha przedstawił Ramzesowi jego własnych urzędników tej prowincji. Książę zaś z niemałym zdziwieniem dowiedział się, że w nomesie Aa i mieście Sochem posiada: osobnego woźnicę, łucznika, nosiciela tarczy, włóczni i topora, kilkunastu lektykarzy, paru kucharzy, podczaszych, fryzjerów i wielu innych służebników, odznaczających się przywiązaniem i wiernością, choć Ramzes wcale ich nie znał i nawet nie słyszał ich nazwisk. + +Zmęczony i znudzony jałowym przeglądem urzędników, książę upadł na duchu. Przerażała go myśl, że on nic nie pojmuje, że więc jest niezdolny do kierowania państwem. Lecz nawet przed samym sobą lękał się przyznać do tego. + +Bo jeżeli nie potrafi rządzić Egiptem, a inni poznają się na tym, co mu pozostanie?… Tylko śmierć. Ramzes czuł, że poza tronem nie ma dla niego szczęścia, że bez władzy — nie mógłby istnieć. + +Lecz gdy parę dni odpoczął, o ile można było odpocząć w chaosie dworskiego życia, znowu wezwał do siebie Otoesa i rzekł mu: + +— Prosiłem waszą dostojność, ażebyś mnie wtajemniczył w rządy swego nomesu. Zrobiłeś tak: pokazałeś mi kraj i urzędników, ale ja jeszcze nic nie wiem. Owszem, jestem jak człowiek w podziemiach naszych świątyń, który widzi dokoła siebie tyle dróg, że w końcu nie może wyjść na świat. + +Nomarcha zafrasował się. + +— Co mam robić?… — zawołał. — Czego chcesz ode mnie, władco?… Rzeknij tylko słowo, a oddam ci mój urząd, majątek, nawet głowę. + +A widząc, że książę łaskawie przyjmuje te zapewnienia, prawił dalej: + +— W czasie podróży widziałeś lud tego nomesu. Powiesz, że nie byli wszyscy. Zgoda. Każę, aby wyszła cała ludność, a jest jej: mężów, kobiet, starców i dzieci około dwustu tysięcy sztuk. Z wierzchołka pylonu raczyłeś oglądać nasze terytorium. Lecz jeżeli pragniesz, możemy z bliska obejrzeć każde pole, każdą wieś i ulicę miasta Sochem. + +Nareszcie pokazałem ci urzędników, między którymi, prawda, że brakowało najniższych. Ale wydaj rozkaz, a wszyscy staną jutro przed twoim obliczem i będą leżeli na brzuchach swych. + +Cóż mam więcej uczynić?… odpowiedz, najdostojniejszy panie!… + +— Wierzę ci, że jesteś najwierniejszy — odparł książę. — Objaśnij mi więc dwie rzeczy: jedną — dlaczego zmniejszyły się dochody jego świątobliwości faraona, drugą — co ty sam robisz w nomesie?… + +Otoes zmieszał się, a książę prędko dodał: + +— Chcę wiedzieć: co tu robisz i jakimi sposobami rządzisz, gdyż jestem młody i dopiero zaczynam rządy… + +— Ale masz mądrość starca! — szepnął nomarcha. + +— Godzi się więc — mówił książę — ażebym ja wypytywał doświadczonych, a ty żebyś mi udzielał nauk. + +— Wszystko pokażę waszej dostojności i opowiem — rzekł Otoes. — Ale trzeba nam wydostać się w miejsce, gdzie nie ma tej wrzawy… + +Istotnie w pałacu, który zajmował książę, na dziedzińcach wewnętrznych i zewnętrznych, tłoczyło się takie mnóstwo ludzi, jak na jarmarku. Jedli oni, pili, śpiewali, mocowali się lub gonili, a wszystko na chwałę namiestnika, którego byli sługami. + +Jakoż około trzeciej po południu nomarcha kazał wyprowadzić dwa konie, na których wraz z księciem wyjechali z miasta na zachód. Dwór zaś został w pałacu i bawił się jeszcze weselej. + +Dzień był piękny, chłodny, ziemia okryta zielonością i kwieciem. Nad głowami jeźdźców rozlegały się śpiewy ptaków, powietrze było pełne woni. + +— Jak tu przyjemnie! — zawołał Ramzes. — Pierwszy raz od miesiąca mogę zebrać myśli. A już zacząłem wierzyć, że w mojej głowie osiedlił się cały pułk wozów wojennych i od rana do nocy odbywa musztrę. + +— Taki jest los mocarzy świata — odparł nomarcha. + +Stanęli na wzgórzu. U stóp ich leżała ogromna łąka przecięta błękitną strugą. Na północy i na południu bieliły się mury miasteczek, za łąką, aż do krańca horyzontu, ciągnęły się czerwone piaski pustyni zachodniej, od której niekiedy wiało tchnienie upalnego wiatru jak z pieca. + +Na łące pasły się niezliczone stada zwierząt domowych: rogate i bezrogie woły, owce, kozy, osły, antylopy, nawet nosorożce. Tu i ówdzie było widać kępy moczarów obrosłych roślinami wodnymi i krzakami, w których roiły się dzikie gęsi, kaczki, gołębie, bociany, ibisy i pelikany. + +— Spojrzyj, panie — rzekł nomarcha — oto obraz naszego kraju Queneh, Egiptu. Ozyrys umiłował ten pasek ziemi wśród pustyń, zasypał go roślinnością i zwierzętami, aby mieć z nich pożytek. Potem dobry bóg przyjął na siebie ludzką postać i był pierwszym faraonem. A gdy poczuł, że mu ciało więdnie, opuścił je i wstąpił w swego syna, a następnie w jego syna. + +Tym sposobem Ozyrys żyje między nami od wieków jako faraon i ciągnie korzyści z Egiptu i jego bogactw, które sam stworzył. Rozrósł się pan jak potężne drzewo. Konarami jego są wszyscy królowie egipscy, gałęźmi — nomarchowie i kapłani, a gałązkami — stan rycerski. Widzialny bóg zasiada na tronie ziemskim i pobiera należny mu dochód z kraju; niewidzialny przyjmuje ofiary w świątyniach i przez usta kapłanów opowiada swoją wolę. + +— Mówisz prawdę — wtrącił książę. — tak jest napisano. + +— Ponieważ Ozyrys-faraon — ciągnął nomarcha — nie może sam zajmować się ziemskim gospodarstwem, więc polecił czuwać nad swoim majątkiem nam, nomarchom, którzy z jego krwi pochodzimy. + +— To jest prawda — rzekł Ramzes. — Nawet niekiedy słoneczny bóg wciela się w nomarchę i daje początek nowej dynastii. Tak powstały dynastia memfiska, elefantyjska, tebeńska, ksoicka… + +— Rzekłeś, panie — mówił dalej Otoes. — A teraz odpowiem na to, o co mnie pytałeś. + +Pytałeś: co ja tu robię w nomesie?… Pilnuję majątku Ozyrysa-faraona i mojej w nim cząstki. Spojrzyj na te stada: widzisz różne zwierzęta. Jedne dają mleko, inne mięso, inne wełnę i skóry. Podobnie ludność Egiptu: jedni dostarczają zbóż, inni wina, tkanin, sprzętów, budynków. Moją zaś rzeczą jest pobrać od każdego, co winien, i złożyć u stóp faraona. + +W dozorowaniu tak licznych stad sam nie podołałbym; więc wybrałem sobie czujne psy i mądrych pasterzy. Jedni doją zwierzęta, strzygą, zdejmują z nich skóry, drudzy pilnują, aby złodziej nie pokradł ich lub nie poszarpał drapieżnik. Podobnież z nomesem: nie zdążyłbym zebrać wszystkich podatków i ustrzec ludzi od złego; więc mam urzędników, którzy robią, co jest słuszne, a mnie składają rachunki ze swych czynności. + +— Wszystko jest prawdą — przerwał książę — znam to i rozumiem. Lecz nie mogę dojść: dlaczego zmniejszyły się dochody jego świątobliwości, pomimo że są tak pilnowane? + +— Chciej przypomnieć sobie, wasza dostojność — odparł nomarcha — że bóg Set, choć jest rodzonym bratem słonecznego Ozyrysa, nienawidzi go, walczy z nim i psuje wszelkie jego dzieła. On zsyła śmiertelne choroby na ludzi i bydło, on sprawia, że przybór Nilu jest za mały lub zanadto gwałtowny, on na Egipt w porze gorącej rzuca tumany piasków. + +Gdy rok jest dobry, Nil dosięga pustyni, gdy zły — pustynia przychodzi do Nilu, a wówczas i dochody królewskie muszą być mniejsze. + +Spojrzyj, wasza cześć — mówił, wskazując na łąkę. — Liczne są te stada, ale za mojej młodości były liczniejsze. A kto temu winien? Nikt inny, tylko Set, któremu nie oprą się ludzkie siły. Ta łąka, dziś ogromna, była niegdyś jeszcze większą, i z tego miejsca nie widywano pustyni, która nas dziś przeraża. + +Gdzie bogowie walczą, człowiek nie poradzi; gdzie Set zwycięża Ozyrysa, któż mu zabiegnie drogę? + +Dostojny Otoes skończył; książę zwiesił głowę. Niemało nasłuchał się on w szkołach o łasce Ozyrysa i niegodziwościach Seta i jeszcze dzieckiem będąc, gniewał się, że z Setem nie zrobiono ostatecznych rachunków. + +„Jak ja urosnę — myślał wówczas — a udźwignę włócznię, poszukam Seta i spróbujemy się!…” + +I oto patrzył dziś na niezmierny obszar piasków, państwo złowrogiego boga, który umniejszał dochody Egiptu; ale o walce z nim nie myślał. Jak tu walczyć z pustynią?… Można ją tylko omijać albo w niej zginąć. + + + +Rozdział XXII + +Pobyt w nomesie Aa tak zmęczył następcę tronu, że dla odpoczynku i zebrania myśli kazał zaprzestać wszelkich uroczystości na swoją cześć i zapowiedział, aby w czasie podróży ludność nigdzie nie występowała z powitaniami dla niego. + +Orszak książęcy dziwił się, nawet trochę gorszył. Ale rozkaz został wykonany i Ramzes znowu odzyskał nieco spokojności w życiu. Miał teraz czas do musztrowania żołnierzy, co było jego najmilszym zajęciem, i mógł nieco skupić zwichrzone myśli. + +Zamknięty w najodleglejszym kącie pałacu, książę począł zastanawiać się: o ile spełnił rozkazy ojca? + +Własnymi oczyma obejrzał nomes Aa: jego pola, miasteczka, ludność i urzędników. Sprawdził też, że wschodni brzeg prowincji uległ najazdowi pustyni. Spostrzegł, że ludność robocza jest obojętna i głupia, robi tylko to, co jej każą, a i to niechętnie. Nareszcie przekonał się, że naprawdę wiernych i kochających poddanych znaleźć można tylko wśród arystokracji. Są oni bowiem albo spokrewnieni z rodem faraonów, albo należą do stanu rycerskiego i są wnukami żołnierzy, którzy walczyli pod Ramzesem Wielkim. + +W każdym razie ci ludzie szczerze garnęli się do dynastii i gotowi byli służyć jej z prawdziwym zapałem. Nie jak chłopi, którzy odkrzyczawszy powitanie, czym prędzej biegli do swoich świń i wołów. + +Główny jednak cel posłannictwa został nie rozstrzygnięty. Ramzes nie tylko jasno nie widział przyczyn zmniejszenia się królewskich dochodów, ale nawet nie umiał sformułować pytania: dlaczego jest źle i — jak poprawić złe? Czuł tylko, że legendowa wojna boga Seta z bogiem Ozyrysem niczego nie wyjaśnia i wcale nie podaje środków zaradczych. + +Książę zaś, jako przyszły faraon, chciał mieć wielkie dochody, takie jak dawni władcy Egiptu. I kipiał gniewem na samą myśl, że wstąpiwszy na tron, może być równie ubogim jak ojciec, jeżeli nie uboższym. + +— Nigdy!… — wołał książę, zaciskając pięści. + +Dla powiększenia królewskich majątków był gotów rzucić się z mieczem na samego boga Seta i tak porąbać go w kawały, jak on zrobił ze swoim bratem Ozyrysem. Ale zamiast okrutnego bóstwa i jego legionów widział dokoła siebie: pustkę, ciszę i niewiadomość. + +Pod wpływem tych szamotań się z własnymi myślami zaczepił raz arcykapłana Mefresa. + +— Powiedz mi, święty ojcze, któremu znana jest wszelka mądrość: dlaczego dochody państwa zmniejszają się i w jaki sposób można by je powiększyć? + +Arcykapłan wzniósł ręce do góry. + +— Niech będzie błogosławiony — zawołał — duch, który podszepnął ci, dostojny panie, takie myśli!… O, bodajbyś poszedł śladem wielkich faraonów, którzy pokryli Egipt świątyniami, a za pomocą tam i kanałów zwiększyli obszar urodzajnych gruntów… + +Starzec był tak wzruszony, że zapłakał. + +— Przede wszystkim — odparł książę — odpowiedz mi na to, o co pytam. Bo czyliż można myśleć o budowaniu kanałów lub świątyń, gdy skarb pusty? Na Egipt spadło największe nieszczęście: jego władcom grozi ubóstwo. To przede wszystkim należy zbadać i poprawić, a reszta znajdzie się. + +— O tym, książę, dowiesz się tylko w świątyniach, u stóp ołtarzy — mówił arcykapłan. — Tylko tam szlachetna ciekawość twoja może być zaspokojona. + +Ramzes rzucił się niecierpliwie. + +— Przed oczyma waszej dostojności świątynie zasłaniają cały kraj, nawet skarb faraona!… Jestem przecie kapłańskim uczniem, wychowałem się w cieniu świątyń, znam tajemnicze widowiska, na których przedstawiacie złość Seta, a śmierć i odradzanie się Ozyrysa, i cóż mi z tego?… Gdy ojciec spyta mnie: w jaki sposób napełnić skarbiec? — nic nie odpowiem. A raczej powinien bym go namawiać, ażeby jeszcze dłużej i częściej modlił się, niż to robi dotychczas! + +— Bluźnisz, książę, bo nie znasz wysokich obrzędów religii. Gdybyś je poznał, odpowiedziałbyś na wiele pytań, które cię dręczą. A gdybyś widział to, co ja widziałem!… Uwierzyłbyś, że najważniejszą sprawą dla Egiptu jest podźwignąć jego świątynie i kapłanów… + +„Starcy po raz drugi w życiu stają się dziećmi” — pomyślał książę i przerwał rozmowę. Arcykapłan Mefres był zawsze bardzo pobożny; lecz w ostatnich czasach posuwał się nawet do dziwactw w tym kierunku. + +„Dobrze bym wyszedł — mówił do siebie Ramzes — oddawszy się w ręce kapłanów, dla asystowania ich dziecinnym obrządkom. A może Mefres kazałby i mnie całe godziny wystawać przed ołtarzem z podniesionymi rękami, jak to sam podobno robi, spodziewając się cudów!…” + +W miesiącu Farmuti (koniec stycznia — początek lutego) książę pożegnał Otoesa, aby przenieść się do nomesu Hak. Dziękował nomarsze i panom za wspaniałe przyjęcie, ale w duszy miał smutek czując, że nie wywiąże się z zadania, które włożył na niego ojciec. + +Odprowadzony przez rodzinę i dwór Otoesa, namiestnik z orszakiem swym przeprawił się na prawy brzeg Nilu, gdzie powitał go dostojny nomarcha Ranuzer z panami i kapłanami. Gdy książę stanął na ziemi Hak, kapłani podnieśli w górę posągi bożka Atum, patrona prowincji, urzędnicy padli na twarz, a nomarcha podał mu złoty sierp, prosząc, aby jako zastępca faraona rozpoczął żniwo. W tej porze bowiem należało zbierać jęczmień. + +Ramzes przyjął sierp, ściął parę garści kłosów i spalił je wraz z kadzidłem przed bogiem pilnującym granic. Po nim zrobił to samo nomarcha i wielcy panowie, a nareszcie zaczęli żniwo chłopi. Zbierali tylko kłosy, które pakowano w worki; słoma zaś zostawała w polu. + +Wysłuchawszy nabożeństwa, które znudziło go, książę stanął na dwukolnym wozie. Wysunął się oddział wojska, za nim kapłani, dwaj panowie prowadzili za uzdy konie następcy, za następcą na drugim wozie jechał nomarcha Ranuzer, a za nim ogromny orszak panów i sług dworskich. Lud, zgodnie z wolą Ramzesa, nie wystąpił; lecz chłopi pracujący w polu, na widok procesji, upadali twarzami na ziemię. + +W ten sposób, przeszedłszy kilka pontonowych mostów rzuconych na odnogi Nilu i kanały, książę nad wieczorem dojechał do miasta Anu, stolicy prowincji. + +Przez kilka dni ciągnęły się uczty powitalne, składano namiestnikowi hołdy, przedstawiano mu urzędników. W końcu Ramzes zażądał przerwania uroczystości i prosił nomarchę o zaznajomienie go z bogactwami nomesu. + +Przegląd zaczął się nazajutrz i trwał parę tygodni. Co dzień na podwórze pałacu, w którym mieszkał następca, przychodziły rozmaite cechy rzemieślnicze pod komendą cechowych oficerów, ażeby okazać księciu swoje wyroby. + +Więc kolejno przeciągali fabrykanci broni z mieczami, włóczniami i toporami; fabrykanci instrumentów muzycznych z piszczałkami, trąbkami, bębnami i arfami. Po tych przyszedł wielki cech stolarski, który okazywał krzesła, stoły, kanapy, lektyki i wozy, ozdobione bogatymi rysunkami, wykładane różnokolorowym drzewem, perłową masą i kością słoniową. Potem niesiono metalowe naczynia kuchenne: ruszty do ognisk, rożny, dwuuszne garnki i płytkie rynki z pokrywami. Jubilerowie popisywali się cudnej piękności pierścieniami ze złota, bransoletami na ręce i nogi, z elektronu, czyli mieszaniny złota i srebra, łańcuchami, wszystko to kunsztownie rzeźbione, wysadzane drogimi kamieniami lub różnokolorową emalią. + +Zamknęli pochód garncarze niosący przeszło sto gatunków naczyń glinianych. Były tam wazy, garnki, misy, dzbany i kruże, najrozmaitszej formy i wielkości, pokryte malowidłami, ozdobione głowami zwierząt i ptaków. + +Każdy cech składał księciu ofiary ze swoich najpiękniejszych wyrobów. Zapełniły one dużą salę, choć nie było między nimi dwu do siebie podobnych. + +Po skończeniu ciekawej, lecz i nużącej wystawy jego dostojność Ranuzer spytał księcia: czy jest zadowolony? + +Następca zamyślił się. + +— Piękniejsze rzeczy — odparł — widziałem chyba w świątyniach albo w pałacach mego ojca. Ponieważ jednak mogą kupować je tylko ludzie bogaci, więc nie wiem, czy skarb państwa ma z nich dość wielkie dochody. + +Nomarchę zdziwiła ta obojętność dla dzieł sztuki w młodym panu, a zaniepokoiła troska o dochody. Chcąc jednak zadowolnić Ramzesa, zaczął od tej pory oprowadzać go po fabrykach królewskich. + +Więc jednego dnia zwiedzili młyny, gdzie niewolnicy w kilkuset żarnach i stępach przygotowywali mąkę. Byli w piekarniach, gdzie wypiekano chleb i suchary dla wojska, tudzież w fabryce, gdzie robiono konserwy z ryb i mięsa. + +Oglądali wielkie garbarnie i warsztaty sandałów, huty, gdzie topiono brąz na naczynia i oręże, potem cegielnie, cechy tkaczów i krawców. + +Zakłady te mieściły się we wschodniej części miasta. Ramzes z początku oglądał je ciekawie; ale bardzo prędko obrzydł mu widok robotników, którzy byli wystraszeni, chudzi, mieli chorowitą cerę i blizny od kijów na plecach. + +Od tej pory bawił krótko w fabrykach; wolał przypatrywać się okolicom miasta Anu. Daleko, na wschodzie, widać było pustynię, wśród której w roku zeszłym odbywały się manewry pomiędzy korpusem jego i Nitagera. Jak na dłoni widział gościniec, którym maszerowały jego pułki, miejsce, gdzie z powodu znalezienia skarabeuszów machiny wojenne musiały skręcić na pustynię, a może nawet i to drzewo, na którym powiesił się chłop kopiący kanał… + +Z tamtego szczytu, w towarzystwie Tutmozisa, spoglądał na kwitnącą ziemię Gosen i złorzeczył kapłanom. A tam, między wzgórzami, spotkał Sarę, do której zapaliło się jego serce. + +Dziś jakie zmiany!… Już przestał nienawidzieć kapłanów, od czasu gdy za sprawą Herhora dostał korpus i namiestnikostwo. Sara zaś zobojętniała mu jako kochanka, lecz natomiast coraz żywiej obchodziło go dziecię, którego miała zostać matką. + +„Co ona tam robi? — myślał książę. — Już dawno nie miałem od niej wiadomości…” + +A gdy tak patrzył na wschodnie wzgórza i rozpamiętywał niedawną przeszłość, stojący na czele jego świty nomarcha Ranuzer był przekonany, że książę spostrzegł jakieś nadużycia w fabrykach i medytuje nad sposobem ukarania go. + +„Ciekawym, co on zobaczył? — mówił w sobie dostojny nomarcha. — Czy to, że połowę cegły sprzedano kupcom fenickim, czy że dziesięć tysięcy sandałów brakuje w składzie, czy może jaki podły nędznik szepnął mu co o metalowych butach?…” + +I serce Ranuzera napełnił wielki niepokój. + +Nagle książę odwrócił się do świty i wezwał Tutmozisa, który zawsze miał obowiązek znajdować się w pobliżu jego osoby. + +Tutmozis przybiegł, następca odszedł z nim jeszcze dalej na stronę. + +— Słuchaj — rzekł wskazując na pustynią. — Widzisz ty te góry?… + +— Byliśmy tam zeszłego roku… — westchnął dworak. + +— Przypomniałem sobie Sarę… + +— Zaraz spalę kadzidło bogom! — zawołał Tutmozis — bom już myślał, że od czasu gdy jesteś namiestnikiem, wasza dostojność, zapomniałeś o swoich wiernych sługach… + +Książę popatrzył na niego i wzruszył ramionami. + +— Wybierz — mówił — spośród darów, które mi złożono, wybierz kilka najpiękniejszych naczyń, sprzętów, tkanin, a nade wszystko bransolet i łańcuchów, i zawieź to Sarze… + +— Żyj wiecznie, Ramzesie — szepnął elegant — bo jesteś szlachetnym panem… + +— Powiedz jej — ciągnął książę — że mam serce zawsze pełne łaski dla niej. Powiedz, że chcę, aby pilnowała swego zdrowia i dbała o dziecko, które ma przyjść na świat. Gdy zaś zbliży się czas rozwiązania, a ja spełnię rozkazy ojca mego, powiedz Sarze, że przyjedzie do mnie i osiądzie w mym domu. Nie mogę ścierpieć, ażeby matka mojego dziecka tęskniła w samotności… Jedź, uczyń, com rzekł, i wracaj z dobrymi wiadomościami. + +Tutmozis upadł na twarz przed szlachetnym władcą i natychmiast puścił się w drogę. Orszak księcia, nie mogąc odgadnąć treści rozmowy, zazdrościł Tutmozisowi łask pańskich, a dostojny Ranuzer czuł rosnący niepokój w swej duszy. + +„Obym — mówił stroskany — obym nie potrzebował podnieść ręki na samego siebie i w kwiecie wieku osierocić dom… Po cóżem, nieszczęsny, przywłaszczając sobie dobra jego świątobliwości faraona, nie pomyślał o godzinie sądu?…” + +Twarz jego zrobiła się żółta i nogi chwiały się pod nim. Ale książę, opanowany falą wspomnień, nie spostrzegł jego trwogi. + + + +Rozdział XXIII + +Teraz w mieście Anu nastąpił szereg uczt i zabaw. Dostojny Ranuzer wydobył z piwnic najlepsze wina, z trzech sąsiednich nomesów zjechały najpiękniejsze tancerki, najsławniejsi muzycy, najosobliwsi sztukmistrze. Książę Ramzes miał czas doskonale zapełniony. Z rana musztra wojsk i przyjęcia dygnitarzy, później uczta, widowiska, polowania i znowu uczta. + +Lecz w chwili gdy nomarcha Haku był pewny, że namiestnik już znudził się kwestiami administracyjnymi i ekonomicznymi, książę wezwał go do siebie i spytał: + +— Nomes waszej dostojności należy do najbogatszych w Egipcie?… + +— Tak… chociaż mieliśmy kilka lat ciężkich… — odparł Ranuzer i znowu serce w nim zamarło, a nogi zaczęły drżeć. + +— To mnie właśnie dziwi — mówił książę — że z roku na rok zmniejszają się dochody jego świątobliwości. Czy nie mógłbyś mi tego objaśnić? + +— Panie — rzekł nomarcha, schylając głowę do ziemi. — Widzę, że moi wrogowie w duszy twej zasieli nieufność; cokolwiek bym więc powiedział, nie trafi do przekonania twego. Pozwól mi zatem nie zabierać już głosu. Niech tu raczej przyjdą pisarze z dokumentami, które będziesz mógł sam dotknąć ręką i sprawdzić… + +Książę nieco zdziwił się nieoczekiwanym wybuchem, lecz przyjął propozycję. Owszem, uradował się nią. Sądził bowiem, że raporty pisarzów wyjaśnią mu tajemnice zarządu. + +Przyszli tedy na drugi dzień — wielki pisarz nomesu Hak tudzież jego pomocnicy, i przynieśli ze sobą kilkanaście zwojów papirusu, zapisanych na obie strony. Gdy rozwinięto je, utworzyły wstęgę, szeroką na trzy piędzi dużej ręki, długą na sześćdziesiąt kroków. Książę pierwszy raz widział tak olbrzymi dokument, w którym znajdował się opis jednej tylko prowincji i z jednego roku. + +Wielki pisarz usiadł na podłodze z podwiniętymi nogami i zaczął: + +— „W trzydziestym trzecim roku panowania jego świątobliwości Mer-amen-Ramzesa Nil opóźnił się z wylewem. Chłopi, przypisując to nieszczęście czarnoksięstwu cudzoziemców zamieszkałych w prowincji Hak, zaczęli burzyć domy niewiernych Żydów, Hetytów i Fenicjan, przy czym kilka osób zabito. Z rozkazu jego dostojności nomarchy winnych stawiono przed sąd, dwudziestu pięciu chłopów, dwóch mularzy i pięciu szewców skazano do kopalń, a jednego rybaka uduszono…” + +— Co to za dokument? — przerwał książę. + +— To sprawozdanie sądowe, przeznaczone dla stóp jego świątobliwości. + +— Odłóż to i czytaj o dochodach skarbowych. + +Pomocnicy wielkiego pisarza zwinęli odrzucony dokument, a podali mu inny. Dostojnik znowu zaczął czytać: + +— „Dnia piątego miesiąca Tot przywieziono do spichrzów królewskich sześćset miar pszenicy, na co główny dozorca wydał pokwitowanie. + +Dnia siódmego Tot wielki skarbnik dowiedział się i sprawdził, że z zeszłorocznych zbiorów ubyło sto czterdzieści ośm miar pszenicy. W czasie sprawdzania dwaj robotnicy ukradli miarę ziarna i ukryli je między cegłą. Co gdy stwierdzono, oddani zostali pod sąd i zesłani do kopalń za podniesienie ręki na majątek jego świątobliwości…” + +— A tamte sto czterdzieści ośm miar?… — spytał następca. + +— Myszy zjadły — odpowiedział pisarz i czytał dalej: + +— „Ósmego Tot przesłano dwadzieścia krów, ośmdziesiąt cztery owiec na rzeź, które nadzorca wołów kazał oddać pułkowi Krogulec, za stosownym pokwitowaniem…” + +Tym sposobem namiestnik dowiadywał się, dzień po dniu, ile jęczmienia, pszenicy, fasoli i ziarn lotosu zwieziono do spichrzów, ile oddano do młynów, ile skradziono i ilu robotników z tego powodu skazano do kopalń. Raport był tak nudny i chaotyczny, że w połowie miesiąca Paofi książę kazał przerwać czytanie. + +— Powiedz mi, wielki pisarzu — spytał Ramzes — co ty z tego rozumiesz?… Co ty wiesz z tego?… + +— Wszystko, co wasza dostojność rozkaże… + +I zaczął znowu od początku, ale już z pamięci: + +— Dnia piątego miesiąca Tot przewieziono do królewskich spichrzów… + +— Dość! — zawołał rozgniewany książę i kazał im iść precz. + +Pisarze upadli na twarz, potem szybko zabrali zwoje papirusów, znowu upadli na twarz i pędem wynieśli się za drzwi. + +Książę wezwał do siebie nomarchę Ranuzera. Przyszedł z rękoma złożonymi na piersiach, ale spokojnym obliczem. Dowiedział się bowiem od pisarzów, że namiestnik nie może niczego dojść z raportów i że ich nawet nie wysłuchał. + +— Powiedz mi, wasza dostojność — zaczął następca — czy i tobie czytają raporty? + +— Co dzień… + +— I ty je rozumiesz? + +— Wybacz, najdostojniejszy panie, ale… czyliż mógłbym rządzić nomesem, gdybym tego nie rozumiał? + +Książę stropił się i zamyślił. Może być, że naprawdę on tylko jest tak nieudolny?… A wówczas — w co się zamieni jego władza?… + +— Siądź — rzekł po chwili, wskazując Ranuzerowi krzesło. — Siądź i opowiedz mi: w jaki sposób rządzisz nomesem?… + +Dostojnik pobladł i oczy wywróciły mu się białkami do góry. Ramzes spostrzegł to i zaczął się tłumaczyć: + +— Nie myśl, że nie ufam twej mądrości… Owszem, nie znam człowieka, który mógłby lepiej od ciebie sprawować władzę. Ale jestem młody i ciekawy: co to jest sztuka rządzenia? Więc proszę cię, abyś mi udzielił okruchów z twoich doświadczeń. Rządzisz nomesem — wiem o tym!… A teraz wytłumacz mi: jak się robi rząd? + +Nomarcha odetchnął i zaczął: + +— Opowiem waszej dostojności cały bieg życia mego, abyś wiedział, jak ciężką mam pracę. + +Z rana, po kąpieli, składam ofiary bogu Atum, a potem wołam skarbnika i wypytuję go: czy należycie zbierają się podatki dla jego świątobliwości? Gdy mówi, że — tak, chwalę go; gdy zaś powie, że ci a ci nie zapłacili, wydaję rozkaz, aby nieposłusznych uwięziono. + +Następnie wołam dozorcę królewskich stodół, aby wiedzieć ile przybyło ziarna. Jeżeli dużo, chwalę go; jeżeli mało, każę dać plagi winnym. + +Później przychodzi wielki pisarz i mówi, czego z dóbr jego świątobliwości potrzebuje wojsko, urzędnicy i robotnicy — a ja każę wydać to za pokwitowaniem. Gdy wyda mniej, chwalę go, jeżeli więcej, rozpoczynam śledztwo. + +Po południu przychodzą do mnie kupcy feniccy, którym sprzedaję zboże, a do skarbu faraona wnoszę pieniądze. Potem modlę się i zatwierdzam wyroki sądowe; zaś nad wieczorem policja donosi mi o wypadkach. Nie dalej jak onegdaj ludzie z mego nomesu wpadli na terytorium prowincji Ka i znieważyli posąg boga Sebaka. W sercu uradowałem się, nie jest to bowiem nasz patron; niemniej skazałem paru winnych na uduszenie, wielu do kopalń, a wszystkich na plagi. + +Toteż w nomesie moim panuje cisza i dobre obyczaje, a podatki wpływają co dzień… + +— Chociaż dochody faraona zmniejszyły się i u was — wtrącił książę. + +— Prawdę rzekłeś, panie — westchnął dostojny Ranuzer. — Kapłani mówią, że bogowie rozgniewali się na Egipt za napływ cudzoziemców; ja jednak widzę, że bogowie nie gardzą fenickim złotem i drogimi kamieniami… + +W tej chwili, poprzedzony przez służbowego oficera, wszedł na salę kapłan Mentezufis, aby zaprosić namiestnika i nomarchę na jakieś publiczne nabożeństwo. Obaj dostojnicy zgodzili się na zaprosiny, a nomarcha Ranuzer okazał przy tym tyle pobożności, że aż zadziwił księcia. + +Kiedy Ranuzer wśród ukłonów opuścił towarzystwo, namiestnik odezwał się do kapłana: + +— Ponieważ, święty proroku, jesteś przy mnie zastępcą najczcigodniejszego Herhora, proszę cię więc, ażebyś mi wytłumaczył jedną rzecz, która serce moje napełnia troską. + +— Czy potrafię? — odparł kapłan. + +— Odpowiesz, bo napełnia cię mądrość, której jesteś sługą. Rozważ tylko, co ci rzeknę. + +Wiesz, po co wysłał mnie tutaj jego świątobliwość faraon… + +— Ażebyś, książę, zapoznał się z bogactwem i rządami kraju — wtrącił Mentezufis. + +— Czynię to. Wypytuję nomarchów, oglądam kraj i ludzi, słucham raportów pisarzy, ale nic nie rozumiem, a to zatruwa mi życie i dziwi mnie. + +Bo kiedy mam do czynienia z wojskowością, wiem wszystko: ilu jest żołnierzy, koni, wozów, którzy oficerowie piją lub zaniedbują służbę, a którzy pełnią swoje obowiązki. Wiem też, co robić z wojskiem. Gdyby na równinie stał korpus nieprzyjacielski, ażeby go pobić, muszę wziąć dwa korpusy. Gdyby nieprzyjaciel stał w obronnej pozycji, nie wyruszyłbym bez trzech korpusów. Gdy wróg jest niewyćwiczony i walczy w bezładnych tłumach, przeciw jego tysiącowi mogę wystawić pięciuset naszych żołnierzy i pobiję go. Gdy strona przeciwna ma tysiąc toporników i ja tysiąc, rzucę się na nich i pokonam, jeżeli będę miał do pomocy stu procarzy. + +W wojsku, święty ojcze — ciągnął Ramzes — wszystko się widzi, jak palce u własnych rąk, i na każde pytanie ma się gotową odpowiedź, którą mój rozum ogarnia. Tymczasem w zarządzie nomesów ja nie tylko nic nie widzę, ale mam taki zamęt w głowie, że nieraz zapominam — po co tu przyjechałem? + +Odpowiedz mi zatem szczerze, jak kapłan i oficer: co to znaczy? Czy nomarchowie mnie oszukują, czy ja jestem nieudolny?… + +Święty prorok zamyślił się. + +— Czy oni śmieliby oszukiwać waszą dostojność — odparł — nie wiem, bo nie przypatrywałem się ich czynom. Zdaje mi się jednak, że oni księciu dlatego nic nie mogą wytłumaczyć, ponieważ sami nic nie rozumieją. + +Nomarchowie i ich pisarze — ciągnął kapłan — są jak dziesiętnicy w wojsku: każdy zna swoją dziesiątkę i zawiadamia o niej wyższych oficerów. Każdy też rozkazuje swojemu oddziałkowi. Ale ogólnego planu, jaki układają wodzowie armii, dziesiętnik nie zna. + +Naczelnicy nomesów i pisarze zapisują wszystko, cokolwiek zdarzy się w ich prowincji, i te raporta przysyłają do stóp faraona. Lecz dopiero rada najwyższa wydobywa z nich miód mądrości… + +— Ależ ja właśnie chcę tego miodu!… — zawołał książę. — Dlaczegóż mi nie dają… + +Mentezufis potrząsnął głową. + +— Mądrość państwowa — rzekł — należy do tajemnic kapłańskich, więc może ją zdobyć tylko człowiek poświęcony bogom. Tymczasem wasza dostojność, pomimo wychowania przez kapłanów, jak najbardziej stanowczo usuwasz się od świątyń… + +— Jak to, więc jeżeli nie zostanę kapłanem, nie objaśnicie mnie?… + +— Są rzeczy, które wasza dostojność możesz poznać i teraz, jako erpatre, są, które poznasz jako faraon. Ale są i takie, o których może wiedzieć tylko arcykapłan. + +— Każdy faraon jest arcykapłanem — przerwał książę. + +— Nie każdy. A jeszcze i między arcykapłanami są różnice. + +— Więc — zawołał rozgniewany następca — wy rząd państwa ukrywacie przede mną… I ja nie będę mógł spełnić rozkazów mego ojca… + +— To — mówił spokojnie Mentezufis — czego księciu potrzeba, możesz poznać, bo przecie masz najniższe święcenia kapłańskie. Rzeczy te jednak są ukryte w świątyniach, za zasłoną, której nikt nie odważy się uchylić bez odpowiednich przygotowań. + +— Ja uchylę!… + +— Niech bogowie bronią Egipt od takiego nieszczęścia!… — odparł kapłan, wznosząc ręce do góry. — Czyliż wasza dostojność nie wiesz o tym, że piorun zabije każdego, kto bez odpowiednich nabożeństw dotknąłby zasłony? Każ, książę, zaprowadzić do świątyni jakiego niewolnika lub skazańca, i niech tylko wyciągnie rękę, a natychmiast umrze. + +— Bo wy go zabijecie. + +— Każdy z nas umarłby tak samo jak najpospolitszy zbrodniarz, gdyby w świętokradzki sposób zbliżył się do ołtarzy. Wobec bogów, mój książę, faraon i kapłan tyle znaczy, co niewolnik. + +— Więc cóż mam robić?… — spytał Ramzes. + +— Szukać odpowiedzi na swoją troskę w świątyni, oczyściwszy się przez modły i posty — odparł kapłan. — Jak Egipt Egiptem żaden władca w inny sposób nie zdobył mądrości państwowej. + +— Pomyślę o tym — rzekł książę. — Choć widzę z tego, że i najczcigodniejszy Mefres, i ty, święty proroku, chcecie mnie wciągnąć w nabożeństwa, jak mego ojca. + +— Wcale nie. Jeżeli wasza dostojność, jako faraon, ograniczyłbyś się na komenderowaniu wojskiem, musiałbyś zaledwie kilka razy na rok przyjmować udział w nabożeństwach, bo w innych razach zastępowaliby cię arcykapłani. Lecz jeżeli chcesz poznać tajemnice świątyń, musisz składać cześć bogom, gdyż oni są źródłem mądrości. + + + +Rozdział XXIV + +Teraz już Ramzes wiedział, że albo nie spełni rozkazu faraona, albo musi poddać się woli kapłanów, co go przejmowało gniewem i niechęcią do nich. + +Nie śpieszył się więc do tajemnic ukrytych w świątyni. Miał jeszcze czas na posty i pobożne zajęcia. Tym zaś gorliwszy zaczął przyjmować udział w ucztach, jakie na jego cześć wyprawiano. + +Właśnie powrócił Tutmozis, mistrz we wszelkiej zabawie, i przywiózł księciu dobre wiadomości od Sary. Była zdrowa i pięknie wyglądała, co dziś mniej już obchodziło Ramzesa. Lecz kapłani postawili jego przyszłemu dziecku tak dobry horoskop, że książę był zachwycony. + +Twierdzili na pewno, że dziecko będzie synem bardzo obdarowanym od bogów i jeżeli ojciec będzie go kochał, osięgnie w życiu wielkie zaszczyty. + +Książę śmiał się z drugiej części tej przepowiedni. + +— Dziwna ich mądrość — mówił do Tutmozisa. — Wiedzą, że będzie syn, o czym ja nie wiem, choć jestem ojcem; a wątpią, czy go będę kochał, choć łatwo zgadnąć, że kochałbym to dziecię, gdyby nawet było córką. + +A o zaszczyty dla niego niech będą spokojni. Ja się tym zajmę!… + +W miesiącu Pachono (styczeń — luty) następca przejechał do nomesu Ka, gdzie był podejmowany przez nomarchę Sofra. Miasto Anu leżało o siedem godzin pieszej drogi od Atribis, ale książę przez trzy dni odbywał tę podróż. Na myśl o modlitwach i postach, jakie czekały go przy wtajemniczaniu się w sekreta świątyń, Ramzes czuł coraz większą ochotę do zabaw; jego orszak odgadł to, więc następowała uciecha po uciesze. + +Znowu na gościńcach, którymi przejeżdżał do Atribis, ukazały się tłumy ludu z okrzykami, kwiatami i muzyką. Szczególniej pod miastem zapał dosięgnął szczytu. Zdarzyło się nawet, że jakiś olbrzymi robotnik rzucił się pod wóz namiestnika. A gdy Ramzes zatrzymał konie, z gromady wystąpiło kilkanaście młodych kobiet i cały wóz oplotły mu kwiatami. + +„Oni jednak kochają mnie!…” — pomyślał książę. + +W prowincji Ka już nie zapytywał nomarchy o dochody faraona, nie zwiedzał fabryk, nie kazał sobie czytać raportów. Wiedział, że niczego nie zrozumie, więc odłożył te zajęcia do czasu, gdy zostanie wtajemniczonym. Tylko raz, gdy zobaczył, że świątynia boga Sebaka stoi na wysokim wzgórzu, oświadczył chęć wejścia na jej pylon i obejrzenia okolicy. + +Dostojny Sofra natychmiast spełnił wolę następcy, który znalazłszy się na wieży spędził parę godzin z wielką uciechą. + +Prowincja Ka była to żyzna równina. Kilkanaście kanałów i odnóg nilowych przecinało ją we wszystkich kierunkach niby sieć skręcona ze srebrnych i lazurowych sznurów. Melony i pszenica, siana w listopadzie, już dojrzewała. Na polach gęsto roili się nadzy ludzie, którzy zbierali ogórki lub sieli bawełnę. Ziemia była pokryta budynkami, które na kilkunastu punktach skupiały się mocniej i tworzyły miasteczka. + +Większość domów, osobliwie tych, które leżały wśród pól, były to gliniane lepianki przykryte słomą i palmowymi liśćmi. Za to w miastach domy były murowane, o płaskich dachach, i wyglądały jak białe sześciany podziurawione w miejscach, gdzie były drzwi i okna. Bardzo często na jednym takim sześcianie stał drugi nieco mniejszy, a na tym trzeci jeszcze mniejszy i każde piętro wymalowane było innym kolorem. Pod ognistym słońcem Egiptu domy te wyglądały jak wielkie perły, rubiny i szafiry rozrzucone wśród zieleni pól, otoczone palmami i akacjami. + +Z tego miejsca Ramzes spostrzegł zjawisko, które go zastanowiło. Oto w pobliżu świątyń domy były najpiękniejsze, a w polach kręciło się najwięcej ludności. + +„Folwarki kapłanów są najbogatsze!…” — przypomniał sobie i jeszcze raz przebiegł oczyma świątynie i kaplice, których z wieży było widać kilkanaście. + +Ponieważ jednak pogodził się z Herhorem i potrzebował usług od kapłanów, więc nie chciał dłużej zajmować się tą sprawą. + +W ciągu następnych dni dostojny Sofra urządził dla księcia szereg polowań posuwając się od miasta Atribis ku wschodowi. Nad kanałami strzelano do ptaków z łuku, chwytano je w ogromne potrzaski z sieci, które od razu zagarniały po kilkadziesiąt sztuk, albo na latających swobodnie wypuszczano sokoły. Gdy zaś orszak księcia wkroczył do wschodniej pustyni, zaczęły się wielkie łowy z psami i panterą na czworonożne zwierzęta, których w ciągu kilku dni zabito lub schwytano paręset sztuk. + +Gdy dostojny Sofra spostrzegł, że książę ma już dość zabaw pod otwartym niebem i noclegów w namiotach, przerwał polowanie i najkrótszymi drogami zawrócił swoich gości do Atribis. + +Stanęli tu o czwartej po południu, a nomarcha zaprosił wszystkich do swego pałacu na ucztę. + +Sam zaprowadził księcia do łazienki, asystował przy kąpieli i z własnej skrzyni wydobył wonności dla namaszczenia Ramzesa. Potem dozorował fryzjera, który uporządkował włosy namiestnikowi, wreszcie uklęknąwszy na podłodze błagał księcia o łaskawe przyjęcie od niego nowych szat. + +Była tam świeżo utkana koszula pokryta haftem, fartuch wyszyty perłami i płaszcz przetykany złotem, bardzo mocny, ale tak delikatny, że można go było zamknąć w dwu rękach. + +Następca łaskawie przyjął to, oświadczając, że jeszcze nigdy nie otrzymał tak pięknego podarunku. + +Słońce już zaszło i nomarcha zaprowadził księcia do sali balowej. + +Był to duży dziedziniec otoczony kolumnadą, wyłożony mozaiką. Wszystkie ściany były pokryte malowidłami przedstawiającymi sceny z życia przodków Sofry, a więc — wojny, morskie podróże i polowania. Nad budynkiem tym, zamiast dachu, unosił się olbrzymi motyl z różnobarwnymi skrzydłami, które poruszali ukryci niewolnicy dla odświeżenia powietrza. + +W brązowych kagańcach, przybitych do kolumn, płonęły jasne pochodnie, wydzielając ze siebie pachnące dymy. + +Sala dzieliła się na dwie części: jedna była pusta, druga zapełniona stolikami i krzesłami dla biesiadników. W głębi wznosił się pomost, na którym, pod kosztownym namiotem z rozsuniętymi ścianami, stał stolik i łóżko dla Ramzesa. + +Przy każdym stoliku znajdowały się wielkie wazony z palmami, akacjami i figami. Stół następcy otoczono roślinami iglastymi, które w sali rozlewały woń balsamiczną. + +Zgromadzeni goście powitali księcia radosnym okrzykiem, a gdy Ramzes zajął miejsce pod baldachimem, skąd był otwarty widok na całą salę, orszak jego zasiadł do stołów. + +Odezwały się arfy i zaczęły wchodzić damy w bogatych muślinowych szatach, z odsłoniętymi piersiami, błyszczące od klejnotów. Cztery najpiękniejsze otoczyły Ramzesa, inne zasiadły obok dostojników jego orszaku. + +W powietrzu unosiła się woń róż, konwalij i fiołków, a książę poczuł, że mu tętna biją w skroniach. + +Niewolnicy i niewolnice w koszulach białych, różowych i błękitnych zaczęli roznosić ciasta, pieczony drób i zwierzynę, ryby, wino i owoce tudzież wieńce z kwiatów, które biesiadnicy kładli na głowy. Ogromny motyl coraz szybciej wachlował skrzydłami, a w pustej połowie sali rozpoczęło się widowisko. Po kolei występowały tancerki, gimnastycy, błazny, kuglarze i fechmistrze; gdy zaś który okazał niezwykły dowód zręczności, widzowie rzucali mu kwiaty ze swych wieńców lub złote pierścienie. + +Kilka godzin ciągnęła się uczta, przeplatana okrzykami na cześć księcia, nomarchy i jego rodziny. + +Ramzesa, który w postawie półleżącej siedział na łóżku okrytym lwią skórą ze złotymi szponami, obsługiwały cztery damy. Jedna wachlowała go, druga zmieniała mu wieńce na głowie, dwie inne przysuwały potrawy. Pod koniec uczty ta z nich, z którą książę najchętniej rozmawiał, przyniosła mu kielich wina. Ramzes wychylił połowę, resztę podał jej, a gdy wypiła, pocałował ją w usta. + +Wówczas niewolnicy szybko zaczęli gasić pochodnie, motyl przestał poruszać skrzydłami, a w sali zrobiła się noc i cisza, przerywana nerwowym śmiechem kobiet. + +Nagle rozległy się prędkie stąpania kilku ludzi i straszny krzyk: + +— Puśćcie mnie!… — wołał ochrypnięty głos męski. — Gdzie jest następca?… Gdzie namiestnik?… + +W sali zagotowało się. Kobiety płakały przerażone, mężczyźni wołali: + +— Co to jest?… Zamach na następcę!… Hej, warta!… + +Słychać było dźwięk tłuczonych naczyń i trzask krzeseł. + +— Gdzie jest następca? — ryczał obcy człowiek. + +— Warta!… Brońcie następcy!… — odpowiedziano z sali. + +— Zapalcie światło!… — odezwał się młodzieńczy głos następcy. — Kto mnie szuka?… Tu jestem. + +Wniesiono pochodnie. Na sali piętrzyły się wywrócone i połamane sprzęty, między którymi kryli się biesiadnicy. Na estradzie książę wydzierał się kobietom, które krzycząc oplątywały mu ręce i nogi. Obok księcia Tutmozis w potarganej peruce, z brązowym dzbanem w ręku, gotów był walić w łeb każdego, kto by się zbliżył. We drzwiach sali ukazało się kilku żołnierzy z obnażonymi mieczami. + +— Co to jest?… Kto tu jest?… — wołał przerażony nomarcha. + +Nareszcie spostrzeżono sprawcę zamętu. Jakiś olbrzym, nagi, okryty błotem, z krwawymi pręgami na plecach, klęczał na schodach estrady i wyciągał ręce do następcy. + +— Oto morderca!… — wrzasnął nomarcha. — Bierzcie go!… + +Tutmozis podniósł swój dzban, ode drzwi przybiegli żołnierze. Poraniony człowiek upadł twarzą na schody wołając: + +— Miłosierdzia, słońce Egiptu!… + +Już mieli go schwycić żołnierze, gdy Ramzes, wydarłszy się kobietom, zbliżył się do nędzarza. + +— Nie dotykajcie go! — zawołał na żołnierzy. — Czego chcesz, człowieku? + +— Chcę ci opowiedzieć o naszych krzywdach, panie… + +W tej chwili Sofra zbliżywszy się do księcia szepnął: + +— To Hyksos… spojrzyj, wasza dostojność, na jego kudłatą brodę i włosy… Jego wreszcie zuchwalstwo, z jakim się tu wdarł, dowodzi, że zbrodniarz ten nie jest urodzonym Egipcjaninem… + +— Kto jesteś? — spytał książę. + +— Jestem Bakura, robotnik z pułku kopaczy w Sochem. Nie mamy teraz zajęcia, więc nomarcha Otoes kazał nam… + +— To pijak i wariat!… — szeptał wzburzony Sofra. — Jak on przemawia do ciebie, panie… + +Książę tak spojrzał na nomarchę, że dygnitarz zgięty wpół cofnął się. + +— Co wam kazał dostojny Otoes? — pytał namiestnik Bakury. + +— Kazał nam, panie, chodzić brzegiem Nilu, pływać po rzece, stawać przy gościńcach i robić zgiełk na twoją cześć. I obiecał, że za to wyda nam, co się należy… Bo, panie, my już dwa miesiące nie dostawaliśmy nic… Ani placków jęczmiennych, ani ryb, ani oliwy do namaszczania ciała. + +— Cóż wy na to, dostojny panie? — zapytał książę nomarchy. + +— Niebezpieczny pijak… brzydki kłamca… — odparł Sofra. + +— Jakiżeście to zgiełk robili na moją cześć? + +— Jak rozkazano — mówił olbrzym. — Moja żona i córka krzyczały wraz z innymi: „oby żył wiecznie!”, a ja skakałem do wody i ciskałem wieńce do statku waszej dostojności, za co miano mi płacić po utenie. Zaś kiedy wasza cześć raczyłeś wjeżdżać łaskawie do miasta Atribis, mnie naznaczono, abym rzucił się pod konie i zatrzymał wóz… + +Książę zaczął się śmiać. + +— Jako żywo — mówił — nie myślałem, że tak wesoło zakończymy ucztę!… A ileż ci zapłacono za to, żeś wpadł pod wóz? + +— Obiecano mi trzy uteny, ale nie zapłacono nic ani mnie, ani żonie i córce. Również całemu pułkowi nie dano nic do jedzenia przez dwa miesiące. + +— Z czegóż żyjecie? + +— Z żebraniny albo z tego, co się zapracuje u chłopa. Więc w tej ciężkiej nędzy trzy razy buntowaliśmy się i chcieliśmy wracać do domu. Ale oficerowie i pisarze albo obiecywali nam, że oddadzą, albo kazali nas bić… + +— Za ten zgiełk dla mnie? — wtrącił śmiejąc się książę. + +— Prawdę mówi wasza cześć… Otóż wczoraj był bunt największy, za co jego dostojność nomarcha Sofra kazał nas dziesiątkować… Co dziesiąty brał kije, a ja dostałem najwięcej, bom duży i mam do wykarmienia trzy gęby: moją, żony i córki… Zbity, wydarłem się im, ażeby upaść na mój brzuch przed tobą, panie, i opowiedzieć nasze żale. Ty nas bij, jeżeliśmy winni, ale niech pisarze wydadzą nam, co się należy, bo z głodu pomrzemy — my, żony i dzieci nasze… + +— To człowiek opętany!… — zawołał Sofra. — Racz spojrzeć, wasza dostojność, ile on mi szkody narobił… Dziesięciu talentów nie wziąłbym za te stoły, misy i dzbany… + +Między biesiadnikami, którzy już odzyskali przytomność, zaczął się szmer. + +— To jakiś bandyta!… — mówiono. — Patrzcie, to naprawdę Hyksos… Jeszcze w nim burzy się przeklęta krew jego dziadów, którzy najechali i zniszczyli Egipt… Takie kosztowne sprzęty… takie ozdobne naczynia porozbijane na proch!… + +— Jeden bunt niezapłaconych robotników więcej sprawia szkody państwu, aniżeli warte są te bogactwa — surowo odezwał się Ramzes. + +— Święte słowa!… Należy zapisać je na pomnikach — w tejże chwili odezwano się między gośćmi. — Bunt odrywa ludzi od pracy i zasmuca serce jego świątobliwości… Nie godzi się, ażeby robotnicy po dwa miesiące nie odbierali żołdu… + +Z nieukrywaną pogardą spojrzał książę na zmiennych jak obłoki dworaków i zwrócił się do nomarchy. + +— Oddaję ci — rzekł groźnie — tego skatowanego człowieka. Jestem pewny, że nie spadnie mu włos z głowy. Zaś jutro chcę zobaczyć pułk, do którego należy, i przekonać się, czy skarżący mówił prawdę. + +Po tych słowach namiestnik wyszedł, zostawiając nomarchę i gości w wielkim strapieniu. + +Na drugi dzień książę, ubierając się przy pomocy Tutmozisa, zapytał go: + +— Czy robotnicy przyszli? + +— Tak, panie. Od świtu czekają na twoje rozkazy. + +— A ten… ten Bakura jest między nimi? + +Tutmozis skrzywił się i odparł: + +— Zdarzył się dziwny wypadek. Dostojny Sofra kazał go zamknąć w pustej piwnicy swego pałacu. Otóż ten hultaj, bardzo silny człowiek, wyłamał drzwi do drugiego lochu, gdzie stało wino, przewrócił kilka dzbanów bardzo kosztownych, a sam tak się spił, że… + +— Że co?… — spytał książę. + +— Że umarł. + +Następca zerwał się z krzesła. + +— I ty wierzysz — zawołał — że on sam zapił się na śmierć?… + +— Muszę wierzyć, bo nie mam dowodów, że go zabito — odpowiedział Tutmozis. + +— Ale ja ich poszukam!… — wybuchnął książę. + +Biegał po komnacie i parskał jak rozgniewane lwiątko. + +Gdy nieco uspokoił się, rzekł Tutmozis: + +— Nie szukaj, panie, winy tam, gdzie jej nie widać, bo nawet świadków nie znajdziesz. Gdyby ktoś w rzeczy samej z rozkazu nomarchy zadławił tego robotnika, nie przyzna się. Sam umarły także nic nie powie, a zresztą, cóż by znaczyła jego skarga na nomarchę!… W tych warunkach żaden sąd nie zechce rozpocząć śledztwa… + +— A jeżeli ja każę?… — spytał namiestnik. + +— W takim razie przeprowadzą śledztwo i dowiodą niewinności Sofry. Po czym ty, panie, będziesz zawstydzony, a wszyscy nomarchowie, ich krewni i służba zostaną twoimi wrogami. + +Książę stał na środku pokoju i myślał. + +— Wreszcie — mówił Tutmozis — wszystko zdaje się przemawiać za tym, że nieszczęsny Bakura był pijak albo wariat, a nade wszystko — człowiek obcego pochodzenia. Bo czyliż rodowity i przytomny Egipcjanin, choćby przez rok nie pobierał żołdu i dwa razy tyle dostał kijów, czy ośmieliłby się — wpadać do pałacu nomarchy i z takim wrzaskiem wzywać ciebie?… + +Ramzes pochylił głowę, a widząc, że w drugim pokoju są dworzanie, rzekł zniżonym głosem: + +— Czy ty wiesz, Tutmozisie, że od czasu jak wyruszyłem w tę podróż, Egipt zaczyna mi się wydawać jakiś inny. Niekiedy pytam samego siebie: czy ja jestem w obcym kraju? To znowu serce moje niepokoi się, jakbym miał na oczach zasłonę, poza którą dzieją się łotrostwa, których ja — nie mogę dojrzeć… + +— Toteż i nie wypatruj ich, bo w końcu wyda ci się, żeśmy wszyscy powinni iść do kopalń — odparł ze śmiechem Tutmozis. — Pamiętaj, że nomarchowie i urzędnicy są pasterzami twego stada. Gdy który wydoi miarę mleka dla siebie albo zarznie owcę, przecie go nie zabijesz ani wypędzisz. Owiec masz za dużo, a o pastuchów trudno. + +Namiestnik, już ubrany, przeszedł do sali poczekalnej, gdzie zebrała się jego świta: kapłani, oficerowie i urzędnicy. Następnie wraz z nimi opuścił pałac i udał się na dziedziniec zewnętrzny. + +Był to obszerny plac zasadzony akacjami, pod cieniem których oczekiwali na księcia robotnicy. Na odgłos trąbki cały tłum zerwał się z ziemi i uszykował w pięć szeregów. + +Ramzes, otoczony błyszczącym orszakiem dostojników, nagle zatrzymał się, chcąc najpierwej z daleka obejrzeć pułk kopaczy. Byli to ludzie nadzy, w białych czepcach na głowie i takichże przepaskach około bioder. W szeregach doskonale można było odróżnić brunatnych Egipcjan, ciemnych Murzynów, żółtych Azjatów i białych mieszkańców Libii tudzież wysp Morza Śródziemnego. + +W pierwszej linii stali kopacze z oskardami, w drugiej z motykami, w trzeciej z łopatami. Czwarty szereg stanowili tragarze, z których każdy miał drąg i dwa kubełki, piąty również tragarze, lecz z wielkimi skrzyniami obsługiwanymi każda przez dwu ludzi. Przenosili oni wykopaną ziemię. + +Przed szeregami co kilkanaście kroków stali majstrowie: każdy miał w rękach mocny kij i duży cyrkiel drewniany lub węgielnicę. + +Kiedy książę zbliżył się do nich, zawołali chórem: „obyś żył wiecznie!”, i uklęknąwszy uderzyli czołem o ziemię. Następca kazał im powstać i znowu przypatrzył się z uwagą. + +Byli to ludzie zdrowi i silni, bynajmniej nie wyglądający na takich, którzy od dwu miesięcy utrzymywali się z żebraniny. + +Do namiestnika przystąpił nomarcha Sofra ze swoim orszakiem. Ale Ramzes udając, że go nie spostrzegł, zwrócił się do jednego z majstrów: + +— Jesteście kopaczami z Sochem? — zapytał. + +Majster jak długi upadł twarzą na ziemię i milczał. + +Książę wzruszył ramionami i zawołał do robotników: + +— Jesteście z Sochem? + +— Jesteśmy kopacze z Sochem!… — odpowiedzieli chórem. + +— Dostaliście żołd? + +— Żołd dostaliśmy — jesteśmy syci i szczęśliwi — słudzy jego świątobliwości — odparł chór, wybijając każdy wyraz. + +— W tył zwrot!… — zakomenderował książę. + +Odwrócili się. Prawie każdy miał na plecach głębokie i gęste blizny od kijów; ale świeżych pręg nie było. + +„Oszukują mnie!…” — pomyślał następca. Kazał robotnikom iść do koszar i nie witając się ani żegnając z nomarchą, wrócił do pałacu. + +— Czy i ty mi powiesz — rzekł w drodze do Tutmozisa — że ci ludzie są robotnikami z Sochem?… + +— Wszakże oni sami to powiedzieli — odparł dworak. Książę zawołał, aby mu podano konia, i odjechał do wojsk obozujących za miastem. + +Cały dzień musztrował pułki. Około południa na placu ćwiczeń, pod dowództwem nomarchy, ukazało się kilkudziesięciu tragarzy z namiotami, sprzętami, jadłem i winem. Ale książę odprawił ich do Atribis, a gdy nadszedł czas posiłku dla wojska, kazał sobie podać i jadł owsiane placki z suszonym mięsem. + +Były to najemne pułki libijskie. Kiedy książę wieczorem kazał im odłożyć broń i pożegnał się z nimi, zdawało się, że żołnierze i oficerowie ulegli szaleństwu. Krzycząc: „żyj wiecznie!”, całowali jego ręce i nogi, zrobili lektykę z włóczni i płaszczów, ze śpiewami odnieśli księcia do miasta, a w drodze kłócili się o zaszczyt dźwigania go na ramionach. + +Nomarcha i urzędnicy prowincji, widząc zapał barbarzyńskich Libijczyków i łaskę dla nich następcy, zatrwożyli się. + +— Oto jest władca!… — szepnął do Sofry wielki pisarz. — Gdyby zechciał, ci ludzie pobiliby mieczem nas i dzieci nasze… + +Strapiony nomarcha westchnął do bogów i polecił się ich łaskawej opiece. + +Późno w nocy Ramzes znalazł się w swym pałacu i tu powiedziała mu służba, że zmieniono mu pokój sypialny. + +— Dlaczegóż to? + +— Bo w tamtej sypialni widziano jadowitego węża, który skrył się tak, że nie można go znaleźć. + +W skrzydle sąsiadującym z domem nomarchy znajdowała się nowa sypialnia. Był to czworoboczny pokój otoczony kolumnami. Miał alabastrowe ściany pokryte malowaną płaskorzeźbą przedstawiającą u dołu — rośliny w wazonach, wyżej — girlandy z liści oliwkowych i laurowych. + +Prawie na środku stało wielkie łoże wykładane hebanem, kością słoniową i złotem. Pokój oświetlały dwie wonne pochodnie, pod kolumnadą znajdowały się stoliki z winem, jadłem i wieńcami z róż. + +W suficie był wielki otwór czworoboczny zasłonięty płótnem. + +Książę wykąpał się i legł na miękkim posłaniu, jego służba odeszła do dalszych komnat. Pochodnie zaczęły przygasać, po sypialni wionął chłodny wiatr nasycony wonią kwiatów. Jednocześnie w górze odezwała się cicha muzyka arf. + +Ramzes podniósł głowę. Płócienny dach pokoju usunął się i przez otwór w suficie widać było konstelację Lwa, a w niej jasną gwiazdę Regulusa. Muzyka arf wzmogła się. + +„Czy bogowie wybierają się do mnie w odwiedziny?…” — pomyślał z uśmiechem Ramzes. + +W otworze sufitu błysnęła szeroka smuga światła; było ono mocne, lecz łagodne. W chwilę później ukazała się w górze lektyka w formie złotej łodzi, niosącej altankę z kwiatów: słupy były okręcone girlandami z róż, dach z fiołków i lotosów. + +Na sznurach, spowitych zielonością, złota łódź bez szmeru opuściła się do sypialnej komnaty. Stanęła na podłodze, a spod kwiatów wyszła niepospolitej piękności naga kobieta. Ciało jej miało ton białego marmuru; od bursztynowej fali włosów płynęła woń upajająca. + +Kobieta, wysiadłszy ze swej napowietrznej lektyki, uklękła przed księciem. + +— Jesteś córką Sofry?… — spytał jej następca. + +— Prawdę mówisz, panie… + +— I mimo to przyszłaś do mnie? + +— Błagać cię, ażebyś przebaczył memu ojcu… Nieszczęśliwy on!… od południa leje łzy i tarza się w popiele… + +— A gdybym mu nie przebaczył, odeszłabyś? + +— Nie… — cicho szepnęła. + +Ramzes przyciągnął ją do siebie i namiętnie pocałował. Oczy płonęły mu. + +— Dlatego przebaczę mu — rzekł. + +— O, jakiś ty dobry!… — zawołała, tuląc się do księcia. A potem dodała z przymileniem: + +— Każesz wynagrodzić szkody, które wyrządził mu ten szalony robotnik? + +— Każę… + +— I mnie weźmiesz do swego domu… + +Ramzes popatrzył na nią. + +— Wezmę cię, bo jesteś piękna. + +— Doprawdy?… — odparła, obejmując go za szyję. — Przypatrz mi się lepiej… Między pięknymi Egiptu zajmuję dopiero czwarte miejsce. + +— Cóż to znaczy? + +— W Memfis, czy koło Memfis, mieszka twoja najpierwsza…. Na szczęście tylko Żydówka!… W Sochem jest druga… + +— Nic o tym nie wiem — wtrącił książę. + +— O, ty gołąbku!… Więc zapewne nie wiesz i o trzeciej w Anu… + +— Czy i ona należy do mego domu?… + +— Niewdzięczniku!… — zawołała, uderzając go kwiatem lotosu. — Gotów jesteś za miesiąc o mnie powiedzieć to samo… Ale ja nie dam zrobić sobie krzywdy… + +— Jak i twój ojciec. + +— Jeszcześ mu nie zapomniał?… Pamiętaj, że odejdę… + +— Zostań już… zostań!… + +Na drugi dzień namiestnik raczył przyjąć hołdy i ucztę od nomarchy Sofra. Publicznie pochwalił jego zarząd prowincją i aby wynagrodzić szkody wyrządzone przez pijanego robotnika, darował mu połowę naczyń i sprzętów, które otrzymał w mieście Anu. + +Drugą połowę tych darów zabrała córka nomarchy, piękna Abeb, jako dama dworu księcia. Nadto kazała sobie wypłacić z kasy Ramzesa pięć talentów na stroje, konie i niewolnice. + +Wieczorem książę ziewając rzekł do Tutmozisa: + +— Jego świątobliwość, ojciec mój, powiedział mi wielką naukę, że — kobiety dużo kosztują! + +— Gorzej, gdy ich nie ma — odparł elegant. + +— Ale ja mam ich cztery i nawet dobrze nie wiem, jakim sposobem. Mógłbym ze dwie odstąpić wam. + +— Czy i Sarę? + +— Tej nie, szczególniej jeżeli będzie miała syna. + +— Jeżeli wasza dostojność przeznaczysz tym synogarlicom ładny posag, znajdą się dla nich mężowie. + +Książę znowu ziewnął. + +— Nie lubię słuchać o posagach — rzekł. — Aaa!… jakie to szczęście, że już wyrwę się od was i osiądę między kapłanami… + +— Naprawdę, uczynisz tak?… + +— Muszę. Nareszcie może dowiem się od nich, dlaczego faraoni biednieją… Aaa!… no — i odpocznę. + + + +Rozdział XXV + +Tego samego dnia, w Memfisie, Fenicjanin Dagon, dostojny bankier następcy tronu, leżał na kanapie pod werendą swego pałacu. Otaczały go wonne krzaki iglaste, hodowane w wazonach. Dwaj czarni niewolnicy chłodzili bogacza wachlarzami, a on, bawiąc się młodą małpką, słuchał rachunków, które czytał mu jego pisarz. + +W tej chwili niewolnik, uzbrojony w miecz, hełm, włócznię i tarczę (bankier lubił wojskowe ubiory), zameldował dostojnego Rabsuna, który był kupcem fenickim osiadłym w Memfis. + +Gość wszedł, nisko kłaniając się, i w ten sposób opuścił powieki, że dostojny Dagon rozkazał pisarzowi i niewolnikom, ażeby wynieśli się spod werendy. Następnie, jako człowiek przezorny, obejrzał wszystkie kąty i rzekł do gościa: + +— Możemy gadać. + +Rabsun zaczął bez wstępu: + +— Czy dostojność wasza wie, że przyjechał z Tyru książę Hiram?… + +Dagon podskoczył na kanapie. + +— Niech na niego i jego księstwo trąd padnie!… — wrzasnął. + +— On mi właśnie wspomniał — ciągnął spokojnie gość — że między wami jest nieporozumienie… + +— Co to jest nieporozumienie?… — krzyczał Dagon. — Ten rozbójnik okradł mnie, zniszczył, zrujnował… Kiedy ja posłałem moje statki, za innymi tyryjskimi, na zachód po srebro, sternicy łotra Hirama rzucali na nie ogień, chcieli je zepchnąć na mieliznę… No, i moje okręty wróciły z niczym, opalone i potrzaskane… Żeby jego spalił ogień niebieski!… — zakończył rozwścieczony bankier. + +— A jeżeli Hiram ma dla waszej dostojności dobry interes? — spytał gość flegmatycznie. + +Burza szalejąca w piersiach Dagona od razu ucichła. + +— Jaki on może mieć dla mnie interes? — rzekł zupełnie spokojnym głosem. + +— On to sam powie waszej dostojności, ale przecież pierwej musi zobaczyć się z wami. + +— No, to niech on tu przyjdzie. + +— On myśli, że wasza dostojność powinna przyjść do niego. Przecie on jest członkiem najwyższej rady w Tyrze. + +— Żeby on tak zdechł, jak ja do niego pójdę!… — krzyknął znowu rozgniewany bankier. + +Gość przysunął krzesło do kanapy i poklepał bogacza w udo. + +— Dagonie — rzekł — miej ty rozum. + +— Dlaczego ja nie mam rozumu i dlaczego ty, Rabsun, nie mówisz do mnie — dostojność?… + +— Dagon, nie bądź ty głupi!… — reflektował gość. — Jeżeli ty nie pójdziesz do niego ani on do ciebie, to jakże wy zrobicie interes? + +— Ty jesteś głupi, Rabsun! — znowu wybuchnął bankier. — Bo gdybym ja poszedł do Hirama, to, niech mi ręka uschnie, że straciłbym na tej grzeczności połowę zarobku. + +Gość pomyślał i odparł: + +— Teraz rzekłeś mądre słowo. Więc ja tobie coś powiem. Przyjdź do mnie i Hiram przyjdzie do mnie, i wy obaj u mnie obgadacie ten interes. + +Dagon przechylił głowę i przymrużywszy oko filuternie zapytał: + +— Ej, Rabsun!… Powiedz od razu: ile on tobie dał? + +— Za co?… + +— Za to, że ja przyjdę do ciebie i z tym parchem będę robił interes?… + +— To jest interes dla całej Fenicji, więc ja na nim zarobku nie potrzebuję — odparł oburzony Rabsun. + +— Żeby się tobie tak dłużnicy wypłacali, jak to prawda! + +— Żeby mi się nie wypłacili, jeżeli ja co na tym zarobię! Niech tylko Fenicja nie straci! — zakrzyczał z gniewem Rabsun. + +Pożegnali się. + +Nad wieczorem dostojny Dagon wsiadł w lektykę niesioną przez sześciu niewolników. Poprzedzali go dwaj laufrowie z kijami i dwaj z pochodniami; zaś za lektyką szło czterech służących uzbrojonych od stóp do głów. Nie dla bezpieczeństwa, lecz że Dagon od pewnego czasu lubił otaczać się zbrojnymi jak rycerz. + +Wysiadł z lektyki z wielką powagą i podtrzymywany przez dwu ludzi (trzeci niósł nad nim parasol) wszedł do domu Rabsuna. + +— Gdzież jest ten… Hiram? — zapytał dumnie gospodarza. + +— Nie ma go. + +— Jak to?… więc ja będę czekał na niego? + +— Nie ma go w tym pokoju, ale jest w trzecim, u mojej żony — odparł gospodarz. — On teraz składa wizytę mojej żonie. + +— Ja tam nie pójdę!… — rzekł bankier, siadając na kanapie. + +— Pójdziesz do drugiego pokoju, a on w tej samej chwili także tam wejdzie. + +Po krótkim oporze Dagon ustąpił, a w chwilę później, na znak gospodarza domu, wszedł do drugiej komnaty. Jednocześnie z dalszych pokojów wysunął się niewysoki człowiek z siwą brodą, ubrany w złocistą togę i złotą obręcz na głowie. + +— Oto jest — rzekł gospodarz stojąc na środku — oto jest jego miłość książę Hiram, członek najwyższej rady tyryjskiej… Oto jest dostojny Dagon, bankier księcia następcy tronu i namiestnika w Dolnym Egipcie. + +Dwaj dostojnicy ukłonili się sobie z założonymi na piersiach rękoma i usiedli przy oddzielnych stolikach, na środku sali. Hiram nieco odsunął togę, aby ukazać wielki złoty medal na swej szyi, w odpowiedzi na co Dagon zaczął bawić się grubym złotym łańcuchem, który otrzymał od księcia Ramzesa. + +— Ja, Hiram — odezwał się starzec — pozdrawiam pana, panie Dagon, życzę panu dużego majątku i powodzenia w interesach. + +— Ja, Dagon, pozdrawiam pana, panie Hiram, i życzę panu tego samego, co pan mnie życzy… + +— Już się pan chcesz kłócić?… — przerwał zirytowany Hiram. + +— Gdzie ja się kłócę?… Rabsun, ty powiedz, czy ja się kłócę?… + +— Lepiej niech wasze dostojności mówią o interesach — odparł gospodarz. + +Po chwili namysłu Hiram zaczął: + +— Przyjaciele pańscy z Tyru bardzo pozdrawiają pana przeze mnie. + +— Oni tylko to przysłali mi? — spytał drwiącym tonem Dagon. + +— Co pan chcesz, żeby oni panu przysyłali?… — odparł Hiram, podnosząc głos. + +— Cicho!… Zgoda!… — wtrącił gospodarz. + +Hiram kilka razy głębiej odetchnął i rzekł: + +— To prawda, że nam potrzebna zgoda… Ciężkie czasy nadchodzą dla Fenicji… + +— Czy morze zatopiło wam Tyr albo Sydon?… — spytał z uśmiechem Dagon. + +Hiram splunął i zapytał: + +— Coś pan taki zły dzisiaj?… + +— Ja zawsze jestem zły, jak mnie nie nazywają — dostojnością… + +— A dlaczego pan nie nazywasz mnie — miłością?… Ja przecie jestem książę!… + +— Może w Fenicji — odparł Dagon. — Ale już w Asyrii u lada satrapy czekasz pan w sieniach trzy dni na posłuchanie, a kiedy cię przyjmą, leżysz na brzuchu jak każdy handlarz fenicki. + +— A pan co byś robił wobec dzikiego człowieka, który może pana na pal wbić?… — zakrzyczał Hiram. + +— Co ja bym robił, nie wiem — rzekł Dagon. — Ale w Egipcie ja sobie siedzę na jednej kanapie z następcą tronu, który dziś jest namiestnikiem. + +— Zgoda, wasza dostojność!… Zgoda, wasza miłość!… — reflektował ich gospodarz. + +— Zgoda!… zgoda, że ten pan jest zwyczajny fenicki handlarz, a mnie nie chce oddać szacunku… — zawołał Dagon. + +— Ja mam sto okrętów!… — wrzasnął Hiram. + +— A jego świątobliwość faraon ma dwadzieścia tysięcy miast, miasteczek i osad… + +— Wasze dostojności utopicie ten interes i całą Fenicję!… — odezwał się już podniesionym głosem Rabsun. + +Hiram zacisnął pięści, lecz umilkł i odpoczął. + +— Musisz jednak przyznać, wasza dostojność — rzekł po chwili do Dagona — że z tych dwudziestu tysięcy miast jego świątobliwość niewiele ma naprawdę. + +— Chcesz powiedzieć, wasza miłość — odparł Dagon — że siedm tysięcy miast należy do świątyń i siedm tysięcy do wielkich panów?… Zawsze jednak jego świątobliwości zostaje siedm tysięcy na czysto… + +— Nie bardzo! Bo jak z tego wasza dostojność odejmiesz ze trzy tysiące, które są w zastawie u kapłanów, i ze dwa tysiące w dzierżawie u naszych Fenicjan… + +— Mówi prawdę wasza miłość — rzekł Dagon. — Zawsze jednak jego świątobliwości zostaje ze dwa tysiące miast bardzo bogatych… + +— Czy was Tyfon opętał?… — wrzasnął z kolei Rabsun. — Będziecie teraz wyliczali miasta faraona, bodajby go… + +— Psyt!… — szepnął Dagon, zrywając się z krzesła. + +— Kiedy nad Fenicją wisi nieszczęście!… — dokończył Rabsun. + +— Niechże ja się raz dowiem, jakie nieszczęście?… — przerwał Dagon. + +— Więc daj mówić Hiramowi, to się dowiesz — odparł gospodarz. + +— Niech gada… + +— Czy wasza dostojność wiesz, co się stało w zajeździe „Pod Okrętem”, u brata naszego, Asarhadona?… — zaczął Hiram. + +— Nie mam braci pomiędzy szynkarzami!… — wtrącił szyderczo Dagon. + +— Milcz!… — wrzasnął rozgniewany Rabsun i schwycił za rękojeść sztyletu. — Jesteś głupi jak pies, który szczeka przez sen… + +— Czego on się gniewa, ten… ten handlujący kośćmi?… — odparł Dagon i również sięgnął do noża. + +— Cicho!… Zgoda!… — uspakajał ich sędziwy książę i także opuścił suchą rękę do pasa. + +Przez chwilę wszystkim trzem drżały nozdrza i błyszczały oczy. Wreszcie Hiram, który uspokoił się najpierwej, zaczął znowu, jakby nigdy nic nie zaszło. + +— Parę miesięcy temu stanął w zajeździe Asarhadona niejaki Phut, z miasta Harranu… + +— Miał odebrać pięć talentów od jakiegoś kapłana — wtrącił Dagon. + +— Cóż dalej? — spytał Hiram. + +— Nic. Znalazł łaskę u jednej kapłanki i za jej radą pojechał szukać swego wierzyciela do Tebów. + +— Masz rozum dziecka, a gadatliwość kobiety — rzekł Hiram. — Ten harrańczyk nie jest harrańczykiem, ale Chaldejczykiem, i nie nazywa się Phut, ale Beroes… + +— Beroes?… Beroes?… — powtórzył przypominając sobie Dagon. — Gdzieś słyszałem to nazwisko… + +— Słyszałeś!… — mówił z pogardą Hiram. — Beroes to najmędrszy kapłan w Babilonie, doradca książąt asyryjskich i samego króla… + +— Niech on będzie doradcą, byle nie faraona, co mnie to obchodzi?… — rzekł bankier. + +Rabsun podniósł się z krzesła i grożąc Dagonowi pięścią pod nosem, zawołał: + +— Ty wieprzu, wypasiony na faraońskich pomyjach… Ciebie Fenicja tyle obchodzi co mnie Egipt… Gdybyś mógł, za drachmę sprzedałbyś ojczyznę… Psie trędowaty! + +Dagon zbladł i odparł spokojnym głosem: + +— Co gada ten kramarz?… W Tyrze są moi synowie i uczą się żeglarstwa; w Sydonie siedzi moja córka z mężem… Połowę mego mienia pożyczyłem radzie najwyższej, choć nie mam za to nawet dziesięciu procent. A ten kramarz mówi, że mnie nie obchodzi Fenicja!… + +Rabsun, posłuchaj mnie — dodał po chwili. — Ja życzę twojej żonie i dzieciom, i cieniom twoich ojców, ażebyś ty o nich tyle dbał, ile ja o każdy okręt fenicki, o każdy kamień Tyru, Sydonu, a nawet Zarpath i Achsibu… + +— Dagon mówi prawdę — wtrącił Hiram. + +— Ja nie dbam o Fenicję!… — ciągnął bankier, zapalając się. — A ilu ja sprowadziłem tu Fenicjan, ażeby robili majątki, i — co mam z tego?… Ja nie dbam!… Hiram zepsuł mi dwa okręty i pozbawił mnie wielkich zarobków, a przecie, kiedy chodzi o Fenicję, ja usiadłem z nim w jednym pokoju… + +— Bo myślałeś, że będziecie gadali o tym, ażeby kogo oszukać — rzekł Rabsun. + +— Żebyś ty tak myślał o skonaniu, głupi!… — odparł Dagon. — Niby ja jestem dziecko i niby nie rozumiem, że jak Hiram przyjeżdża do Memfisu, to przecie on nie dla handlu przyjeżdża. Oj, ty Rabsun!… Tyś powinien ze dwa lata być u mnie chłopcem do zamiatania stajni… + +— Dosyć!… — zawołał Hiram, uderzając pięścią w stolik. + +— My nigdy nie skończymy z tym kapłanem chaldejskim — mruknął Rabsun z takim spokojem, jakby przed chwilą nie jego zwymyślano. + +Hiram odchrząknął i zaczął. + +— Ten człowiek ma naprawdę dom i grunta w Harranie i tam nazywa się Phut. Dostał listy od kupców chetyjskich do kupców sydońskich, więc w podróż zabrała go nasza karawana. Sam dobrze mówi po fenicku, płaci rzetelnie, nic osobliwego nie żąda, więc nasi ludzie nawet bardzo go polubili. + +Ale — mówił Hiram podrapawszy się w brodę — gdy lew nakryje się skórą wołu, zawsze mu choćby kawałek ogona wylezie. Ten Phut był strasznie mądry i pewny siebie; więc naczelnik karawany po cichu zrewidował jego rzeczy. I nic nie znalazł, tylko medal bogini Astoreth. Dowódcę karawany medal ten kolnął w serce. Skąd Chetyjczyk ma fenicki medal?… + +Więc gdy przyjechali do Sydonu, zaraz zameldował starszym, i od tej pory nasza tajna policja miała tego Phuta na oku. + +Tymczasem jest to taki mędrzec, że gdy kilka dni posiedział w Sydonie, wszyscy go pokochali. Modlił się on i składał ofiary bogini Astoreth, płacił złotem, nie pożyczał pieniędzy, wdawał się tylko z Fenicjanami. I tak wszystkich otumanił, że dozór nad nim osłabł, a on spokojnie dojechał do Memfisu. + +Tu znowu nasza starszyzna zaczęła czuwać nad nim, ale nic nie odkryła; domyślała się tylko, że musi to być wielki pan, nie zaś prosty mieszczanin harrański. Dopiero Asarhadon przypadkiem wyśledził, a nawet nie wyśledził, tylko wpadł na poszlaki, że ten niby Phut całą jedną noc przepędził w starej świątyni Seta, która tu wiele znaczy… + +— Wchodzą do niej tylko arcykapłani na ważne narady — wtrącił Dagon. + +— Jeszcze i to nic by nie znaczyło — prawił Hiram. — Ale jeden z naszych kupców wrócił miesiąc temu z Babilonu z dziwnymi wiadomościami. Za wielki prezent pewien dworzanin babilońskiego satrapy powiedział mu, że nad Fenicją — wisi bieda!… + +„Was zabiorą Asyryjczycy — mówił ten dworzanin do naszego kupca — a Izraelitów wezmą Egipcjanie. W tym interesie nawet pojechał do tebańskich kapłanów wielki chaldejski kapłan Beroes i zawrze z nimi traktat.” + +Musicie wiedzieć — ciągnął Hiram — że kapłani chaldejscy uważają egipskich za swoich braci. A że Beroes ma wielkie znaczenie na dworze króla Assara, więc wieść o tym traktacie może być bardzo prawdziwa. + +— Na co Asyryjczykom Fenicja?… — zapytał Dagon, gryząc paznogcie. + +— A na co złodziejowi cudzy spichlerz?… — odparł Hiram. + +— Co może znaczyć traktat Beroesa z egipskimi kapłanami?… — wtrącił zamyślony Rabsun. + +— Głupi ty!… — odparł Dagon. — Faraon robi tylko to, co kapłani uradzą. + +— Będzie i traktat z faraonem, nie bójcie się! — przerwał Hiram. — W Tyrze wiemy na pewno, że jedzie do Egiptu z wielką świtą i darami poseł asyryjski — Sargon… On niby to chce zobaczyć Egipt i ułożyć się z ministrami, ażeby w egipskich aktach nie pisano jako — Asyria płaci daninę faraonom. Ale naprawdę to on jedzie zawrzeć traktat o podział krajów leżących między naszym morzem a rzeką Eufratem. + +— Oby ich ziemia pochłonęła! — zaklął Rabsun. + +— Cóż ty o tym myślisz, Dagonie?… — spytał Hiram. + +— A co byście wy zrobili, gdyby was naprawdę napadł Assar?… + +Hiram zatrząsł się z gniewu. + +— Co?… Wsiądziemy na okręty z rodzinami i skarbami, a tym psom zostawimy gruzy miast i gnijące trupy niewolników… Alboż nie znamy krain większych i piękniejszych od Fenicji, gdzie można założyć nową ojczyznę, bogatszą aniżeli ta?… + +— Niech was bogowie bronią od takiej ostateczności — rzekł Dagon. + +— Właśnie o to idzie, ażeby ratować dzisiejszą Fenicję od zagłady — mówił Hiram. — A ty, Dagonie, wiele możesz w tym interesie… + +— Co ja mogę?… + +— Możesz dowiedzieć się od kapłanów: czy był u nich Beroes i czy zawarł z nimi taką umowę?.. + +— Strasznie trudna rzecz! — szepnął Dagon. — Ale może ja znajdę takiego kapłana, który mnie objaśni. + +— Możesz — ciągnął Hiram — na dworze faraona nie dopuścić traktatu z Sargonem?… + +— Bardzo trudno… Ja sam temu nie wydołam… + +— Ja będę z tobą, a złota dostarczy Fenicja. Już dziś zbiera się podatek. + +— Sam dałem dwa talenty! — szepnął Rabsun. + +— Dam dziesięć — rzekł Dagon. — Ale co dostanę za moją pracę?… + +— Co?… No, dziesięć okrętów — odparł Hiram. + +— A ty ile zarobisz? — spytał Dagon. + +— Mało ci?… Więc dostaniesz piętnaście… + +— Ja się pytam: co ty zarobisz? — nalegał Dagon. + +— Damy ci… dwadzieścia. Dosyć?… + +— Niech będzie. Ale pokażecie mi drogę do kraju srebra? + +— Pokażemy. + +— I tam, skąd bierzecie cynę? + +— No… + +— I tam, gdzie rodzi się bursztyn — zakończył Dagon. + +— Żebyś ty raz zdechł!… — odparł miłościwy książę Hiram, wyciągając do niego rękę. — Ale już nie będziesz chował złego serca dla mnie za tamte dwie krypy?… + +Dagon westchnął. + +— Będę pracował, ażeby zapomnieć. Ale… jaki ja miałbym majątek, gdybyście mnie nie odpędzili wtedy!… + +— Dosyć! — wtrącił Rabsun. — Gadajcie o Fenicji. + +— Przez kogo ty się dowiesz o Beroesie i traktacie? — spytał Dagona Hiram. + +— Daj spokój. Niebezpiecznie mówić, bo do tego będą należeli kapłani. + +— A przez kogo mógłbyś zepsuć traktat? + +— Ja myślę… Ja myślę, że chyba przez następcę tronu. Mam dużo jego kwitów. + +Hiram podniósł do góry rękę i odparł: + +— Następca — bardzo dobrze, bo on zostanie faraonem, może nawet niedługo… + +— Psyt!… — przerwał Dagon, uderzając pięścią w stół. — Żeby tobie mowę odjęło za takie gadanie!… + +— Oto wieprz! — zawołał Rabsun, wygrażając bankierowi pod nosem. + +— A to głupi kramarz! — odpowiedział Dagon z szyderczym uśmiechem. — Ty, Rabsun, powinieneś sprzedawać suszone ryby i wodę na ulicach, ale nie mieszać się do interesów między państwami. Wołowe kopyto umazane w egipskim błocie ma więcej rozumu aniżeli ty, który pięć lat mieszkasz w stolicy Egiptu!… Oby cię świnie zjadły… + +— Cicho!… cicho!… — wtrącił Hiram. — Nie dacie mi dokończyć… + +— Mów, boś ty mądry i ciebie rozumie moje serce — rzekł Rabsun. + +— Jeżeli ty, Dagon, masz wpływ na następcę, to bardzo dobrze — ciągnął Hiram. — Bo jeżeli następca zechce mieć traktat z Asyrią, to będzie traktat, i w dodatku napisany naszą krwią, na naszych skórach. Ale jeżeli następca zechce wojny z Asyrią, to on zrobi wojnę, choćby kapłani przeciw niemu wezwali do pomocy wszystkich bogów. + +— Psyt! — wtrącił Dagon — jeżeli kapłani bardzo zechcą, to będzie traktat… Ale może oni nie zechcą… + +— Dlatego, Dagonie — mówił Hiram — my musimy mieć za sobą wszystkich wodzów… + +— To można. + +— I nomarchów… + +— Także można. + +— I następcę — prawił Hiram. — Ale, jeżeli tylko ty sam będziesz pchał go do wojny z Asyrią, to na nic. Człowiek, jak arfa, ma dużo strun i grać na nich trzeba dziesięcioma palcami, a ty, Dagonie, jesteś tylko jednym palcem. + +— Przecież nie rozedrę się na dziesięć części… + +— Ale ty możesz być jak jedna ręka, przy której jest pięć palców. Ty powinieneś zrobić to, ażeby nikt nie wiedział, że ty chcesz wojny, ale — ażeby każdy kucharz następcy chciał wojny, każdy fryzjer następcy chciał wojny, ażeby wszyscy łaziebnicy, lektykarze, pisarze, oficerowie, woźnice, ażeby oni wszyscy chcieli wojny z Asyrią i ażeby następca słyszał o tym od rana do nocy, a nawet, kiedy śpi… + +— To się zrobi. + +— A znasz ty jego kochanki? — spytał Hiram. + +Dagon machnął ręką. + +— Głupie dziewczęta — odparł. — One tylko myślą, ażeby ustroić się, wymalować i pachnidłami namaścić… Ale skąd się biorą te pachnidła i kto je przywozi do Egiptu, o tym już nie wiedzą. + +— Trzeba mu podsunąć taką kochankę, ażeby o tym wiedziała — rzekł Hiram. + +— Skąd ją wziąć?… — spytał Dagon. — A… mam!… — zawołał, uderzając się w czoło. — Znasz ty Kamę, kapłankę Astoreth?… + +— Co?… — przerwał Rabsun. — Kapłanka świętej bogini Astoreth będzie kochanką Egipcjanina?… + +— Ty byś wolał, ażeby ona była twoją?… — szydził Dagon. — Ona nawet zostanie arcykapłanką, gdy będzie trzeba zbliżyć ją do dworu… + +— Prawdę mówisz — rzekł Hiram. + +— Ależ to świętokradztwo!… — oburzał się Rabsun. + +— Toteż kapłanka, która je popełni, może umrzeć — wtrącił sędziwy Hiram. + +— Żeby nam tylko nie przeszkodziła ta Sara, Żydówka — odezwał się po chwili milczenia Dagon. — Ona spodziewa się dziecka, do którego książę już dziś jest przywiązany. Gdyby zaś urodził jej się syn, poszłyby w kąt wszystkie. + +— Będziemy mieli pieniądze i dla Sary — rzekł Hiram. + +— Ona nic nie weźmie!… — wybuchnął Dagon. — Ta nędzna odrzuciła złoty, kosztowny puchar, który jej sam zaniosłem… + +— Bo myślała, że ją chcesz okpić — wtrącił Rabsun. + +Hiram pokiwał głową. + +— Nie ma się czym kłopotać — rzekł. — Gdzie nie trafi złoto, tam trafi ojciec, matka albo kochanka. A gdzie nie trafi kochanka, jeszcze dostanie się… + +— Nóż… — syknął Rabsun. + +— Trucizna… — szepnął Dagon. + +— Nóż to rzecz bardzo grubiańska… — zakonkludował Hiram. + +Pogładził brodę, zamyślił się, w końcu powstał i wydobył z zanadrza purpurową wstęgę, na którą były nanizane trzy złote amulety z wizerunkiem bogini Astoreth. Wyjął zza pasa nóż, przeciął wstęgę na trzy części i dwa kawałki z amuletami wręczył Dagonowi i Rabsunowi. + +Potem wszyscy trzej ze środka pokoju poszli w kąt, gdzie stał skrzydlaty posąg bogini; złożyli ręce na piersiach, a Hiram zaczął mówić zniżonym głosem, lecz wyraźnie: + +— Tobie, matko życia, przysięgamy wiernie dochować umów naszych i dopóty nie spocząć, dopóki święte miasta nie będą zabezpieczone od wrogów, których oby wytępił głód, zaraza i ogień… + +Gdyby zaś który z nas nie dotrzymał zobowiązania albo zdradził tajemnicę, niech spadną na niego wszystkie klęski i sromoty… Niech głód skręca jego wnętrzności, a sen ucieka od krwią nabiegłych oczu… Niech ręka uschnie temu, kto by mu pośpieszył z ratunkiem, litując się jego nędzy… Niech na stole jego chleb zamieni się w zgniliznę, a wino w cuchnącą posokę… Niech dzieci jego wymrą, a dom niech mu zapełnią bękarty, które oplwają go i wypędzą… Niech skona, jęcząc przez wiele dni samotny, i niech spodlonego trupa nie przyjmie ziemia ani woda, niech go ogień nie spali ani pożrą dzikie bestie… + +Tak niech się stanie!… + +Po strasznej przysiędze, którą zaczął Hiram, a od połowy wykrzykiwali wszyscy głosami drżącymi wściekłością, trzej Fenicjanie odpoczęli zadyszani. Po czym Rabsun zaprosił ich na ucztę, gdzie przy winie, muzyce i tancerkach na chwilę zapomnieli o czekającej ich pracy. + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/faraon-tom-pierwszy. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Bolesław Prus, Faraon, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Magdaleny Paul. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica, Dorota Kowalska, Agnieszka Żak. + +ISBN-978-83-288-2667-0 +Bolesław Prus + +Faraon + +ISBN 978-83-288-2666-3 + + + + + +Tom II + + + +Rozdział I + +Niedaleko miasta Pi-Bast znajdowała się wielka świątynia bogini Hator. + +W miesiącu Paoni (marzec-kwiecień), w dniu porównania wiosennego, około dziewiątej wieczór, gdy gwiazda Syriusz miała się ku zachodowi, pod bramą świątyni stanęli dwaj podróżni kapłani i jeden pokutnik. Szedł on boso, miał popiół na głowie i był przykryty grubą płachtą, którą twarz zasłaniał. + +Pomimo widnej nocy fizjognomii podróżnych nie można było poznać, stali bowiem w cieniu dwu olbrzymich posągów bóstwa z krowią głową, które pilnowały wejścia do świątnicy i łaskawymi oczyma strzegły nomesu Habu od pomoru, złego wylewu i południowych wiatrów. + +Odpocząwszy nieco, pokutnik upadł piersiami na ziemię i długo modlił się. Potem podniósł się, ujął miedzianą kołatkę i uderzył. Potężny dźwięk metalowy obiegł wszystkie dziedzińce, odbił się od grubych murów świątyni i poleciał ponad łany pszenicy, nad gliniane chaty chłopów, nad srebrzyste wody Nilu, gdzie słabym okrzykiem odpowiedziało mu zbudzone ptactwo. + +Po długiej chwili za bramą rozległ się szmer i pytanie: + +— Kto nas budzi? + +— Niewolnik boży, Ramzes — rzekł pokutnik. + +— Po co przyszedłeś? + +— Po światło mądrości. + +— Jakie masz prawa? + +— Otrzymałem niższe święcenie i na wielkich procesjach wewnątrz świątyni noszę pochodnię. + +Brama szeroko otworzyła się. Na środku stał kapłan w białej szacie, który wyciągnąwszy rękę, rzekł powoli i wyraźnie: + +— Wejdź. Niech razem z przestąpieniem tego progu spokój boży zamieszka w twojej duszy i niech spełnią się życzenia, o które w pokornej modlitwie błagasz bogów. + +A gdy pokutnik upadł mu do nóg, kapłan, czyniąc jakieś znaki nad jego głową, szeptał: + +— W imię Tego, który jest, był i będzie… Który wszystko stworzył… Którego tchnienie napełnia świat widzialny i niewidzialny i jest życiem wiecznym… + +A gdy brama zamknęła się, kapłan wziął Ramzesa za rękę i wśród zmroku, pomiędzy ogromnymi kolumnami przysionka, zaprowadził go do przeznaczonego mieszkania. Była to mała celka oświetlona kagankiem. Na kamiennej posadzce leżała wiązka suchej trawy, w kącie stał dzban wody, a obok — jęczmienny placek. + +— Widzę, że tutaj naprawdę odpocznę po przyjęciach u nomarchów!… — wesoło zawołał Ramzes. + +— Myśl o wieczności — odparł kapłan i oddalił się. + +Księcia niemile dotknęła ta odpowiedź. Pomimo że był głodny, nie chciał jeść placka ani pić wody. Usiadł na trawie i, patrząc na swoje pokaleczone w podróży nogi, pytał się: po co on tu przyszedł?… po co dobrowolnie wyzuł się ze swej dostojności?… + +Widząc ściany celi i jej ubóstwo, przypomniał sobie chłopięce lata spędzone w kapłańskiej szkole. Ile on tam dostał kijów!… ile nocy przepędził na kamiennej posadzce za karę!… Ramzes i teraz uczuł tą nienawiść i trwogę, jakiej wówczas doświadczał wobec surowych kapłanów, którzy na wszystkie jego pytania i prośby odpowiadali zawsze jednym: „Myśl o wieczności!…” + +Po kilkumiesięcznym zgiełku wpaść w taką ciszę, zamienić dwór książęcy na ciemność i samotność, a zamiast uczt, kobiet, muzyki czuć dokoła siebie i nad sobą ciężar murów… + +„Oszalałem!… oszalałem!… — mówił do siebie Ramzes. + +Była chwila, że chciał opuścić świątynię natychmiast, a potem przyszła mu myśl, że mogą nie otworzyć bramy. Widok brudnych nóg, popiołu, który sypał mu się z włosów, szorstkość pokutniczej płachty — wszystko to napełniało go obrzydzeniem. Gdyby choć miał swój miecz!… Ale czy w tym odzieniu i tym miejscu ośmieliłby się go użyć?… + +Uczuł niepokonany strach i to go otrzeźwiło. Przypomniał sobie, że bogowie w świątyniach zsyłają na ludzi trwogę i że ona ma być wstępem do mądrości. + +„Jestem przecie namiestnikiem i następcą faraona — pomyślał — cóż mi tu kto zrobi?…” + +Podniósł się i wyszedł ze swej celi. Znajdował się w wielkim dziedzińcu otoczonym kolumnami. Gwiazdy jasno świeciły, więc zobaczył — na jednym końcu podwórza olbrzymie pylony, na drugim otwarte wejście do świątyni. + +Poszedł tam. Ode drzwi panował mrok, a gdzieś bardzo daleko płonęło kilka lamp, jakby unoszących się w powietrzu. Wpatrzywszy się, dojrzał między wejściem i światłami cały las gęsto ustawionych, grubych kolumn, których wierzchołki rozpływały się w ciemności. W głębi, może o paręset kroków od niego, niewyraźnie widać było olbrzymie nogi siedzącej bogini i jej ręce oparte na kolanach, od których słabo odbijał się blask lamp. + +Nagle usłyszał szmer. Z daleka, z bocznej nawy, wysunął się szereg białych figurek idących parami. Była to nocna procesja kapłanów, którzy oddawali hołd posągowi bogini śpiewając na dwa chóry: + +*Chór I*. „Ja jestem Tym, który niebo i ziemię stworzył i wszystkie na nich stworzenia zrobił. + +*Chór II*. Ja jestem Tym, który wody zrobił i wielką powódź stworzył, Tym, co wołu jego matce zrobił, który rodzicem jest. + +*Chór I*. Ja jestem Tym, który niebo stworzył i tajemnice widnokręgów jego i dusze bogów w nie włożyłem. + +*Chór II*. Ja jestem Tym, który gdy oczy otwiera, jasno się robi, a gdy je zamyka, ciemność się staje. + +*Chór I*. Wody Nilu płyną, gdy rozkazuję… + +*Chór II*. Ale bogowie nie znają jego imienia.” + +Głosy, z początku niewyraźne, potężniały tak, że słychać było każde słowo; a gdy zniknął orszak, zaczęły rozpraszać się między kolumnami, słabnąć… Wreszcie umilkły. + +„A jednak ci ludzie — pomyślał Ramzes — nie tylko jedzą, piją i zbierają bogactwa… Oni naprawdę spełniają służbę, nawet w nocy… Chociaż — co z tego przyjdzie posągowi!…” + +Książę nieraz widywał posągi bóstw granicznych obrzucone błotem przez mieszkańców innego nomesu albo postrzelane z łuków i proc przez żołnierzy cudzoziemskich pułków. Jeżeli bogowie nie obrażają się o zniewagi, niewiele także muszą dbać o modlitwy i procesje. + +„Kto zresztą widział bogów!…” — rzekł do siebie książę. + +Ogrom świątyni, jej niezliczone kolumny, światła palące się przed posągiem, wszystko to pociągało Ramzesa. Chciał rozejrzeć się w tym tajemniczym bezmiarze i poszedł naprzód. + +Wtem zdało mu się, że z tyłu głowy delikatnie dotknęła go jakaś ręka… Obejrzał się, nie było nikogo, więc szedł dalej. + +Tym razem jakieś dwie ręce schwyciły go za głowę, a trzecia, duża, oparła się na plecach… + +— Kto tu jest?… — zawołał książę i rzucił się między kolumny. + +Lecz potknął się i omal nie upadł: coś schwyciło go za nogi. + +Ramzesa znowu opanował strach, większy niż w celi. Zaczął uciekać bez pamięci, potrącając się o kolumny, które zastępowały mu drogę, a ciemność ogarniała ze wszech stron. + +— O święta bogini, ratuj!… — szepnął. + +W tej chwili zatrzymał się: o kilka kroków przed nim były wielkie drzwi świątyni, przez które zaglądało gwiaździste niebo. Odwrócił głowę — między lasem olbrzymich kolumn płonęły lampy, a blask ich słabo odbijał się od spiżowych kolan świętej Hator. + +Książę wrócił do swej celi wzburzony i skruszony; serce rzucało się w nim jak ptak schwytany w sidła. Pierwszy raz od wielu lat upadł twarzą na ziemię i gorąco modlił się o łaskę i przebaczenie. + +— Będziesz wysłuchany!… — odezwał się nad nim słodki głos. + +Ramzes nagle podniósł głowę, lecz w celi nie było nikogo: drzwi zamknięte, mury grube. Modlił się więc jeszcze goręcej i tak usnął, z twarzą na kamieniach i rozkrzyżowanymi rękoma. + +Kiedy na drugi dzień obudził się, był już innym człowiekiem: poznał moc bogów i otrzymał obietnicę łaski. + +Od tej pory, przez długi szereg dni, z ochotą i wiarą oddawał się ćwiczeniom pobożnym. W swojej celi długie godziny spędzał na modlitwach, dał sobie ogolić włosy, przywdział strój kapłański i cztery razy na dobę uczęszczał do chóru najmłodszych kapłanów. + +Jego życie przeszłe, wypełnione zabawami, budziło w nim odrazę, a niewiara, której nabył wśród rozpustnej młodzieży i cudzoziemców, napełniała go strachem. I gdyby mu dziś dano do wyboru: tron czy kapłański urząd? zawahałby się. + +Pewnego dnia wielki prorok świątyni wezwał go do siebie, przypominając, że nie wszedł tu wyłącznie dla modłów, ale dla poznania mądrości. Pochwalił jego pobożne życie, powiedział, że jest już oczyszczony z brudów świata, i kazał mu zapoznać się ze szkołami istniejącymi przy świątyni. + +Raczej przez posłuszeństwo aniżeli ciekawość książę prosto od niego udał się na zewnętrzny dziedziniec, gdzie mieścił się oddział czytania i pisania. + +Była to wielka sala oświetlona przez otwór w dachu. Na matach siedziało kilkudziesięciu nagich uczniów z woskowanymi tabliczkami w rękach. Jedna ściana była z gładkiego alabastru, przed nią stał nauczyciel i różnokolorowymi kredkami pisał znaki. + +Gdy książę wszedł, uczniowie (prawie wszyscy jednego wieku z nim) upadli na twarz. Nauczyciel zaś, skłoniwszy się, przerwał dotychczasowe zajęcie, aby wypowiedzieć chłopcom wykład o wielkim znaczeniu nauki. + +— Moi kochani! — mówił. — „Człowiek, który nie ma serca do mądrości, musi zajmować się pracą ręczną i męczyć oczy. Ale ten, kto rozumie wartość nauk i kształci się w nich, może osiągnąć wszystkie władze, wszystkie dworskie urzędy. Pamiętajcie o tym.” + +Przypatrzcie się nędznemu życiu ludzi, którzy nie znają pisma. „Kowal jest czarny, posmolony, ma palce pełne nagniotków, a pracuje dzień i noc. Kamieniarz zrywa sobie ramię, ażeby napełnić żołądek. Mularz budujący kapitele w formie lotosu bywa strącany przez wicher ze szczytu dachu. Tkacz ma zgięte kolana, fabrykant broni ciągle podróżuje: ledwo przyjedzie do domu wieczorem, już musi go opuszczać. Malarzowi pokojowemu cuchną palce, a czas upływa mu na krajaniu gałganów. Zaś szybkobiegacz, ten, żegnając się z rodziną, powinien zostawić testament, bo naraża się na niebezpieczeństwo spotkania dzikich zwierząt lub Azjatów.” + +Pokazałem wam dolę różnych rzemiosł, bo chcę, ażebyście kochali sztukę pisania, która jest waszą matką, a teraz przedstawię wam jej piękności. Ona nie jest pustym słowem na ziemi, ona jest ważniejszą od wszelkich innych zajęć. Ten, który korzysta ze sztuki pisania, jest szanowanym od dzieciństwa; on spełnia wielkie posłannictwa. Lecz ten, który nie bierze w niej udziału, żyje w nędzy. + +Nauki szkolne są ciężkie jak góry; ale jeden ich dzień wystarczy wam na całą wieczność. Więc prędko, jak najprędzej poznajcie się z nimi i pokochajcie… Stan pisarza jest książęcym stanem, jego kałamarz i księga dają mu przyjemności i bogactwa!… + +Po szumnej przemowie o dostojeństwie nauk, czego od trzech tysięcy lat bez zmiany słuchali egipscy uczniowie, mistrz wziął kredkę i na alabastrowej ścianie zaczął pisać — alfabet. Każda litera wyrażała się za pomocą kilku symbolów hieroglificznych lub kilku znaków demotycznych. Rysunek oka, ptaka lub pióra oznaczał — A. Owca albo doniczka — B, człowiek stojący lub czółno — K, wąż — R, człowiek siedzący albo gwiazda — S. Obfitość znaków wyrażających każdą literę sprawiała, że nauka czytania i pisania była bardzo mozolnym zajęciem. + +Toteż Ramzes zmęczył się samym słuchaniem, wśród którego jedyną rozrywkę stanowiło to, gdy nauczyciel kazał któremu z uczniów wyrysować lub nazwać literę i walił go kijem, gdy się omylił. + +Pożegnawszy nauczyciela i wychowańców, książę ze szkoły pisarzy przeszedł do szkoły mierników. Tu uczono młodzież zdejmować plany pól, mających po największej części formę prostokątów, tudzież niwelować grunta za pomocą dwu łat i węgielnicy. W tym również oddziale wykładano sztukę pisania liczb, nie mniej zawikłaną jak hieroglify albo znaki demotyczne. Lecz najprostsze działania arytmetyczne stanowiły wyższy kurs i wykonywały się przy pomocy kulek. + +Ramzes miał tego dosyć i dopiero po kilku dniach zgodził się odwiedzić szkołę lekarską. + +Był to zarazem szpital, a raczej wielki ogród zasadzony mnóstwem drzew i zasiany wonnymi ziołami. Chorzy całe dnie przepędzali w powietrzu i słońcu, na łóżkach, w których zamiast materacy było wyciągnięte płótno. + +Gdy książę wszedł tutaj, panowała największa czynność. Kilku pacjentów kąpało się w sadzawce wody bieżącej, jednego smarowano wonnymi maściami, jednego okadzano. Było kilku, których uśpiono za pomocą wzroku i pociągnięć rękami; jeden jęczał po nastawieniu zwichniętej nogi. + +Pewnej ciężko chorej kobiecie kapłan podawał w kubku jakąś miksturę, mówiąc: + +„Chodź, leku, chodź, wypędź to z mego serca, z tych moich członków, silny w czary przy tym leku.” + +Następnie książę w towarzystwie wielkiego lekarza poszedł do apteki, gdzie jeden z kapłanów przygotowywał lekarstwa z ziół, miodu, oliwy, skórek wężowych i jaszczurczych, kości i tłuszczów zwierzęcych. Na zapytanie Ramzesa laborant nie oderwał oczu od swej pracy. Tylko wciąż ważył i rozcierał materiały, odmawiając przy tym modlitwę: + +„Uzdrowiło Izydę, uzdrowiło Izydę, uzdrowiło Horusa… O Izydo, wielka czarodziejko, uzdrów mnie, wyzwól ze wszystkich złych, szkodliwych, czerwonych rzeczy, od gorączki boga i gorączki bogini… + +O Schauagat', eenagate' synie! Erukate'! Kauaruschagate'!… Paparuka paparaka paparuka…” + +— Co on mówi? — spytał książę. + +— Tajemnica… — odparł wielki lekarz, kładąc palec na ustach. + +Gdy wyszli na pusty dziedziniec, Ramzes rzekł do wielkiego lekarza: + +— Powiedz mi, święty ojcze: co to jest sztuka lekarska i na czym polegają jej sposoby? Bo ja słyszałem, że choroba jest to zły duch, który osiedla się w człowieku i dręczy go z głodu, dopóki nie dostanie właściwej sobie żywności. I że jeden zły duch, czyli choroba, karmi się miodem, inny oliwą, a inny — zwierzęcymi odchodami. Lekarz więc powinien — naprzód wiedzieć; jaki duch zamieszkał w chorym, a następnie — jakich ten duch potrzebuje pokarmów, ażeby nie trapił człowieka?… + +Kapłan zamyślił się i odparł: + +— Co to jest choroba, jakim sposobem spada na ludzkie ciało, o tym nie mogę powiedzieć ci, Ramzesie. Ale objaśnię ci, bo zostałeś oczyszczony, czym kierujemy się przy wydawaniu lekarstw. + +Wyobraź sobie, że człowiek jest chory na wątrobę. Otóż my, kapłani, wiemy, że wątroba znajduje się pod wpływem gwiazdy Peneter-Dewa i że leczenie musi zależyć od tej gwiazdy. + +Lecz tu mędrcy dzielą się na dwie szkoły. Jedni twierdzą, że potrzeba choremu na wątrobę podawać wszystko to, nad czym Peneter-Dewa ma władzę, a zatem: miedź, lapis-lazuli, wywary z kwiatów, przede wszystkim z werweny i waleriany, nareszcie różne części ciała turkawki i kozła. Inni zaś lekarze sądzą, że gdy wątroba jest chora, to właśnie trzeba ją leczyć środkami przeciwnymi. A ponieważ przeciwnikiem Peneter-Dewy jest Sebeg, więc lekarstwami będą: żywe srebro, szmaragd i agat, leszczyna i podbiał tudzież części ciała żaby i sowy utarte na proszek. + +Lecz nie jest to jeszcze wszystko. Trzeba bowiem pamiętać o dniu, miesiącu i porze dnia, każdy bowiem z tych przeciągów czasu zostaje pod wpływem gwiazdy, która może wspierać lub osłabiać działanie lekarstwa. Trzeba nareszcie pamiętać: jaka gwiazda i jaki znak Zodiaku panuje nad chorym. Dopiero gdy lekarz wszystkie te rzeczy weźmie pod uwagę, może przepisać środek niezawodny. + +— I czy wszystkim chorym pomagacie w świątyni? + +Kapłan potrząsnął głową. + +— Nie — rzekł. — Umysł ludzki, który musi ogarnąć tyle szczegółów, o jakich mówiłem, bardzo łatwo myli się. A co gorsza: duchy zawistne, geniusze innych świątyń, zazdrosne o swoją sławę, niejednokrotnie przeszkadzają lekarzowi i psują skutek lekarstw. Ostateczny więc wypadek może być rozmaitym: jeden chory całkiem przychodzi do zdrowia, inny tylko poprawia się, a trzeci pozostaje bez zmiany. Choć zdarzają się i tacy, którzy rozchorowują się jeszcze gorzej albo nawet umierają… Wola bogów!… + +Książę słuchał z uwagą, w duchu jednak przyznał, że niewiele rozumie. Zarazem przypomniał sobie cel swojego przybycia do świątyni i nagle zapytał wielkiego lekarza: + +— Mieliście, święci ojcowie, pokazać mi tajemnicę skarbu faraona. Czy mają być nią te rzeczy, które widziałem? + +— Bynajmniej — odpowiedział lekarz. — Ale my nie znamy się na rzeczach państwowych. Dopiero ma tu zjechać święty kapłan Pentuer, wielki mędrzec, i on zdejmie z oczu twoich zasłonę. + +Ramzes pożegnał lekarza jeszcze więcej zaciekawiony tym, co miano mu pokazać. + + + +Rozdział II + +Świątynia Hator z wielką czcią przyjęła Pentuera, a niżsi jej kapłani wyszli na pół godziny drogi, aby powitać znakomitego gościa. Zjechało się wielu proroków, ojców świętych i synów bożych ze wszystkich cudownych miejsc Dolnego Egiptu w celu usłyszenia słów mądrości. W parę dni po nich przybyli: arcykapłan Mefres i prorok Mentezufis. + +Składano Pentuerowi hołdy, nie tylko że był doradcą ministra wojny i, bez względu na młody wiek, członkiem najwyższego kolegium, ale że kapłan ten miał sławę w całym Egipcie. Bogowie dali mu nadludzką pamięć, wymowę i nade wszystko cudny dar jasnowidzenia. W każdej bowiem rzeczy i sprawie dostrzegał strony przed innymi ludźmi ukryte i umiał przedstawić je w sposób zrozumiały dla wszystkich. + +Niejeden nomarcha lub wysoki urzędnik faraona, dowiedziawszy się, że Pentuer ma celebrować uroczystość religijną w świątyni Hator, zazdrościł najskromniejszemu kapłanowi, że usłyszy natchnionego przez bogów człowieka. + +Duchowni, którzy na gościniec wyszli witać Pentuera, byli pewni, że dostojnik ten ukaże im się na wozie dworskim albo w lektyce niesionej przez ośmiu niewolników. Jakież było ich zdziwienie, gdy ujrzeli chudego ascetę, z obnażoną głową, który odziawszy się w grubą płachtę sam jeden podróżował na oślicy i przywitał ich z wielką pokorą. + +Gdy go wprowadzono do świątyni, złożył ofiarę bóstwu i natychmiast udał się na obejrzenie placu, gdzie miała odbyć się uroczystość. + +Od tej pory nie widziano go. Ale w świątyni i przyległych jej podwórzach zapanował ruch niezwykły. Zwożono rozmaite sprzęty kosztowne, ziarna, ubiory, spędzono kilkuset chłopów i robotników, z którymi Pentuer zamknął się na przeznaczonym mu dziedzińcu i robił przygotowania. + +Po ośmiu dniach pracy zawiadomił arcykapłana Hatory, że wszystko jest gotowe. + +Przez cały ten czas książę Ramzes, ukryty w swojej celi, oddawał się modlitwom i postom. Nareszcie pewnego dnia, o trzeciej po południu, przyszło po niego kilkunastu kapłanów uszykowanych we dwa szeregi i wezwali go na uroczystość. + +W przysionku świątyni powitali księcia arcykapłani i wraz z nim spalili kadzidła przed olbrzymim posągiem Hatory. Potem skręcili w boczny korytarz, ciasny i niski, na końcu którego płonął ogień. Powietrze korytarza było przesycone wonią smoły gotującej się w kotle. + +W sąsiedztwie kotła przez otwór w posadzce wydobywał się okropny jęk ludzki i przekleństwa. + +— Co to znaczy?… — spytał Ramzes jednego z idących przy nim kapłanów. + +Zapytany nic nie odpowiedział; na twarzach wszystkich obecnych, o ile je można było dojrzyć, malowało się wzruszenie i przestrach. + +W tej chwili arcykapłan Mefres wziął do ręki wielką łyżkę i zaczerpnąwszy z kotła gorącej smoły rzekł podniesionym głosem: + +— Tak niech ginie każdy zdrajca świętych tajemnic!… + +To powiedziawszy wlał smołę w otwór posadzki, a z podziemiów odezwał się ryk… + +— Zabijcie mnie… jeżeli w sercach macie choć odrobinę miłosierdzia!… — jęczał głos. + +— Niech ciało twe stoczą robaki!… — rzekł Mentezufis, wlewając roztopioną smołę w otwór. + +— Psy!… szakale!… — jęczał głos. + +— Niech serce twoje będzie spalone, a proch wyrzucony na pustynię… — mówił następny kapłan, powtarzając ceremonię. + +— O bogowie!… czyliż można tyle cierpieć — odpowiedziano z podziemi. + +— Niech dusza twoja, z wizerunkiem swej hańby i występku, błąka się po miejscach, gdzie żyją ludzie szczęśliwi… — rzekł inny kapłan i znowu wlał łyżkę smoły. + +— Oby was ziemia pożarła… Miłosierdzia!… dajcie mi odetchnąć… + +Nim przyszła kolej na Ramzesa, głos w podziemiu już umilkł. + +— Tak bogowie karzą zdrajców!… — rzekł do księcia arcykapłan świątyni. + +Ramzes zatrzymał się i wpił w niego pełne gniewu spojrzenie. Zdawało się, że wybuchnie i porzuci tą gromadę katów; ale uczuł strach boży i w milczeniu poszedł za innymi. + +Teraz dumny następca zrozumiał, że jest władza, przed którą uginają się faraonowie. Ogarnęła go prawie rozpacz, chciał uciec stąd, wyrzec się tronu… Ale milczał i szedł dalej, otoczony kapłanami śpiewającymi modlitwy. + +„Oto już wiem — myślał — gdzie podziewają się ludzie niemili sługom bożym!…” + +Refleksja ta nie zmniejszyła jego zgrozy. + +Opuściwszy wąski korytarz, pełen dymu, procesja znowu znalazła się pod otwartym niebem, na wzniesieniu. Poniżej leżał ogromny dziedziniec, z trzech stron zamiast muru otoczony parterowym budynkiem. Od tego miejsca, gdzie stali kapłani, spuszczał się rodzaj amfiteatru o pięciu szerokich kondygnacjach, po których można było przechadzać się wzdłuż dziedzińca lub zejść na dół. + +Na placu nie było nikogo, ale z budynków wyglądali jacyś ludzie. + +Arcykapłan Mefres, jako najdostojniejszy w tym gronie, przedstawił księciu Pentuera. Łagodna twarz ascety tak nie godziła się z okropnościami, jakie miały miejsce w korytarzu, że książę zdziwił się. Ażeby cośkolwiek powiedzieć, rzekł do Pentuera: + +— Wydaje mi się, że już kiedyś spotkałem was, pobożny ojcze? + +— W roku zeszłym na manewrach pod Pi-Bailos. Byłem tam przy jego dostojności Herhorze — odparł kapłan. + +Dźwięczny i spokojny głos Pentuera zastanowił księcia. On już gdzieś słyszał i ten głos, w jakichś niezwykłych warunkach. Ale kiedy i gdzie?… + +W każdym razie kapłan zrobił na nim przyjemne wrażenie. Gdybyż mógł zapomnieć krzyków człowieka, którego oblewano wrzącą smołą!… + +— Możemy zaczynać — odezwał się arcykapłan Mefres. + +Pentuer wysunął się na przód amfiteatru i klasnął w ręce. Z parterowych budynków wybiegła gromada tancerek i wyszli kapłani z muzyką tudzież niewielkim posągiem bogini Hator. Muzyka szła naprzód, za nią tancerki wykonywające święty taniec, wreszcie posąg otoczony dymem kadzideł. W ten sposób obeszli dokoła dziedziniec i zatrzymując się co kilka kroków, prosili bóstwa o błogosławieństwo, a złych duchów o opuszczenie miejsca, gdzie ma odbyć się pełna tajemnic uroczystość religijna. + +Gdy procesja wróciła do budynków, wystąpił Pentuer. Obecni dostojnicy, w liczbie dwudziestu lub trzydziestu osób, skupili się dokoła niego. + +— Z woli jego świątobliwości faraona — zaczął Pentuer — i za zgodą najwyższych władz kapłańskich mamy wtajemniczyć następcę tronu, Ramzesa, w niektóre szczegóły życia państwa egipskiego, znane tylko bóstwom, rządcom kraju i świątyniom. Wiem, dostojni ojcowie, że każdy z was lepiej objaśniłby młodego księcia o tych rzeczach, albowiem napełnia was mądrość, a bogini Mut przemawia przez wasze usta. Że jednak na mnie, który wobec was jestem tylko uczniem i prochem, spadł ten obowiązek, pozwólcie, abym go spełnił pod waszym czcigodnym kierunkiem i dozorem. + +Szmer zadowolenia rozległ się między uczczonymi w taki sposób kapłanami. Pentuer zwrócił się do księcia: + +— Od kilku miesięcy, sługo boży, Ramzesie, jak zbłąkany podróżny szuka drogi w pustyni, tak ty szukasz odpowiedzi na pytanie: dlaczego zmniejszyły się i zmniejszają dochody świątobliwego faraona? Zapytywałeś nomarchów, a choć objaśnili cię wedle swojej możności, nie zadowolniłeś się, pomimo że najwyższa mądrość ludzka jest udziałem tych dostojników. Zwracałeś się do wielkich pisarzy, lecz pomimo usiłowań, ludzie ci, jak ptaki z sieci, sami nie mogli wyplątać się z trudności, gdyż rozum człowieka, nawet ukształconego w szkole pisarzy, ogromu tych rzeczy ogarnąć nie jest w stanie. W końcu, zmęczony jałowymi objaśnieniami, zacząłeś przyglądać się gruntom nomesów, ich ludziom i dziełom ich rąk, ale nic nie dojrzałeś. Są bowiem rzeczy, o których ludzie milczą jak kamienie, ale o których opowie ci nawet kamień, jeżeli padnie na niego światło bogów. + +Gdy tym sposobem zawiodły cię wszystkie ziemskie rozumy i potęgi, zwróciłeś się do bogów. Boso, z głową posypaną popiołem, przyszedłeś jako pokutnik do tej wielkiej świątyni, gdzie za pomocą modlitw i umartwień oczyściłeś ciało swoje, a wzmocniłeś ducha. Bogowie, a w szczególności potężna Hator wysłuchała twych próśb i przez niegodne moje usta da ci odpowiedź, którą obyś głęboko zapisał w sercu!… + +„Skąd on wie — myślał tymczasem książę — że ja wypytywałem pisarzy i nomarchów?… Aha, powiedział mu o tym Mefres i Mentezufis… Zresztą oni wszystko wiedzą!…” + +— Posłuchaj — mówił Pentuer — a odsłonię ci, za pozwoleniem obecnych tu dostojników, czym był Egipt czterysta lat temu, za panowania najsławniejszej i najpobożniejszej dynastii dziewiętnastej, tebeńskiej, a czym jest dziś… + +Kiedy pierwszy faraon tamtej dynastii, Ramen-pehuti-Ramessu, objął władzę nad krajem, dochody skarbu państwa w zbożu, bydle, piwie, skórach, kruszcach i rozmaitych wyrobach wynosiły sto trzydzieści tysięcy talentów. Gdyby istniał naród, który wszystkie te towary mógłby nami wymienić na złoto, faraon miałby rocznie sto trzydzieści trzy tysiące min złota. A że jeden żołnierz może dźwigać na plecach dwadzieścia sześć min ciężaru, więc dla przeniesienia tego złota trzeba by użyć około pięciu tysięcy żołnierzy. + +Kapłani zaczęli szeptać między sobą, nie ukrywając zdziwienia. Nawet książę zapomniał o człowieku zamęczonym w podziemiach. + +— Dziś — mówił Pentuer — roczny dochód jego świątobliwości, we wszystkich produktach tej ziemi, wart jest tylko dziewięćdziesiąt osiem tysięcy talentów. Za co można by dostać tyle złota, że do przeniesienia go potrzeba by tylko czterech tysięcy żołnierzy. + +— O tym, że dochody państwa bardzo zmniejszyły się, wiem — wtrącił Ramzes — ale dlaczego? + +— Bądź cierpliwym, sługo boży — odparł Pentuer. — Nie tylko dochód jego świątobliwości uległ zmniejszeniu… + +Za dziewiętnastej dynastii Egipt miał pod bronią sto osiemdziesiąt tysięcy ludzi. Gdyby za sprawą bogów każdy ówczesny żołnierz zamienił się w kamyk wielkości winnego grona… + +— To być nie może — szepnął Ramzes. + +— Bogowie wszystko mogą — surowo rzekł arcykapłan Mefres. + +— Albo lepiej — mówił Pentuer — gdyby każdy żołnierz położył na ziemi jeden kamyk, byłoby sto osiemdziesiąt tysięcy kamyków i spojrzyjcie, dostojni ojcowie, kamyki te zajęłyby tyle miejsca… + +Wskazał ręką czerwonawej barwy prostokąt, który leżał na dziedzińcu. + +— W tej figurze mieściłyby się kamyki rzucone przez każdego żołnierza z czasów Ramzesa I. Figura ta ma dziewięć kroków długości i około pięciu szerokości. Figura ta jest czerwona, ma barwę ciała Egipcjan, gdyż w owych czasach wszyscy nasi żołnierze składali się tylko z Egipcjan… + +Kapłani znowu zaczęli szeptać. Książę sposępniał, zdawało mu się bowiem, że jest to przymówka do niego, który lubił cudzoziemskich żołnierzy. + +— Dziś — ciągnął Pentuer — z wielkim trudem zebrałoby się sto dwadzieścia tysięcy wojowników. Gdyby zaś każdy z nich rzucił na ziemię swój kamyk, można by utworzyć taką oto figurę… Patrzcie, dostojni… + +Obok pierwszego leżał drugi prostokąt, mający tę samą wysokość, ale znacznie krótszą podstawę. Nie miał też barwy jednolitej, lecz składał się z kilku pasów różnego koloru. + +— Ta figura ma około pięciu kroków szerokości, lecz długa jest tylko na sześć kroków. Ubyła więc państwu ogromna ilość żołnierzy, trzecia część tej, jaką posiadaliśmy. + +— Państwu więcej przyda się mądrość takich jak ty, proroku, aniżeli wojsko — wtrącił arcykapłan Mefres. + +Pentuer skłonił się przed nim i mówił dalej: + +— W tej nowej figurze, przedstawiającej dzisiejszą armię faraonów, widzicie, dostojni, obok barwy czerwonej, która oznacza rodowitych Egipcjan, jeszcze trzy inne pasy: czarny, żółty i biały. Przedstawiają one wojska najemnicze: Etiopów, Azjatów i Libijczyków tudzież Greków. Jest ich razem ze trzydzieści tysięcy, ale kosztują tyle, co pięćdziesiąt tysięcy Egipcjan… + +— Należy czym prędzej znieść obce pułki!… — rzekł Mefres. — Drogie są, nieprzydatne, a uczą nasz lud bezbożności i zuchwalstwa. Dziś już wielu Egipcjan nie pada na twarz przed kapłanami, ba! niejeden posunął się do kradzieży w świątyniach i grobach… + +Zatem precz z najemnikami… — mówił zapalczywie Mefres. — Kraj ma z nich same szkody, a sąsiedzi podejrzewają nas o nieprzyjacielskie zamysły… + +— Precz z najemnikami!… Rozpędzić buntowniczych pogan!… — odezwali się kapłani. + +— Gdy po latach, Ramzesie, wstąpisz na tron — mówił Mefres — spełnisz ten święty obowiązek względem państwa i bogów… + +— Tak, spełnij!… Uwolnij twój lud od niewiernych!… — wołali kapłani. + +Ramzes pochylił głowę i milczał. Krew uciekła mu do serca, czuł, że ziemia chwieje mu się pod nogami. + +On ma rozpędzić najlepszą część wojska!… On, który chciałby mieć dwa razy większą armię i ze cztery razy tyle walecznych pułków najemnych!… + +„Bez miłosierdzia są nade mną!…” — pomyślał. + +— Mów, z nieba zesłany Pentuerze — odezwał się Mefres. + +— Tak więc, święci mężowie — ciągnął Pentuer — poznaliśmy dwa nieszczęścia Egiptu: zmniejszyły się dochody faraona i jego armia… + +— Co tam armia!… — mruknął arcykapłan, pogardliwie wstrząsając ręką. + +— A teraz, za łaską bogów i waszym zezwoleniem, okażę wam: dlaczego tak się stało i z jakich powodów skarb i wojska będą zmniejszały się w przyszłości. + +Książę podniósł głowę i patrzył na mówiącego. Już nie myślał o człowieku mordowanym w podziemiach. + +Pentuer przeszedł kilkanaście kroków wzdłuż amfiteatru, za nim dostojnicy. + +— Czy widzicie u stóp waszych ten długi a wąski pas zieloności, zakończony szerokim trójkątem? Po obu stronach pasa leżą wapienie, piaskowce i granity, a za nimi obszary piasku. Środkiem płynie struga, która w trójkącie rozdziela się na kilka odnóg… + +— To Nil!… To Egipt!… — wołali kapłani. + +— Uważajcie no — przerwał wzruszony Mefres. — Obnażam rękę… Czy widzicie te dwie niebieskie żyły, biegnące od łokcia do pięści?… Nie jestże to Nil i jego kanał, który poczyna się naprzeciw Gór Alabastrowych i płynie aż do Fajum?… A spojrzyjcie na wierzch mojej pięści: jest tu tyle żył, na ile odnóg dzieli się święta rzeka za Memfisem. A moje palce czyliż nie przypominają liczby odnóg, którymi Nil wlewa się do morza?… + +— Wielka prawda!… — wołali kapłani, oglądając swoje ręce. + +— Otóż mówię wam — ciągnął rozgorączkowany arcykapłan — że Egipt jest… śladem ręki Ozyrysa… Tu na tej ziemi wielki bóg oparł rękę: w Tebach leżał jego boski łokieć, morza dosięgnęły palce, a Nil jest jego żyłami… I dziwić się, że ten kraj nazywamy błogosławionym! + +— Oczywiście — mówili kapłani — Egipt jest wyraźnym odciskiem ręki Ozyrysa… + +— Czyliż — wtrącił książę — Ozyrys ma siedem palców u ręki? Bo przecie Nil siedmiu odnogami wpada do morza… + +Nastało głuche milczenie. + +— Młodzieńcze — odparł Mefres z dobrotliwą ironią — czy sądzisz, że Ozyrys nie mógłby mieć siedmiu palców, gdyby mu się tak podobało?… + +— Naturalnie!… — potakiwali kapłani. + +— Mów dalej, znakomity Pentuerze — wtrącił Mentezufis. + +— Macie słuszność, dostojnicy — zaczął znowu Pentuer. — Ta struga, ze swymi rozgałęzieniami, jest obrazem Nilu; wąski pasek murawy, obsadzony kamieniami i piaskiem, to Egipt Górny, a ten trójkąt, poprzecinany żyłkami wody, to wizerunek Egiptu Dolnego, najobszerniejszej i najbogatszej części państwa. + +Otóż w początkach dziewiętnastej dynastii cały Egipt, od katarakt Nilowych do morza, obejmował pięćset tysięcy miar ziemi. Zaś na każdej miarze ziemi żyło szesnastu ludzi: mężczyzn, kobiet i dzieci. Lecz przez czterysta lat następnych prawie z każdym pokoleniem ubywało Egiptowi po kawałku ziemi żyznej… + +Mówca dał znak. Kilkunastu młodych kapłanów wybiegło z budynku i poczęli sypać piasek na rozmaite punkta murawy. + +— Za każdym pokoleniem — ciągnął kapłan — ubywało ziemi żyznej, a wąski jej pasek zwężał się coraz bardziej. Dziś — tu podniósł głos — ojczyzna nasza, zamiast pięciuset tysięcy miar, posiada tylko czterysta tysięcy miar… Czyli że przez ciąg panowania dwu dynastii Egipt stracił ziemię, która wykarmiała blisko dwa miliony ludzi!… + +W zgromadzeniu znowu podniósł się szmer zgrozy. + +— A wiesz, sługo boży, Ramzesie, gdzie podziały się te pola, na których niegdyś rosła pszenica i jęczmień albo pasły się stada bydła?… O tym wiesz, że — zasypał je piasek pustyni. Ale czy mówiono ci: dlaczego tak się stało?… Bo — zabrakło chłopów, którzy za pomocą wiadra i pługa od świtu do nocy walczyli z pustynią. Nareszcie, czy wiesz, dlaczego zabrakło tych robotników bożych?… Gdzie oni się podzieli? co ich wymiotło z kraju?… Oto — wojny zagraniczne. Nasi rycerze zwyciężali nieprzyjaciół, nasi faraonowie uwieczniali swoje czcigodne nazwiska aż nad brzegami Eufratu, a nasi chłopi, jak pociągowe bydło, nosili za nimi żywność, wodę i inne ciężary i po drodze marli tysiącami. + +Toteż za te kości, rozrzucone po pustyniach wschodnich, piaski zachodnie pożarły nasze grunta, i dziś trzeba niezmiernej pracy i wielu pokoleń, ażeby powtórnie wydobyć czarną ziemię egipską spod mogiły piasków… + +— Słuchajcie!… słuchajcie!… — wołał Mefres — jakiś bóg mówi przez usta tego człowieka. Tak, nasze triumfalne wojny były grobem Egiptu… + +Ramzes nie mógł zebrać myśli. Zdawało mu się, że te góry piasku sypią się dziś na jego głowę. + +— Powiedziałem — mówił Pentuer — że potrzeba wielkiej pracy, ażeby odkopać Egipt i wrócić mu dawne bogactwa, które pożarła wojna. Ale czy my posiadamy siły do wykonania tego zamiaru?… + +Znowu posunął się kilkanaście kroków wzdłuż amfiteatru, a za nim wzruszeni słuchacze. Jak Egipt Egiptem, jeszcze nikt tak dosadnie nie odmalował klęsk kraju, choć wszyscy wiedzieli o nich. + +— Za czasów dziewiętnastej dynastii Egipt posiadał osiem milionów ludności. Gdyby każdy ówczesny człowiek, kobieta, starzec i dziecko, rzuciło na ten oto plac po ziarnie fasoli, ziarna utworzyłyby taką figurę… + +Wskazał ręką na dziedziniec, gdzie w dwu rzędach, jeden przy drugim, leżało osiem wielkich kwadratów ułożonych z czerwonej fasoli. + +— Figura ta ma sześćdziesiąt kroków długości, trzydzieści szerokości i jak widzicie, pobożni ojcowie, składa się z jednakowych ziarn; niby ówczesna ludność, kiedy wszyscy byli z dziada-pradziada Egipcjanami. + +A dziś, spojrzyjcie!… + +Poszedł dalej i wskazał na inną grupę kwadratów rozmaitej barwy. + +— Widzicie figurę, która ma także trzydzieści kroków szerokości, ale tylko czterdzieści pięć długości. Dlaczego? Bo jest w niej tylko sześć kwadratów, bo dzisiejszy Egipt nie ma już ośmiu, lecz tylko sześć milionów mieszkańców… + +Zważcie przy tym, że gdy poprzednia figura składała się wyłącznie z czerwonej fasoli egipskiej, w tej obecnej są ogromne pasy z ziarn czarnych, żółtych i białych. Bo jak w armii naszej, tak i w narodzie znajduje się dziś bardzo wielu cudzoziemców: czarni Etiopowie, żółci Syryjczycy i Fenicjanie, biali Grecy i Libijczycy… + +Przerwano mu. Kapłani słuchający zaczęli go ściskać, Mefres płakał. + +— Nie było jeszcze podobnego proroka!… — wołano. + +— W głowie nie mieści się, kiedy on mógł porobić takie rachunki!… — mówił najlepszy matematyk świątyni Hator. + +— Ojcowie! — rzekł Pentuer — nie przeceniajcie moich zasług. W naszych świątyniach dawnymi laty zawsze w ten sposób przedstawiano gospodarkę państwową… Ja tylko odgrzebałem to, o czym trochę zapomniały następne pokolenia… + +— Ale rachunki?… — spytał matematyk. + +— Rachunki nieustannie prowadzą się we wszystkich nomesach i świątyniach — odparł Pentuer. — Ogólne sumy znajdują się w pałacu jego świątobliwości… + +— A figury?… figury!… — wołał matematyk. + +— Przecież na takie figury dzielą się nasze pola, a jeometrowie państwowi uczą się o nich w szkołach. + +— Nie wiadomo, co więcej podziwiać w tym człowieku: jego mądrość czy pokorę!… — rzekł Mefres. — O, nie zapomnieli o nas bogowie, jeżeli mamy takiego… + +W tej chwili strażnik czuwający na wieży świątyni wezwał obecnych na modlitwę. + +— Wieczorem dokończę objaśnień — mówił Pentuer — teraz powiem jeszcze niedużo słów. + +Spytacie, czcigodni, dlaczego do tych obrazów użyłem ziarn? Bo jak ziarno rzucone w ziemię co roku przynosi plon swemu gospodarzowi, tak człowiek składa co roku podatki skarbowi. + +Gdyby w którym nomesie zasiano o dwa miliony mniej ziarn fasoli niż w latach dawnych, następny jej zbiór byłby znakomicie mniejszy i gospodarze mieliby złe dochody. Podobnież w państwie: gdy ubędą dwa miliony ludności, musi zmniejszyć się wpływ podatków. + +Ramzes słuchał z uwagą i odszedł milczący. + + + +Rozdział III + +Kiedy wieczorem kapłani i następca wrócili na dziedziniec, zapalono kilkaset pochodni tak jasnych, że było widno jak w dzień. + +Na znak Mefresa znowu wystąpiła procesja muzykantów, tancerek i młodszych kapłanów z posągiem bogini Hator z krowią głową. A gdy odpędzono złe duchy, Pentuer znowu zaczął kazanie. + +— Widzieliście, dostojnicy, że od czasów dziewiętnastej dynastii ubyło nam sto tysięcy miar ziemi i dwa miliony ludności. To wyjaśnia, dlaczego dochód państwa zmniejszył się o trzydzieści dwa tysiące talentów, i o tym wiemy wszyscy. Jest to przecie dopiero początek klęsk Egiptu i skarbu. Na pozór bowiem zostało jego świątobliwości jeszcze dziewięćdziesiąt osiem tysięcy talentów dochodu. Czy jednak sądzicie, że faraon otrzymuje cały ten dochód? + +Za przykład opowiem wam, co jego dostojność Herhor odkrył w powiecie Zajęczym. + +Za dziewiętnastej dynastii mieszkało tam dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy płacili podatku trzysta pięćdziesiąt talentów rocznie. Dziś mieszka zaledwie piętnaście tysięcy, i ci, naturalnie, płacą na rzecz skarbu tylko dwieście siedemdziesiąt talentów. Tymczasem faraon, zamiast dwustu siedemdziesięciu, otrzymuje sto siedemdziesiąt talentów!… + +— Dlaczego?… — spytał dostojny Herhor — a oto, co pokazało śledztwo. + +Za dziewiętnastej dynastii było w powiecie około stu urzędników i ci brali po tysiąc drachm rocznej pensji. Dziś na tym samym terytorium, pomimo ubytku ludności, znajduje się przeszło dwustu urzędników, którzy biorą po dwa tysiące pięćset drachm na rok. + +Jego dostojności Herhorowi nie wiadomo, czy tak jest w każdym powiecie. To przecież pewne, że skarb faraona, zamiast dziewięćdziesięciu ośmiu, ma tylko siedemdziesiąt cztery tysiące talentów rocznie… + +— Powiedz, ojcze święty: pięćdziesiąt tysięcy… — wtrącił Ramzes. + +— I to objaśnię — odparł kapłan. — W każdym razie zapamiętaj, książę, iż skarb faraona oddaje dziś dwadzieścia cztery tysiące talentów urzędnikom, gdy za dynastii dziewiętnastej wydawał tylko dziesięć tysięcy. + +Wielkie milczenie panowało wśród dostojników: niejeden bowiem miał krewnego na urzędzie, w dodatku dobrze płatnym. + +Ale Pentuer był nieustraszony. + +— Teraz — mówił — pokażę ci, następco, byt urzędników i dolę ludu za dawnych lat i dzisiaj. + +— Czy nie szkoda czasu?… To przecie każdy sam może zobaczyć… — zaszemrali kapłani. + +— Ja chcę to wiedzieć — rzekł stanowczo następca. + +Szmer ucichł. Pentuer po stopniach amfiteatru zeszedł na dziedziniec, a za nim książę, arcykapłan Mefres i reszta kapłanów. + +Zatrzymali się przed długą zasłoną z mat, która tworzyła jakby parkan. Na znak Pentuera przybiegło kilkunastu młodych kapłanów z jarzącymi pochodniami. Drugi znak — i część zasłony spadła. + +Z ust obecnych wyrwał się okrzyk zdziwienia. Mieli przed sobą jasno oświetlony żywy obraz, do którego wchodziło około stu figurantów. + +Obraz dzielił się na trzy kondygnacje: dolną, gdzie stali rolnicy, wyższą — urzędnicy, i najwyższą, gdzie znajdował się złoty tron faraona oparty na dwu lwach, których głowy były poręczami. + +— Tak było — mówił Pentuer — za dynastii dziewiętnastej. Spojrzyjcie na rolników. Przy ich pługach widzicie woły lub osły, ich motyki i łopaty są brązowe, a więc mocne. Patrzcie, jacy to tędzy ludzie! Dziś podobnych można spotkać tylko w gwardii jego świątobliwości. Potężne ręce i nogi, piersi wypukłe, twarze uśmiechnięte. Wszyscy są namaszczeni oliwą, wykąpani. Ich żony zajmują się przygotowywaniem pokarmu i odzieży lub myciem sprzętów dla rodziny; dzieci — bawią się lub chodzą do szkoły. + +Ówczesny chłop, jak widzicie, jadał chleb pszenny, bób, mięso, ryby i owoce, a pijał piwo i wino. Spojrzyjcie, jak piękne były dzbany i misy! Przypatrzcie się czepkom, fartuszkom i pelerynom mężczyzn: wszystko ozdobione różnokolorowym haftem. Jeszcze piękniej haftowano koszule kobiet… A czy uważacie, jak one starannie czesały się, jakie nosiły szpilki, zausznice, pierścienie i bransolety? Ozdoby te są robione z brązu i kolorowej emalii; trafia się jednak między nimi i złoto, choćby w postaci drucika. + +Podnieście teraz oczy wyżej, na urzędników. Chodzą oni w pelerynach, ale każdy chłop w dniu świątecznym przywdziewał taką samą. Żywią się zupełnie tak samo jak chłopi, to jest dostatnio, ale skromnie. Sprzęty mają trochę ozdobniejsze od chłopskich i częściej trafiają się w ich skrzyniach złote pierścienie. Podróże odbywają na osłach lub wozach ciągnionych przez woły. + +Pentuer klasnął i w żywym obrazie zapanował ruch. Chłopi zaczęli podawać urzędnikom kosze winogron, wory jęczmienia, grochu i pszenicy, dzbany wina, piwa, mleka i miodu, mnóstwo zwierzyny i liczne sztuki białych lub kolorowych tkanin. Urzędnicy odebrali te produkta, część ich zostawiali sobie, ale przedmioty najpiękniejsze i najkosztowniejsze odsunęli wyżej, dla tronu. Platforma, gdzie znajdował się symbol władzy faraona, była zasypana produktami tworzącymi jakby pagórek. + +— Widzicie, dostojni — rzekł Pentuer — że w owych czasach, kiedy chłopi byli syci i zamożni, skarb jego świątobliwości ledwo mógł pomieścić dary poddanych. A teraz zobaczcie: co jest dzisiaj… + +Nowe hasło, spadła druga część zasłony i ukazał się drugi obraz, w ogólnych zarysach podobny do poprzedniego. + +— Oto są teraźniejsi chłopi — mówił Pentuer, a w głosie jego czuć było wzburzenie. — Ciało ich składa się ze skóry i kości, wyglądają jak chorzy, są brudni i już zapomnieli namaszczać się oliwą. Za to grzbiety ich są poranione kijami. + +Nie widać przy nich wołów ani osłów, bo i na co, jeżeli pług ich ciągnie żona i dzieci?… Ich motyki i łopaty są drewniane, co łatwo psuje się i powiększa pracę. Odzieży nie mają żadnej, tylko kobiety chodzą w grubych koszulach i nawet we śnie nie widują tych haftów, jakimi stroili się ich dziadowie i babki. + +Spojrzyjcie, co jada chłop. Czasem jęczmień i suszone ryby, zawsze ziarna lotosu, rzadko pszenny placek, nigdy mięsa, piwa lub wina. Spytacie: gdzie podziały się jego naczynia i sprzęty? Nie ma żadnych prócz dzbanka na wodę, bo też i nic więcej nie zmieściłoby się w norze, którą zamieszkuje… + +Przebaczcie mi to, na co teraz zwrócę waszą uwagę. Tam kilkoro dzieci leżą na ziemi: oznacza to, że pomarły… Dziwna rzecz, jak często teraz umierają chłopskie dzieci — z głodu i pracy! I te są jeszcze najszczęśliwsze: inne bowiem, które zostały przy życiu, idą pod kij dozorcy albo sprzedają się Fenicjanom niby jagnięta… + +Wzruszenie zatamowało mu głos. Lecz chwilę odpoczął i ciągnął dalej, wśród gniewnego milczenia kapłanów: + +— A teraz spojrzyjcie na urzędników: jacy oni czerstwi, uróżowani, jak pięknie ubrani!… Żony ich noszą złote bransolety i zausznice, i tak cienkie szaty, że książęta mogliby im pozazdrościć. Wśród chłopów nie widać wołu ani osła; za to urzędnicy podróżują na koniach albo w lektykach… Piją zaś tylko wino, i to — dobre wino!… + +Klasnął w ręce i znowu zrobił się ruch. Chłopi zaczęli podawać urzędnikom: wory zboża, kosze owoców, wino, zwierzęta… Przedmioty te urzędnicy jak pierwej ustawiali obok tronu, ale — w ilości znacznie mniejszej. Na kondygnacji królewskiej już nie było pagórka produktów. Za to kondygnacja urzędników była zasypana. + +— Oto jest Egipt dzisiejszy — mówił Pentuer. — Nędzni chłopi, bogaci pisarze, skarb nie tak pełny jak dawniej. A teraz… + +Dał znak i stała się rzecz nieoczekiwana. Jakieś ręce poczęły zabierać: zboże, owoce, tkaniny z platformy faraona i urzędników. A gdy ilość towarów bardzo zmniejszyła się, te same ręce zaczęły chwytać i uprowadzać chłopów, ich żony i dzieci… + +Widzowie ze zdumieniem patrzyli na szczególne zabiegi tajemniczych osób. Nagle ktoś zawołał: + +— To Fenicjanie!… Oni nas tak obdzierają!… + +— Tak jest, święci ojcowie — rzekł Pentuer. — To są ręce ukrytych między nami Fenicjan. Obdzierają oni króla i pisarzy, a chłopów zabierają w niewolę, gdyż im już nic wydrzeć nie można… + +— Tak!… To szakale!… Przekleństwo im!… Wygnać nędzników!… — wołali kapłani. — Oni to najwięcej szkód wyrządzają państwu… + +Nie wszyscy jednak wołali w ten sposób. + +Gdy ucichło, Pentuer kazał zanieść pochodnie w inną stronę dziedzińca i tam zaprowadził swoich słuchaczy. Nie było tu żywych obrazów, ale jakby wystawa przemysłowa. + +— Raczcie spojrzeć, dostojni — mówił. — Za dziewiętnastej dynastii te rzeczy przysyłali nam cudzoziemcy: z kraju Punt mieliśmy wonności, z Syrii złoto, żelazną broń i wozy wojenne. Oto wszystko. + +Lecz wówczas Egipt wyrabiał… Spojrzyjcie na te olbrzymie dzbany: ile tu kształtów, a jakie rozmaite kolory!… + +Albo sprzęty: to krzesełko wyłożone jest dziesięcioma tysiącami kawałków złota, perłowej masy i kolorowych drzew… Zobaczcie ówczesne szaty: jaki haft, jaka delikatność tkanin, ile kolorów… A miecze brązowe, a szpilki, bransolety, zausznice, a narzędzia rolnicze i rzemieślnicze… Wszystko to robione u nas, za dziewiętnastej dynastii. + +Przeszedł do następnej grupy przedmiotów. + +— A dziś — patrzcie. Dzbany są małe i prawie bez ozdób, sprzęty proste, tkaniny grube i jednostajne. Ani jeden z tegoczesnych wyrobów nie może równać się pod względem rozmiarów, trwałości czy piękności z dawnymi. Dlaczego?… + +Posunął się znowu kilka kroków i otoczony pochodniami mówił: + +— Oto jest wielka liczba towarów, które nam przywożą Fenicjanie z rozmaitych okolic świata. Kilkadziesiąt pachnideł, kolorowe szkła, sprzęty, naczynia, tkaniny, wozy, ozdoby, wszystko to przychodzi do nas z Azji i jest przez nas kupowane. + +Czy rozumiecie teraz, dostojnicy: za co Fenicjanie wydzierali zboże, owoce i bydło pisarzom i faraonowi?… Za te właśnie obce wyroby, które zniszczyły naszych rzemieślników jak szarańcza trawę. + +Kapłan odpoczął i ciągnął dalej: + +— Pomiędzy towarami dostarczanymi przez Fenicjan jego świątobliwości, nomarchom i pisarzom pierwsze miejsce zajmuje złoto. Ten rodzaj handlu jest najdokładniejszym obrazem klęsk, jakie ci Azjaci wyrządzają Egiptowi. + +Gdy kto bierze od nich złota za talent, obowiązany jest po trzech latach zwrócić dwa talenty. Najczęściej jednak Fenicjanie, pod pozorem umniejszenia kłopotów dłużnikowi, sami wyręczają go w wypłacie w ten sposób, że dłużnik, za każdy talent pożyczony, oddaje im w dzierżawę, na trzy lata, trzydziestu dwu ludzi i dwie miary ziemi… + +Spojrzyjcie tam, dostojni — mówił, wskazując na lepiej oświetloną część dziedzińca. — Ten kwadrat ziemi, mający sto osiemdziesiąt kroków długości i tyleż szerokości, znaczy dwie miary; ta zaś gromada mężczyzn, kobiet i dzieci tworzy osiem rodzin. Wszystko to zaś razem: ludzie i grunt, idą na trzy lata w okropną niewolę. Przez ten czas ich właściciel — faraon czy nomarcha, nie ma z nich żadnego pożytku; po upływie zaś terminu odbiera ziemię wyjałowioną, a ludzi… najwyżej dwudziestu… Reszta bowiem zmarła w męczarniach!… + +Obecni szemrali ze zgrozy. + +— Powiedziałem, że dwie miary gruntu i trzydziestu dwu ludzi bierze Fenicjanin na trzy lat dzierżawy, za pożyczenie jednego talentu złotem. Przypatrzcie się, jaki to kawał ziemi i jaka gromada ludzi, a teraz — spojrzyjcie na moją rękę… + +Ten kawałek złota, który trzymam, ta bryłka mniejsza od kurzego jaja to talent!… + +Czy wy oceniacie, dostojni, całą nikczemność Fenicjan w podobnym handlu? Ten mały kawałek złota naprawdę nie posiada żadnych cennych zalet: jest żółty, ciężki, nie śniedzieje i — na tym koniec. Ale człowiek nie odzieje się złotem i nie zaspokoi nim głodu ani pragnienia… Gdybym posiadał bryłę złota wielkości piramidy, będę obok niej takim nędzarzem jak Libijczyk błąkający się po zachodniej pustyni, gdzie nie ma daktyla ani wody. + +I patrzcie, za bryłkę tego jałowego materiału Fenicjanin bierze kawał ziemi, który może wykarmić i odziać trzydziestu dwu ludzi, a nadto — bierze i tych ludzi!… Przez lat trzy uzyskuje władzę nad istotami, które umieją uprawiać i obsiewać grunta, zbierać ziarno, robić mąkę i piwo, tkać odzież, budować domy i sprzęty… + +Jednocześnie faraon czy nomarcha jest pozbawiony na trzy lata usług tych ludzi. Nie płacą mu oni podatku, nie noszą ciężarów za wojskiem, lecz pracują na dochody łakomego Fenicjanina. + +Wiecie, dostojnicy, że obecnie nie ma roku, ażeby w tym czy owym nomesie nie wybuchnął bunt chłopów, wyniszczonych głodem, przeciążonych pracą, bitych kijami. I otóż część tych ludzi ginie, inni dostają się do kopalń, a kraj wyludnia się coraz bardziej, dlatego tylko że Fenicjanin dał komuś bryłkę złota!… Czy można wyobrazić sobie większe nieszczęście?… I czy w podobnych warunkach Egipt nie będzie co roku tracił ziemi i ludzi? Szczęśliwe wojny podkopały nasz kraj, ale dobija go fenicki handel złotem. + +Na twarzach kapłanów malowało się zadowolenie: chętniej słuchali o przewrotności Fenicjan aniżeli o zbytkach pisarzy. + +Pentuer chwilę odpoczął, potem zwrócił się do księcia. + +— Od kilku miesięcy — mówił — z niepokojem zapytujesz, sługo boży, Ramzesie: dlaczego zmniejszyły się dochody jego świątobliwości? Mądrość bogów pokazała ci, że zmniejszył się nie tylko skarb, ale i wojsko, i że oba te źródła królewskiej potęgi zmniejszać się będą ciągle. I albo skończy się to na zupełnej ruinie państwa, albo — niebiosa ześlą Egiptowi władcę, który zatrzyma powódź klęsk od kilkuset lat zalewających ojczyznę. + +Skarb faraonów był wówczas pełny, gdy mieliśmy dużo ziemi i ludności. Trzeba zatem wydrzeć pustyni te grunta urodzajne, jakie nam pożarła, a z ludu zdjąć te ciężary, które go osłabiają i zmniejszają liczbę mieszkańców. + +Kapłani znowu zaczęli się niepokoić z obawy, aby Pentuer po raz drugi nie wspomniał o klasie pisarzy. + +— Widziałeś, książę, na własne oczy i przy świadkach, że w tej epoce, gdy lud był syty, dorodny i zadowolony, skarb królewski był pełen. Gdy zaś lud zaczął wyglądać nędznie, gdy jego żony i dzieci musiały zaprzęgnąć się do pługa, gdy ziarna lotosu zastąpiły pszenicę i mięso, skarb — zubożał. Jeżeli więc chcesz doprowadzić państwo do tej potęgi, jaką posiadało przed wojnami dziewiętnastej dynastii, jeżeli pragniesz, aby faraon, jego pisarze i wojsko opływali w dostatki, zapewnij krajowi długoletnią spokojność, a ludowi dobrobyt. Niech znowu dorośli jedzą mięso i ubierają się w haftowane szaty, i niech dzieci, zamiast jęczeć pod plagami i umierać z pracy, bawią się lub chodzą do szkoły. + +Pamiętaj wreszcie, że Egipt na piersiach swoich nosi jadowitego węża… + +Obecni słuchali z ciekawością i obawą. + +— Tym wężem, który wysysa krew ludu, majątki nomarchów, potęgę faraona, są Fenicjanie!… + +— Precz z nimi!… — zawołali obecni. — Przekreślić wszystkie długi… Nie dopuszczać ich kupców i okrętów… + +Uciszył ich arcykapłan Mefres, który ze łzami w oczach zwrócił się do Pentuera. + +— Nie mam wątpliwości — mówił — że przez usta twoje odzywała się do nas święta Hator. Nie tylko dlatego, że człowiek nie potrafiłby być tak mądrym i wszystkowiedzącym jak ty, ale jeszcze, że spostrzegłem nad głową twoją płomyki w formie rogów. + +Dziękuję ci za wielkie słowa, którymi rozproszyłeś naszą niewiadomość… Błogosławię cię i proszę bogów, aby — gdy mnie powołają na swój sąd, ciebie mianowali moim następcą… + +Przeciągły okrzyk reszty słuchaczów poparł błogosławieństwo najwyższego dostojnika. Kapłani tym więcej byli zadowoleni, że nieustannie wisiała nad nimi trwoga, aby Pentuer po raz drugi nie zaczepił o kwestię pisarzy. Ale mędrzec umiał być powściągliwym: wskazał wewnętrzną ranę państwa, lecz nie zaognił jej i dlatego odniósł zupełny triumf. + +Książę Ramzes nie dziękował Pentuerowi, tylko przytulił jego głowę do swej piersi. Nikt jednak nie wątpił, że kazanie wielkiego proroka wstrząsnęło duszę następcy i jest ziarnem, z którego może wyrosnąć chwała i pomyślność Egiptu. + +Nazajutrz Pentuer, nie żegnając się, o wschodzie słońca opuścił świątynię i odjechał do Memfis. + +Ramzes przez kilka dni z nikim nie rozmawiał: siedział w celi albo przechadzał się po cienistych korytarzach i rozmyślał. W jego duszy odbywała się praca. + +W gruncie rzeczy Pentuer nie powiedział nic nowego: wszyscy narzekali na ubytek ziemi i ludności w Egipcie, na nędzę chłopów, nadużycia pisarzów i wyzysk Fenicjan. Ale kazanie proroka uporządkowało w nim dotychczasowe bezładne wiadomości, nadało dotykalne formy i lepiej oświetliło pewne fakta. + +Fenicjanie przerazili go: książę nie oceniał dotychczas ogromu nieszczęść wyrządzonych przez ten naród jego państwu. Zgroza była tym silniejszą, że przecie on sam własnych poddanych wypuścił w dzierżawę Dagonowi i — był świadkiem, w jaki sposób bankier wybierał od nich należności!… + +Lecz to splątanie księcia z wyzyskiem Fenicjan wywołało dziwny skutek: Ramzes — nie chciał myśleć o Fenicjanach, a ile razy zapalił się w nim gniew na tych ludzi, tyle razy gasiło go uczucie wstydu. W pewnej części był on ich wspólnikiem. + +Natomiast książę doskonale zrozumiał ważność ubytku ziemi i ludności i na te punkta położył główny nacisk w swych samotnych medytacjach. + +„Gdybyśmy posiadali — mówił w sobie — te dwa miliony ludzi, których Egipt utracił, można by za ich pomocą odzyskać od pustyni urodzajne grunta, nawet powiększyć obszary… A wówczas, pomimo Fenicjan, nasi chłopi mieliby się lepiej, a dochody państwa wzrosłyby…” + +Ale skąd wziąć ludzi? + +Wypadek nasunął mu odpowiedź. Pewnego wieczora książę przechadzając się po ogrodach świątyni spotkał gromadę niewolników, których jenerał Nitager pochwycił na granicy wschodniej i przysłał bogini Hator. Ludzie ci byli doskonale zbudowani, pracowali więcej niż Egipcjanie, a ponieważ ich karmiono dobrze, więc byli nawet zadowoleni ze swego losu. + +Na ich widok błyskawica oświeciła umysł następcy: prawie utracił przytomność ze wzruszenia. Egipt potrzebuje ludzi, dużo ludzi, setki tysięcy, a nawet milion i dwa miliony ludzi… I otóż ludzie są!… Trzeba tylko wkroczyć do Azji, zabierać wszystko, co się spotka na drodze i — odsyłać do Egiptu… Dopóty zaś nie kończyć wojny, dopóki nie zbierze się tylu, ażeby każdy chłop egipski miał swego niewolnika… + +Tak urodził się plan prosty i kolosalny, dzięki któremu państwo miało pozyskać ludność, chłopi pomocników w pracy, a skarb faraona niewyczerpane źródło dochodu. + +Książę był zachwycony, choć następnego dnia zbudziła się w nim nowa wątpliwość. + +Pentuer z wielkim naciskiem głosił, a jeszcze dawniej Herhor twierdził to samo, że źródłem nieszczęść Egiptu były — zwycięskie wojny. + +Z czego wypadłoby, że za pomocą nowej wojny nie można podźwignąć Egiptu. + +„Pentuer jest wielki mędrzec i Herhor wielki mędrzec — myślał książę. — Jeżeli oni uważają wojnę za szkodliwą, jeżeli tak samo sądzi arcykapłan Mefres i inni kapłani, to może naprawdę wojna jest rzeczą niebezpieczną?… + +I musi nią być, skoro tak utrzymuje tylu ludzi mądrych i świętych?” + +Książę był głęboko strapiony. Wymyślił prosty sposób podźwignięcia Egiptu, a tymczasem kapłani utrzymywali, że właśnie to mogłoby do reszty zrujnować Egipt. + +Kapłani, ludzie najmędrsi i najświętsi! + +Lecz trafił się wypadek, który nieco ochłodził wiarę księcia w prawdomówność kapłanów, a raczej — rozbudził w nim dawniejszą do nich nieufność. + +Raz szedł z jednym lekarzem do biblioteki. Droga wypadała przez ciasny i ciemny korytarz, z którego następca cofnął się ze wstrętem. + +— Nie pójdę tędy!… — rzekł. + +— Dlaczego?… — spytał zdziwiony lekarz. + +— Czyliż nie pamiętacie, ojcze święty, że na końcu tego korytarza jest loch, w którym okrutnie zamęczyliście jakiegoś zdrajcę?… + +— Aha!… — odparł lekarz. — Jest tu loch, do którego przed kazaniem Pentuera wlewaliśmy roztopioną smołę… + +— I zabiliście człowieka… + +Lekarz uśmiechnął się. Był to człowiek dobry i wesoły. Toteż widząc oburzenie księcia, rzekł po pewnym namyśle: + +— Tak, nie wolno nikomu zdradzać świętych tajemnic… Rozumie się… Przed każdą większą uroczystością przypominamy to młodym kandydatom na kapłanów… + +Ton jego był tak szczególny, że Ramzes zażądał objaśnień. + +— Nie mogę zdradzać tajemnic — odparł lekarz — ale… Ale jeżeli wasza dostojność przyrzekniesz zachować to przy sobie, opowiem ci historię… + +Ramzes przyrzekł, lekarz opowiedział: + +— Pewien kapłan egipski, zwiedzając świątynie pogańskiego kraju Aram, przy jednej z nich spotkał człowieka, który wydał mu się bardzo tłustym i zadowolonym, choć nosił nędzne szaty. + +„Wytłumacz mi — spytał kapłan wesołego biedaka — czym się to dzieje, że choć jesteś ubogi, jednak ciało twoje wygląda, jakbyś był przełożonym świątyni?” + +Zaś ów człowiek obejrzawszy się, czy go kto nie podsłuchuje, odparł: + +„Bo ja mam wielce żałosny głos, więc jestem przy tej świątyni męczennikiem. Gdy lud zejdzie się na nabożeństwo, ja włażę do lochu i jęczę, o ile mi sił starczy; za co dają mi wcale obfite jedzenie przez cały rok, a dzban piwa za każdy dzień męczeństwa.” + +Tak bywa w pogańskim kraju Aram — zakończył lekarz, kładąc palec na usta. — Pamiętaj, książę, coś mi obiecał i myśl o naszej smole roztopionej, co ci się podoba… + +Opowiadanie to znowu poruszyło księcia. Czuł pewną ulgę, że w świątyni nie zamordowano człowieka, lecz i ocknęły się w nim wszystkie dawne podejrzenia do kapłanów. + +Że oni łudzą prostaków, o tym wiedział. Pamiętał przecie, będąc w kapłańskiej szkole, procesję świętego wołu Apisa. Lud był pewny, że Apis prowadzi kapłanów; tymczasem każdy uczeń wiedział, że boskie zwierzę idzie tam, gdzie chcą kapłani. + +Któż wie zatem, czy kazanie Pentuera nie było ową procesją Apisa, przeznaczoną dla niego? Tak przecie łatwo nasypać na ziemię fasoli czerwonej i różnokolorowej i również nietrudno ustawić żywe obrazy. O ileż wspanialsze widywał on przedstawienia, choćby walkę Seta z Ozyrysem, do której wchodziło kilkaset osób… A czyliż i w tym wypadku nie oszukiwali kapłani? Miała to być walka bogów, tymczasem prowadzili ją poprzebierani ludzie. Ginął w niej Ozyrys, a tymczasem kapłan udający Ozyrysa był zdrów jak nosorożec. Jakich tam nie pokazywano cudów!… Woda wznosiła się, biły pioruny, ziemia drżała i wyrzucała ogień. I to wszystko było oszukaństwem. Dlaczegóż by więc przedstawienie Pentuera miało być prawdą? + +Zresztą książę miał silne poszlaki, że chciano go oszukać. Już był oszustwem człowiek jęczący w podziemiach, niby to oblewany smołą przez kapłanów. Ale mniejsza o niego. Ważnym było to, o czym książę przekonał się niejednokrotnie, że Herhor nie chciał wojny. Mefres także nie chciał wojny, a Pentuer był jednego pomocnikiem, drugiego ulubieńcem. + +Taka walka toczyła się w księciu: to zdawało mu się, że wszystko rozumie, to znowu ogarniała go ciemność; raz był pełen nadziei, drugi raz wątpił o wszystkim. Z godziny na godzinę, z dnia na dzień dusza jego przybierała i opadała jak wody Nilu przez ciąg całego roku. + +Powoli jednak Ramzes odzyskał równowagę, a gdy nadszedł czas opuszczenia świątyni, miał już sformułowane pewne poglądy. + +Przede wszystkim jasno pojmował, czego potrzeba Egiptowi: więcej gruntów i więcej ludzi. + +Po wtóre wierzył, że najprostszym sposobem zdobycia ludzi jest — wojna z Azją. Pentuer jednak dowodził mu, że wojna może tylko powiększyć klęski państwa. Rodzi się tedy nowa kwestia: czy Pentuer mówił prawdę, czy kłamał? + +Jeżeli mówił prawdę, pogrążał księcia w rozpaczy: Ramzes bowiem nie widział innego sposobu podźwignięcia państwa, tylko wojnę. Bez wojny Egipt z roku na rok będzie tracił ludność, a skarb faraona będzie powiększał swoje długi. Aż cały ten proces skończy się jakąś okropną katastrofą, może nawet za przyszłego panowania. + +A jeżeli Pentuer kłamał? Dlaczego by to robił? Oczywiście namówiony przez Herhora, Mefresa i całe ciało kapłańskie. Z jakiej jednak racji kapłani nie chcieli wojny, co mieli w tym za interes? Przecie każda wojna im i faraonowi największe przynosiła zyski. + +Czy zresztą kapłani mogli go oszukiwać w sprawie tyle doniosłej? Prawda, że robili tak bardzo często, lecz w wypadkach drobnych, nie zaś kiedy chodziło o przyszłość i byt państwa. Nie można też twierdzić, że oszukiwali zawsze. Są oni przecie sługami bogów i stróżami wielkich tajemnic. W ich świątyniach mieszkają duchy, o czym Ramzes sam się przekonał pierwszej nocy po osiedleniu się w tym miejscu. + +A jeżeli bóstwa nie pozwalają profanom zbliżać się do swoich ołtarzy, jeżeli tak pilnie czuwają nad świątyniami, dlaczego nie mieliby czuwać nad Egiptem, który jest największą ich świątynią? + +Gdy w kilka dni później Ramzes po uroczystym nabożeństwie, wśród błogosławieństwa kapłanów, opuszczał świątynię Hator, nurtowały w nim dwa pytania: + +Czy wojna z Azją naprawdę mogłaby zaszkodzić Egiptowi? + +Czy kapłani w tej sprawie mogliby oszukiwać jego, następcę faraona? + + + +Rozdział IV + +Konno, w towarzystwie paru oficerów, jechał książę do Pi-Bast, sławnej stolicy nomesu Habu. + +Minął miesiąc Paoni, zaczynał się Epifi (kwiecień, maj). Słońce stało wysoko, zapowiadając najgorszą dla Egiptu porę upałów. Już w tym czasie kilka razy zrywał się straszny wiatr pustyni; ludzie i zwierzęta padali z gorąca, a na polach i drzewach zaczął osiadać szary pył, pod którym umierają rośliny. + +Zebrano róże i przerabiano je na olejek; sprzątnięto zboża i drugi ukos koniczyny. Żurawie z kubłami pracowały ze zdwojoną gorliwością, rozlewając brudną wodę po ziemi, aby ją przygotować do nowego siewu. Zaczynano też zrywać figi i winogrona. + +Woda Nilu opadła, kanały były płytkie i cuchnące. Nad całym krajem unosił się delikatny pył, wśród potoków palącego słońca. + +Mimo to książę jechał zadowolony. Znudziło go pokutnicze życie w świątyni; zatęsknił do uczt, kobiet i zgiełku. + +Przy tym okolica, choć płaska i jednostajnie poprzerzynana siecią kanałów, była interesująca. W nomesie Habu mieszkała inna ludność; nie rodowici Egipcjanie, ale potomkowie walecznych Hyksosów, którzy ongi zdobyli Egipt i rządzili nim przez kilka wieków. + +Prawowici Egipcjanie gardzili tą resztką wypędzonych zdobywców; ale Ramzes patrzył na nich z przyjemnością. Byli to ludzie rośli, silni, z dumną postawą i męską energią w fizjognomii. Wobec księcia i oficerów nie padali na twarz jak Egipcjanie; przypatrywali się dostojnikom bez niechęci, ale i bez trwogi. Nie mieli także pleców okrytych bliznami po kijach; pisarze bowiem szanowali ich, wiedząc, że bity Hyksos oddaje plagi, a niekiedy morduje swego ciemiężcę. Wreszcie posiadali Hyksosowie łaskę faraona, ich bowiem ludność dostarczała najlepszych żołnierzy. + +Im bardziej orszak następcy zbliżał się do Pi-Bast, którego świątynie i pałace jak przez muślin widać było przez mgłę pyłu, tym okolica stawała się ruchliwszą. Szerokim gościńcem i pobliskimi kanałami transportowano: bydło, pszenicę, owoce, wino, kwiaty, chleby i mnóstwo innych przedmiotów codziennego użytku. Potok ludzi i towarów dążących w stronę miasta, hałaśliwy i gęsty jak pod Memfisem w dni świąteczne, w tym miejscu był zjawiskiem zwykłym. Dokoła Pi-Bastu przez cały rok panował zgiełk jarmarczny, który uspakajał się tylko w nocy. + +Przyczyna tego była prosta: miasto cieszyło się posiadaniem starej i sławnej świątyni Astarty, czczonej przez całą Azję zachodnią i ściągającej tłumy pielgrzymów. Bez przesady można powiedzieć, że pod Pi-Bast codziennie obozowało ze trzydzieści tysięcy cudzoziemców: Saschu, czyli Arabów, Fenicjan, Żydów, Filistynów, Chetów, Asyryjczyków i innych. Rząd egipski życzliwie zachowywał się wobec pielgrzymów, którzy przynosili mu znaczne dochody; kapłani tolerowali ich, a ludność kilku sąsiednich nomesów prowadziła z nimi żwawy handel. + +Już na godzinę drogi przed miastem widać było lepianki i namioty przybyszów rozbite na nagiej ziemi. W miarę zbliżania się do Pi-Bast liczba ich wzrastała i coraz gęściej roili się ich czasowi mieszkańcy. Jedni pod otwartym niebem przygotowywali pokarm, inni kupowali wciąż napływające towary, inni szli procesją do świątyni. Tu i ówdzie skupiały się wielkie gromady przed miejscami zabaw, gdzie popisywali się pogromcy zwierząt, zaklinacze wężów, atleci, tancerki i kuglarze. + +Ponad tym zgromadzeniem ludzi unosił się upał i wrzawa. + +Przy miejskiej bramie powitali Ramzesa jego dworzanie tudzież nomarcha Habu z urzędnikami. Powitanie jednak było, mimo życzliwości, tak chłodne, że zdziwiony namiestnik szepnął do Tutmozisa: + +— Cóż to znaczy, że patrzycie na mnie, jakbym przyjechał kary wymierzać? + +— Bo wasza dostojność — odparł faworyt — masz oblicze człowieka, który przestawał z bogami. + +Mówił prawdę. Czy to skutkiem ascetycznego życia, czy towarzystwa uczonych kapłanów, czy może długich rozmyślań, książę zmienił się. Wychudł, cera mu pociemniała, a z postawy i fizjognomii biła wielka powaga. W ciągu kilku tygodni postarzał się o kilka lat. + +Na jednej z głównych ulic miasta tłoczyła się tak gęsta ciżba ludu, że policjanci musieli utorować drogę następcy i jego świcie. Ale ten lud nie witał księcia, tylko skupiał się dokoła niewielkiego pałacyku, jakby oczekując na kogoś. + +— Co to jest? — spytał Ramzes nomarchy. Niemile bowiem dotknęła go obojętność tłumu. + +— Tu mieszka Hiram — odparł nomarcha — książę tyryjski, człek wielkiego miłosierdzia. Co dzień rozdaje hojną jałmużnę, więc zbiega się ubóstwo. + +Książę odwrócił się na koniu, popatrzył i rzekł: + +— Widzę tu robotników królewskich. Więc i oni przychodzą po jałmużnę do fenickiego bogacza? + +Nomarcha milczał. Na szczęście zbliżali się do pałacu rządowego i Ramzes zapomniał o Hiramie. + +Przez kilka dni ciągnęły się uczty na cześć namiestnika; ale książę nie był nimi zachwycony. Brakło na nich wesołości i zdarzały się nieprzyjemne zajścia. + +Raz jedna z książęcych kochanek, tańcząc przed nim, rozpłakała się. Ramzes pochwycił ją w objęcia i zapytał: co jej jest? + +Z początku wzdragała się z odpowiedzią, lecz ośmielona łaskawością pana odparła, zalewając się jeszcze obficiej łzami: + +— Jesteśmy, władco, twoje kobiety, pochodzimy z wielkich rodów i należy nam się uszanowanie… + +— Prawdę mówisz — wtrącił książę. + +— Ale tymczasem twój skarbnik ogranicza nasze wydatki. Owszem, chciałby nawet pozbawić nas dziewcząt służebnych, bez których przecie nie możemy umyć się ani uczesać. + +Ramzes wezwał skarbnika i surowo zapowiedział mu, ażeby jego kobiety miały wszystko, co należy się ich urodzeniu i wielkim stanowiskom. + +Skarbnik upadł na twarz przed księciem i obiecał spełniać rozkazy kobiet. Zaś w parę dni później wybuchnął bunt między dworskimi niewolnikami, którzy skarżyli się, że ich pozbawiają wina. + +Następca kazał im wydawać wino. Lecz nazajutrz, w czasie przeglądu wojsk, przyszły do niego deputacje pułków z najpokorniejszą skargą, że zmniejszono im porcje mięsa i chleba. + +Książę i tym razem polecił spełnić żądania proszących. + +W parę dni później obudził go z rana wielki hałas pod pałacem. Ramzes spytał o przyczynę, a oficer dyżurny, objaśnił, że zebrali się robotnicy królewscy i wołają o zaległy żołd. + +Wezwano skarbnika, na którego książę wpadł z wielkim gniewem. + +— Co się tu dzieje?… — wołał. — Od chwili mego przyjazdu nie ma dnia, aby nie skarżono się na krzywdy. Jeżeli jeszcze raz powtórzy się coś podobnego, ustanowię śledztwo i położę kres waszym złodziejstwom!… + +Drżący skarbnik znowu upadł na twarz i jęknął: + +— Zabij mnie, panie!… Ale cóż poradzę, gdy twój skarbiec, stodoły i spiżarnie są puste… + +Pomimo gniewu książę zmiarkował, że skarbnik może być niewinnym. Kazał mu więc odejść, a wezwał Tutmozisa. + +— Słuchaj no — rzekł Ramzes do ulubieńca — dzieją się tu rzeczy, których nie rozumiem i do których nie przywykłem. Moje kobiety, niewolnicy, wojsko i robotnicy królewscy nie otrzymują należności lub są ograniczani w wydatkach. Gdym zaś spytał skarbnika: co to znaczy? — odpowiedział, że nic już nie mamy w skarbcu ani stodołach. + +— Powiedział prawdę. + +— Jak to?… — wybuchnął książę. — Na moją podróż jego świątobliwość przeznaczył dwieście talentów w towarach i złocie. Miałożby to być zmarnowane?… + +— Tak jest — odparł Tutmozis. + +— Jakim sposobem?… na co?… — wołał namiestnik. — Przecież na całej drodze podejmowali nas nomarchowie?… + +— Ale myśmy im za to płacili. + +— Więc to są filuci i złodzieje, jeżeli niby przyjmują nas jak gości, a potem obdzierają!… + +— Nie gniewaj się — rzekł Tutmozis — a wszystko ci wytłumaczę. + +— Siadaj. + +Tutmozis usiadł i mówił: + +— Czy wiesz, że od miesiąca jadam z twej kuchni, pijam wino z twoich dzbanów i ubieram się z twojej szatni… + +— Masz prawo czynić tak. + +— Alem nigdy tego nie robił: żyłem, ubierałem się i bawiłem na własny koszt, aby nie obciążać twego skarbu. Prawda, że nieraz płaciłeś moje długi. Była to jednak tylko część moich wydatków. + +— Mniejsza o długi. + +— W podobnym położeniu — ciągnął Tutmozis — znajduje się kilkunastu szlachetnej młodzieży twego dworu. Utrzymywali się sami, aby podtrzymać blask władcy; lecz dziś, podobnie jak ja, żyją na twój koszt, bo już nie mają czego wydawać. + +— Kiedyś wynagrodzę ich. + +— Otóż — mówił Tutmozis — bierzemy z twego skarbu, bo nas gniecie niedostatek, i — to samo robią nomarchowie. Gdyby mieli, wyprawialiby dla ciebie uczty i przyjęcia na swój koszt; ale że nie mają, więc przyjmują wynagrodzenie. Czy i teraz nazwiesz ich filutami?… + +Książę chodził zamyślony. + +— Za prędko potępiłem ich — odparł. — Gniew jak dym zasłonił mi oczy. Wstydzę się tego, com powiedział, niemniej jednak chcę, ażeby ani ludzie dworscy, ani żołnierze i robotnicy nie doznawali krzywdy… + +A ponieważ moje zasoby są wyczerpane, trzeba więc pożyczyć… Chyba sto talentów wystarczy, jak myślisz? + +— Ja myślę, że nam nikt nie pożyczy stu talentów — szepnął Tutmozis. + +Namiestnik wyniośle spojrzał na niego. + +— Także się to odpowiada synowi faraona? — spytał. + +— Wypędź mnie od siebie — rzekł smutnym głosem Tutmozis — ale mówiłem prawdę. Dziś nikt nam nie pożyczy, bo i już nie ma kto… + +— Od czegóż jest Dagon?… — zdziwił się książę. — Nie ma go przy moim dworze, czy umarł? + +— Dagon mieszka w Pi-Bast, ale całe dnie wraz z innymi kupcami fenickimi przepędza w świątyni Astarty na pokucie i modłach… + +— Skądże taka pobożność? Czy dlatego, że ja byłem w świątyni, to i mój bankier uważa za potrzebne naradzać się z bogami? + +Tutmozis kręcił się na taburecie. + +— Fenicjanie — rzekł — są zatrwożeni, nawet zgnębieni wieściami… + +— O czym? + +— Ktoś rozpuścił plotkę, że gdy wasza dostojność wstąpisz na tron, Fenicjanie zostaną wygnani, a ich majątki zabrane na rzecz skarbu… + +— No, to mają jeszcze dosyć czasu — uśmiechnął się książę. + +Tutmozis wciąż wahał się. + +— Słychać — mówił zniżonym głosem — że zdrowie jego świątobliwości (oby żył wiecznie!…) mocno zachwiało się w tych czasach… + +— To fałsz! — przerwał zaniepokojony książę. — Przecież wiedziałbym o tym… + +— A jednak kapłani odprawiają w tajemnicy nabożeństwa za powrócenie zdrowia faraonowi — szeptał Tutmozis. — Wiem o tym z pewnością… + +Książę stanął zdumiony. + +— Jak to — rzekł — więc ojciec mój jest ciężko chory, kapłani modlą się za niego, a mnie nic o tym nie mówią?… + +— Słychać, że choroba jego świątobliwości może przeciągnąć się z rok… + +Ramzes machnął ręką. + +— Ech!… słuchasz bajek i mnie niepokoisz. Powiedz mi lepiej o Fenicjanach, bo to ciekawsze. + +— Słyszałem — ciągnął Tutmozis — tylko to, co i wszyscy, że wasza dostojność, przekonawszy się w świątyni o szkodliwości Fenicjan, zobowiązałeś się wypędzić ich. + +— W świątyni?… — powtórzył następca. — A któż może wiedzieć, o czym ja przekonałem się i co postanowiłem w świątyni?… + +Tutmozis wzruszył ramionami i milczał. + +— Czyliżby zdrada i tam?… — szepnął książę. — W każdym razie zawołasz do mnie Dagona — rzekł głośno. — Muszę poznać źródło tych kłamstw i, przez bogi, położyć im koniec!… + +— Dobrze uczynisz, panie — odparł Tutmozis — gdyż cały Egipt jest zaniepokojony. Już dziś nie ma u kogo pożyczać pieniędzy, a gdyby te pogłoski trwały dłużej, ustałby handel. Dziś już nasza arystokracja wpadła w biedę, z której nie widać wyjścia, a i twój dwór, panie, odczuwa niedostatek. Za miesiąc może to samo zdarzyć się w pałacu jego świątobliwości… + +— Milcz — przerwał książę — i natychmiast zawołaj mi Dagona. + +Tutmozis wybiegł, ale bankier zjawił się u namiestnika dopiero wieczorem. Miał na sobie białą płachtę w czarne pasy. + +— Poszaleliście?… — zawołał następca na ten widok. — Zaraz ja cię tu rozchmurzę… Potrzebuję natychmiast stu talentów. Idź i nie pokazuj mi się, dopóki tego nie załatwisz. + +Ale bankier zasłonił swoje oblicze i zapłakał. + +— Co to znaczy? — spytał niecierpliwie książę. + +— Panie — odparł Dagon klękając — weź mój majątek, sprzedaj mnie i moją rodzinę… Wszystko weź, nawet życie nasze… Ale sto talentów… skąd bym ja dostał dziś taki majątek?… Już ani z Egiptu, ani z Fenicji… — mówił wśród łkań. + +— Set opętał cię, Dagonie! — roześmiał się następca. — Czyliż i ty uwierzyłbyś, że ja myślę o wygnaniu was?… + +Bankier po raz drugi upadł mu do nóg. + +— Ja nic nie wiem… ja jestem zwyczajny kupiec i twój niewolnik… Tyle dni, ile jest między nowiem i pełnią, wystarczyło, ażeby zrobić ze mnie proch i z mego majątku ślinę… + +— Ależ wytłumacz mi, co to znaczy? — pytał niecierpliwie następca. + +— Ja nie potrafię nic powiedzieć, a choćbym nawet umiał, mam wielką pieczęć na ustach… Dziś modlę się tylko i płaczę… + +„Czy i Fenicjanie modlą się?” — pomyślał książę. + +— Nie mogąc oddać ci żadnej usługi, panie mój — ciągnął Dagon — dam ci przynajmniej dobrą radę… Jest tu w Pi-Bast sławny książę tyryjski, Hiram. Człowiek stary, mądry i strasznie bogaty… Wezwij go, erpatre, i zażądaj sto talentów, a może on potrafi dogodzić waszej dostojności… + +Ponieważ Ramzes żadnych objaśnień nie mógł wydobyć z bankiera, uwolnił go więc i obiecał, że wyśle poselstwo do Hirama. + + + +Rozdział V + +Na drugi dzień rano Tutmozis z wielką świtą oficerów i dworzan złożył wizytę tyryjskiemu księciu i zaprosił go do namiestnika. + +W południe przed pałacem zjawił się Hiram w prostej lektyce niesionej przez ośmiu ubogich Egipcjan, którym udzielał jałmużny. Otaczali go znakomitsi kupcy feniccy i ten sam tłum ludu, który co dzień wystawał przed jego domem. + +Ramzes z niejakim zdziwieniem przywitał starca, któremu z oczu patrzyła mądrość, a z całej postaci powaga. Hiram miał na sobie biały płaszcz, na głowie złotą obrączkę. Ukłonił się namiestnikowi z godnością i wzniósłszy ręce nad jego głową odmówił krótkie błogosławieństwo. Obecni byli głęboko wzruszeni. + +Gdy namiestnik wskazał mu fotel i kazał odejść dworzanom, Hiram odezwał się: + +— Wczoraj sługa waszej dostojności, Dagon, powiedział mi, że książę potrzebujesz stu talentów. Zaraz wysłałem moich kurierów do Sabne-Chetam, Sethroe, Pi-Uto i innych miast, gdzie stoją fenickie okręty, ażeby wyładowały wszystek towar. I myślę, że za parę dni wasza dostojność otrzyma tę drobną sumkę. + +— Drobna! — przerwał książę ze śmiechem. — Szczęśliwy jesteś, wasza dostojność, jeżeli sto talentów nazywasz drobną sumką. + +Hiram pokiwał głową. + +— Dziad waszej dostojności — rzekł po namyśle — wiecznie żyjący Ramesses-sa-Ptah zaszczycał mnie swoją przyjaźnią; znam też jego świątobliwość waszego ojca (oby żył wiecznie!) i nawet spróbuję złożyć mu hołd, jeżeli będę dopuszczony… + +— Skądże ta wątpliwość?… — przerwał książę. + +— Są tacy — odparł gość — którzy jednych dopuszczają, innych nie dopuszczają do oblicza faraonowego, ale mniejsza o nich… Wasza dostojność nie jesteś temu winien, więc ośmielę się zadać wam jedno pytanie… Jak stary przyjaciel waszego dziada i ojca. + +— Słucham. + +— Co to znaczy — mówił powoli Hiram — co to znaczy, że następca i namiestnik faraona musi pożyczać sto talentów, gdy jego państwu należy się przeszło sto tysięcy talentów?… + +— Skąd?… — zawołał Ramzes. + +— Jak to skąd?… Z danin od ludów azjatyckich. Fenicja winna wam pięć tysięcy, no i ja ręczę, że odda, jeżeli nie trafią się jakieś wypadki… Ale oprócz niej Izrael winien trzy tysiące, Filistyni i Moabici po dwa tysiące, Chetowie trzydzieści tysięcy… Wreszcie nie pamiętam pozycji szczegółowych, ale wiem, że ogół wynosi sto trzy czy sto pięć tysięcy talentów. + +Ramzes gryzł wargi; na jego ruchliwej twarzy widać było bezsilny gniew. Spuścił oczy i milczał. + +— Więc to prawda!… — nagle westchnął Hiram, wpatrując się w namiestnika. — Więc to prawda?… Biedna Fenicja, ale i Egipt… + +— Co mówisz, wasza dostojność? — zapytał książę, marszcząc brwi. — Nie rozumiem twoich biadań… + +— Książę wiesz, o czym mówię, skoro nie odpowiadasz na moje pytanie — odparł Hiram i powstał, jakby z zamiarem odejścia. — Mimo to… nie cofnę obietnicy… Będziesz, książę, miał sto talentów. + +Nisko ukłonił się, lecz namiestnik zmusił go do zajęcia miejsca. + +— Wasza dostojność ukrywasz coś przede mną — rzekł głosem, w którym czuć było obrazę. — Chcę, ażebyś mi wytłumaczył: jaka to bieda grozi Fenicji czy Egiptowi… + +— Nie wiedziałżebyś o tym, wasza dostojność? — pytał Hiram z wahaniem. + +— Nic nie wiem. Spędziłem przeszło miesiąc w świątyni. + +— Właśnie tam można było dowiedzieć się o wszystkim… + +— Wasza dostojność mi powiesz! — zawołał namiestnik, uderzając pięścią w stół. — Nie lubię, ażeby bawiono się moim kosztem… + +— Powiem, jeżeli wasza dostojność dasz mi wielkie przyrzeczenie, że nie zdradzisz się przed nikim. Chociaż… nie mogę uwierzyć, aby księcia następcy nie zawiadomiono o tym!… + +— Nie ufasz mi? — zapytał zdumiony książę. + +— W tej sprawie żądałbym przyrzeczenia od samego faraona — odparł Hiram stanowczo. + +— A więc… przysięgam na mój miecz i sztandary naszych wojsk, że nikomu nie powiem o tym, co mi wasza dostojność odkryjesz. + +— Dosyć — rzekł Hiram. + +— Słucham. + +— Książę wie, co w tej chwili dzieje się w Fenicji? + +— Nawet i o tym nie wiem! — przerwał zirytowany namiestnik. + +— Nasze okręty — szepnął Hiram — ze wszystkich krańców świata ściągają do ojczyzny, ażeby na pierwsze hasło przewieźć ludność i skarby gdzieś… za morze… na zachód… + +— Dlaczego? — zdziwił się namiestnik. + +— Bo Asyria ma nas wziąć pod swoje panowanie. + +Książę wybuchnął śmiechem. + +— Oszalałeś, czcigodny mężu?… — zawołał. — Asyria ma zabrać Fenicję!… A cóż my na to, my Egipt? + +— Egipt już się zgodził. + +Namiestnikowi krew uderzyła do głowy. + +— Upał plącze ci myśli, stary człowieku — rzekł do Hirama spokojnym głosem. — Zapominasz nawet, że podobna sprawa nie mogłaby mieć miejsca bez pozwolenia faraona i… mego! + +— I to nastąpi. Tymczasem zawarli układ kapłani. + +— Z kim?… Jacy kapłani?… + +— Z arcykapłanem chaldejskim, Beroesem, umocowanym przez króla Assara — odparł Hiram. — A kto z waszej strony?… Nie twierdzę na pewno, ale zdaje się, że jego dostojność Herhor, jego dostojność Mefres i święty prorok Pentuer. + +Książę zbladł. + +— Uważaj, tyryjczyku — rzekł — że oskarżasz o zdradę najwyższych dostojników państwa. + +— Mylisz się, książę, to wcale nie jest zdrada: najstarszy arcykapłan Egiptu i minister jego świątobliwości mają prawo prowadzić układy z sąsiednimi mocarzami. Wreszcie, skąd wie wasza dostojność, że wszystko to nie dzieje się z woli faraona? + +Ramzes musiał przyznać w duszy, że układ podobny nie byłby zdradą państwa, tylko — lekceważeniem jego, następcy tronu. Więc to w taki sposób traktują go kapłani, jego, który za rok może być faraonem?… Więc dlatego Pentuer ganił wojny, a Mefres popierał go!… + +— Kiedyż to się miało stać, gdzie?… — spytał książę. + +— Podobno zawarli układ w nocy, w świątyni Seta za Memfisem — odpowiedział Hiram. — A kiedy?… Dobrze nie wiem, lecz zdaje się, że tego dnia, kiedy wasza dostojność wyjeżdżałeś z Memfisu. + +„A, nędznicy!… — myślał namiestnik. — To oni tak szanują moje stanowisko… Więc oni mnie oszukiwali i opisem stanu państwa?… Jakiś dobry bóg budził moje wątpliwości w świątyni Hator…” + +Po chwili wewnętrznej walki rzekł głośno: + +— Niepodobna!… I dopóty nie uwierzę temu, co mówisz, wasza dostojność, dopóki nie dasz mi dowodu. + +— Dowód będzie — odparł Hiram. — Lada dzień przyjeżdża do Pi-Bast wielki pan asyryjski, Sargon, przyjaciel króla Assara. Przyjeżdża tu pod pozorem pielgrzymki do świątyni Astoreth, złoży dary wam, książę, i jego świątobliwości, potem — zawrzecie układ… Naprawdę zaś przypieczętujecie to, co postanowili kapłani na zgubę Fenicjan, a może i własne nieszczęście. + +— Nigdy! — rzekł książę. — Jakież to wynagrodzenie musiałaby Asyria dać Egiptowi… + +— Oto jest mowa godna króla: jakie wynagrodzenie dostałby Egipt? Bo dla państwa każdy układ jest dobry, byle coś na nim zyskało… I to właśnie dziwi mnie — ciągnął Hiram — że Egipt zrobi zły interes: Asyria bowiem zagarnia, oprócz Fenicji, prawie całą Azję; a wam jakby z łaski zostawią: Izraelitów, Filistynów i półwysep Synaj… Rozumie się, że w takim razie przepadną należne Egiptowi daniny i faraon nigdy nie odbierze tych stu pięciu tysięcy talentów. + +Namiestnik potrząsnął głową. + +— Nie znasz — odparł — wasza dostojność, kapłanów egipskich: żaden z nich nie przyjąłby takiego układu. + +— Dlaczego? Fenickie przysłowie mówi: lepszy jęczmień w stodole niż złoto w pustyni. Mogłoby się więc zdarzyć, że Egipt, gdyby czuł się bardzo słabym, wolałby darmo Synaj i Palestynę aniżeli wojnę z Asyrią. Ale otóż to mnie zastanawia… Bo nie Egipt, lecz Asyria dziś jest łatwa do pokonania: ma zatarg na północnym wschodzie, posiada mało wojsk, a i te są liche. Gdyby napadł ją Egipt, zniszczyłby państwo, zabrałby niezmierne skarby z Niniwy i Babelu i raz na zawsze utrwaliłby swoją władzę w Azji. + +— Więc widzisz, że taki układ nie może istnieć — wtrącał Ramzes. + +— W jednym tylko wypadku rozumiałbym podobne umowy, gdyby kapłani chcieli znieść władzę królewską w Egipcie… Do czego wreszcie dążą od czasów waszego dziada, książę… + +— Znowu mówisz od rzeczy — wtrącił namiestnik. Ale w sercu uczuł niepokój. + +— Może mylę się — odparł Hiram, bystro patrząc mu w oczy. — Ale posłuchaj, wasza dostojność… + +Przysunął swój fotel do księcia i mówił zniżonym głosem: + +— Gdyby faraon wydał wojnę Asyrii i wygrał ją, miałby: + +Wielką armię przywiązaną do jego osoby. + +Sto tysięcy talentów zaległych danin. Ze dwieście tysięcy talentów z Niniwy i Babelu. + +Nareszcie — ze sto tysięcy talentów rocznie z krajów zdobytych. + +Tak ogromny majątek pozwoliłby mu wykupić dobra zastawione u kapłanów i raz na zawsze położyć koniec ich mieszaniu się do władzy. + +Ramzesowi błyszczały oczy. Hiram mówił dalej: + +— Dzisiaj zaś armia zależy od Herhora, a więc od kapłanów, i z wyjątkiem pułków cudzoziemskich faraon, w razie walki, liczyć na nią nie może. + +Nadto zaś, skarb faraona jest pusty, a większa część jego dóbr należy do świątyń. Król choćby na utrzymanie dworu musi co roku zaciągać nowe długi; a że Fenicjan już u was nie będzie, więc musicie brać od kapłanów… Tym sposobem za dziesięć lat jego świątobliwość (oby żył wiecznie!…) straci resztę swoich dóbr, a co później?… + +Na czoło Ramzesa wystąpił pot kroplisty. + +— Widzisz więc, dostojny panie — mówił Hiram — że w jednym wypadku kapłani mogliby, a nawet musieliby przyjąć najsromotniejszy układ z Asyrią: jeżeli chodziłoby im o poniżenie i zniesienie władzy faraona… No — może istnieć i drugi wypadek: gdyby Egipt był tak słaby, że za wszelką cenę potrzebowałby spokoju… + +Książę zerwał się. + +— Milcz! — zawołał. — Wolałbym zdradę najwierniejszych sług aniżeli podobną niemoc kraju!… Egipt musiałby Asyrii oddać Azję… Ależ w rok później sam wpadłby pod jej jarzmo, bo podpisując hańbę, przyznałby się do bezsilności… + +Chodził wzburzony, a Hiram patrzył na niego z litością czy współczuciem. + +Nagle Ramzes zatrzymał się przed Fenicjaninem i rzekł: + +— To fałsz!… Jakiś zręczny hultaj oszukał cię, Hiramie, pozorami prawdy i ty mu uwierzyłeś. Gdyby istniał taki traktat, układano by go w największej tajemnicy. A w takim razie, jeden z czterech kapłanów, których wymieniłeś, byłby zdrajcą nie tylko króla, lecz nawet swoich współspiskowców… + +— Mógł przecie być ktoś piąty, który ich podsłuchiwał — wtrącił Hiram. + +— I tobie sprzedał tajemnicę?… + +Hiram uśmiechnął się. + +— Dziwno mi — rzekł — że książę jeszcze nie poznałeś potęgi złota. + +— Ależ zastanów się, wasza dostojność, że nasi kapłani mają więcej złota aniżeli ty, choć jesteś bogacz nad bogacze!… + +— Ja jednak nie gniewam się, gdy mi przybędzie choćby drachma. Dlaczego inni mieliby odrzucać talenty?… + +— Bo oni są sługami bogów — mówił rozgorączkowany książę — bo oni lękaliby się ich kary… + +Fenicjanin uśmiechnął się. + +— Widziałem — odparł — wiele świątyń różnych narodów, a w świątyniach duże i małe posągi: drewniane, kamienne, nawet złote. Ale bogów nie spotykałem nigdy… + +— Bluźnierco!… — zawołał Ramzes. — Jam widział bóstwo, czułem na sobie jego rękę i słyszałem głos… + +— Gdzie to było? + +— W świątyni Hator: w jej przysionku i w mojej celi. + +— W dzień?… — pytał Hiram. + +— W nocy… — odparł książę i zastanowił się. + +— W nocy — książę słyszał mowę bogów i — czuł — ich rękę — powtarzał Fenicjanin wybijając pojedyncze wyrazy. — W nocy wiele rzeczy można widzieć. Jak to było?… + +— Byłem chwytany za głowę, ramiona i nogi, a przysięgam… + +— Psyt!… — przerwał Hiram z uśmiechem. — Nie należy przysięgać nadaremnie. + +Uporczywie wpatrywał się w Ramzesa swymi bystrymi i mądrymi oczyma, a widząc, że w młodzieńcu budzą się wątpliwości, rzekł: + +— Ja ci coś powiem, panie. Jesteś niedoświadczony, otoczony siecią intryg, ja zaś byłem przyjacielem twego dziada i ojca. Otóż oddam ci jedną usługę. Przyjdź kiedy w nocy do świątyni Astoreth, ale… zobowiązawszy się do zachowania tajemnicy… Przyjdź sam, a przekonasz się, jacy to bogowie odzywają się i dotykają mas w świątyniach. + +— Przyjdę — rzekł Ramzes po namyśle. + +— Uprzedź mnie, książę, którego dnia z rana, a ja powiem ci hasło wieczorne świątyni i będziesz tam dopuszczony. Tylko nie zdradź mnie ani siebie — mówił z dobrodusznym uśmiechem Fenicjanin. — Bogowie niekiedy przebaczają zdradę swoich tajemnic, ludzie nigdy… + +Ukłonił się, a potem wzniósłszy oczy i ręce do góry zaczął szeptać błogosławieństwo. + +— Obłudniku!… — zawołał książę. — Modlisz się do bogów, w których nie wierzysz?… + +Hiram dokończył błogosławieństwa i rzekł: + +— Tak jest: nie wierzę w bogów egipskich, asyryjskich, nawet fenickich, lecz wierzę w Jedynego, który nie mieszka w świątyniach i nie jest znane jego imię. + +— Nasi kapłani wierzą także w Jedynego — wtrącił Ramzes. + +— I chaldejscy także, a jednak i ci, i tamci sprzysięgli się przeciw nam… Nie ma prawdy na świecie, mój książę!… + +Po odejściu Hirama książę zamknął się w najodleglejszym pokoju pod pozorem odczytywania świętych papirusów. + +Prawie w oka mgnieniu w jego ognistej wyobraźni uporządkowały się nowo otrzymane wiadomości i utworzył się plan. + +Przede wszystkim zrozumiał, że między Fenicjanami i kapłanami toczy się cicha walka na życie i śmierć. O co?… Naturalnie o wpływy i skarby. Prawdę rzekł Hiram, że gdyby Fenicjan zabrakło w Egipcie, wszystkie majątki faraona, nawet nomarchów i całej arystokracji, przeszłyby pod panowanie świątyń. + +Ramzes nigdy nie lubił kapłanów i od dawna wiedział i widział, że większa część Egiptu już należy do kapłanów, że ich miasta są najbogatsze, pola najlepiej uprawiane, ludność zadowolona. Rozumiał też, że połowa skarbów należących do świątyń wydobyłaby faraona z nieustannych kłopotów i podźwignęłaby jego władzę. + +Książę wiedział o tym i niejednokrotnie wypowiadał to z goryczą. Lecz gdy za sprawą Herhora został namiestnikiem i otrzymał dowództwo korpusu Menfi, pogodził się z kapłanami i we własnym sercu tłumił stare niechęci do nich. + +Dziś wszystko to odżyło. + +Więc kapłani nie tylko nie powiedzieli mu o swoich układach z Asyrią, ale nawet nie uprzedzili go o poselstwie jakiegoś Sargona? + +Może wreszcie być, że ta kwestia stanowiła najwyższą tajemnicę świątyń i państwa. Lecz dlaczego ukrywali przed nim cyfrę danin zalegających u rozmaitych azjatyckich narodów?… Sto tysięcy talentów, ależ to suma, która mogła od razu poprawić majątkowy stan faraona… Dlaczegóż oni to ukrywali, o czym nawet wiedział tyryjski książę, jeden z członków rady tego miasta?… + +Co za wstyd dla niego, następcy tronu i namiestnika, że dopiero obcy ludzie otwierają mu oczy! + +Lecz była rzecz jeszcze gorsza: Pentuer i Mefres na wszelki sposób dowodzili mu, że Egipt musi unikać wojny. + +Już w świątyni Hator nacisk ten wydawał mu się podejrzanym: wojna bowiem mogła dostarczyć państwu krocie tysięcy niewolników i podźwignąć ogólny dobrobyt kraju. Dzisiaj zaś wydaje się tym konieczniejszą, że przecież Egipt ma do odebrania sumy zaległe i do zdobycia nowe. + +Książę podparł się rękoma na stole i rachował: + +„Mamy — myślał — do odebrania sto tysięcy talentów danin… Hiram liczy, że złupienie Babilonu i Niniwy przyniosłoby ze dwieście tysięcy — razem trzysta tysięcy jednorazowo… + +Taką sumą można pokryć koszta największej wojny, a zostanie jako zysk — kilkakroć sto tysięcy niewolników i sto tysięcy rocznej daniny z krajów na nowo podbitych. + +Potem zaś — dokończył książę — obrachowalibyśmy się z kapłanami…” + +Ramzes był rozgorączkowany. Mimo to przyszła mu refleksja: + +„A gdyby Egipt nie mógł przeprowadzić zwycięskiej wojny z Asyrią?…” + +Lecz przy tym pytaniu zagotowała się w nim krew. Jak to Egipt, jak Egipt może nie zdeptać Asyrii, gdy na czele wojsk stanie on, Ramzes, on, potomek Ramzesa Wielkiego, który sam jeden rzucił się na chetyjskie wozy wojenne i rozbił je!… + +Książę wszystko mógł pojąć wyjąwszy tego, ażeby on mógł być pokonanym, mógł nie wydrzeć zwycięstwa największym mocarzom. Czuł w sobie bezmiar odwagi i zdziwiłby się, gdyby jakikolwiek nieprzyjaciel nie uciekł na widok jego rozpuszczonych koni. Przecież na wojennym wozie faraona stają sami bogowie, ażeby go zasłaniać tarczą, a nieprzyjaciół razić niebieskimi pociskami. + +„Tylko… co ten Hiram mówił mi o bogach?… — pomyślał książę. — I co on ma mi pokazać w świątyni Astoreth?… Zobaczymy.” + + + +Rozdział VI + +Hiram dotrzymał obietnicy. Co dzień do książęcego pałacu w Pi-Bast przychodziły tłumy niewolników i długie szeregi osłów dźwigających: pszenicę, jęczmień, suszone mięso, tkaniny i wino. Złoto zaś i drogie kamienie przynosili kupcy feniccy pod dozorem urzędników domu Hirama. + +Tym sposobem namiestnik w ciągu pięciu dni otrzymał przyrzeczone mu sto talentów. Hiram policzył sobie niewielki procent: jeden talent od czterech na rok i nie żądał zastawu, lecz poprzestał na kwicie księcia poświadczonym przez sąd. + +Potrzeby dworu były hojnie zaopatrzone. Trzy kochanki namiestnika otrzymały nowe szaty, mnóstwo osobliwych pachnideł i po kilka niewolnic rozmaitej barwy. Służba miała obfitość jedzenia i wina, robotnicy królewscy odebrali zaległy żołd, wojsku wydawano nadzwyczajne porcje. + +Dwór był zachwycony tym więcej, że Tutmozis i inni szlachetni młodzieńcy, na rozkaz Hirama, otrzymali od Fenicjan dość wysokie pożyczki, a nomarcha prowincji Habu i jego wyżsi urzędnicy dostali kosztowne prezenta. + +Toteż uczta następowała po uczcie, zabawa po zabawie, mimo ciągle wzrastającego upału. Namiestnik, widząc powszechną radość, sam był zadowolony. Trapiła go tylko jedna rzecz: zachowanie się Mefresa i innych kapłanów. Książę myślał, iż dostojnicy ci będą mu robili wymówki za to, że zaciągnął tak wielki dług u Hirama wbrew naukom, jakie odebrał w świątyni. Tymczasem święci ojcowie milczeli i nawet nie pokazywali się u dworu. + +— Co to znaczy — rzekł pewnego dnia Ramzes do Tutmozisa — że kapłani nie udzielają nam upomnień?… Przecież takich zbytków jak obecnie nie dopuszczaliśmy się nigdy. Muzyka gra od rana do nocy, a my pijemy od wschodu słońca i zasypiamy z kobietami w objęciach albo ze dzbanami pod głową… + +— Za co mieliby nas upominać? — odparł oburzony Tutmozis. — Czyliż nie przebywamy w mieście Astarty, dla której najmilszym nabożeństwem jest zabawa, a najpożądańszą ofiarą — miłość? Zresztą kapłani rozumieją, że po tak długich umartwieniach i postach należy ci się odpoczynek. + +— Mówili ci to? — spytał z niepokojem książę. + +— I nie raz. Wczoraj, nie dawniej, święty Mefres rzekł do mnie, śmiejąc się, że tak młodego człowieka, jak ty, więcej pociąga zabawa aniżeli nabożeństwo albo kłopoty rządzenia państwem. + +Ramzes zamyślił się. Więc kapłani uważają go za lekkomyślnego młodzieniaszka, pomimo że on, dzięki Sarze, dziś — jutro zostanie ojcem?… Ale tym lepiej: będą mieli niespodziankę, gdy przemówi do nich swoim własnym językiem… + +Co prawda książę samemu sobie robił lekkie wyrzuty: od chwili gdy opuścił świątynię Hatory, ani przez jeden dzień nie zajmował się sprawami nomesu Habu. Kapłani mogą przypuszczać, że albo jest zupełnie zadowolony objaśnieniami Pentuera, albo że — znudził się już mieszaniem do rządów. + +— Tym lepiej!… — szeptał. — Tym lepiej!… + +W jego młodej duszy, pod wpływem ciągłych intryg otoczenia albo podejrzeń o intrygi, zaczynał budzić się instynkt obłudy. Ramzes czuł, że kapłani nie domyślają się, o czym on rozmawiał z Hiramem i jakie plany rozsnuwał w swej głowie. Tym zaślepionym wystarczało, że on bawi się, z czego wnosili, że rządy państwem pozostaną w ich rękach. + +„Bogowie tak zamącili ich rozum — mówił do siebie Ramzes — że nawet nie pytają się: dlaczego Hiram udzielił mi tak wielkiej pożyczki?… A może ten chytry tyryjczyk potrafił uśpić ich podejrzliwe serca?… Tym lepiej!… tym lepiej!…” + +Robiło mu to dziwną przyjemność, gdy myślał, że kapłani oszukali się na jego rachunek. Postanowił i nadal utrzymywać ich w błędzie, więc bawił się jak szalony. + +Istotnie kapłani, a przede wszystkim Mefres i Mentezufis, oszukali się i na Ramzesie, i na Hiramie. Przebiegły tyryjczyk udawał wobec nich człowieka bardzo dumnego ze swoich stosunków z następcą tronu, a książę z nie mniejszym powodzeniem grał rolę rozhulanego młodzika. + +Mefres był nawet pewny, że książę poważnie myśli o wypędzeniu Fenicjan z Egiptu, a tymczasem i on sam, i jego dworzanie zaciągają długi, aby ich nigdy nie spłacić. + +Przez ten czas świątynia Astarty, jej liczne ogrody i dziedzińce roiły się od tłumu pobożnych. Co dzień, jeżeli nie co godzina, z głębi Azji, mimo strasznego upału, nadciągała do wielkiej bogini jakaś kompania pielgrzymów. + +Dziwni to byli pielgrzymowie. Zmęczeni, zlani potem, okryci kurzem szli z muzyką, tańcząc i śpiewając niekiedy bardzo wszeteczne piosenki. Dzień upływał im na pijatyce, noc na wyuzdanej rozpuście ku czci bogini Astoreth. Każdą taką kompanię można było nie tylko poznać, ale wyczuć z daleka: nieśli bowiem ogromne bukiety ciągle świeżych kwiatów w rękach, a — zdechłe w ciągu roku koty w węzełkach. + +Koty te oddawali pobożni do balsamowania lub wypychania paraszytom mieszkającym pod Pi-Bast, a następnie odnosili je z powrotem do domów, jako szanowne relikwie. + +W początkach miesiąca Misori (maj — czerwiec) książę Hiram zawiadomił Ramzesa, że tego dnia wieczorem może przyjść do fenickiej świątyni Astoreth. Gdy po zachodzie słońca ściemniło się na ulicach, namiestnik, przypiąwszy krótki miecz do boku, włożył płaszcz z kapturem i nie dostrzeżony przez nikogo ze służby wymknął się do domu Hirama. + +Stary magnat czekał na niego. + +— Cóż — rzekł z uśmiechem — nie boisz się, wasza dostojność, wchodzić do fenickiej świątyni, gdzie na ołtarzu zasiada okrucieństwo, a służy mu przewrotność? + +— Bać się?… — spytał Ramzes, patrząc na niego prawie z pogardą. — Astoreth nie jest Baalem ani ja dzieckiem, które można rzucić w rozpalony brzuch waszego boga. + +— I książę wierzysz temu? + +Ramzes wzruszył ramionami. + +— Naoczny i wiarogodny świadek — odparł — opowiadał mi o waszych ofiarach z dzieci. Pewnego czasu burza rozbiła wam kilkanaście statków. Natychmiast kapłani tyryjscy ogłosili nabożeństwo, na które zebrał się tłum ludu… + +Książę mówił z widocznym wzburzeniem. + +— Przed świątynią Baala, na wzniesieniu, siedział ogromny spiżowy posąg z głową wołu. Jego brzuch był rozpalony do czerwoności. Wtedy, na rozkaz waszych kapłanów, głupie matki fenickie zaczęły składać najpiękniejsze dzieci u stóp okrutnego boga… + +— Samych chłopców — wtrącił Hiram. + +— Tak, samych chłopców — powtórzył książę. — Kapłani skrapiali każde dziecko wonnościami, ubierali w kwiaty, a wówczas posąg chwytał je spiżowymi rękoma, otwierał paszczę i pożerał krzyczącego wniebogłosy… Za każdym razem z ust boga wybuchały płomienie… + +Hiram śmiał się cicho. + +— I wasza dostojność wierzysz temu? + +— Opowiadał mi to, powtarzam, człowiek, który nigdy nie kłamie. + +— Mówił to, co istotnie widział — odparł Hiram. — Czy jednak nie zastanowiło go, że żadna z matek, którym palono dzieci, nie płakała? + +— Istotnie zadziwiła go ta obojętność kobiet, zawsze gotowych do wylewania łez, nawet nad zdechłą kurą. Dowodzi to jednak wielkiego okrucieństwa w waszym narodzie. + +Stary Fenicjanin kiwał głową. + +— Dawnoż to było? — spytał. + +— Przed kilkoma laty. + +— No — powoli mówił Hiram — jeżeli wasza dostojność zechcesz kiedy odwiedzić Tyr, będę miał zaszczyt pokazać wam taką uroczystość… + +— Nie chcę jej widzieć!… + +— Następnie zaś pójdziemy na inne podwórze świątyni, gdzie książę zobaczy bardzo piękną szkołę, a w niej — zdrowych i wesołych tych samych chłopców, których przed kilkoma laty spalono… + +— Jak to?… — zawołał Ramzes — więc oni nie zginęli?… + +— Żyją i rosną na tęgich marynarzy. Gdy wasza dostojność zostaniesz świątobliwością — obyś żył wiecznie! — może niejeden z nich będzie prowadził twoje okręty. + +— Więc oszukujecie wasz lud?… — roześmiał się książę. + +— My nikogo nie oszukujemy — odparł z powagą tyryjczyk. — Oszukuje każdy sam siebie, gdy nie pyta o objaśnienie uroczystości, której nie rozumie. + +— Ciekawym… — rzekł Ramzes. + +— Istotnie — mówił Hiram — jest u nas zwyczaj, że ubogie matki, chcące zapewnić dobry los swoim synom, ofiarowują je na usługi państwu. Rzeczywiście dzieci te są porywane przez posąg Baala, w którym mieści się piec rozpalony. Obrządek ten nie znaczy, że dzieci są naprawdę palone, lecz — że stały się własnością świątyni i tak zginęły dla swoich matek, jak gdyby wpadły w ogień. + +Naprawdę jednak nie idą one do pieca, ale do mamek i nianiek, które je przez kilka lat wychowują. Gdy zaś podrosną, zabiera je szkoła kapłanów Baala i kształci. Najzdolniejsi z tych wychowańców zostają kapłanami lub urzędnikami, mniej obdarzeni idą do marynarki i nieraz zdobywają wielkie bogactwa. + +Teraz chyba książę nie będziesz dziwił się, że matki tyryjskie nie opłakują swoich dzieci. Więcej powiem: teraz, panie, zrozumiesz, dlaczego w naszych prawach nie ma kar na rodziców zabijających swoje potomstwo, jak się to zdarza w Egipcie… + +— Nikczemnicy znajdują się wszędzie — wtrącił namiestnik. + +— Ale u nas nie ma dzieciobójców — mówił dalej Hiram — bo u nas dziećmi, których nie mogą wykarmić ich matki, zajmuje się państwo i świątynia. + +Książę zamyślił się. Nagle uścisnął Hirama i zawołał wzruszony: + +— Jesteście o wiele lepsi aniżeli ci, którzy opowiadają o was tak straszne historie… Bardzo cieszę się z tego… + +— U nas jest niemało złego — odparł Hiram — ale wszyscy będziemy wiernymi sługami twoimi, panie, gdy nas zawołasz… + +— Czy tak?… — spytał książę, bystro patrząc mu w oczy. + +Starzec położył rękę na sercu. + +— Przysięgam ci, następco egipskiego tronu i przyszły faraonie, że kiedykolwiek rozpoczniesz walkę z naszymi wspólnymi nieprzyjaciółmi, cała Fenicja, jak jeden mąż, pośpieszy ci z pomocą… + +A oto — weź na pamiątkę naszej dzisiejszej rozmowy. + +Wyjął spod szat złoty medal pokryty tajemnymi znakami i, szepcąc modlitwy, zawiesił go na szyi Ramzesa. + +— Z tym amuletem — mówił Hiram — możesz objechać cały świat… A gdziekolwiek spotkasz Fenicjanina, będzie ci służył radą, złotem, nawet mieczem… A teraz idźmy. + +Upłynęło już kilka godzin po zachodzie słońca, ale noc była widna, gdyż wszedł księżyc. Straszliwy upał dzienny ustąpił miejsca chłodowi; w czystym powietrzu nie było szarego pyłu, który zatruwał oddech i gryzł w oczy. Na błękitnym niebie tu i ówdzie świeciły gwiazdy rozpływające się w powodzi księżycowych blasków. + +Na ulicach ustał ruch, ale dachy wszystkich domów były napełnione bawiącymi się ludźmi. Zdawało się, że Pi-Bast jest jedną salą od brzegu do brzegu wypełnioną muzyką, śpiewem, śmiechem i dźwiękami pucharów. + +Książę i Fenicjanin szli prędko za miasto, wybierając mniej oświetlone strony ulic. Mimo to ludzie ucztujący na tarasach niekiedy spostrzegali ich, a spostrzegłszy, zapraszali do siebie lub sypali im kwiaty na głowy. + +— Hej, wy tam, nocne włóczęgi! — wołano z dachów. — Jeżeli nie jesteście złodziejami, których noc wywabiła na zarobek, przyjdźcie tu do nas… Mamy dobre wino i wesołe kobiety… + +Dwaj wędrowcy nie odpowiadali na te uprzejme wezwania, śpiesząc swoją drogą. Nareszcie wyszli w stronę miasta, gdzie było mniej domów, a więcej ogrodów, których drzewa, dzięki wilgotnym podmuchom morskim, rozrastały się wyżej i bujniej aniżeli w południowych prowincjach Egiptu. + +— Już niedaleko — rzekł Hiram. + +Książę podniósł oczy i ponad zbitą zielonością drzew zobaczył kwadratową wieżę barwy niebieskawej, na niej — szczuplejszą, białą. Była to świątynia Astoreth. + +Niebawem weszli w głąb ogrodu, skąd można było ogarnąć wzrokiem całą budowlę. + +Składała się ona z kilku kondygnacji. Pierwszą — tworzył taras kwadratowy o bokach mających po czterysta kroków długości; spoczywał on na murze wysokości kilku metrów, pomalowanym na czarno. Przy boku wschodnim znajdował się występ, na który z dwu stron prowadziły szerokie schody. Wzdłuż innych boków stały wieżyczki, po dziesięć przy każdym; między każdą parą wieżyczek znajdowało się po pięć okien. + +Mniej więcej na środku tarasu wznosił się również kwadratowy budynek z bokami po dwieście kroków. Ten miał pojedyncze schody, wieże na rogach i był barwy purpurowej. + +Na płaskim dachu tej budowli stał znowu kwadratowy taras, wysoki na parę metrów, barwy złotej, a na nim jedna na drugiej dwie wieże: niebieska i biała. + +Całość wyglądała tak, jakby na ziemi postawił kto ogromną kostkę czarną, na niej mniejszą purpurową, na niej złotą, wyżej niebieską, a najwyżej srebrną. Na każde zaś z tych wzniesień prowadziły schody albo podwójne boczne, albo pojedyncze frontowe, zawsze od strony wschodniej. + +Przy schodach i przy drzwiach stały na przemian wielkie sfinksy egipskie albo skrzydlate asyryjskie byki z ludzkimi głowami. + +Namiestnik z przyjemnością patrzył na ten gmach, który przy blasku księżyca, na tle bujnej roślinności wyglądał prześlicznie. Był on wzniesiony w stylu chaldejskim i stanowczo różnił się od świątyń egipskich, naprzód — systemem kondygnacji, po wtóre — pionowymi ścianami. U Egipcjan każda poważna budowla miała ściany — pochyłe, jakby zbiegające się ku górze. + +Ogród nie był pusty. W różnych punktach widać było domki i pałacyki, płonęły światła, rozlegał się śpiew i muzyka. Między drzewami od czasu do czasu mignął cień zakochanej pary. + +Nagle zbliżył się do nich stary kapłan: zamienił kilka słów z Hiramem i, złożywszy niski ukłon księciu, rzekł: + +— Racz, panie, udać się ze mną. + +— I niech bogowie czuwają nad waszą dostojnością — dorzucił Hiram, zostawiając ich. + +Ramzes poszedł za kapłanem. Nieco z boku świątyni, między największym gąszczem, stała kamienna ławka, a może o sto kroków od niej niewielki pałacyk, pod którym rozlegały się śpiewy. + +— Tam modlą się? — zapytał książę. + +— Nie!… — odparł kapłan, nie ukrywając niechęci. — To zbierają się wielbiciele Kamy, naszej kapłanki, pilnującej ognia przed ołtarzem Astoreth. + +— Któregoż ona dziś przyjmie? + +— Żadnego, nigdy!… — odparł zgorszony przewodnik. — Gdyby kapłanka od ognia nie dotrzymała ślubu czystości, musiałaby umrzeć. + +— Okrutne prawo! — rzekł książę. + +— Racz, panie, zaczekać na tej ławce — odezwał się zimno kapłan fenicki. — A gdy usłyszysz trzy uderzenia w spiżowe blachy, idź do świątyni, wejdź na taras, a stamtąd do purpurowego gmachu. + +— Sam?… + +— Tak. + +Książę usiadł na ławce, w cieniu oliwki, i słuchał śmiechów kobiecych rozlegających się w pałacyku. + +„Kama? — myślał. — Ładne imię!… Musi być młoda, a może jest piękna, i ci głupi Fenicjanie grożą jej śmiercią, gdyby… Czy w ten sposób pragną zapewnić sobie posiadanie choćby kilkunastu dziewic na cały kraj?…” + +Śmiał się, ale było mu smutno. Nie wiadomo dlaczego żałował tej nieznanej kobiety, dla której miłość była wejściem do grobu. + +„Wyobrażam sobie Tutmozisa, gdyby go mianowano kapłanką Astoreth!… Musiałby biedak umrzeć, zanim przed boginią wypaliłaby się jedna lampa…” + +W tej chwili pod pałacykiem rozległ się dźwięk fletu i odegrał jakąś tęskną melodię, której towarzyszyły głosy kobiet śpiewających: + +— Aha-a!… aha-a! — jakby przy kołysaniu dzieci. + +Ucichł flet, umilkły kobiety, a odezwał się piękny głos męski greckim językiem: + +— Kiedy na ganku błyśnie twoja szata, bledną gwiazdy i milkną słowiki, a w moim sercu budzi się taka cisza jak na ziemi, gdy ją powita biały świt… + +— Aha-a!… aha-a!… aha-a! — nuciły kobiety i flet znowu odegrał zwrotkę. + +— A gdy rozmodlona udajesz się do świątyni, fiołki otaczają cię wonnym obłokiem, motyle krążą około twoich ust, palmy przed twoją pięknością schylają głowy… + +— Aha-a!… aha-a!… aha-a!… + +— Gdy cię nie widzę, patrzę na niebo, ażeby przypomnieć sobie słodki spokój twojego oblicza. Daremna praca! Niebo nie posiada twojej pogody, a jego żar jest zimnem wobec płomieni, które spopieliły moje serce. + +— Aha-a!… aha-a!… + +— Jednego dnia stanąłem między różami, które blask twoich spojrzeń obleka w białość, szkarłaty i złoto. Każdy ich listek przypomniał mi jedną godzinę, każdy kwiat — jeden miesiąc przepędzony u twoich stóp. A krople rosy to moje łzy, którymi poi się okrutny wiatr pustyni. + +Daj znak, a porwę cię i uniosę do mojej miłej ojczyzny. Morze oddzieli nas od prześladowców, mirtowe gaje ukryją nasze pieszczoty i czuwać będą nad naszym szczęściem litościwsi dla zakochanych bogowie. + +— Aha-a!… aha-a!… + +Ramzes przymknął oczy i marzył. Przez zapuszczone rzęsy już nie widział ogrodu, tylko powódź księżycowego światła, wśród której rozpływały się czarne cienie i śpiew nieznanego człowieka do nieznanej kobiety. Chwilami ten śpiew tak go ogarniał, tak głęboko wdzierał mu się w duszę, że Ramzes miał chęć zapytać się: czy to nie on śpiewa, a nawet czy — on sam nie jest tą pieśnią miłosną?… + +W tym momencie jego tytuł, władza i ciężkie zagadnienia państwowe, wszystko wydawało mu się nędznym drobiazgiem wobec tej nocy księżycowej i tych okrzyków zakochanego serca. Gdyby mu dano do wyboru: całą potęgę faraona czy ten duchowy nastrój, w jakim znajdował się obecnie, wolałby swoje rozmarzenie, w którym zniknął cały świat, on sam, nawet czas, a została tęsknota lecąca w wieczność na skrzydłach pieśni. + +Wtem książę ocknął się, śpiew umilkł, w pałacyku pogasły światła, a na tle jego białych ścian ostro odbijały czarne, puste okna. Można było myśleć, że tu nikt nigdy nie mieszkał. Nawet ogród opustoszał i ucichł, nawet lekki wiatr przestał poruszać listkami. + +Raz!… dwa!… trzy!… Ze świątyni odezwały się trzy potężne odgłosy spiżu. + +„Aha! muszę tam iść…” — pomyślał książę, dobrze nie wiedząc, gdzie ma iść i po co. + +Skierował się jednak w stronę świątyni, której srebrzysta wieża górowała nad drzewami, jakby wzywając go do siebie. + +Szedł odurzony, pełen dziwacznych zachceń. Między drzewami było mu ciasno: pragnął wejść na szczyt tej wieży i odetchnąć, ogarnąć wzrokiem jakiś szerszy horyzont. To znowu przypomniawszy sobie, że jest miesiąc Misori, że już rok upłynął od manewrów w pustyni, uczuł tęsknotę za pustynią. Jakżeby chętnie siadł na swój lekki wóz zaprzęgnięty w parę koni i leciał gdzieś naprzód, gdzie nie byłoby tak duszno, a drzewa nie zasłaniały widnokręgu. + +Był już u stóp świątyni, więc wszedł na taras. Cicho i pusto, jakby wszyscy wymarli; tylko z daleka szemrała woda fontanny. Na drugich schodach rzucił swój burnus i miecz, jeszcze raz spojrzał na ogród, jakby mu żal było księżyca, i wszedł do świątyni. Ponad nim wznosiły się jeszcze trzy kondygnacje. + +Spiżowe drzwi były otwarte, z obu stron wejścia stały skrzydlate figury byków z ludzkimi głowami, na których twarzach panował dumny spokój. + +„To królowie asyryjscy” — pomyślał książę, przypatrując się ich brodom, splecionym w drobne warkoczyki. + +Wnętrze świątyni było czarne jak najczarniejsza noc; ciemność tę potęgowały jeszcze białe smugi księżycowego światła wpadające przez wąskie a wysokie okna. + +W głębi paliło się dwie lampy przed posągiem bogini Astoreth. Jakieś dziwne oświetlenie z góry sprawiało, że posąg był doskonale widzialny. Ramzes patrzył. Była to olbrzymia kobieta ze strusimi skrzydłami. Miała na sobie długą, fałdzistą szatę, na głowie spiczastą czapkę, w prawej ręce parę gołębi. Jej piękna twarz i spuszczone oczy miały wyraz takiej słodyczy, takiej niewinności, że księcia ogarnęło zdumienie: była to bowiem patronka zemsty i najbardziej wyuzdanej rozpusty. + +Fenicja ukazała mu jeszcze jedną ze swych tajemnic. + +„Osobliwy naród! — pomyślał. — Ich ludożerczy bogowie nie zjadają, a ich wszeteczeństwem opiekują się dziewicze kapłanki i bogini z dziecięcą twarzą…” + +Wtem uczuł, że po nogach prędko przesunęło mu się coś jakby wielki wąż. Ramzes cofnął się i stanął w smudze księżycowego światła. + +„Przywidzenie!…” — rzekł do siebie. + +Prawie w tej chwili usłyszał szept: + +— Ramzesie!… Ramzesie!… + +Niepodobna było poznać: czyj to głos — męski czy kobiecy i skąd pochodzi. + +— Ramzesie!… Ramzesie!… — rozległ się szept, jakby od podłogi. + +Książę wszedł w miejsce nieoświetlone i nasłuchując pochylił się. Nagle poczuł na swej głowie dwie delikatne ręce. + +Zerwał się, aby je złapać, ale schwycił tylko powietrze. + +— Ramzesie!… — szepnięto z góry. + +Podniósł głowę i uczuł na ustach kwiat lotosu, a gdy wyciągnął ku niemu ręce, ktoś lekko oparł się na jego ramionach. + +— Ramzesie!… — zawołano od ołtarza. + +Książę odwrócił się i osłupiał. W smudze światła, o parę kroków stał prześliczny człowiek, zupełnie podobny do niego. Ta sama twarz, oczy, młodzieńczy zarost, ta sama postawa, ruchy i odzienie. + +Książę przez chwilę myślał, że stoi przed wielkim lustrem, jakiego nawet faraon nie posiadał. Wnet jednak przekonał się, że jego sobowtór nie jest wizerunkiem, ale żywym człowiekiem. + +W tej chwili uczuł pocałunek na szyi. Znowu odwrócił się, lecz nie było nikogo, a tymczasem i jego sobowtór zniknął. + +— Kto tu jest?… Chcę wiedzieć!… — zawołał rozgniewany książę. + +— To ja… Kama… — odpowiedział słodki głos. + +I w świetlnej smudze ukazała się prześliczna kobieta, naga, w złotej przepasce około bioder. + +Ramzes pobiegł i schwycił ją za rękę. Nie uciekła. + +— Ty jesteś Kama?… Nie, ty jesteś… Tak, ciebie kiedyś przysłał do mnie Dagon, ale wówczas nazywałaś się Pieszczotą… + +— Bo ja jestem i Pieszczota — odpowiedziała naiwnie. + +— Ty mnie dotykałaś rękoma?… + +— Ja. + +— Jakim sposobem?… + +— A o, takim… — odpowiedziała, zarzucając mu ręce na szyję i całując go. + +Ramzes pochwycił ją w objęcia, ale wydarła mu się z siłą, której nie można było podejrzewać w tak drobnej postaci. + +— Więc to ty jesteś kapłanka Kama?… Więc to do ciebie śpiewał dzisiaj ten Grek… — mówił książę, namiętnie ściskając jej ręce. — Co za jeden ten śpiewak?… + +Kama pogardliwie wzruszyła ramionami. + +— On jest przy naszej świątyni — rzekła. + +Ramzesowi płonęły oczy, rozszerzały się nozdrza, szumiało mu w głowie. Ta sama kobieta przed kilkoma miesiącami zrobiła na nim małe wrażenie, ale dziś gotów był dla niej popełnić szaleństwo. Zazdrościł Grekowi, a jednocześnie czuł nieopisany żal na myśl, że gdyby ona została jego kochanką, musiałaby umrzeć. + +— Jakaś ty piękna — mówił. — Gdzie mieszkasz?… Ach, wiem, w tamtym pałacyku… Czy można cię odwiedzić?… Naturalnie, jeżeli przyjmujesz wizyty śpiewaków, musisz i mnie przyjąć… Czy naprawdę jesteś kapłanką pilnującą ognia?… + +— Tak. + +— I wasze prawa są tak okrutne, że nie pozwalają ci kochać?… Ech, to są pogróżki!… Dla mnie zrobisz wyjątek… + +— Przeklęłaby mnie cała Fenicja, zemściliby się bogowie… — odparła ze śmiechem. + +Ramzes znowu przyciągnął ją do siebie, ona znowu wydarła się. + +— Strzeż się, książę — mówiła z wyzywającym spojrzeniem. — Fenicja jest potężna, a jej bogowie… + +— Co mnie obchodzą twoi bogowie albo Fenicja… Gdyby ci włos spadł, zdeptałbym Fenicję jak złą gadzinę… + +— Kama!… Kama!… — odezwał się od posągu głos. + +Przeraziła się. + +— O widzisz, wołają mnie… Może nawet słyszeli twoje bluźnierstwa… + +— Bodajby nie usłyszeli mego gniewu!… — wybuchnął książę. + +— Gniew bogów jest straszniejszy… + +Szarpnęła się i znikła w cieniach świątyni. Ramzes rzucił się za nią, lecz nagle cofnął się. Całą świątynię, między ołtarzem i nim, zalał ogromny, krwawy płomień, wśród którego zaczęły ukazywać się potworne figury: wielkie niedoperze, gady z ludzkimi twarzami, cienie… + +Płomień szedł prosto na niego całą szerokością gmachu, a oszołomiony nie znanym sobie widokiem książę cofał się wstecz. Nagle owionęło go świeże powietrze. Odwrócił głowę — był już na zewnątrz świątyni, a jednocześnie spiżowe drzwi z łoskotem zatrzasnęły się przed nim. + +Przetarł oczy, rozejrzał się. Księżyc z najwyższego punktu na niebie zniżał się już ku zachodowi. Obok kolumny Ramzes znalazł swój miecz i burnus. Podniósł je i zeszedł ze schodów jak pijany. + +Kiedy późno wrócił do pałacu, Tutmozis, widząc jego pobladłą twarz i mętne spojrzenie, zawołał z trwogą: + +— Przez bogi! gdzieżeś to był, erpatre?… Cały twój dwór nie śpi zaniepokojony… + +— Oglądałem miasto. Ładna noc… + +— Wiesz — dodał spiesznie Tutmozis, jakby lękając się, aby go kto inny nie uprzedził. — Wiesz, Sara powiła ci syna… + +— Doprawdy?… Chcę, ażeby nikt z orszaku nie niepokoił się o mnie, ile razy wyjdę na przechadzkę. + +— Sam?… + +— Gdybym nie mógł wychodzić sam, gdzie mi się podoba, byłbym najnieszczęśliwszym niewolnikiem w tym państwie — odparł cierpko namiestnik. + +Oddał miecz i burnus Tutmozisowi i poszedł do swojej sypialni, nie wzywając nikogo. Jeszcze wczoraj wiadomość o urodzeniu się syna napełniłaby go radością. Lecz w tej chwili przyjął ją obojętnie. Całą duszę wypełniły mu wspomnienia dzisiejszego wieczoru, najdziwniejszego, jaki dotychczas poznał w życiu. + +Jeszcze widział światło księżyca, w uszach rozlegała się pieśń Greka. A ta świątynia Astarty!… + +Nie mógł zasnąć do rana. + + + +Rozdział VII + +Na drugi dzień książę wstał późno, sam wykąpał się i ubrał, i kazał przyjść do siebie Tutmozisowi. + +Wystrojony, namaszczony wonnościami elegant ukazał się natychmiast, pilnie przypatrując się księciu, aby poznać, w jakim jest humorze, i odpowiednio do tego ułożyć swoją fizjognomię. + +Ale na twarzy Ramzesa malowało się tylko znużenie. + +— Cóż — spytał Tutmozisa, ziewając — czy jesteś pewny, że urodził mi się syn? + +— Mam tę wiadomość od świętego Mefresa. + +— Oho!… Od jakże to dawna prorocy zajmują się moim domem? + +— Od czasu kiedy wasza dostojność okazujesz im swoją łaskę. + +— Tak?… — spytał książę i zamyślił się. Przypomniał sobie wczorajszą scenę w świątyni Astoreth i porównywał ją z podobnymi zjawiskami w świątyni Hator. + +„Wołano na mnie — mówił do siebie — i tu, i tam. Ale tam moja cela była bardzo ciasna i grube mury, tu zaś wołający, a właściwie Kama mogła schować się za kolumnę i szeptać… Wreszcie tu było strasznie ciemno, a w mojej celi widno…” + +Nagle rzekł do Tutmozisa: + +— Kiedyż się to stało? + +— Kiedy urodził się dostojny syn twój?… Podobno już z dziesięć dni temu… Matka i dziecko zdrowe, doskonale wyglądają… Przy urodzeniu był sam Menes, lekarz twojej czcigodnej matki i dostojnego Herhora… + +— No, no… — odparł książę i znowu myślał: + +„Dotykano mnie tu i tam jednakowo zręcznie… Czy była jaka różnica?… Zdaje się, że była, może dlatego, że tu byłem, a tam nie byłem przygotowany na zobaczenie cudu… Ale tu pokazano mi drugiego *mnie*, czego tam nie potrafili zrobić… Bardzo mądrzy są kapłani!… Ciekawym, kto mnie tak dobrze udawał, bożek czy człowiek?… O, bardzo mądrzy są kapłani i nawet nie wiem, którym z nich lepiej wierzyć: naszym czy fenickim?…” + +— Słuchaj, Tutmozis — rzekł głośno — słuchaj, Tutmozis… Trzeba, ażeby tu przyjechali… Muszę przecie zobaczyć mego syna… Nareszcie już nikt nie będzie miał prawa uważać się za lepszego ode mnie… + +— Czy zaraz mają przyjechać dostojna Sara z synem?… + +— A niech przyjadą jak najprędzej, jeżeli tylko zdrowie im pozwoli. W granicach pałacu jest dużo wygodnych budowli. Trzeba wybrać miejsce wśród drzew, zaciszne i chłodne, gdyż nadchodzi czas upałów… Niechże i ja pokażę światu mego syna!… + +I znowu wpadł w zadumę, która nawet zaczęła niepokoić Tutmozisa. + +„Tak, mądrzy są! — myślał Ramzes. — Że lud oszukują, nawet grubymi sposobami, o tym wiedziałem. Biedny święty Apis! ile on ukłuć dostaje w czasie procesji, kiedy chłopi leżą przed nim na brzuchach… Ale ażeby oszukiwali mnie, temu bym nie uwierzył… Głosy bogów, niewidzialne ręce, człowiek oblewany smołą, to były przegrywki!… Po czym nastąpiła pieśń Pentuera: o ubytku ziemi i ludności, o urzędnikach, Fenicjanach, a wszystko — ażeby obmierzić mi wojnę…” + +— Tutmozisie — rzekł nagle. + +— Padam przed tobą na twarz… + +— Trzeba powoli ściągnąć pułki z nadmorskich miast — tutaj… Chcę zrobić przegląd i wynagrodzić ich wierność. + +— A my, szlachta, nie jesteśmyż ci wierni? — spytał zmieszany Tutmozis. + +— Szlachta i wojsko to jedno. + +— A nomarchowie, urzędnicy?… + +— Wiesz, Tutmozis, że nawet i urzędnicy są wierni — mówił książę. — Co mówię, nawet Fenicjanie!… Chociaż na wielu innych stanowiskach są zdrajcy… + +— Przez bogi, ciszej!… — szepnął Tutmozis i lękliwie wyjrzał do drugiej komnaty. + +— Oho!… — śmiał się książę — skądże ta trwoga? Więc i dla ciebie nie jest tajemnicą, że mamy zdrajców… + +— Wiem, o kim wasza dostojność mówisz — odparł Tutmozis — bo zawsze byłeś źle uprzedzony… + +— Do kogo?… + +— Do kogo!… Domyślam się. Ale sądziłem, że po ugodzie z Herhorem, po długim pobycie w świątyni… + +— Cóż świątynia?… I tam, i w całym zresztą kraju przekonywałem się zawsze o jednym, że najlepsze ziemie, najdzielniejsza ludność i niezmierne bogactwa nie są własnością faraona… + +— Ciszej!… ciszej!… — szeptał Tutmozis. + +— Ależ ciągle milczę, ciągle mam twarz pogodną, więc pozwól mi się wygadać choć ty… Zresztą nawet w najwyższej radzie miałbym prawo powiedzieć, że w tym Egipcie, który niepodzielnie należy do mego ojca, ja, jego następca i namiestnik, musiałem pożyczyć sto talentów od jakiegoś tyryjskiego książątka… Nie jestże to hańba!… + +— Ale skądże ci to dziś przyszło?… — szeptał Tutmozis, pragnąc jak najrychlej zakończyć niebezpieczną rozmowę. + +— Skąd?… — powtórzył książę i umilkł, aby znowu pogrążyć się w zadumie. + +„Niewiele jeszcze znaczyłoby — myślał — gdyby tylko mnie oszukiwali: jestem dopiero następcą faraona i nie do wszystkich tajemnic mogę być dopuszczany. Ale kto mi powie, że oni w taki sam sposób nie postępowali z moim czcigodnym ojcem?… Trzydzieści kilka lat ufał im nieograniczenie, korzył się przed cudami, składał hojne ofiary bogom, po to… ażeby jego majątek i władza przeszła w ręce ambitnych filutów… I nikt mu oczu nie otworzył… Boć faraon nie może, jak ja, wchodzić w nocy do świątyń fenickich, bo w końcu do jego świątobliwości nikt nie ma przystępu… + +A kto mnie dziś zapewni, że kapłaństwo nie dąży do obalenia tronu, jak to powiedział Hiram?… Wszakże ojciec ostrzegł mnie, że Fenicjanie są najprawdomówniejsi, gdy mają w tym interes. I z pewnością, że mają interes, ażeby nie być wypędzonymi z Egiptu i nie dostać się pod władzę Asyrii… Asyria, stado wściekłych lwów!… Kędy oni przejdą, nic nie zostanie oprócz zwalisk i trupów, jak po pożarze!…” + +Nagle Ramzes podniósł głowę: z daleka doleciał go odgłos fletów i rogów. + +— Co to znaczy? — zapytał Tutmozisa. + +— Wielka nowina!… — odparł dworak z uśmiechem. — Azjaci witają znakomitego pielgrzyma, aż z Babilonu… + +— Z Babilonu?… Kto on?… + +— Nazywa się Sargon… + +— Sargon?… — przerwał książę. — Sargon!… acha! cha!… — zaczął się śmiać. — Czymże on jest?… + +— Ma być wielkim dostojnikiem na dworze króla Assara. Prowadzi ze sobą dziesięć słoni, stada najpiękniejszych rumaków pustynnych, tłumy niewolników i sług. + +— A po co on tu przyjeżdża? + +— Pokłonić się cudownej bogini Astoreth, którą czci cała Azja — odparł Tutmozis. + +— Cha!… cha!… cha!… — śmiał się książę, przypomniawszy sobie zapowiedź Hirama o przyjeździe asyryjskiego posła. — Sargon… cha!… cha!… Sargon, powinowaty króla Assara, zrobił się nagle tak pobożnym, że na całe miesiące puszcza się w niewygodną podróż, byle uczcić boginią Astoreth w Pi-Bast… Ależ w Niniwie znalazłby większych bogów i uczeńszych kapłanów… Cha!… cha!… cha!… + +Tutmozis ze zdumieniem patrzył na księcia. + +— Co tobie, Ramzesie?… + +— Oto cud! — mówił książę — jakiego chyba nie zapisały kroniki żadnej świątyni… Tylko pomyśl, Tutmozisie… W chwili gdy najbardziej zastanawiasz się nad pytaniem: w jaki sposób złapać złodzieja, który cię wciąż okrada? — w takiej chwili — ów złodziej znowu pakuje ręce do twojej skrzyni, w twoich oczach, przy tysiącu świadków… Cha! cha! cha!… Sargon — pobożny pielgrzym!… + +— Nic nie rozumiem… — szeptał zakłopotany Tutmozis. + +— I nie potrzebujesz rozumieć — odparł namiestnik. — Zapamiętaj tylko, że Sargon przyjechał tu na pobożne praktyki, do świętej Astoreth… + +— Zdaje mi się, że wszystko, o czym mówisz — rzekł zniżając głos Tutmozis — że wszystko to są rzeczy bardzo niebezpieczne… + +— Toteż nie wspominaj o nich nikomu. + +— Że ja nie wspomnę, tego chyba jesteś pewny, ale czy ty, książę, sam się nie zdradzisz… Jesteś prędki jak błyskawica… + +Następca położył mu rękę na ramieniu. + +— Bądź spokojny — rzekł, patrząc mu w oczy. — Obyście mi tylko dochowali wierności, wy, szlachta i wojsko, a zobaczycie dziwne wypadki i… skończą się dla was ciężkie czasy!… + +— Wiesz, że zginiemy na twój rozkaz — odparł Tutmozis, kładąc rękę na piersiach. + +Na jego obliczu była tak niezwykła powaga, iż książę zrozumiał, wreszcie nie po raz pierwszy, że w tym rozhukanym elegancie kryje się dzielny mąż, na którego mieczu i rozumie można polegać. + +Od tej pory książę nigdy już nie prowadził z Tutmozisem tak dziwnej rozmowy. Ale wierny przyjaciel i sługa odgadł, że poza przyjazdem Sargona kryją się jakieś wielkie interesa państwowe, samowolnie rozstrzygane przez kapłanów. + +Zresztą od pewnego czasu cała egipska arystokracja, nomarchowie, wyżsi urzędnicy i dowódcy, bardzo cicho, ale to bardzo cicho, szeptali między sobą, że nadchodzą ważne wypadki. Fenicjanie bowiem pod przysięgą dochowania tajemnicy opowiadali im o jakowychś traktatach z Asyrią, przy których Fenicja zginie, a Egipt okryje się hańbą i bodaj że kiedyś stanie się lennikiem Asyrii. + +Wzburzenie między arystokracją było ogromne, lecz nikt się nie zdradził. Owszem, zarówno na dworze następcy, jak i u nomarchów Dolnego Egiptu, bawiono się doskonale. Można było sądzić, że wraz z gorącem spadło na nich szaleństwo nie tylko zabaw, ale rozpusty. Nie było dnia bez igrzysk, uczt i triumfalnych pochodów, nie było nocy bez iluminacji i wrzasków. Nie tylko w Pi-Bast, ale w każdym mieście wytworzyła się moda przebiegania ulic z pochodniami, muzyką, a nade wszystko z pełnymi dzbanami. Wpadano do domów i wyciągano śpiących mieszkańców na pijatykę; a że Egipcjanie mieli duży pociąg do hulanek, więc bawił się, kto żył. + +Przez czas pobytu Ramzesa w świątyni Hator Fenicjanie zdjęci jakimś panicznym strachem spędzali dnie na modlitwach i wszystkim odmawiali kredytu. Lecz po rozmowie Hirama z namiestnikiem pobożność i ostrożność nagle opuściła Fenicjan, i zaczęli panom egipskim hojniej udzielać pożyczek aniżeli kiedykolwiek. + +Takiej obfitości złota i towarów, jaka zapanowała w Dolnym Egipcie, a nade wszystko tak małych procentów, nie pamiętali najstarsi ludzie. + +Surowy i mądry stan kapłański zwrócił uwagę na szaleństwa najwyższych klas społecznych. Lecz omylili się w ocenianiu jego źródeł, a święty Mentezufis, który co kilka dni wysyłał raport do Herhora, wciąż donosił mu, że następca, znudzony praktykami religijnymi w świątyni Hator, bawi się teraz bez pamięci, a wraz z nim cała arystokracja. + +Dostojny minister nawet nie odpowiadał na te wzmianki, co dowodziło, że hulatykę księcia uważa za rzecz naturalną, a może nawet pożyteczną. + +Przy takim nastroju najbliższego otoczenia Ramzes zyskał dużo swobody. Prawie każdego wieczora, gdy przepici winem dworzanie zaczynali tracić świadomość, książę — wymykał się z pałacu. + +Okryty ciemnym burnusem oficera, przebiegał puste ulice i wydostawał się za miasto, do ogrodów świątyni Astoreth. + +Tam odnajdywał swoją ławkę naprzeciw pałacyku Kamy i ukryty między drzewami patrzył na płonące pochodnie, słuchał śpiewu wielbicieli kapłanki i — marzył o niej. + +Księżyc wschodził coraz później, zbliżając się do nowiu, noce były szare, efekta świetlne przepadły, ale Ramzes mimo to wciąż widział jasność owej pierwszej nocy i słyszał namiętne strofy Greka. + +Nieraz powstawał z ławki, ażeby wprost pójść do mieszkania Kamy; ale ogarniał go wstyd. Czuł on, że nie wypada następcy tronu ukazywać się w domu kapłanki, którą odwiedzał każdy pielgrzym, byle złożył hojniejszą dla świątyni ofiarę. Co dziwniejsza — bał się, ażeby widok Kamy, otoczonej dzbanami i nieszczęśliwymi wielbicielami, nie zatarł mu cudownego obrazu księżycowej nocy. + +Wówczas gdy ją przysłał Dagon, ażeby odwrócić gniew księcia, Kama wydała się Ramzesowi młodą dziewczyną, dosyć powabną, dla której jednak można nie stracić głowy. Lecz gdy pierwszy raz w życiu on, wódz i namiestnik, musiał siedzieć pod domem kobiety, gdy go rozmarzyła noc, gdy usłyszał gorące oświadczyny innego mężczyzny, wtedy, także pierwszy raz w życiu zrodziło się w nim szczególne uczucie: mieszanina pożądania, tęsknoty i zazdrości. + +Gdyby mógł mieć Kamę na każde zawołanie, sprzykrzyłaby się mu bardzo prędko, a może nawet nie ubiegałby się za nią. Ale śmierć stojąca na progu jej sypialni, zakochany śpiewak, a nareszcie to upakarzające stanowisko najwyższego dostojnika wobec kapłanki, wszystko to wytwarzało sytuację Ramzesowi dotychczas nie znaną, a więc ponętną. + +I oto dlaczego, prawie co wieczór, od dziesięciu dni przychodził do ogrodów bogini Astoreth, zasłaniając twarz wobec przechodniów. + +Pewnego wieczoru, kiedy na uczcie w swoim pałacu wypił dużo wina, Ramzes wymknął się ze stanowczym zamiarem. Powiedział sobie, że dzisiaj wejdzie do mieszkania Kamy, a jej wielbiciele — niech sobie śpiewają pod oknami. + +Szedł prędko przez miasto, lecz w ogrodach należących do świątyni zwolnił kroku: znowu bowiem uczuł wstyd. + +„Czy słyszano kiedykolwiek — myślał — ażeby następca faraona biegał za kobietami jak biedny pisarz, który znikąd nie może pożyczyć dziesięciu drachm? Wszystkie przychodziły do mnie, więc i ta powinna przyjść…” + +I już chciał wrócić. + +„A jednak ta nie może przyjść — mówił w duchu — gdyż zabiliby ją…” + +Stanął i wahał się. + +„Kto by ją zabił?… Hiram, który w nic nie wierzy, czy Dagon, który już sam nie wie, czym jest?… Tak, ale jest tu mnóstwo innych Fenicjan i przewijają się setki tysięcy pielgrzymów fanatycznych i dzikich. W oczach tych głupców Kama, odwiedzając mnie, popełniłaby świętokradztwo…” + +Więc znowu poszedł w stronę pałacyku kapłanki. Ani pomyślał, że jemu grozić tu może niebezpieczeństwo. Jemu, który nie wydobywając miecza, samym spojrzeniem cały świat może powalić do swych stóp. On, Ramzes, i niebezpieczeństwo!… + +Gdy książę wyszedł spośród drzew, spostrzegł, że dom kapłanki jest bardziej oświetlony i hałaśliwszy niż zwykle. Istotnie w pokojach i na tarasach było pełno gości, a i dokoła pałacyku kręcił się tłum. + +„Co to za banda?” — pomyślał książę. + +Zebranie było niecodzienne. Niedaleko stał ogromny słoń dźwigający na grzbiecie złoconą lektykę z purpurowymi firankami. Obok słonia rżało, kwiczało i w ogóle niecierpliwiło się kilkanaście koni o grubych szyjach i nogach, z przewiązanymi u dołu ogonami, z metalowymi niby hełmami na głowach. + +Między niespokojnymi, prawie dzikimi zwierzętami kręciło się kilkudziesięciu ludzi, jakich Ramzes jeszcze nie widział. Mieli oni kudłate włosy, wielkie brody, spiczaste czapki z klapami na uszach. Jedni byli odziani w długie szaty z grubego sukna, spadające do kostek, inni w krótkie surduty i spodnie, a niektórzy — w buty z cholewami. Wszystko to było uzbrojone w miecze, łuki i włócznie. + +Na widok tych cudzoziemców, silnych, niezgrabnych, śmiejących się ordynaryjnie, cuchnących łojem i gadających nieznanym a twardym językiem, w księciu zagotowało się. Jak lew, kiedy zobaczy obce zwierzę, choć niegłodny, zabiera się jednak do skoku, tak Ramzes, chociaż ludzie ci nic mu nie zawinili, uczuł do nich straszną nienawiść. Drażnił go ich język, ich ubiory, ich zapach, nawet ich konie. Krew uderzyła mu do głowy i sięgnął po miecz, aby wpaść na tych ludzi i wymordować ich i ich zwierzęta. Ale ocknął się. + +„Set rzucił na mnie urok?…” — pomyślał. + +W tej chwili przeszedł koło niego nagi Egipcjanin w czepcu na głowie i opasce dokoła bioder. Książę czuł, że ten człowiek jest mu miły, nawet drogi w tej chwili, bo to Egipcjanin. Wydobył z worka złoty pierścionek wartości kilkunastu drachm i dał go niewolnikowi. + +— Słuchaj — spytał — co to za ludzie?… + +— Asyryjczycy — szepnął Egipcjanin i nienawiść błysnęła mu w oczach. + +— Asyryjczycy!… — powtórzył książę. — Więc to są Asyryjczycy?… A co oni tu robią?… + +— Ich pan, Sargon, zaleca się do kapłanki, do świętej Kamy, a oni go pilnują… Oby ich trąd stoczył, świńskich synów… + +— Możesz odejść. + +Nagi człowiek nisko ukłonił się Ramzesowi i pobiegł zapewne do kuchni. + +„Więc to są Asyryjczycy?… — myślał książę, przypatrując się dziwacznym postaciom i wsłuchując w nienawistny, choć niezrozumiały język. — Więc Asyryjczycy już są nad Nilem, ażeby zbratać się z nami czy oszukać nas, a ich dostojnik Sargon zaleca się do Kamy?…” + +Zawrócił do domu. Jego rozmarzenie zgasło przy blasku nowej, choć dopiero budzącej się namiętności. On, człowiek szlachetny i łagodny, poczuł śmiertelną nienawiść do odwiecznych wrogów Egiptu, z którymi zetknął się po raz pierwszy. + +Kiedy po opuszczeniu świątyni Hator i rozmowie z Hiramem począł rozmyślać o rozpoczęciu wojny z Azją, to były tylko rozmyślania. Egipt potrzebował ludzi, a faraon skarbów, a że wojna była najłatwiejszym sposobem zdobycia ich, że wreszcie dogadzała jego potrzebie sławy, więc projektował sobie wojnę. + +Ale w tej chwili nie obchodziły go skarby, niewolnicy ani sława, bo odezwał się w nim potężniejszy nad wszystko głos nienawiści. Faraonowie tak długo walczyli z Asyryjczykami, obie strony tyle przelały krwi, walka tak głębokie zapuściła korzenie w serca, że książę na sam widok żołnierzy asyryjskich chwytał za miecz. Zdawało się, że wszystkie duchy poległych wojowników, wszystkie ich trudy i cierpienia zmartwychwstały w duszy królewskiego dziecięcia i wołały o zemstę. + +Gdy książę wrócił do pałacu, wezwał Tutmozisa. Jeden z nich był przepity, drugi wściekły. + +— Czy wiesz, com teraz widział? — rzekł książę do ulubieńca. + +— Może który z kapłanów… — szepnął Tutmozis. + +— Widziałem Asyryjczyków… O bogowie!… com ja uczuł… Cóż to za podły lud… Ciała ich, od stóp do głów okręcone wełną jak dzikich zwierząt, śmierdzą starym łojem, a co to za mowa, jakie brody, włosy!… + +Szybko chodził po komnacie, zadyszany, rozgorączkowany. + +— Myślałem — mówił Ramzes — że pogardzam złodziejstwami pisarzy, obłudą nomarchów, że nienawidzę chytrych i ambitnych kapłanów… Miałem wstręt do Żydów i lękałem się Fenicjan… Ale dziś przekonywam się, że tamto były zabawki. Teraz dopiero wiem, co jest nienawiść, kiedym zobaczył i usłyszał Asyryjczyków, teraz rozumiem, dlaczego pies rozdziera kota, który mu przeszedł drogę… + +— Do Żydów i Fenicjan przywykłeś, wasza dostojność, Asyryjczyków spotkałeś po raz pierwszy — wtrącił Tutmozis. + +— Głupstwo Fenicjanie!… — ciągnął jakby do siebie książę. — Fenicjanin, Filistyn, Saszu, Libijczyk, nawet Etiopa, to jakby członkowie naszej rodziny. Kiedy nie płacą danin, gniewamy się na nich, gdy zapłacą, zapominamy… + +Ale Asyryjczyk jest to coś tak obcego, tak wrogiego, że… Nie będę szczęśliwym, dopóki nie ujrzę pola zasłanego ich trupami, dopóki nie naliczę ze sto tysięcy odciętych rąk… + +Tutmozis nigdy nie widział Ramzesa w podobnym nastroju. + + + +Rozdział VIII + +W parę dni książę wysłał swego ulubieńca z wezwaniem do Kamy. Przybyła natychmiast w szczelnie zasłoniętej lektyce. + +Ramzes przyjął ją w osobnym pokoju. + +— Byłem — rzekł — jednego wieczora pod twoim domem. + +— O Astoreth!… — zawołała kapłanka. — Czemuż zawdzięczam najwyższą łaskę?… I co przeszkodziło ci, dostojny panie, że nie raczyłeś zawołać twojej niewolnicy?… + +— Stały tam jakieś bydlęta. Podobno Asyryjczykowie. + +— Więc wasza dostojność trudziłeś się wieczorem?… Nigdy nie śmiałabym przypuścić, że nasz władca znajduje się o kilka kroków ode mnie pod gołym niebem. + +Książę zarumienił się. Jakżeby była zdziwiona dowiedziawszy się, że książę z dziesięć wieczorów przepędził pod jej oknami! + +A może ona i wiedziała o tym, gdyby sądzić z jej półuśmiechniętych ust i obłudnie spuszczonych oczu. + +— Więc teraz, Kamo — mówił książę — przyjmujesz i u siebie Asyryjczyków? + +— To wielki magnat!… — zawołała Kama. — To powinowaty króla, Sargon, który pięć talentów ofiarował naszej bogini… + +— A ty mu wywzajemnisz się, Kamo — szydził następca. — I ponieważ jest tak hojnym magnatem, bogowie feniccy nie ukażą cię śmiercią… + +— Co mówisz, panie?… — odparła, składając ręce. — Czyli i nie wiesz, że Azjata, choćby mnie znalazł w pustyni, nie podniesie na mnie ręki, gdybym nawet oddała mu się sama. Oni lękają się bogów… + +— Po cóż więc przychodzi do ciebie ten śmierdzący… nie — ten pobożny Azjata? + +— Chce mnie namówić, ażebym wyjechała do świątyni Astoreth babilońskiej. + +— I pojedziesz?… + +— Pojadę… jeżeli ty, panie, każesz… — odpowiedziała Kama, zasłaniając twarz welonem. + +Książę milcząc ujął ją za rękę. Usta mu drżały. + +— Nie dotykaj mnie, panie — szeptała wzruszona. — Jesteś władcą i oporą moją i wszystkich Fenicjan w tym kraju, ale… bądź miłosierny… + +Namiestnik puścił ją i zaczął chodzić po pokoju. + +— Gorący dzień, prawda?… — rzekł. — Podobno są kraje, gdzie w miesiącu Mechir spada z nieba na ziemię biały puch, który na ogniu zmienia się w wodę i robi zimno. O, Kamo, poproś twoich bogów, ażeby zesłali mi trochę tego pierza!… Choć, co ja mówię?… Gdyby pokryli nim cały Egipt, wszystek ten puch zamieniłby się na wodę, ale nie ostudziłby mego serca. + +— Bo jesteś jak boski Amon, jesteś słońce ukryte w ludzkiej postaci — odparła Kama. — Ciemność pierzcha stamtąd, gdzie zwrócisz twoje oblicze, a pod blaskiem twoich spojrzeń rosną kwiaty… + +Książę znowu zbliżył się do niej. + +— Ale bądź miłosierny — szepnęła. — Przecieżeś ty dobry bóg, więc nie możesz zrobić krzywdy twojej kapłance… + +Książę znowu odsunął się i otrząsnął, jakby pragnąc zrzucić z siebie ciężar. Kama patrzyła na niego spod opuszczonej powieki i uśmiechnęła się nieznacznie. + +Gdy milczenie trwało zbyt długo, spytała: + +— Kazałeś mnie wezwać, władco. Oto jestem i czekam, abyś mi objawił wolę twoją. + +— Aha!… — ocknął się książę. — Powiedz no mi, kapłanko… Aha!… Kto to był ten, tak podobny do mnie, którego widziałem w waszej świątyni, wówczas?… + +Kama położyła palec na ustach. + +— Święta tajemnica… — szepnęła. + +— Jedno jest tajemnicą, drugiego nie wolno — odparł Ramzes. — Niechże przynajmniej dowiem się, kto on taki: człowiek czy duch?… + +— Duch. + +— A jednak ten duch wyśpiewywał pod twoimi oknami… + +Kama uśmiechnęła się. + +— Nie chcę gwałcić tajemnic waszej świątyni… — ciągnął książę. + +— Przyrzekłeś to, panie, Hiramowi — wtrąciła kapłanka. + +— Dobrze… dobrze!… — przerwał rozdrażniony namiestnik. — Dlatego ani z Hiramem, ani z kim innym, nie będę rozmawiał o tym cudzie, tylko z tobą… Otóż, Kamo, powiedz duchowi czy człowiekowi, który jest tak do mnie podobny, ażeby jak najprędzej wyjeżdżał z Egiptu i nikomu nie pokazywał się. Bo widzisz… w żadnym państwie nie może być dwu następców tronu… + +Nagle uderzył się w czoło. Dotychczas mówił tak, ażeby zakłopotać Kamę, lecz teraz przyszła mu myśl całkiem poważna. + +— Ciekawym — rzekł, ostro patrząc na Kamę — dlaczego twoi rodacy pokazali mi mój żywy wizerunek?… Czy chcą ostrzec, że mają dla mnie zastępcę?… Istotnie, zadziwia mnie ich czyn. + +Kama upadła mu do nóg. + +— O panie! — szepnęła. — Ty, który nosisz na piersiach nasz najwyższy talizman, czy możesz przypuścić, ażeby Fenicjanie robili co na twoją szkodę?… Ale pomyśl tylko… W wypadku, gdyby groziło ci niebezpieczeństwo albo gdybyś chciał omylić swoich nieprzyjaciół, czy taki człowiek nie przyda się?… Fenicjanie to tylko chcieli pokazać ci w świątyni… + +Książę pomyślał i wzruszył ramionami. + +„Tak — rzekł do siebie. — Gdybym potrzebował czyjejkolwiek opieki!… Ale czy Fenicjanie sądzą, że ja sam nie dam sobie rady?… W takim razie złego wybrali protektora dla siebie.” + +— Panie — szepnęła Kama — alboż nie jest ci wiadome, że Ramzes Wielki miał oprócz swojej własnej postaci dwie inne dla wrogów?… I tamte dwa cienie królewskie zginęły, a on żył… + +— No, dosyć… — przerwał książę. — Aby zaś ludy Azji wiedziały, że jestem łaskawy, przeznaczam, Kamo, pięć talentów na igrzyska na cześć Astoreth, a kosztowny puchar do jej świątyni. Dziś jeszcze odbierzesz to. + +Skinieniem głowy pożegnał kapłankę. + +Po jej wyjściu opanowała go nowa fala myśli: + +„Zaprawdę, przebiegli są Fenicjanie. Jeżeli ten mój żyjący wizerunek jest człowiekiem, mogą mi zrobić z niego wielki podarunek, a ja czyniłbym kiedyś cuda, o jakich bodaj że nie słyszano w Egipcie. Faraon mieszka w Memfis, a jednocześnie ukazuje się w Tebach albo w Tanis!… Faraon posuwa się z armią na Babilon, Asyryjczycy tam gromadzą główne siły, a jednocześnie — faraon z inną armią zdobywa Niniwę… Sądzę, że Asyryjczycy byliby bardzo zdumieni takim wypadkiem…” + +I znowu obudziła się w nim głucha nienawiść do potężnych Azjatów, i znowu widział swój triumfalny wóz, przejeżdżający pobojowisko pełne asyryjskich trupów i całe kosze odciętych rąk. + +Teraz wojna stała się dla jego duszy taką koniecznością jak chleb dla ciała. Bo nie tylko mógł przez nią zbogacić Egipt, napełnić skarb i zdobyć wiecznotrwałą sławę, ale jeszcze — mógł zaspokoić, dotychczas nieświadomy, dziś potężnie rozbudzony instynkt zniszczenia Asyrii. + +Dopóki nie zobaczył tych wojowników z kudłatymi brodami, nie myślał o nich. Ale dziś zawadzali mu. Było mu tak ciasno z nimi na świecie, że ktoś musiał ustąpić: oni albo on. + +Jaką rolę w obecnym jego nastroju odegrał Hiram i Kama? — z tego nie zdawał sobie sprawy. Czuł tylko, że musi mieć wojnę z Asyrią, jak ptak przelotny czuje, że w miesiącu Pachono musi odejść na północ. + +Namiętność wojny szybko ogarniała księcia. Mniej mówił, rzadziej uśmiechał się, przy ucztach siedział zamyślony, a zarazem coraz częściej przestawał z wojskiem i arystokracją. Widząc łaski, jakie namiestnik zlewał na tych, którzy noszą broń, szlachecka młodzież, a nawet ludzie starsi poczęli zaciągać się do pułków. Zwróciło to uwagę świętego Mentezufisa, który wysłał do Herhora list tej treści: + +„Od przybycia Asyryjczyków do Pi-Bast następca tronu jest rozgorączkowany, a jego dwór usposobiony bardzo wojowniczo. Piją i grają w kości jak poprzednio, ale wszyscy odrzucili cienkie szaty i peruki i bez względu na straszny upał chodzą w żołnierskich czepcach i kaftanach. + +Obawiam się, ażeby ta zbrojna gotowość nie obraziła dostojnego Sargona.” + +Na co Herhor natychmiast odpowiedział: + +„Nic nie szkodzi, że nasza zniewieściała szlachta polubiła wojskowość na czas przyjazdu Asyryjczyków, gdyż ci będą mieli o nas lepsze wyobrażenie. Najdostojniejszy namiestnik, widać oświecony przez bogów, odgadł, że właśnie teraz trzeba dzwonić mieczami, kiedy mamy u siebie posłów tak wojennego narodu. + +Jestem pewny, że to dzielne usposobienie naszej młodzieży da Sargonowi do myślenia i zrobi go miększym w układach.” + +Pierwszy raz, jak Egipt Egiptem, zdarzyło się, że młody książę oszukał czujność kapłanów. Co prawda stali za nim Fenicjanie i — wykradziona przez nich tajemnica traktatu z Asyrią, czego kapłani nawet nie podejrzewali. + +Najlepszą wreszcie maską następcy wobec kapłańskich dostojników była ruchliwość jego charakteru. Wszyscy pamiętali, jak łatwo w roku zeszłym przerzucił się od manewrów pod Pi-Bailos do cichego folwarku Sary i jak w ostatnich czasach kolejno zapalał się do uczt, zajęć administracyjnych, pobożności, aby znowu powrócić do uczt. Toteż, z wyjątkiem Tutmozisa, nikt by nie uwierzył, że ten zmienny młodzieniec posiada jakiś plan, jakieś hasło, do którego będzie dążył z niepokonanym uporem. + +Tym razem nawet nie trzeba było długo czekać na nowy dowód zmienności upodobań Ramzesa. + +Do Pi-Bast, pomimo upału, przyjechała Sara z całym dworem i synem. Była trochę mizerna, dziecko trochę niezdrowe czy zmęczone, ale oboje wyglądali bardzo ładnie. + +Książę był zachwycony. W najpiękniejszej części pałacowego ogrodu wyznaczył Sarze dom i prawie całe dni przesiadywał przy kolebce swego syna. + +Poszły w kąt uczty, manewry i posępne zamyślenia Ramzesa. Panowie z jego świty musieli pić i bawić się sami, bardzo prędko odpasali miecze i przebrali się w najwykwintniejsze szaty. Zmiana kostiumu była dla nich tym niezbędniejszą, że książę po kilku z nich prowadził do mieszkania Sary, aby pokazać im syna, swego syna. + +— Patrz, Tutmozisie — mówił raz do ulubieńca — jakie to piękne dziecko: istny płatek róży. No, i z tego ma kiedyś wyrosnąć człowiek, z tego drobiazgu!… I to różowe pisklę będzie kiedyś chodziło, rozmawiało, nawet uczyło się mądrości w kapłańskich szkołach… + +Czy ty widzisz jego ręczyny, Tutmozisie?… — wołał zachwycony Ramzes. — Zapamiętaj sobie te drobne ręce, ażebyś opowiedział o nich kiedyś, gdy mu daruję pułk i każę nosić za sobą mój topór… I to jest mój syn, mój syn rodzony!… + +Nic dziwnego, że gdy tak mówił pan, jego dworzanie martwili się, że nie mogą zostać niańkami, a nawet mamkami dziecka, które lubo nie miało żadnych praw dynastycznych, było jednak pierwszym synem przyszłego faraona. + +Lecz ta sielanka skończyła się bardzo prędko, gdyż — nie dogadzała interesom Fenicjan. + +Pewnego dnia dostojny Hiram przybył do pałacu z wielką świtą kupców, niewolników tudzież ubogich Egipcjan, którym dawał jałmużnę, i stanąwszy przed następcą rzekł: + +— Miłościwy panie nasz! Ażeby dać dowód, że serce twoje i dla nas Azjatów jest pełne łaski, darowałeś nam pięć talentów celem urządzenia igrzysk na cześć boskiej Astoreth. Wola twoja jest spełniona, igrzyska przygotowaliśmy, a teraz przychodzimy błagać cię, ażebyś raczył zaszczycić je swoją obecnością. + +To mówiąc, siwowłosy książę tyryjski uklęknął przed Ramzesem i na złotej tacy podał mu złoty klucz do loży cyrku. + +Ramzes chętnie zgodził się na zaprosiny, a święci kapłani Mefres i Mentezufis nic nie mieli przeciw temu, aby książę przyjął udział w uroczystości na cześć bogini Astoreth. + +— Przede wszystkim Astoreth — mówił dostojny Mefres do Mentezufisa — jest tym samym, co nasza Izyda tudzież Istar chaldejska. Po wtóre, jeżeli pozwoliliśmy Azjatom wybudować świątynię na naszej ziemi, wypada od czasu do czasu być uprzejmymi dla ich bogów. + +— Mamy nawet obowiązek zrobić małą grzeczność Fenicjanom po zawarciu takiego traktatu z Asyrią!… — wtrącił śmiejąc się dostojny Mentezufis. + +Cyrk, do którego namiestnik wraz z nomarchą i najprzedniejszymi oficerami udał się o godzinie czwartej po południu, był zbudowany w ogrodzie świątyni Astoreth. Składał się on z okrągłego placu, który otaczał parkan wysoki na dwu ludzi, zaś dokoła parkanu było mnóstwo lóż i ławek wznoszących się amfiteatralnie. Dachu budynek nie posiadał; natomiast nad lożami rozciągały się różnokolorowe płachty w formie motylich skrzydeł, które skrapiano pachnącą wodą i poruszano dla chłodzenia powietrza. + +Gdy namiestnik ukazał się w swej loży, zgromadzeni w cyrku Azjaci i Egipcjanie wydali wielki krzyk. Po czym zaczęło się przedstawienie procesją muzyków, śpiewaków i tancerek. + +Książę rozejrzał się. Miał po prawej ręce lożę Hirama i najznakomitszych Fenicjan, na lewo lożę fenickich kapłanów i kapłanek, między którymi Kama, zajmująca jedno z pierwszych miejsc, zwracała na siebie uwagę bogatym strojem i pięknością. Miała przezroczystą szatę ozdobioną różnokolorowymi haftami, złote bransolety na rękach i nogach, a na głowie przepaskę z kwiatem lotosu wyrobionym bardzo kunsztownie z drogich kamieni. + +Kama, oddawszy wraz z kolegami swymi głęboki ukłon księciu, zwróciła się do loży na lewo i zaczęła ożywioną rozmowę z cudzoziemcem o wspaniałej postawie i nieco szpakowatych włosach. Człowiek ten i jego towarzysze mieli brody i włosy zaplecione w mnóstwo warkoczyków. + +Ramzes, który przyszedł do cyrku prawie wprost z pokoju swego syna, był w wesołym usposobieniu. Lecz gdy zobaczył, że Kama rozmawia z jakimś obcym człowiekiem, spochmurniał. + +— Czy nie wiesz — zapytał Tutmozisa — co to za drab, do którego wdzięczy się kapłanka?… + +— To jest właśnie ów znakomity pielgrzym babiloński, dostojny Sargon. + +— Ależ to stary dziad! — rzekł książę. + +— Jest zapewne starszy od nas obu, ale to piękny człowiek. + +— Czyliż taki barbarzyńca może być pięknym!… — oburzył się namiestnik. — Jestem pewny, że śmierdzi łojem… + +Obaj umilkli: książę z gniewu, Tutmozis ze strachu, że ośmielił się pochwalić człowieka, który nie podoba się jego panu. + +Tymczasem na arenie widowisko szło za widowiskiem. Kolejno występowali gimnastycy, poskramiacze wężów, tancerze, kuglarze i błazny, wywołując okrzyki widzów. + +Ale namiestnik był chmurny. W jego duszy odżyły chwilowo uśpione namiętności: nienawiść do Asyryjczyków i zazdrość o Kamę. + +„Jak może — myślał — ta kobieta mizdrzyć się do człowieka starego, który w dodatku ma twarz koloru wyprawnej skóry, niespokojne czarne oczy i brodę capa…” + +Raz tylko książę zwrócił pilniejszą uwagę na arenę. + +Weszło kilku nagich Chaldejczyków. Najstarszy osadził w ziemi trzy krótkie włócznie ostrzami do góry i za pomocą ruchów rąk uśpił najmłodszego. Po czym inni wzięli go na ręce i położyli na włóczniach w ten sposób, że jedna podpierała mu głowę, druga krzyż, trzecia nogi. + +Śpiący był sztywny jak drewno. Wówczas starzec zrobił nad nim jeszcze kilka ruchów rękoma i — wysunął włócznię podpierającą nogi. Po chwili wyjął włócznię, na której leżały plecy, a nareszcie odtrącił tę, na której spoczywała głowa. + +I stało się, w jasny dzień, przy kilku tysiącach świadków, że śpiący Chaldejczyk unosił się poziomo w powietrzu, bez żadnej podpory, o parą łokci nad ziemią. Wreszcie starzec popchnął go ku ziemi i rozbudził. + +W cyrku panowało zdumienie; nikt nie śmiał krzyknąć ani klasnąć. Tylko z paru lóż rzucono kwiaty. + +Ramzes był także zdziwiony. Pochylił się do loży Hirama i szepnął staremu księciu: + +— A ten cud potrafilibyście zrobić w świątyni Astoreth? + +— Nie znam wszystkich tajemnic naszych kapłanów — odparł zmieszany — ale wiem, że Chaldejczycy są bardzo przebiegli… + +— Jednak wszyscy widzieliśmy, że ten młodzian wisiał w powietrzu. + +— Jeżeli nie rzucono na nas uroku — rzekł niechętnie Hiram i — stracił humor. + +Po krótkiej przerwie, w czasie której po lożach dostojników roznoszono świeże kwiaty, zimne wino i ciastka, rozpoczęła się najważniejsza część widowiska — walka byków. + +Przy odgłosie trąb, bębnów i fletów wprowadzono na arenę tęgiego byka z płachtą na głowie, ażeby nic nie widział. Po czym wbiegło kilku ludzi nagich, zbrojnych we włócznie i jeden z krótkim mieczem. + +Na znak dany przez księcia uciekli przewodnicy, a jeden ze zbrojnych zdarł bykowi płachtę. Zwierzę przez kilka chwil stało oszołomione, następnie poczęło uganiać się za włóczniarzami, którzy drażnili je kłuciem. + +Ta walka jałowa ciągnęła się kilkanaście minut. Ludzie dręczyli byka, a on zapieniony, oblany krwią stawał dęba i gonił po całej arenie swoich nieprzyjaciół, nie mogąc żadnego dosięgnąć. + +Wreszcie padł wśród śmiechu publiczności. + +Znudzony książę, zamiast na arenę, patrzył na lożę kapłanów fenickich. I widział, że Kama przesiadłszy się bliżej Sargona prowadziła z nim żywą rozmowę. Asyryjczyk pożerał ją wzrokiem, a ona uśmiechnięta i zawstydzona niekiedy szeptała z nim, pochylając się tak, że jej włosy mieszały się z kudłami barbarzyńcy, niekiedy odwracała się od niego z udanym gniewem. + +Ramzes uczuł ból w sercu. Pierwszy raz zdarzyło mu się, że jakaś kobieta innemu mężczyźnie przed nim dawała pierwszeństwo. W dodatku człowiekowi prawie staremu, Asyryjczykowi!… + +Tymczasem między publicznością rozległ się szmer. Na arenie człowiek uzbrojony mieczem kazał sobie przywiązać do piersi lewą rękę, inni obejrzeli swoje włócznie i — wprowadzono drugiego byka. + +Kiedy jeden zbrojny zerwał mu płachtę z oczu, byk obrócił się i obejrzał wkoło, jakby chcąc porachować przeciwników. A gdy zaczęli go kłuć, cofnął się pod parkan dla zabezpieczenia sobie tyłu. Potem zniżył głowę i spod oka śledził ruchy napastujących go ludzi. + +Początkowo zbrojni ostrożnie skradali się z boków, ażeby go ukłuć. Lecz gdy zwierzę wciąż stało nieporuszone, ośmielili się i zaczęli przebiegać mu przed oczyma coraz bliżej. + +Byk jeszcze bardziej pochylił głowę, lecz stał jak wkopany w ziemię. Publiczność zaczęła się śmiać, lecz nagle wesołość jej zamieniła się w okrzyk trwogi. Byk wypatrzył chwilę, ciężko podskoczył naprzód, trafił we włóczniarza i jednym uderzeniem rogów wyrzucił go do góry. + +Człowiek spadł na ziemię z pogruchotanymi kośćmi, a byk pocwałował na drugą stronę areny i znowu stanął w pozycji obronnej. + +Włóczniarze znowu go otoczyli i zaczęli drażnić, a przez ten czas wbiegli ma arenę słudzy cyrkowi, aby podnieść rannego, który jęczał. Byk, pomimo zdwojonych pchnięć włóczniami, stał bez ruchu; lecz gdy trzej słudzy wzięli na ramiona omdlałego bojownika, z szybkością wichru rzucił się na tę grupę, poprzewracał ich i zaczął straszliwie kopać nogami. + +Między publicznością powstał zamęt: kobiety płakały, mężczyźni klęli i rzucali na byka, czym kto miał pod ręką. Na arenę zaczęły padać kije, noże, nawet deski z ław. + +Wówczas przybiegł do rozjuszonego zwierzęcia człowiek z mieczem. Ale włóczniarze potracili głowy i nie wspierali go należycie, więc byk powalił go i zaczął ścigać innych. + +Stała się rzecz niesłychana dotychczas w cyrkach: na arenie leżało pięciu ludzi, inni, źle broniąc się, uciekali przed zwierzęciem, a publiczność ryczała z gniewu lub ze strachu. + +Wtem wszystko ucichło, widzowie powstali i wychylili się ze swych miejsc, przerażony Hiram zbladł i rozkrzyżował ręce… Na arenę, z lóż dostojników, wyskoczyli dwaj: książę Ramzes z dobytym mieczem i Sargon z krótką siekierką. + +Byk ze spuszczonym łbem i zadartym ogonem biegł wkoło areny wzniecając tuman kurzu. Pędził prosto na księcia, lecz jakby odepchnięty przez majestat królewskiego dziecięcia, wyminął Ramzesa, rzucił się na Sargona i — padł na miejscu. Zręczny a olbrzymio silny Asyryjczyk powalił go jednym uderzeniem toporka między oczy. + +Publiczność zawyła z radości i poczęła sypać kwiaty na Sargona i jego ofiarę. Ramzes tymczasem stał z wydobytym mieczem zdziwiony i rozgniewany, patrząc, jak Kama wydzierała swoim sąsiadom kwiaty i rzucała je na Asyryjczyka. + +Sargon obojętnie przyjmował objawy publicznego zachwytu. Trącił nogą byka, aby przekonać się, czy jeszcze żyje, a potem zbliżył się na parę kroków do księcia i coś przemówiwszy w swoim języku, ukłonił się z godnością wielkiego pana. + +Ramzesowi przed oczyma przesunęła się krwawa mgła: chętnie wbiłby miecz w piersi temu zwycięzcy. Ale opanował się, chwilę pomyślał i, zdjąwszy ze swej szyi złoty łańcuch, podał go Sargonowi. + +Asyryjczyk znowu skłonił się, pocałował łańcuch i włożył go sobie na szyję. A książę, z sinawymi rumieńcami na policzkach, skierował się do furtki, którą wchodzili na arenę aktorowie, i wśród okrzyków publiczności, głęboko upokorzony, opuścił cyrk. + + + +Rozdział IX + +Był już miesiąc Tot (koniec czerwca, początek lipca). W mieście Pi-Bast i jego okolicach zaczął zmniejszać się napływ ludności z powodu gorąca. Ale na dworze Ramzesa wciąż jeszcze bawiono się i rozpowiadano o wypadkach w cyrku. + +Dworzanie wychwalali odwagę księcia, niezręczni podziwiali siłę Sargona, kapłani z poważnymi minami szeptali, że jednak następca tronu nie powinien był mieszać się do walki z bykami. Od tego bowiem są inni ludzie, płatni i bynajmniej nie cieszący się publicznym szacunkiem. + +Ramzes albo nie słyszał tych rozmaitych zdań, albo nie zwracał na nie uwagi. W jego pamięci z widowiska utrwaliły się dwa epizody: Asyryjczyk wydarł mu zwycięstwo nad bykiem i — umizgał się do Kamy, która bardzo życzliwie przyjmowała jego zaloty! + +Ponieważ nie wypadało mu sprowadzać do siebie fenickiej kapłanki, więc pewnego dnia wysłał do niej list, w którym donosił, że chce ją zobaczyć, i pytał: kiedy go przyjmie? Przez tego samego posłańca Kama odpowiedziała, że będzie czekać na niego dziś wieczorem. + +Ledwie ukazały się gwiazdy, książę w największej tajemnicy, według swego przekonania, wysunął się z pałacu i poszedł. + +Ogród świątyni Astoreth był prawie pusty, szczególniej w okolicach otaczających dom kapłanki. Dom był cichy i paliło się w nim zaledwie parę światełek. + +Kiedy książę nieśmiało zapukał, kapłanka otworzyła mu sama. W ciemnym przysionku ucałowała mu ręce szepcząc, że umarłaby, gdyby wtedy, w cyrku, rozjuszone zwierzę zrobiło mu jaką krzywdę. + +— Ale teraz musisz być spokojna — odparł z gniewem następca — skoro ocalił mnie twój kochanek… + +Kiedy weszli do komnaty oświetlonej, książę spostrzegł, że Kama płacze. + +— Cóż to znaczy? — zapytał. + +— Odwróciło się ode mnie serce pana mego — rzekła. — A może i słusznie. + +Następca gorzko roześmiał się. + +— Więc już jesteś jego kochanką, czy dopiero masz nią zostać ty, święta dziewico?… + +— Kochanką?… nigdy!… Ale mogę zostać żoną tego strasznego człowieka. + +Ramzes zerwał się z siedzenia. + +— Śpię?… — zawołał — czy Set rzucił na mnie przekleństwo?… Ty, kapłanka, która pilnujesz ognia przy ołtarzu Astoreth i pod grozą śmierci musisz być dziewicą, ty wychodzisz za mąż?… Zaprawdę, fenickie kłamstwo gorsze jest, aniżeli opowiadają o nim ludzie!… + +— Posłuchaj mnie, panie — rzekła, ocierając łzy — i potęp, jeżeli zasłużyłam. Sargon chce mnie pojąć za żonę, za swoją pierwszą żonę. Według naszych ustaw, kapłanka, w bardzo wyjątkowych wypadkach, może zostać żoną, ale tylko mężczyzny pochodzącego ze krwi królewskiej. Sargon zaś jest powinowatym króla Assara… + +— I ty wyjdziesz za niego? + +— Jeżeli najwyższa rada kapłanów tyryjskich rozkaże mi, co pocznę?… — odparła, znowu zalewając się łzami. + +— A cóż tą radę może obchodzić Sargon? — spytał książę. + +— Podobno obchodzi ją bardzo wiele — mówiła z westchnieniem. — Fenicję mają podobno zabrać Asyryjczycy a Sargon ma zostać jej satrapą… + +— Tyś oszalała!… — zawołał książę. + +— Mówię, co wiem. Już w naszej świątyni po raz drugi zaczynają się modły o odwrócenie nieszczęścia od Fenicji… + +Pierwszy raz odprawiliśmy je, nimeś ty przyjechał do nas, panie… + +— Dlaczego znowu teraz?… + +— Bo podobno w tych dniach przybył do Egiptu chaldejski kapłan Istubar z listami, w których król Assar mianuje Sargona swoim posłem i pełnomocnikiem do zawarcia traktatu z wami o zabór Fenicji. + +— Ależ ja… — przerwał książę. + +Chciał powiedzieć: „nic nie wiem”, lecz wstrzymał się. Zaczął się śmiać i odparł: + +— Kamo, przysięgam ci na cześć mego ojca, że dopóki ja żyję, Asyria nie zabierze Fenicji. Czy to dość? + +— O panie!… panie!… — zawołała, upadając mu do nóg. + +— Więc chyba teraz nie zostaniesz żoną tego gbura? + +— Och!… — otrząsnęła się. — Czy możesz o to pytać? + +— I będziesz moją… — szepnął książę. + +— Zatem chcesz mojej śmierci?… — odparła przerażona. — Ha!… jeżeli tego chcesz, jestem gotowa… + +— Chcę, ażebyś żyła… — szeptał roznamiętniony. — Żyła, należąc do mnie… + +— To być nie może… + +— A najwyższa rada kapłanów tyryjskich?… + +— Może mnie tylko wydać za mąż… + +— Wszak wejdziesz do mego domu… + +— Gdybym weszła tam nie jako żona twoja — umrę… Ale jestem gotowa… nawet na to, aby nie ujrzeć jutrzejszego słońca… + +— Bądź spokojna — odpowiedział z powagą książę. — Kto posiadł moją łaskę, nie dozna krzywdy. + +Kama znowu uklękła przed nim. + +— Jak się to może stać?… — spytała, składając ręce. + +Ramzes był tak podniecony, tak już zapomniał o swoim stanowisku i obowiązkach, iż gotów był przyrzec kapłance małżeństwo. Powstrzymał go od tego kroku nie rozsądek, ale jakiś głuchy instynkt. + +— Jak to może być?… Jak to może być?… — szeptała Kama, pożerając go wzrokiem i całując jego nogi. + +Książę podniósł ją, posadził z daleka od siebie i odparł z uśmiechem: + +— Pytasz, jak to być może?… Zaraz cię objaśnię. Ostatnim moim nauczycielem, zanim doszedłem do pełnoletności, był pewien stary kapłan, który umiał na pamięć mnóstwo dziwnych historii z życia bogów, królów, kapłanów, nawet niskich urzędników i chłopów. + +Starzec ten, słynny z pobożności i cudów, nie wiem dlaczego, nie lubił kobiet, nawet obawiał się ich. Toteż najczęściej opisywał przewrotność kobiecą, a raz, aby dowieść mi, jak potężną macie władzę nad męskim rodzajem, opowiedział taką historię: + +Młody i ubogi pisarz, nie mający w torbie miedzianego utena, tylko jęczmienny placek, wędrował z Tebów do Dolnego Egiptu szukać zarobku. Mówiono mu, że w tej części państwa mieszkają najbogatsi panowie i kupcy i byle dobrze trafił, może znaleźć posadę, na której zrobi duży majątek. + +Szedł tedy brzegiem Nilu (za miejsce na statku nie miałby czym zapłacić) i myślał: + +„Jakże nieopatrznymi są ludzie, którzy odziedziczywszy po ojcach talent, dwa talenty, nawet dziesięć, zamiast rozmnożyć skarb, bądź za pomocą handlu towarami, bądź wypożyczania na wysokie procenta, marnują, nie wiadomo na co, swój majątek! Ja gdybym miał drachmę… No, drachma za mało… Ale gdybym miał talent albo lepiej kilka zagonów ziemi, zwiększałbym to z roku na rok, a pod koniec życia byłbym tak bogaty jak najbogatszy nomarcha. + +Lecz co począć!… — mówił z westchnieniem. — Bogowie snadź opiekują się tylko głupimi; mnie zaś napełnia mądrość od peruki do bosych pięt. A jeżeli i w moim sercu kryje się jakieś ziarno głupstwa, to chyba pod tym jednym względem, że zaprawdę! nie umiałbym strwonić fortuny, a nawet nie wiedziałbym: jak zabrać się do spełnienia podobnie bezbożnego czynu?” + +Tak medytując, ubogi pisarz mijał lepiankę, przed którą siedział jakiś człowiek niemłody i niestary z bardzo bystrym spojrzeniem, które sięgało aż do głębi serca. Pisarz, mądry jak bocian, zaraz zmiarkował, że to musi być któryś z bogów, i skłoniwszy się, rzekł: + +— Pozdrawiam cię, czcigodny właścicielu tego pięknego domu, i martwię się, że nie posiadam wina ani mięsa, aby podzielić je z tobą na znak, że cię szanuję i że wszystko, co mam, należy do ciebie. + +Amonowi (on to był w ludzkiej postaci) podobała się uprzejmość młodego pisarza. Popatrzył więc na niego i spytał: + +— O czym myślałeś, idąc tutaj? Widzę bowiem mądrość na twoim czole, a należę do tych, którzy, jak kuropatwa pszenicę, zbierają słowa prawdy. + +Pisarz westchnął. + +— Myślałem — mówił — o mojej nędzy i o tych lekkomyślnych bogaczach, którzy nie wiadomo na co i jakim sposobem trwonią majątki. + +— A ty byś nie strwonił? — zapytał bóg, wciąż mający na sobie ludzką figurę. + +— Spojrzyj na mnie, panie — rzekł pisarz. — Mam dziurawą płachtę i zgubiłem w drodze sandały, ale papirus i kałamarz ciągle noszę ze sobą jak własne serce. Albowiem wstając i kładąc się spać powtarzam, że lepszą jest uboga mądrość niż głupie bogactwo. + +Jeżeli więc jestem taki, jeżeli umiem wysłowić się dwoma pismami i wykonać najzawilszy rachunek, jeżeli znam wszystkie rośliny i wszystkie zwierzęta, jakie tylko są pod niebem, to — czy możesz sądzić, abym ja, który posiadam taką mądrość, był zdolny do zmarnowania majątku? + +Bożek zamyślił się i rzekł: + +— Wymowa twoja płynie wartko jak Nil pod Memfisem, lecz jeżeli naprawdę jesteś tak mądry, to napisz mi dwoma sposobami: Amon. + +Pisarz wydobył kałamarz, pędzel i w niedługim czasie na drzwiach lepianki napisał dwoma sposobami: Amon, tak wyraźnie, że nawet nieme stworzenia zatrzymywały się, aby złożyć hołd Panu. + +Bożek był kontent i dodał: + +— Jeżeli jesteś równie biegły w rachunkach jak w piśmiennictwie, to wyrachuj mi następującą sprawę handlową. Gdy za jedną kuropatwę dają mi cztery kurze jaja, to za siedem kuropatw ile powinni dać kurzych jaj? + +Pisarz zebrał kamyki, układał je w rozmaite szeregi i nim słońce zaszło, odpowiedział, że za siedem kuropatw należy się — dwadzieścia osiem jaj kurzych. + +Wszechmocny Amon aż uśmiechnął się, że widzi przed sobą mędrca tak niepospolitej miary, więc rzekł: + +— Poznaję, żeś mówił prawdę o swojej mądrości. Jeżeli zaś okażesz się równie wytrwałym w cnocie, uczynię tak, że będziesz do końca życia szczęśliwym, a po śmierci synowie twoi umieszczą twój cień w pięknym grobowcu. A teraz powiedz: jakiego chcesz bogactwa, którego byś nie tylko nie strwonił, ale jeszcze pomnożył? + +Pisarz upadł do nóg miłosiernemu bóstwu i odparł: + +— Gdybym choć posiadał tę lepiankę i ze cztery miary gruntu, byłbym bogaty. + +— Dobrze — mówi bóg — ale pierwej rozejrzyj się, czy ci to wystarczy. + +Zaprowadził go do chaty i prawił: + +— Masz tu cztery czepce i fartuszki, dwie płachty na niepogodę i dwie pary sandałów. Tu masz ognisko, tu ławę, na której można sypiać, stępę do tłuczenia pszenicy i dzieżę do ciasta… + +— A to co jest? — zapytał pisarz, wskazując na jakąś figurę okrytą płótnem. + +— Otóż to jedno jest — odparł bóg — czego nie powinieneś dotykać, bo stracisz cały majątek. + +— Aj!… — krzyknął pisarz. — Może to sobie stać przez tysiąc lat i nie zaczepię go… Za pozwoleniem waszej czci: co to za folwark widać tam?… + +I wychylił się przez okno lepianki. + +— Mądrze powiedziałeś — rzekł Amon. — Jest to bowiem folwark, i nawet piękny. Ma obszerny dom, pięćdziesiąt miar gruntu, kilkanaście sztuk bydła i dziesięciu niewolników. Gdybyś wolał posiadać tamten folwark… + +Pisarz upadł do nóg bogu. + +— Jestże — spytał — taki człowiek pod słońcem, który zamiast jęczmiennego placka nie wolałby bułki pszennej?… + +Usłyszawszy to, Amon wymówił zaklęcie, i w tejże chwili obaj znaleźli się w okazałym domu folwarcznym. + +— Masz tu — mówił bóg — rzeźbione łoże, pięć stolików i dziesięć krzeseł. Masz tu haftowane szaty, stągwie i szklanki na wino, masz tu oliwną lampę i lektykę… + +— A to co jest? — zapytał pisarz, wskazując na figurę, która stała w kącie okryta muślinem. + +— Tego jednego — odparł bóg — nie zaczepiaj, bo stracisz cały majątek. + +— Choćbym dziesięć tysięcy lat żył — zawołał pisarz — nie tknę tej rzeczy!… Uważam bowiem, że po mądrości najlepszym jest bogactwo. + +— Ale co to tam widać? — spytał po chwili, wskazując na ogromny pałac w ogrodzie. + +— To są dobra książęce — odparł bóg. — Jest pałac, pięćset miar ziemi, stu niewolników i paręset sztuk bydła. Wielki to majątek, lecz jeżeli sądzisz, że podoła mu twoja mądrość… + +Pisarz znowu upadł do nóg Amonowi, zalewając się łzami radości. + +— O panie!… — wołał. — A gdzie jest taki szaleniec, który zamiast kubka piwa nie wolałby kadzi wina? + +— Słowa twoje godne są mędrca, który rozwiązuje najtrudniejsze rachunki — rzekł Amon. + +Wymówił wielkie słowa zaklęcia i obaj z pisarzem znaleźli się w pałacu. + +— Masz tu — mówił dobry bóg — salę jadalną, w niej złocone kanapy i krzesła tudzież stoliki wykładane różnokolorowym drzewem. Pod spodem jest kuchnia dla pięciu kucharzy, spiżarnia, gdzie znajdziesz wszelkie mięsiwo, ryby i ciasta, wreszcie piwnica z najdoskonalszym winem. Masz tu sypialnię z ruchomym dachem, którym twoi niewolnicy będą chłodzili cię podczas snu. Zwracam twoją uwagę na łoże, które jest z cedrowego drzewa i opiera się na czterech lwich łapach, kunsztownie odlanych z brązu. Masz tu szatnię pełną lnianych i wełnianych szat; zaś w skrzyniach znajdziesz pierścienie, łańcuchy i bransolety… + +— A to co jest?… — zapytał nagle pisarz wskazując na figurę, okrytą welonem haftowanym złotymi i purpurowymi nićmi. + +— Toć jest właśnie, czego najbardziej strzec się powinieneś — odparł bóg. — Jeżeli tego dotkniesz, twój ogromny majątek przepadnie. A zaprawdę mówię ci, że niewiele jest podobnych dóbr w Egipcie. Muszę ci bowiem dodać, że w skarbcu leży dziesięć talentów złotem i drogimi kamieniami. + +— Władco mój!… — krzyknął pisarz. — Pozwól, ażeby w tym pałacu na pierwszym miejscu stanął twój święty posąg, przed którym trzy razy dziennie paliłbym wonności… + +— Ale tamtego unikaj! — odparł Amon, wskazując na figurę okrytą welonem. + +— Chyba straciłbym rozum i byłbym gorszy od dzikiej świni, dla której wino znaczy tyle co pomyje — rzekł pisarz. — Niech ta figura w welonie pokutuje tu sto tysięcy lat, a nie dotknę jej, jeżeli taka twoja wola… + +— Pamiętaj, że straciłbyś wszystko!… — zawołał bóg i zniknął. + +Uszczęśliwiony pisarz zaczął chodzić po swoim pałacu i wyglądać oknami. Obejrzał skarbiec i zważył w rękach złoto: było ciężkie; przypatrzył się drogim kamieniom — były prawdziwe. Kazał sobie podać jedzenie: natychmiast wbiegli niewolnicy, wykąpali go, ogolili i ubrali w cienkie szaty. + +Najadł się i napił jak nigdy: jego głód bowiem łączył się z doskonałością potraw w jeden smak przedziwny. Zapalił wonności przed posągiem Amona i ubrał go w świeże kwiaty. Później siadł w oknie. + +Na dziedzińcu rżało parę koni zaprzęgniętych do rzeźbionego wozu. W innym miejscu gromada ludzi z włóczniami i sieciami uspakajała niesforne psy myśliwskie rwące się do polowania. Przed spichrzem jeden pisarz odbierał ziarno od rolników, przed oborą drugi pisarz przyjmował rachunek od dozorcy pastuchów. + +W dali widać było gaj oliwny, wysokie wzgórze zarośnięte winogradem, łany pszenicy, a po wszystkich polach gęsto rozsadzone palmy daktylonośne. + +„Zaiste! — rzekł — do siebie — jestem dziś bogaty tak właśnie, jak mi się należało. I jedno dziwi mnie, że tyle lat mogłem wytrzymać w upodleniu i nędzy! Muszę też wyznać — ciągnął w duchu — że nie wiem, czy potrafię zwiększyć ten ogromny majątek, bo i nie potrzebuję więcej, i nie będę miał czasu uganiać się za spekulacjami.” + +Zaczęło mu jednak nudzić się w pokojach, więc obejrzał ogród, objechał pola, porozmawiał ze sługami, którzy padali przed nim na brzuchy, choć byli tak ubrani, że on wczoraj jeszcze uważałby sobie za zaszczyt całować ich ręce. Lecz że i tam było mu nudno, więc wrócił do pałacu i przypatrywał się zapasom swojej spiżarni i piwnicy tudzież sprzętom w komnatach. + +„Ładne to — mówił do siebie — ale piękniejsze byłyby sprzęty z samego złota, a dzbany z drogich kamieni.” + +Oczy jego machinalnie zwróciły się w ten kąt, gdzie stała figura okryta haftowanym welonem i — wzdychała. + +„Wzdychaj sobie, wzdychaj!” — myślał, biorąc kadzielnicę, aby spalić wonności przed posągiem Amona. + +„Dobry to bóg — myślał — który ocenia przymioty mędrców, nawet bosych, i wymierza im sprawiedliwość. Jaki on mi dał piękny majątek!… No, prawda, że i ja go uczciłem, wypisując podwójnym pismem imię Amon — na drzwiach tej chałupy. Albo jak ja mu to pięknie wyrachowałem: ile dostanie kurzych jaj za siedem kuropatw? Mieli słuszność moi mistrze twierdząc, że mądrość nawet bogom otwiera usta.” + +Spojrzał znowu w kąt. Postać okryta welonem znowu westchnęła. + +„Ciekawy jestem — mówił do siebie pisarz — dlaczego mój przyjaciel Amon zabronił mi dotykać tej oto sztuczki, co tam stoi w kącie? No, za taki majątek miał prawo nakładać mi warunki; chociaż ja nic podobnego nie zrobiłbym mu. Bo jeżeli cały ten pałac jest moją własnością, jeżeli wszystkiego, co tu jest, mogę używać, dlaczego tamtej rzeczy nie miałbym nawet dotknąć?… + +Tak się mówi: nie wolno dotykać! Wolno wreszcie zobaczyć…” + +Zbliżył się do figury, zdjął ostrożnie welon, patrzy… jest coś bardzo ładnego. Niby piękny młody chłopiec, ale nie chłopiec… Ma włosy długie do kolan, drobne rysy i pełne słodyczy spojrzenie. + +— Co ty jesteś? — mówi do figury. + +— Ja jestem kobieta — odpowiada mu postać głosem tak cienkim, że wniknął mu w serce jak sztylet fenicki. + +„Kobieta?… — myśli pisarz. — Tego mnie nie uczono w kapłańskiej szkole.” — Kobieta?… — powtórzył. — A co masz o tutaj?… + +— To moje oczy. + +— Oczy?… Cóż ty zobaczysz takimi oczami, które od lada światła mogą się rozpłynąć. + +— Bo moje oczy nie są do tego, żebym ja nimi patrzyła, tylko żebyś ty w nie patrzył — odpowiedziała figura. + +„Dziwne oczy!” — rzekł do siebie pisarz, chodząc po pokoju. + +Znowu przystanął przed postacią i zapytał: + +— A to co masz? + +— To moje usta. + +— Przez bogi! umrzesz z głodu — zawołał — bo tak małymi ustami najeść się nie można… + +— One też nie są do jedzenia — odparła figura — tylko żebyś ty je całował. + +— Całował? — powtórzył pisarz. — I tego nie uczono mnie w kapłańskiej szkole… A to o… co to masz? + +— To moje rączki. + +— Rączki?… Dobrześ nie powiedziała, że to ręce, bo takimi rękoma nic byś zrobić nie potrafiła, nawet udoić owcy. + +— Moje rączki nie są do roboty. + +— Tylko do czego? — zdziwił się pisarz, rozstawiając jej palce… + +(Jak ja twoje, Kamo — rzekł następca, pieszcząc drobną rączkę kapłanki.) + +— Tylko do czego są takie ręce? — pytał pisarz figury. + +— Ażebym nimi ciebie obejmowała za szyję. + +— Chcesz mówić: za kark?… — wrzasnął przerażony pisarz, którego kapłani zawsze chwytali za kark, gdy miał otrzymać plagi. + +— Nie za kark — rzekła postać — tylko o tak… + +I objęła go — ciągnął książę — rękoma za szyję, o tak… (Tu otoczył się rękoma kapłanki.) — I przytuliła go do swej piersi o tak, o… (Tu przytulił się do Kamy.) + +— Panie, co robisz?… — szepnęła Kama. — Wszakże to śmierć moja… + +— Bądź spokojna — odparł książę — ja ci tylko pokazuję, co tamta postać robiła z pisarzem… + +…Wtem zadrżała ziemia, pałac zniknął, znikły psy, konie i niewolnicy. Wzgórze pokryte winogradem zmieniło się w opokę, drzewa oliwne w cierń, a pszenica w piasek… + +Pisarz, gdy ocknął się w objęciach kochanki, zrozumiał, że jest takim nędzarzem, jakim był wczoraj na gościńcu. Ale nie żałował swoich bogactw, ponieważ miał kobietę, która kochała go i pieściła! + +— Więc wszystko znikło, a ona nie znikła!… — zawołała naiwnie Kama. + +— Litościwy Amon zostawił mu ją na pociechę — rzekł książę. + +— O, to Amon był tylko dla pisarza litościwym — odparła Kama. — Ale co ma znaczyć ta historia? + +— Zgadnij. Wreszcie słyszałaś, czego biedny pisarz wyrzekł się za pocałunek kobiety… + +— Ale tronu nie wyrzekłby się! — przerwała kapłanka. + +— Kto wie?… gdyby go bardzo o to poproszono — szeptał namiętnie Ramzes. + +— O nie!… — zawołała Kama, wydzierając mu się z objęć. — Tronu niech się nie wyrzeka, bo w takim razie cóż by zostało z jego obietnic dla Fenicji… + +Oboje spojrzeli sobie w oczy długo… długo… W tej chwili książę uczuł niby ranę w sercu i niby że z tej rany uciekło mu jakieś uczucie. Nie namiętność, bo namiętność została, ale — szacunek i wiara w Kamę. + +„Dziwne te Fenicjanki — pomyślał następca — można za nimi szaleć, lecz niepodobna im ufać…” + +Uczuł się znużonym i pożegnał Kamę. Spojrzał po komnacie, jakby trudno mu było rozstać się z nią, i odchodząc, rzekł do siebie: + +„A jednak ty zostaniesz moją i bogowie feniccy nie zabiją cię, jeżeli dbają o swoje świątynie i kapłanów.” + +Ledwie Ramzes opuścił willę Kamy, do pokoju kapłanki wpadł młody Grek, uderzająco piękny i uderzająco podobny do egipskiego księcia. Na jego twarzy malowała się wściekłość. + +— Lykon!… — zawołała przerażona Kama. — Co tu robisz?… + +— Podła gadzino!… — odparł Grek dźwięcznym głosem. — Jeszcze miesiąc nie upłynął od wieczora, kiedy przysięgłaś, że mnie kochasz, że uciekniesz ze mną do Grecji, a już drugiemu kochankowi rzucasz się na szyję… Czy pomarli bogowie, czy uciekła od nich sprawiedliwość?… + +— Szalony zazdrośniku — przerwała kapłanka — ty mnie zabijesz… + +— Z pewnością, że ja cię zabiję, nie twoja skamieniała bogini… Tymi rękoma — wołał, wyciągając ręce jak szpony — uduszę cię, gdybyś została kochanką… + +— Czyją?… + +— Alboż ja wiem!… Zapewne obu: tego starego Asyryjczyka i tego książątka, któremu kamieniem łeb rozwalę, jeżeli będzie się tu włóczył… Książę!… ma wszystkie niewiasty z całego Egiptu i… jeszcze mu się zachciewa cudzych kapłanek… Kapłanki są dla kapłanów, nie dla obcych… + +Kama odzyskała już zimną krew. + +— A ty nie jesteś dla nas obcy? — rzekła wyniośle. + +— Żmijo!… — wybuchnął Grek powtórnie. — Ja nie mogę być obcym dla was, gdy dar mego głosu, którym ozdobili mnie bogowie, obracam na służbę waszym bogom… A ileż to razy za pomocą mej postaci oszukiwaliście głupich Azjatów, że następca egipskiego tronu potajemnie wyznaje waszą wiarę?… + +— Cicho!… cicho!… — zasyczała kapłanka, zamykając mu ręką usta. + +Coś w jej dotknięciu musiało być czarującego, gdyż Grek uspokoił się i począł mówić ciszej: + +— Słuchaj, Kama. W tych czasach przypłynie do Zatoki Sebenickiej grecki statek prowadzony przez mego brata. Postarajże się, aby cię arcykapłan wysłał do Pi-Uto, skąd uciekniemy nareszcie do północnej Grecji, w takie miejsce, które jeszcze nie widziało Fenicjan… + +— Zobaczy ich, jeśli ja się tam skryję — przerwała kapłanka. + +— Gdyby tobie włos spadł — szeptał rozwścieczony Grek — przysięgam, że Dagon… że wszyscy tutejsi Fenicjanie oddadzą głowy lub zdechną w kopalniach! Poznają oni, co może Grek… + +— A ja ci mówię — odparła tym samym głosem kapłanka — że dopóki nie zbiorę dwudziestu talentów, nie ruszę się stąd… A mam dopiero osiem… + +— Skądże weźmiesz resztę? + +— Dadzą mi Sargon i namiestnik. + +— Na Sargona zgoda, ale księcia nie chcę!… + +— Głupi Lykonie, czyli nie widzisz, dlaczego trochę podoba mi się ten młodzik?… Ciebie przypomina!… + +Grek zupełnie uspokoił się. + +— No, no!… — mruczał. — Rozumiem, że gdy kobieta ma do wyboru między następcą tronu i takim jak ja śpiewakiem, nie mam potrzeby lękać się… Ale jestem zazdrosny i gwałtowny, więc proszę cię, ażebyś go jak najmniej spoufalała do siebie. + +Ucałował ją, wymknął się z willi i zniknął w ciemnym ogrodzie. + +Kama wyciągnęła za nim zaciśniętą pięść. + +— Nikczemny pajacu!… — szepnęła — który zaledwie mógłbyś być u mnie śpiewającym niewolnikiem… + + + +Rozdział X + +Kiedy Ramzes przyszedł nazajutrz odwiedzić swego syna, znalazł Sarę rozpływającą się we łzach. Zapytał o powód. Z początku odpowiedziała, że nic jej nie jest, potem, że jej smutno, wreszcie — upadła do nóg Ramzesowi z wielkim płaczem. + +— Panie… panie mój!… — szeptała. — Wiem, że mnie już nie kochasz, ale przynajmniej siebie nie narażaj… + +— Kto powiedział, że cię już nie kocham? — spytał zdziwiony książę. + +— Masz przecie trzy nowe kobiety w swym domu… panny wielkich rodów… + +— A… więc o to chodzi… + +— I jeszcze narażasz się dla czwartej… dla przewrotnej Fenicjanki… + +Książę zmieszał się. Skąd Sara mogła dowiedzieć się o Kamie i odgadnąć, że jest przewrotna?… + +— Jak pył wciska się do skrzyni, tak niegodziwe wieści wpadają do najspokojniejszych domów — rzekł Ramzes. — Któż ci mówił o Fenicjance? + +— Czy ja wiem kto? Zła wróżba i serce moje. + +— Więc są nawet i wróżby?… + +— Straszne! Jedna stara kapłanka dowiedziała się, podobno z kryształowej kuli, że wszyscy zginiemy przez Fenicjan, a przynajmniej ja i… mój syn!… — wybuchnęła Sara. + +— I ty, która wierzysz w Jedynego, w Jehowę, ty lękasz się bajań jakiejś głupiej staruchy, a może intrygantki?… Gdzież twój wielki Bóg?… + +— Mój Bóg jest tylko moim, a tamci — twoimi, więc muszę ich szanować. + +— Zatem ta stara mówiła ci o Fenicjanach? — pytał Ramzes. + +— Ona wróżyła mi dawniej, jeszcze pod Memfisem, że powinnam wystrzegać się Fenicjanki — odparła Sara. — Ale dopiero tu wszyscy mówią o jakiejś kapłance fenickiej. Czy ja wiem, może tylko coś majaczy mi się w stroskanej głowie. Powiadali nawet, że gdyby nie jej uroki, nie skoczyłbyś, panie, wtedy do areny… Ach, gdyby cię byk zabił!… Jeszcze i teraz, kiedy myślę o nieszczęściu, jakie cię mogło spotkać, serce we mnie zastyga… + +— Śmiej się z tego, Saro — przerwał wesoło książę. — Kogo ja przygarnę do siebie, stoi tak wysoko, że go żaden strach nie powinien dosięgać… Tym mniej głupie wieści. + +— A nieszczęście? Czyliż jest dość wysoka góra, na którą nie doleciałby jego pocisk?… + +— Macierzyństwo zmęczyło cię, Saro — rzekł książę — a gorąco rozstraja twoje myśli, i dlatego frasujesz się bez powodu. Bądź spokojna i czuwaj nad moim synem. Człowiek — mówił w zamyśleniu — kimkolwiek on jest: Fenicjaninem czy Grekiem, może szkodzić tylko podobnym sobie istotom, ale nie nam, którzy jesteśmy bogami tego świata. + +— Co powiedziałeś o Greku?… Jaki Grek?… — spytała niespokojnie Sara. + +— Ja powiedziałem: Grek?… Nic o tym nie wiem. Może wymknął mi się podobny wyraz, a może ty przesłyszałaś się. + +Ucałował Sarę i swego syna i pożegnał ich. Ale nie odpędził niepokoju. + +„Raz trzeba sobie powiedzieć — myślał — że w Egipcie nie ukryje się żadna tajemnica. Mnie śledzą kapłani i moi dworzanie nawet wówczas, gdy są czy tylko udają pijanych, a nad Kamą czuwają wężowe źrenice Fenicjan. Jeżeli dotychczas nie ukryli jej przede mną, niewiele muszą dbać o jej cnotę. Zresztą wobec kogo?… Wobec mnie, któremu sami odsłonili oszustwa swojej świątyni!… Kama będzie należała do mnie… Zbyt wiele mają w tym interesu, ażeby chcieli ściągać mój gniew na siebie…” + +W parę dni przyszedł do księcia święty kapłan Mentezufis, pomocnik dostojnego Herhora w ministerium wojny. Ramzes patrząc na bladą twarz i spuszczone oczy proroka odgadł, że i ten już wie o Fenicjance, a może nawet, z kapłańskiego stanowiska, zechce mu robić wymówki. Ale Mentezufis tym razem nie dotknął sercowych spraw następcy. + +Przywitawszy księcia z urzędową miną, prorok usiadł na wskazanym miejscu i zaczął: + +— Z memfijskiego pałacu pana wieczności zawiadomiono mnie, że w tych czasach przyjechał do Pi-Bast wielki kapłan chaldejski Istubar, nadworny astrolog i doradca jego miłości króla Assara… + +Książę chciał podpowiedzieć Mentezufisowi cel przybycia Istubara, ale przygryzł wargi i zmilczał. + +— Zaś znakomity Istubar — ciągnął kapłan — przywiózł ze sobą dokumenta, na mocy których dostojny Sargon, powinowaty i satrapa jego miłości króla Assara, zostaje u nas posłem i pełnomocnikiem tegoż potężnego króla… + +Ramzes o mało nie wybuchnął śmiechem. Powaga, z jaką Mentezufis raczył odsłonić cząstkę tajemnic od dawna znanych księciu, napełniła go wesołością i — pogardą. + +„Więc ten kuglarz — myślał następca — nawet nie przeczuwa w sercu swoim, że ja znam wszystkie ich szalbierstwa?…” + +— Dostojny Sargon i czcigodny Istubar — mówił Mentezufis — udadzą się do Memfis ucałować nogi jego świątobliwości. Pierwej jednak wasza dostojność, jako namiestnik, raczysz przyjąć łaskawie obu tych dygnitarzy tudzież ich świtę. + +— Bardzo chętnie — odparł książę — a przy sposobności spytam ich: kiedy Asyria zapłaci nam zaległe daniny? + +— Wasza dostojność zrobiłbyś to? — rzekł kapłan, patrząc mu w oczy. + +— Przede wszystkim to!… Nasz skarb potrzebuje danin… + +Mentezufis nagle powstał z siedzenia i uroczystym choć zniżonym głosem rzekł: + +— Namiestniku pana naszego i rozdawcy życia: w imieniu jego świątobliwości zabraniam ci mówić z kimkolwiek o daninach, a nade wszystko z Sargonem, Istubarem i kimkolwiek z ich świty. + +Książę pobladł. + +— Kapłanie — rzekł również powstając — na jakiej zasadzie przemawiasz do mnie tonem zwierzchnika?… + +Mentezufis odchylił szatę i zdjął ze szyi łańcuszek, na którym był jeden z pierścieni faraona. + +Namiestnik obejrzał go, pobożnie ucałował i zwróciwszy kapłanowi, odparł: + +— Spełnię rozkazy jego świątobliwości, mego pana i ojca. + +Znowu obaj usiedli i książę zapytał kapłana: + +— Czy wasza dostojność nie mógłbyś mnie objaśnić: dlaczego Asyria nie ma nam płacić danin, które od razu wydobyłyby skarb państwa z kłopotów? + +— Bo my nie mamy sił zmusić Asyrii do płacenia nam danin — odparł zimno Mentezufis. — Mamy sto dwadzieścia tysięcy wojska, Asyria zaś około trzystu tysięcy. Mówię to waszej dostojności całkiem poufnie, jako wysokiemu urzędnikowi państwa. + +— Rozumiem. Ale dlaczego ministerium wojny, w którym służysz, zmniejszyło naszą waleczną armię o sześćdziesiąt tysięcy ludzi? + +— Ażeby dochody na dwór jego świątobliwości powiększyć o dwanaście tysięcy talentów — rzekł kapłan. + +— Aha!… Powiedzże mi, wasza dostojność — ciągnął książę — w jakim tedy celu jedzie Sargon do stóp faraona? + +— Nie wiem. + +— Aha!… Ale dlaczego ja nie mam wiedzieć, ja, następca tronu?… + +— Bo są tajemnice państwa, które zna zaledwie kilku dostojników… + +— I których mógłby nawet nie znać mój najczcigodniejszy ojciec?… + +— Z pewnością — odparł Mentezufis — że są rzeczy, o których mógłby nie wiedzieć nawet jego świątobliwość, gdyby nie posiadał najwyższych święceń kapłańskich. + +— Dziwna rzecz! — mówił książę po namyśle. — Egipt jest własnością faraona i mimo to mogą dziać się w państwie sprawy nie znane faraonowi?… Wytłumacz mi to, wasza dostojność. + +— Egipt jest przede wszystkim, a nawet jedynie i wyłącznie własnością Amona — rzekł kapłan. — Jest zatem konieczne, aby ci tylko znali najwyższe tajemnice, którym Amon objawia swoją wolę i plany. + +Książę słuchając doznawał takich uczuć, jakby go przewracano na łożu wybitym sztyletami i jeszcze podkładano ogień. + +Mentezufis chciał podnieść się, namiestnik zatrzymał go. + +— Jeszcze słowo — mówił łagodnie. — Jeżeli Egipt jest tak słabym, że nie wolno nawet wspomnieć o asyryjskich daninach… + +Zadyszał się. + +— …Jeżeli jest tak nędznym — ciągnął — to jakaż pewność, że nas nie napadną Asyryjczycy? + +— Od tego można zabezpieczyć się traktatami — odparł kapłan. + +Następca machnął ręką. + +— Nie ma traktatów dla słabych! — rzekł. — Nie zasłonią granic srebrne tablice zapisane ugodami, jeżeli za nimi nie staną włócznie i miecze. + +— A któż waszej dostojności powiedział, że u nas nie staną? + +— Ty sam. Sto dwadzieścia tysięcy ludzi muszą ustąpić przed trzystoma tysiącami. No, a gdyby Asyryjczycy raz do nas weszli, z Egiptu zostałaby pustynia… + +Mentezufisowi zapłonęły oczy. + +— Gdyby weszli do nas — zawołał — kości ich nigdy nie zobaczyłyby swej ziemi!… Uzbroilibyśmy całą szlachtę, pułki robotnicze, nawet przestępców z kopalń… Wydobylibyśmy skarby ze wszystkich świątyń… I spotkałaby się Asyria z pięciomaset tysiącami egipskich wojowników… + +Ramzes był zachwycony tym wybuchem patriotyzmu kapłana. Schwycił go za rękę i rzekł: + +— Więc jeżeli możemy mieć taką armię, dlaczego nie napadamy na Babilon?… Czyliż wielki wojownik Nitager nie błaga nas o to od kilku lat?… Czyliż jego świątobliwość nie niepokoi się wrzeniem Asyrii?… Gdy im pozwolimy zebrać siły, walka będzie trudniejsza, ale gdy rozpoczniemy sami… + +Kapłan przerwał mu. + +— Czy ty wiesz, książę — mówił — co to jest wojna, i to jeszcze taka wojna, do której trzeba iść przez pustynię? Kto zaręczy, że nim dotarlibyśmy do Eufratu, połowa naszej armii i tragarzy nie wyginęłaby z trudów? + +— Wyrównalibyśmy to jedną bitwą — wtrącił Ramzes. + +— Bitwa!… — powtórzył kapłan. — A czy wiesz, książę, co to jest bitwa?… + +— Spodziewam się! — odparł dumnie następca, uderzając w miecz. + +Mentezufis wzruszył ramionami. + +— A ja mówię ci, panie, że ty nie wiesz, co to jest bitwa. Owszem, masz nawet o niej całkiem fałszywe pojęcie z manewrów, na których zawsze bywałeś zwycięzcą, choć nieraz powinieneś być zwyciężonym… + +Książę spochmurniał. Kapłan wsunął rękę za swoją szatę i nagle spytał: + +— Zgadnij, wasza dostojność, co trzymam? + +— Co?… — powtórzył zdziwiony książę. + +— Zgadnij prędko i dobrze — nalegał kapłan — bo jeżeli omylisz się, zginą dwa twoje pułki… + +— Trzymasz pierścień — odparł rozweselony następca. + +Mentezufis otworzył rękę: był w niej kawałek papirusa. + +— A teraz co mam?… — spytał znowu kapłan. + +— Pierścień. + +— Otóż nie pierścień, tylko amulet boskiej Hator — rzekł kapłan. + +— Widzisz, panie — mówił dalej — to jest bitwa. W czasie bitwy los co chwila wyciąga do nas rękę i każe jak najśpieszniej odgadywać zamknięte w niej niespodzianki. Mylimy się lub zgadujemy, ale biada temu, kto częściej omylił się, aniżeli odgadł… A stokroć biada tym, przeciw komu los odwraca się i zmusza do omyłek!… + +— A jednak ja wierzę, ja czuję tu… — zawołał następca, bijąc się w piersi — że Asyria musi być zdeptana! + +— Oby przez usta twoje przemawiał bóg Amon — rzekł kapłan. — I tak jest — dodał — Asyria będzie poniżona, może nawet twoimi rękoma, panie, ale nie zaraz… nie zaraz… + +Mentezufis pożegnał go, książę został sam. W jego sercu i głowie huczało. + +„A więc miał słuszność Hiram, że oni nas oszukują — myślał Ramzes. — Teraz i ja już jestem pewny, że nasi kapłani zawarli z chaldejskimi jakąś umowę, którą jego świątobliwość będzie musiał zatwierdzić. Będzie musiał!… czy słyszano o podobnej potworności?… On, pan żyjącego i zachodniego świata, on musi podpisywać umowy wymyślone przez intrygantów!…” + +Tchu mu brakło. + +„Swoją drogą święty Mentezufis zdradził się. Więc to tak jest, że w razie potrzeby Egipt może wystawić półmilionową armię?… Nawet nie marzyłem o podobnej sile!… i oni myślą, że ja będę lękał się ich bajek o losie, który nam każe rozwiązywać zagadki… Niechbym miał tylko dwieście tysięcy wojska, wymusztrowanego jak nasze greckie i libijskie pułki, a podejmę się rozwiązać wszystkie zagadki na ziemi i niebie.” + +Zaś czcigodny prorok Mentezufis, wracając do swej celi, mówił w sobie: + +„Zapalona to głowa, kobieciarz, awanturnik, ale potężny charakter. Po słabym dzisiejszym faraonie bodaj że ten przypomni nam czasy Ramzesa Wielkiego. Za dziesięć lat złe gwiazdy odmienią się, on dojrzeje i skruszy Asyrię. Z Niniwy zostaną gruzy, święty Babilon odzyska należne dostojeństwo, a jeden najwyższy Bóg, Bóg egipskich i chaldejskich proroków, zapanuje od pustyni Libijskiej aż het do najświętszej rzeki Gangesu… + +Byle tylko nasz młodzik nie ośmieszył się nocnymi wędrówkami do kapłanki fenickiej!… Gdyby go zobaczono w ogrodzie Astoreth, lud mógłby myśleć, że następca tronu nakłania uszu do fenickiej wiary… A Dolnemu Egiptowi już niewiele potrzeba, aby wyprzeć się starych bogów… Cóż to za mieszanina narodów!…” + +W kilka dni później dostojny Sargon urzędownie zawiadomił księcia o swej roli asyryjskiego posła, oświadczył chęć powitania następcy tronu i prosił o orszak egipski, który by go odprowadził ze wszelkim bezpieczeństwem i honorami do stóp jego świątobliwości faraona. + +Książę zatrzymał się z odpowiedzią dwa dni i wyznaczył Sargonowi posłuchanie znowu po upływie dwu dni. Asyryjczyk, przywykły do wschodniej powolności w podróżach i interesach, wcale się tym nie martwił i nie marnował czasu. Pił od rana do wieczora, grał w kości z Hiramem i innymi azjatyckimi bogaczami, a w chwilach wolnych, podobnie jak Ramzes, wymykał się do Kamy. + +Tam, jako człowiek starszy i praktyczny, za każdą wizytą ofiarowywał kapłance bogate podarunki. Swoje zaś uczucia dla niej wyrażał w ten sposób: + +— Co ty, Kama, siedzisz w Pi-Bast i chudniesz? Dopókiś młoda, bawi cię służba przy ołtarzach bogini Astoreth; ale gdy się zestarzejesz, nędzna czeka cię dola. Obedrą z ciebie kosztowne szaty, na twoje miejsce przyjmą młodszą, a ty musisz zarabiać na garstkę prażonego jęczmienia wróżbami lub dozorowaniem położnic. + +Ja — ciągnął Sargon — gdyby bogowie za karę stworzyli mnie kobietą, wolałbym sam być położnicą aniżeli pielęgnować takowe. + +Dlatego mówię ci, jak człowiek mądry, rzuć świątynię i przystań do mego haremu. Dam za ciebie dziesięć talentów złotem, czterdzieści krów i sto mierzyc pszenicy. Kapłani z początku będą obawiali się kary bogów, ażeby więcej wyłudzić ode mnie. Ale że ja nie postąpię już ani drachmy, co najwyżej dorzucę kilka owieczek, więc odprawią uroczyste nabożeństwo i zaraz objawi się im niebieska Astoreth, która zwolni cię od ślubów, bylem jeszcze dorzucił złoty łańcuch albo puchar. + +Kama, słuchając tych poglądów, gryzła wargi ze śmiechu, a on ciągnął: + +— Gdy zaś pojedziesz ze mną do Niniwy, zostaniesz wielką panią. Dam ci pałac, konie, lektykę, służebne i niewolników. Przez jeden miesiąc więcej wylejesz na siebie wonności, aniżeli tu przez cały rok ofiarujecie ich bogini. + +A kto wie — kończył — może spodobasz się królowi Assarowi i on zechce cię wziąć do haremu? W takim razie i ty byłabyś szczęśliwsza, i ja odzyskałbym to, co wydam na ciebie. + +W dniu wyznaczonym na posłuchanie dla Sargona pod pałacem następcy tronu stanęły wojska egipskie i tłum ludu chciwego widowisk. + +Około południa, w czasie największego skwaru, ukazał się orszak asyryjski. Przodem szli uzbrojeni w miecze i kije policjanci, za nimi kilku nagich szybkobiegaczy i trzej konni. Byli to — trębacze i woźny. Na rogu każdej ulicy trębacze wygrywali sygnał, a po nich odzywał się wielkim głosem woźny: + +— Oto zbliża się poseł i pełnomocnik potężnego króla Assara, Sargon, powinowaty królewski, pan wielkich włości, zwycięzca w bitwach, rządca prowincji. Ludu, oddaj mu hołd należny, jako przyjacielowi jego świątobliwości władcy Egiptu!… + +Za trębaczami jechało kilkunastu kawalerzystów asyryjskich w spiczastych czapkach, w kurtkach i obcisłych spodniach. Ich kudłate a wytrwałe konie na łbach i piersiach miały mosiężne zbroje w rybią łuskę. + +Później szła piechota w kaskach i długich płaszczach do ziemi. Jeden oddziałek zbrojny był w ciężkie maczugi, następny w łuki, trzeci we włócznie i tarcze. Prócz tego każdy miał miecz i zbroję. + +Za żołnierstwem szły konie, wozy i lektyki Sargona otoczone służbą w szatach białych, czerwonych, zielonych… Potem ukazało się pięć słoni z lektykami na grzbietach: na jednym jechał Sargon, na drugim chaldejski kapłan Istubar. + +Pochód zamykali znowu piesi i konni żołnierze i przeraźliwa muzyka asyryjska, złożona z trąb, bębnów, blach i piskliwych fletów. + +Książę Ramzes w otoczeniu kapłanów, oficerów i szlachty, odzianej barwnie i bogato, czekał na posła w wielkiej sali audiencjonalnej, która była ze wszystkich stron otwarta. Następca był wesół, wiedząc, że Asyryjczycy niosą z sobą podarunki, które w oczach egipskiego ludu mogą uchodzić za wypłatę daniny. Ale gdy na dziedzińcu usłyszał ogromny głos woźnego wychwalający potęgę Sargona, książę spochmurniał. Gdy zaś doleciało go zdanie, że król Assar jest przyjacielem faraona, rozgniewał się. Nozdrza rozszerzyły mu się jak rozdrażnionemu bykowi, a w oczach zapłonęły iskry. Widząc to oficerowie i szlachta zaczęli robić groźne miny i poprawiać miecze. Święty Mentezufis spostrzegł ich nieukontentowanie i zawołał: + +— W imieniu jego świątobliwości rozkazuję szlachcie i oficerom, aby dostojnego Sargona przyjęli z szacunkiem, jaki należy się posłowi wielkiego króla!… + +Następca tronu zmarszczył brwi i począł niecierpliwie chodzić po estradzie, na której stał jego namiestnikowski fotel. Ale karni oficerowie i szlachta uciszyli się, wiedząc, że z Mentezufisem, pomocnikiem ministra wojny, nie ma żartów. + +Tymczasem na dziedzińcu ogromni, ciężko odziani żołnierze asyryjscy stanęli trzema szeregami naprzeciw półnagich i zwinnych żołnierzy egipskich. Obie strony patrzyły na siebie jak stado tygrysów na stado nosorożców. W sercu tych i tamtych tliła się starodawna nienawiść. Ale nad nienawiścią górowała komenda. + +W tej chwili wtoczyły się słonie, wrzasnęły trąby egipskie i asyryjskie, oba wojska w górę podniosły broń, lud upadł na twarz, a dygnitarze asyryjscy, Sargon i Istubar, zstąpili z lektyk na ziemię. + +W sali książę Ramzes zasiadł na wzniesionym fotelu pod baldachimem, a u wejścia ukazał się woźny. + +— Najdostojniejszy panie! — zwrócił się do następcy. — Poseł i pełnomocnik wielkiego króla Assara, znakomity Sargon i jego towarzysz, pobożny prorok Istubar, pragną powitać ciebie i złożyć cześć tobie, namiestnikowi i następcy faraona, który oby żył wiecznie!… + +— Poproś tych dostojników, ażeby weszli i ucieszyli serce moje swym widokiem — odparł książę. + +Ze szczękiem i brzękiem wszedł do sali Sargon, w długiej zielonej szacie, gęsto wyszytej złotem. Obok, w płaszczu śnieżnej białości, kroczył pobożny Istubar, a za nimi strojni panowie asyryjscy nieśli dary dla księcia. + +Sargon zbliżył się do podwyższenia i rzekł w języku asyryjskim, co natychmiast tłumacz powtórzył w egipskim: + +— Ja, Sargon, wódz, satrapa i powinowaty najpotężniejszego króla Assara, przychodzę pozdrowić cię, namiestniku najpotężniejszego faraona, i na znak wiecznej przyjaźni ofiarować ci dary… + +Następca oparł dłonie na kolanach i siedział nieporuszony jak posągi jego królewskich przodków. + +— Tłumaczu — rzekł Sargon — czy źle powtórzyłeś księciu moje uprzejme powitanie? + +Mentezufis stojący obok wzniesienia pochylił się ku Ramzesowi. + +— Panie — szepnął — dostojny Sargon czeka na łaskawą odpowiedź… + +— Więc mu odpowiedz — wybuchnął książę — iż nie rozumiem, na mocy jakiego prawa przemawia do mnie niby równy mi dostojeństwem?… + +Mentezufis zmieszał się, co jeszcze więcej rozgniewało księcia, któremu wargi zaczęły drżeć i znowu zapłonęły oczy. Ale Chaldejczyk Istubar, rozumiejąc po egipsku, rzekł prędko do Sargona: + +— Upadnijmy na twarze!… + +— Dlaczego ja mam padać na twarz? — spytał oburzony Sargon. + +— Upadnij, jeżeli nie chcesz stracić łaski naszego króla, a może i głowy… + +To powiedziawszy, Istubar legł na posadzce jak długi, a obok niego Sargon. + +— Dlaczego ja mam leżeć na moim brzuchu przed tym chłystkiem? — mruczał oburzony. + +— Bo to namiestnik — odparł Istubar. + +— A ja nie byłem namiestnikiem pana mego?… + +— Ale on będzie królem, a ty nim nie będziesz. + +— O co spierają się posłowie najpotężniejszego króla Assara? — zapytał już udobruchany książę tłumacza. + +— O to, czy mają waszej dostojności pokazać dary, przeznaczone dla faraona, czy tylko oddać przesłane dla was — odparł zręczny tłumacz. + +— Owszem, chcę widzieć dary dla mego świątobliwego ojca — rzekł książę — i pozwalam posłom wstać. + +Sargon podniósł się, czerwony z gniewu czy zmęczenia, i usiadł, podwinąwszy pod siebie nogi, na podłodze. + +— Nie wiedziałem — zawołał — że ja, krewny i pełnomocnik wielkiego Assara, będę musiał szatami moimi wycierać pył z posadzki egipskiego namiestnika!… + +Mentezufis, który umiał po asyryjsku, nie pytając Ramzesa, kazał natychmiast przynieść dwie ławki pokryte dywanami, na których wnet zasiedli: zadyszany Sargon i spokojny Istubar. + +Wysapawszy się, Sargon kazał podać wielki szklany puchar, stalowy miecz i przyprowadzić przed ganek dwa konie okryte złocistymi rzędami. A gdy spełniono jego rozkazy, podniósł się i z ukłonem rzekł do Ramzesa: + +— Pan mój, król Assar, przysyła ci, książę, parę cudnych koni, które oby nosiły cię tylko do zwycięstw. Przysyła kielich, z którego niech zawsze radość spływa ci do serca, i — miecz, jakiego nie znajdziesz poza zbrojownią najpotężniejszego władcy. + +Wydobył z pochwy dość długi miecz błyszczący niby srebro i począł zginać go w ręku. Miecz wygiął się jak łuk, a potem nagle wyprostował się. + +— Zaiste! cudna to broń… — rzekł Ramzes. + +— Jeżeli pozwolisz, namiestniku, okażę ci jeszcze inną jej zaletę — mówił Sargon, który, mogąc pochwalić się wyborną na owe czasy bronią asyryjską, zapomniał o gniewie. + +Na jego żądanie jeden z egipskich oficerów wydobył swój miecz spiżowy i trzymał go jak do ataku. Wtedy Sargon podniósł miecz stalowy, uderzył i odciął kawałek broni przeciwnika. + +W sali rozległ się szmer zdziwienia, a na twarz Ramzesa wystąpiły silne rumieńce. + +„Ten cudzoziemiec — myślał książę — odebrał mi byka w cyrku, chce ożenić się z Kamą i pokazuje mi broń, która kraje nasze miecze jak wióry!…” + +I jeszcze gorszą poczuł nienawiść do króla Assara, do wszystkich Asyryjczyków w ogóle, a do Sargona w szczególności. + +Mimo to usiłował panować nad sobą i z całą uprzejmością poprosił posła o pokazanie mu darów dla faraona. + +Wnet przyniesiono ogromne paki z wonnego drzewa, z których wyżsi urzędnicy asyryjscy wydobywali sztuki wzorzystych materii, puchary, dzbany, stalową broń, łuki z rogów koziorożca, złociste zbroje i puklerze wysadzane drogimi kamieniami. + +Najwspanialszym jednak darem był model pałacu króla Assara, wyrobiony ze srebra i złota. Wyglądał on jak cztery gmachy, coraz mniejsze, postawione jeden na drugim, z których każdy był otoczony gęsto kolumnami, a zamiast dachu posiadał taras. Każdego wejścia pilnowały lwy albo skrzydlate byki z ludzkimi głowami. Po obu stronach schodów stały posągi lenników króla niosących dary, po obu stronach mostu były rzeźbione konie w najrozmaitszych postawach. Sargon odsunął jedną ścianę modelu i ukazały się bogate pokoje zapełnione bezcennymi sprzętami. Szczególny zaś podziw obudziła sala audiencjonalna, gdzie znajdowały się figurki przedstawiające króla na wysokim tronie tudzież jego dworzan, żołnierzy i lenników składających hołdy. + +Cały model miał długość dwu ludzi, a wysokość prawie wzrostu człowieka. Egipcjanie szeptali, że ten jeden dar króla Assara wart był ze sto pięćdziesiąt talentów. + +Kiedy wyniesiono paki, namiestnik zaprosił obu posłów i ich orszak na ucztę, podczas której goście byli sowicie obdarowani. Ramzes tak daleko posunął swoją uprzejmość, że gdy Sargonowi podobała się jedna z kobiet następcy, książę darował ją posłowi, rozumie się za jej zgodą i przyzwoleniem jej matki. + +Był więc grzeczny i hojny, ale czoła swego nie rozchmurzył. A gdy Tutmozis zapytał go: czy nie piękny pałac ma król Assar? — książę odpowiedział: + +— Piękniejszymi wydałyby mi się jego gruzy na zgliszczach Niniwy… + +Asyryjczycy przy uczcie byli bardzo powściągliwi. Mimo obfitości wina pili mało i nie więcej wydawali okrzyków. Sargon ani razu nie wybuchnął hucznym śmiechem, jak to było w jego zwyczaju; przysłonił powiekami oczy, a w swym sercu głęboko rozmyślał. + +Tylko dwaj kapłani, Chaldejczyk Istubar i Egipcjanin Mentezufis byli spokojni jak ludzie, którym dana jest wiedza przyszłości i władza nad nią. + + + +Rozdział XI + +Po przyjęciu u namiestnika Sargon zatrzymał się jeszcze w Pi-Bast, czekając na listy faraona z Memfisu, a jednocześnie między oficerami i szlachtą zaczęły na nowo krążyć dziwaczne pogłoski. + +Fenicjanie opowiadali, pod największym rozumie się sekretem, że kapłani, nie wiadomo z jakiego powodu, nie tylko darowali Asyrii zaległe daniny, nie tylko uwolnili ją raz na zawsze od ich płacenia, ale nadto, ażeby ułatwić Asyryjczykom jakąś wojnę północną, zawarli z nimi traktat pokojowy na długie lata. + +— Faraon — mówili Fenicjanie — aż mocniej zachorował dowiedziawszy się o ustępstwach robionych barbarzyńcom. Książę Ramzes martwi się i chodzi smutny, lecz obaj muszą ulegać kapłanom, nie będąc pewni uczuć szlachty i wojska. + +To najwięcej oburzało egipską arystokrację. + +— Jak to — szeptali między sobą zadłużeni magnaci — więc dynastia już nam nie ufa?… Więc kapłani uwzięli się, ażeby zhańbić i zrujnować Egipt?… Bo przecie jasne jest, że jeżeli Asyria ma wojnę gdzieś na dalekiej północy, to właśnie teraz trzeba ją napaść i zdobytymi łupami podźwignąć zubożały skarb królewski i arystokrację… + +Ten i ów z młodych panów ośmielał się zapytywać następcy: co myśli o asyryjskich barbarzyńcach? Książę milczał, ale błysk jego oczu i zacięte usta dostatecznie wyrażały uczucia. + +— Oczywiście — szeptali panowie w dalszym ciągu — że dynastia jest opętana przez kapłanów, nie ufa szlachcie, Egiptowi zaś grożą wielkie nieszczęścia… + +Ciche gniewy prędko zamieniły się w ciche narady mające nawet pozór spisku. Ale choć bardzo wiele osób brało w tym udział, pewny siebie czy zaślepiony stan kapłański nic o nich nie wiedział, a Sargon, choć przeczuwał nienawiść, nie przywiązywał do niej wagi. + +Poznał on, że książę Ramzes jest mu niechętny, ale przypisywał to wypadkowi w cyrku, a więcej — zazdrości o Kamę. Ufny jednak w swoją poselską nietykalność, pił, ucztował i prawie co wieczór wymykał się do fenickiej kapłanki, która coraz łaskawiej przyjmowała jego zaloty i dary. + +Taki był nastrój kół najwyższych, gdy pewnej nocy wpadł do mieszkania Ramzesa święty Mentezufis i oświadczył, że natychmiast musi zobaczyć się z księciem. + +Dworzanie odpowiedzieli, że u księcia znajduje się jedna z jego kobiet, że więc nie śmią niepokoić swego pana. Lecz gdy Mentezufis coraz natarczywiej nalegał, wywołali następcę. + +Książę po chwili ukazał się, nawet nierozgniewany. + +— Cóż to — zapytał kapłana — czy mamy wojnę, że wasza cześć trudzisz się do mnie o tak późnej porze? + +Mentezufis pilnie przypatrzył się Ramzesowi i głęboko odetchnął. + +— Książę nie wychodziłeś cały wieczór? — zapytał. + +— Ani na krok. + +— Więc mogę dać na to kapłańskie przyrzeczenie? + +Następca zdziwił się. + +— Zdaje mi się — odparł dumnie — że twoje słowo już nie jest potrzebne, gdy ja dałem moje. Cóż to znaczy?… + +Wyszli do osobnego pokoju. + +— Czy wiesz, panie — mówił wzburzony kapłan — co zdarzyło się może przed godziną. Jego dostojność Sargona jacyś młodzieńcy napadli i obili kijami… + +— Jacy?… gdzie?… + +— Pod willą fenickiej kapłanki, nazwiskiem Kamy — ciągnął Mentezufis, pilnie śledząc fizjognomię następcy. + +— Odważne chłopaki! — odparł książę, wzruszając ramionami. — Napadać takiego siłacza!… Przypuszczam, że musiała tam pęknąć niejedna kość. + +— Ale napadać posła… Uważ, dostojny panie, posła, którego osłania majestat Asyrii i Egiptu… — mówił kapłan. + +— Ho! ho!… — roześmiał się książę. — Więc król Assar wysyła swoich posłów nawet do fenickich tancerek?… + +Mentezufis stropił się. Nagle uderzył się w czoło i zawołał również ze śmiechem: + +— Patrz, książę, jaki ze mnie prostak, nieoswojony z politycznymi ceremoniami. Wszakże ja zapomniałem, że Sargon włóczący się po nocach około domu podejrzanej kobiety nie jest posłem, ale zwyczajnym człowiekiem!… + +Lecz po chwili dodał: + +— W każdym razie niedobrze się stało… Sargon może nabrać do nas niechęci… + +— Kapłanie!… kapłanie!… — zawołał książę, kiwając głową. — Ty zapominasz daleko ważniejszej rzeczy, iż Egipt nie potrzebuje ani lękać się, ani nawet dbać o dobre lub złe usposobienie dla niego nie tylko Sargona, ale nawet króla Assara… + +Mentezufis był tak zmieszany trafnością uwag królewskiego młodzieńca, że zamiast odpowiedzieć kłaniał się mrucząc: + +— Bogowie obdarzyli cię, książę, mądrością arcykapłanów… niechaj imię ich będzie błogosławione!… Już chciałem wydać rozkazy, aby poszukano i osądzono tych młodych awanturników; lecz teraz wolę zasięgnąć twojej rady, bo jesteś mędrcem nad mędrce. + +Powiedz zatem, panie, co mamy począć z Sargonem i tymi zuchwalcami?… + +— Przede wszystkim zaczekać do jutra — odparł następca. — Jako kapłan, wiesz najlepiej, że boski sen często przynosi dobre rady. + +— A jeżeli i do jutra nic nie obmyślę? — pytał Mentezufis. + +— W każdym razie ja odwiedzę Sargona i postaram się zatrzeć w jego pamięci ten drobny wypadek. + +Kapłan pożegnał Ramzesa z oznakami czci. Zaś wracając do siebie, myślał: + +„Serce dam sobie wydrzeć z piersi, że do tego nie należał książę: ani sam bił, ani namawiał, a nawet nie wiedział o wypadku. Kto tak chłodno i trafnie sądzi sprawę, nie może być współwinnym. A w takim razie mogę zacząć śledztwo i jeżeli nie ułagodzimy kudłatego barbarzyńcy, oddam zawadiaków pod sąd. Piękny traktat przyjaźni między dwoma państwami, który zaczyna się sponiewieraniem posła!…” + +Nazajutrz wspaniały Sargon do południa leżał na wojłokowym posłaniu, co wreszcie zdarzało mu się dosyć często, bo po każdej pijatyce. Obok niego, na niskiej sofie siedział pobożny Istubar, z oczyma utkwionymi w sufit, szepcząc modlitwy. + +— Istubarze — westchnął dostojnik — czy jesteś pewny, że nikt z naszego dworu nie wie o moim nieszczęściu? + +— Któż może wiedzieć, jeżeli cię nikt nie widział? + +— Ale Egipcjanie!… — jęknął Sargon. + +— Z Egipcjan wie o tym Mentezufis i książę, no i ci szaleńcy, którzy zapewne długo będą pamiętali twoje pięści. + +— Może trochę… może!… Ale zdaje mi się, że był między nimi następca i ma nos rozbity, jeżeli nie złamany… + +— Następca ma cały nos i on tam nie był, zapewniam cię. + +— W takim razie — wzdychał Sargon — powinien książę kilku z nich wbić na pal. Przecieżem ja poseł!… ciało moje jest święte… + +— A ja mówię ci — radził Istubar — wyrzuć złość z serca twego i nawet nie skarż się. Bo gdy hultaje pójdą pod sąd, cały świat dowie się, że poseł najdostojniejszego króla Assara wdaje się z Fenicjanami, a co gorsza, odwiedza ich samotny wśród nocy. Co zaś odpowiesz, gdy twój śmiertelny wróg, kanclerz Lik-Bagus zapyta cię: „Sargonie, z jakimiż to widywałeś się Fenicjanami i o czym mówiłeś z nimi pod ich świątynią wśród nocy?…” + +Sargon wzdychał, jeżeli można wzdychaniem nazwać odgłosy podobne do mruczenia lwa. + +Wtem wpadł jeden z oficerów asyryjskich. Uklęknął, uderzył czołem o podłogę i rzekł do Sargona: + +— Światło źrenic pana naszego!… Przed gankiem pełno magnatów i dostojników egipskich, a na ich czele sam następca tronu… Chce tu wejść, widocznie z zamiarem złożenia ci hołdu… + +Lecz, nim Sargon zdążył wydać polecenie, we drzwiach komnaty ukazał się książę. Odepchnął olbrzymiego Asyryjczyka, który trzymał wartę, i szybko zbliżył się do wojłoków, kędy zmieszany poseł, szeroko otworzywszy oczy, nie wiedział, co robić ze sobą: uciec nago do innej izby czy schować się pod pościel? + +Na progu stało kilku oficerów asyryjskich, zdumionych wtargnięciem następcy wbrew wszelkiej etykiecie. Ale Istubar dał im znak i znikli za kotarą. + +Książę był sam; zostawił świtę na dziedzińcu. + +— Bądź pozdrowiony — rzekł — pośle wielkiego króla i gościu faraona. Przyszedłem odwiedzić cię i spytać: czy nie masz jakich potrzeb? Jeżeli zaś pozwoli ci czas i ochota, chcę, ażebyś w moim towarzystwie, na koniu ze stajni mego ojca, przejechał się po mieście, otoczony naszą świtą. Jak przystało na posła potężnego Assara, który oby żył wiecznie! + +Sargon słuchał, leżąc i nie rozumiejąc ani słowa. Gdy zaś Istubar przetłumaczył mu mowę księcia, poseł wpadł w taki zachwyt, że zaczął bić głową o wojłoki powtarzając wyrazy: „Assar i Ramzes”. + +Kiedy uspokoił się i przeprosił księcia za nędzny stan, w jakim go znalazł gość tak znakomity i dostojny, dodał: + +— Nie miej za złe, o panie, że ziemny robak i podnóżek tronu, jakim ja jestem, w tak niezwykły sposób okazuje radość z twego przybycia. Ale ucieszyłem się podwójnie. Raz, że spadł na mnie nadziemski zaszczyt, po wtóre — żem myślał w moim głupim i nikczemnym sercu, iż to ty, panie, byłeś sprawcą mojej wczorajszej niedoli. Zdawało mi się, że między kijami, które spadały na moje plecy, czuję twój kij, zaprawdę tęgo bijący!… + +Spokojny Istubar, wyraz po wyrazie, przetłumaczył to księciu. Na co następca z iście królewską godnością odparł: + +— Omyliłeś się, Sargonie. Gdyby nie to, żeś sam poznał swój błąd, kazałbym ci natychmiast wyliczyć pięćdziesiąt kijów, ażebyś zapamiętał, że tacy jak ja nie napadają jednego człowieka gromadą ani po nocy. + +Zanim światły Istubar dokończył tłumaczenia tej odpowiedzi, już Sargon przypełznął do księcia i objął jego nogi, wołając: + +— Wielki pan!… wielki król!… Chwała Egiptowi, że posiada takiego władcę. + +A na to znowu książę: + +— Więcej powiem ci, Sargonie. Jeżeli zostałeś napadnięty wczoraj, zapewniam cię, że nie uczynił tego żaden z moich dworzan. Sądzę bowiem, że taki, jakim jesteś, mocarz musiał niejednemu rozbić czaszkę. Zaś moi bliscy są zdrowi. + +— Prawdę rzekł i mądrze powiedział! — szepnął Sargon do Istubara. + +— Lecz jakkolwiek — ciągnął książę — szpetny czyn stał się nie z mojej i mego dworu winy, jednak czuję się w obowiązku osłabić twój żal do miasta, w którym cię tak niegodnie przyjęto. Dlatego osobiście nawiedziłem twoją sypialnię, dlatego otwieram ci mój dom o każdej porze, ile razy zechcesz mnie odwiedzić. Dlatego… proszę cię, abyś przyjął ode mnie ten mały dar… + +To mówiąc, książę sięgnął za tunikę i wydobył łańcuch wysadzany rubinami i szafirami. + +Olbrzymi Sargon aż zapłakał, co wzruszyło księcia, lecz nie rozczuliło obojętności Istubara. Kapłan wiedział, że Sargon ma łzy, radość i gniew na każde zawołanie, jako poseł mądrego króla. + +Namiestnik posiedział jeszcze chwilę i pożegnał posła. Zaś wychodząc pomyślał, że jednak Asyryjczycy, pomimo barbarzyństwa, nie są złymi ludźmi, skoro umieją odczuć wspaniałomyślność. + +Sargon zaś był tak podniecony, że kazał natychmiast przynieść wina i pił, pił od południa aż do wieczora. + +Dobrze po zachodzie słońca kapłan Istubar wyszedł na chwilę z komnaty Sargona i — niebawem wrócił, ale ukrytymi drzwiami. Za nim ukazali się dwaj ludzie w ciemnych płaszczach. Gdy zaś odsunęli z twarzy kaptury, Sargon poznał w jednym arcykapłana Mefresa, w drugim proroka Mentezufisa. + +— Przynosimy ci, dostojny pełnomocniku, dobrą nowinę — rzekł Mefres. + +— Obym mógł wam udzielić podobnej! — zawołał Sargon. — Siadajcie, święci i dostojni mężowie. A choć mam zaczerwienione oczy, mówcie do mnie, jak gdybym był zupełnie trzeźwy… Bo ja i po pijanemu mam rozum, może nawet lepszy… Prawda, Istubarze?… + +— Mówcie — poparł go Chaldejczyk. + +— Dziś — zabrał głos Mentezufis — otrzymałem list od najdostojniejszego ministra Herhora. Pisze nam, że jego świątobliwość faraon (oby żył wiecznie!) oczekuje na wasze poselstwo w swym cudownym pałacu pod Memfisem i że jego świątobliwość (oby żył wiecznie!) jest dobrze usposobiony do zawarcia z wami traktatu. + +Sargon chwiał się na wojłokowych materacach, ale oczy miał prawie przytomne. + +— Pojadę — odparł — do jego świątobliwości faraona (oby żył wiecznie!), położę w imieniu pana mego pieczęć na traktacie, byle był spisany na cegłach, klinowym pismem… bo ja waszego nie rozumiem… Będę leżał choćby cały dzień na brzuchu przed jego świątobliwością (oby żył wiecznie!) i traktat podpiszę… Ale jak wy go tam wykonacie… cha!… cha!… cha!… tego już nie wiem… — zakończył grubym śmiechem. + +— Jak śmiesz, sługo wielkiego Assara, wątpić o dobrej woli i wierze naszego władcy?… — zawołał Mentezufis. + +Sargon nieco wytrzeźwiał. + +— Ja nie mówię o jego świątobliwości — odparł — ale o następcy tronu… + +— Jest to pełen mądrości młodzian, który bez wahania wykona wolę ojca i najwyższej rady kapłańskiej — rzekł Mefres. + +— Cha!… cha!… cha!… — zaśmiał się znowu pijany barbarzyńca. — Wasz książę… o bogowie, powykręcajcie mi stawy członków, jeżeli mówię nieprawdę, że chciałbym, ażeby Asyria miała takiego następcę… + +Nasz asyryjski następca to mędrzec, to kapłan… On, zanim wybierze się na wojnę, zagląda naprzód w gwiazdy na niebie, później kurom pod ogony… Zaś wasz zobaczyłby: ile ma wojska? dowiedziałby się: gdzie obozuje nieprzyjaciel? I spadłby mu na kark jak orzeł na barana. Oto wódz!… oto król!… On nie z tych, którzy słuchają rady kapłanów… On radzić się będzie własnego miecza, a wy musicie spełniać jego rozkazy… + +I dlatego, choć podpiszę z wami traktat, opowiem memu panu, że poza chorym królem i mądrymi kapłanami kryje się tu młody następca tronu, lew i byk w jednej osobie… który ma miody w ustach, a pioruny w sercu… + +— I powiesz nieprawdę — wtrącił Mentezufis. — Bo nasz książę, aczkolwiek popędliwy i trochę hulaka, jak zwyczajnie młody, umie jednak uszanować i radę mędrców, i najwyższe urzędy w kraju. + +Sargon pokiwał głową. + +— Oj, wy mędrcy!… uczeni w piśmie!… znawcy gwiazdowych obrotów!… — mówił szydząc. — Ja prostak, zwyczajny sobie jenerał, który bez pieczęci nie zawsze umiałbym wyżłobić moje nazwisko… Wy mędrcy, ja prostak, ale na brodę mego króla, nie zamieniłbym się na waszą mądrość… + +Bo wy jesteście ludźmi, dla których otworzył się świat cegieł i papirusów, ale zamknął się ten prawdziwy, na którym wszyscy żyjemy… Ja prostak! Ale ja mam psi węch. A jak pies z dala wyczuje niedźwiedzia, tak ja moim zaczerwienionym nosem poznam bohatera. + +Wy będziecie radzić księciu!… Ależ on was już dzisiaj zaczarował jak wąż gołębie. Ja przynajmniej nie oszukuję samego siebie, i choć książę jest dla mnie dobry jak ojciec rodzony, czuję przez skórę, że mnie i moich Asyryjczyków nienawidzi jak tygrys słonia… Cha!… cha!… Dajcie mu tylko armię, a za trzy miesiące stanie pod Niniwą, byle w drodze rodzili mu się żołnierze, zamiast ginąć… + +— Choćbyś mówił prawdę — przerwał Mentezufis — choćby książę chciał iść pod Niniwę, nie pójdzie. + +— A któż go powstrzyma, gdy zostanie faraonem? + +— My. + +— Wy?… wy!… Cha! cha! cha!… — śmiał się Sargon. — Wy wciąż myślicie, że ten młodzik nawet nie przeczuwa naszego traktatu… A ja… a ja… cha!… cha!… cha!… ja pozwolę się obedrzeć ze skóry i wbić na pal, że on już wszystko wie. + +Czyliż Fenicjanie byliby tak spokojni, gdyby nie mieli pewności, że młody lew egipski zasłoni ich przed asyryjskim bykiem? + +Mentezufis i Mefres spojrzeli na siebie ukradkiem. Ich prawie przeraził geniusz barbarzyńcy, który śmiało wypowiadał to, czego oni wcale nie brali pod rachunek. + +I rzeczywiście: co by też było, gdyby następca tronu odgadł ich zamiary, a nawet chciał je powikłać?… + +Lecz z chwilowego kłopotu wybawił ich milczący dotychczas Istubar. + +— Sargonie — rzekł — mieszasz się w nie swoje sprawy. Twoim obowiązkiem jest zawrzeć z Egiptem traktat, jakiego chce pan nasz. A co wie, czego nie wie, co zrobi, a czego nie zrobi ich następca tronu, to już nie twoja sprawa. Skoro najwyższa, wiecznie żyjąca rada kapłanów zapewnia nas, traktat będzie wykonany. Jakim zaś zrobi się to sposobem? nie naszej głowy rzecz. + +Oschły ton, z jakim wypowiedział to Istubar, uspokoił rozhukaną wesołość asyryjskiego pełnomocnika, Sargon pokiwał głową i mruknął: + +— W takim razie szkoda chłopca!… Wielki to wojownik, wspaniałomyślny pan… + + + +Rozdział XII + +Po wizycie u Sargona dwaj święci mężowie, Mefres i Mentezufis, okrywszy się starannie burnusami, wracali zamyśleni do domu. + +— Kto wie — rzekł Mentezufis — czy ten pijak Sargon nie ma słuszności co do naszego następcy?… + +— W takim razie Istubar będzie miał lepszą słuszność — twardo odpowiedział Mefres. + +— Jednak nie uprzedzajmy się. Trzeba pierwej wybadać księcia — odparł Mentezufis. + +— Uczyń to, wasza cześć. + +Istotnie nazajutrz obaj kapłani, z bardzo poważnymi minami, przyszli do następcy, prosząc go o poufną rozmowę. + +— Cóż się stało? — zapytał książę — czy znowu jego dostojność Sargon odbył jakie nocne poselstwo? + +— Niestety, nie chodzi nam o Sargona — odparł arcykapłan. — Ale… między ludem krążą pogłoski, że ty, najdostojniejszy panie, utrzymujesz ścisłe stosunki z niewiernymi Fenicjanami… + +Po tych słowach książę zaczął już domyślać się celu wizyty proroków i krew w nim zakipiała. Lecz jednocześnie ocenił, że jest to początek gry między nim a stanem kapłańskim, i jak przystało na królewskiego syna, opanował się w jednej chwili. Jego twarz przybrała wyraz zaciekawionej naiwności. + +— A Fenicjanie to niebezpieczni ludzie, urodzeni wrogowie państwa!… — dodał Mefres. + +Następca uśmiechnął się. + +— Gdybyście wy, święci mężowie — odparł — pożyczali mi pieniędzy i mieli przy świątyniach ładne dziewczęta, z wami musiałbym się widywać częściej. A tak z biedy muszę przyjaźnić się z Fenicjanami! + +— Mówią, że wasza dostojność odwiedzasz w nocy tę Fenicjankę… + +— I muszę tak robić, dopóki dziewczyna, nabrawszy rozumu, nie przeprowadzi się do mego domu. Ale nie bójcie się, chodzę z mieczem i gdyby mi kto zastąpił drogę… + +— Przez tę jednak Fenicjankę nabrałeś, wasza dostojność, wstrętu do pełnomocnika asyryjskiego króla. + +— Wcale nie przez nią, tylko że Sargon śmierdzi łojem… Wreszcie do czego to prowadzi?… Wy, święci ojcowie, nie jesteście dozorcami moich kobiet; sądzę, że dostojny Sargon nie powierzył wam swoich, więc — czego chcecie?… + +Mefres tak zmieszał się, że aż na wygolonym czole zapłonął mu rumieniec. + +— Rzekłeś, wasza dostojność, prawdę — odparł — że nie do nas należą wasze miłostki i sposoby, jakich do tego używacie. Ale… jest rzecz gorsza: lud dziwi się, że chytry Hiram tak łatwo pożyczył wam sto talentów, nawet bez zastawu… + +Księciu drgnęły usta, lecz znowu rzekł spokojnie: + +— Nie moja wina, że Hiram więcej ufa memu słowu aniżeli egipscy bogacze! On wie, że raczej wyrzekłbym się mojej zbroi po dziadzie, niż nie zapłacił mu tego, com winien. A zdaje się, że i o procent musi być spokojny, gdyż wcale mi o nim nie wspominał. + +Nie myślę taić przed wami, święci mężowie, że Fenicjanie mają więcej zręczności od Egipcjan. Nasz bogacz, zanimby mi pożyczył sto talentów, robiłby surowe miny, nastękałby się, wytrzymał mnie z miesiąc, a w końcu wziąłby ogromny zastaw i jeszcze większy procent. Zaś Fenicjanie, którzy lepiej znają serca książąt, dają nam pieniądze nawet bez sędziego i świadków. + +Arcykapłan był tak zirytowany spokojnym szyderstwem Ramzesa, że umilkł i zaciął usta. Wyręczył go Mentezufis, zapytawszy nagle: + +— Co byś, wasza dostojność, rzekł, gdybyśmy zawarli z Asyrią traktat oddający jej północną Azję razem z Fenicją?… + +Mówiąc tak, utkwił oczy w twarz następcy. Ale książę odparł całkiem spokojnie: + +— Powiedziałbym, że tylko zdrajcy mogliby namawiać faraona do podobnego traktatu. + +Obaj kapłani poruszyli się: Mefres podniósł ręce do góry, Mentezufis zacisnął pięści. + +— A gdyby wymagało tego bezpieczeństwo państwa?… — nalegał Mentezufis. + +— Czego wy ode mnie chcecie?… — wybuchnął książę. — Wtrącacie się do moich długów i kobiet, otaczacie mnie szpiegami, ośmielacie się robić mi wymówki, a teraz jeszcze zadajecie mi jakieś podstępne pytanie. Otóż mówię wam: ja, choćbyście mnie mieli otruć, nie podpisałbym takiego traktatu… Na szczęście, nie zależy to ode mnie, tylko od jego świątobliwości, którego wolę wszyscy musimy spełniać. + +— Więc cóż byś zrobił, wasza dostojność, będąc faraonem?… + +— To, czego wymagałaby cześć i interes państwa. + +— O tym nie wątpię — rzekł Mentezufis. — Ale co wasza dostojność — uważasz za interes państwa?… Gdzie mamy szukać wskazówek?… + +— A od czegóż jest najwyższa rada?… — zawołał książę, tym razem z udanym gniewem. — Powiadacie, że składa się z samych mędrców… Więc niechby oni wzięli na swoją odpowiedzialność traktat, który ja uważam za hańbę i zgubę Egiptu… + +— Skądże wiesz, wasza dostojność — odparł Mentezufis — że właśnie tak nie postąpił wasz boski rodzic?… + +— Więc po co wy mnie o to pytacie?… Co to za śledztwo?… Kto wam daje prawo zaglądać w głąb mego serca… + +Ramzes udawał tak mocno oburzonego, że aż uspokoili się obaj kapłani. + +— Mówisz, książę — odezwał się Mefres — jak przystało na dobrego Egipcjanina. Przecie i nas bolałby podobny traktat, ale bezpieczeństwo państwa niekiedy wymaga chwilowego poddania się okolicznościom… + +— Ale co was zmusza do tego?… — wołał książę. — Czy przegraliśmy wielką bitwę, czy już nie mamy wojsk?… + +— Wioślarzami okrętu, na którym Egipt płynie przez rzekę wieczności, są bogowie — odparł uroczystym tonem arcykapłan — a sternikiem Najwyższy Pan wszelkiego stworzenia. Nieraz zatrzymują oni albo i skręcają statek, ażeby ominąć niebezpieczne wiry, których my nawet nie dostrzegamy. W takich wypadkach z naszej strony potrzebną jest tylko cierpliwość i posłuszeństwo, za które wcześniej lub później spotyka nas hojna nagroda przewyższająca wszystko, co może wymyślić śmiertelny człowiek. + +Po tej uwadze kapłani pożegnali księcia, pełni otuchy, że choć gniewa się na traktat, lecz go nie złamie i zapewni Egiptowi czas potrzebnego mu spokoju. Po ich odejściu Ramzes wezwał do siebie Tutmozisa. A gdy znalazł się sam na sam z ulubieńcem, długo hamowany gniew i żal wybuchnął. Książę rzucił się na kanapę, wił się jak wąż, uderzał pięściami w głowę i płakał. + +Wylękniony Tutmozis czekał, aż księcia ominie atak wściekłości. Następnie podał mu wody z winem, okadził go kojącymi wonnościami, wreszcie usiadł przy nim i zapytał o przyczynę niemęskiej rozpaczy. + +— Siądź tu — rzekł następca, nie podnosząc się. — Czy wiesz, dzisiaj jestem już pewny tego, że nasi kapłani zawarli z Asyrią jakiś haniebny traktat… Bez wojny, nawet bez żadnych żądań z tamtej strony!… Czy domyślasz się, ile tracimy?… + +— Mówił mi Dagon, że Asyria chce zagarnąć Fenicję. Lecz Fenicjanie już mniej są zatrwożeni, gdyż król Assar ma wojnę na północno-wschodnich granicach. Siedzą tam ludy bardzo waleczne i mnogie, więc nie wiadomo, jak skończy się wyprawa. W każdym razie Fenicjanie będą mieli parę lat spokoju, co im wystarczy do przygotowania obrony i znalezienia sprzymierzeńców… + +Książę niecierpliwie machnął ręką. + +— Oto widzisz — przerwał Tutmozisowi — nawet Fenicja uzbroi się, a może i wszystkich sąsiadów, którzy ją otaczają. Na wszelki zaś sposób my stracimy choćby tylko zaległe daniny z Azji, które wynoszą — czy słyszałeś co podobnego?… — wynoszą przeszło sto tysięcy talentów!… + +Sto tysięcy talentów… — powtórzył książę. — O bogowie! ależ taka suma od razu wypełniłaby skarb faraona… A gdybyśmy jeszcze napadli Asyrię w porze właściwej, w samej Niniwie, w samym pałacu Assara, znaleźlibyśmy niewyczerpane skarby… + +Pomyśl teraz: ilu moglibyśmy zabrać niewolników?… Pół miliona… milion ludzi olbrzymio silnych, a tak dzikich, że niewola w Egipcie, że najcięższa praca przy kanałach lub w kopalniach wydałaby się im zabawką… + +Płodność ziemi podniosłaby się w ciągu kilku lat, wynędzniały nasz lud odpocząłby i zanim umarłby ostatni niewolnik, już państwo odzyskałoby dawną potęgę i bogactwa… + +I to wszystko zniweczą kapłani za pomocą kilku zapisanych blach srebrnych i kilku cegieł pociętych znakami w formie strzał, których nikt z nas nie rozumie!… + +Wysłuchawszy żalów księcia, Tutmozis podniósł się z krzesła, z uwagą przejrzał sąsiednie komnaty, czy kto w nich nie podsłuchuje, potem znowu usiadł przy Ramzesie i zaczął szeptać: + +— Bądź dobrej myśli, panie! O ile wiem, cała arystokracja, wszyscy nomarchowie, wszyscy wyżsi oficerowie słyszeli coś o tym traktacie i są oburzeni. Daj więc tylko znak, a rozbijemy traktatowe cegły na łbach Sargona, nawet Assara… + +— Ależ to byłby bunt przeciw jego świątobliwości… — równie cicho odparł książę. + +Tutmozis zrobił smutną miną. + +— Nie chciałbym — rzekł — zakrwawiać ci serca, ale… twój, równy najwyższym bogom, ojciec jest ciężko chory. + +— To nieprawda!… — zerwał się książę. + +— Prawda, tylko nie zdradź się, że wiesz o tym. Jego świątobliwość jest bardzo zmęczony pobytem na tej ziemi i już pragnie odejść. Lecz kapłani zatrzymują go, a ciebie nie wzywają do Memfisu, ażeby bez przeszkód podpisać umowę z Asyrią… + +— Ależ to są zdrajcy!… zdrajcy!… — szeptał rozwścieczony książę. + +— Dlatego nie będziesz miał trudności z zerwaniem umowy, gdy obejmiesz władzę po ojcu (oby żył wiecznie!). + +Książę zadumał się. + +— Łatwiej — rzekł — podpisać traktat aniżeli go zerwać… + +— I zerwać łatwo! — uśmiechnął się Tutmozis. — Czyliż w Azji nie ma plemion niesfornych, które wpadną w nasze granice?… Czyliż boski Nitager nie czuwa ze swoją armią, aby odparł ich i przeniósł wojnę do ich krajów?… A czy myślisz, że Egipt nie znajdzie ludzi do oręża i skarbów na wojnę?… Pójdziemy wszyscy, bo każdy może coś zyskać i jako tako ubezpieczyć sobie życie… Skarby zaś leżą w świątyniach… A w Labiryncie!… + +— Kto je wydobędzie stamtąd! — wtrącił z powątpiewaniem książę. + +— Kto?… Każdy nomarcha, każdy oficer, każdy szlachcic zrobi to, byle miał rozkaz faraona, a… młodsi kapłani pokażą nam drogę do kryjówek… + +— Nie ośmielą się… Kara bogów… + +Tutmozis pogardliwie machnął ręką. + +— Albożeśmy to chłopi czy pastuchy, ażeby lękać się bogów, z których drwią Żydzi, Fenicjanie i Grecy, a lada najemny żołnierz znieważa ich bezkarnie. + +Kapłani to wymyślili brednie o bogach, w których sami nie wierzą. Przecie wiesz, że w świątyniach uznają tylko Jedynego… Oni też robią cuda, z których się śmieją… Chłop po dawnemu bije czołem przed posągami. Ale już robotnicy wątpią o wszechmocności Ozyrysa, Horusa i Seta, pisarze oszukują bogów w rachunkach, a kapłani posługują się nimi jak łańcuchem i zamkiem do zabezpieczenia swoich skarbców. + +Oho! minęły te czasy — ciągnął Tutmozis — kiedy cały Egipt wierzył we wszystko, co mu donoszono ze świątyń. Dziś my obrażamy bogów fenickich, Fenicjanie naszych, i jakoś na nikogo nie spadają pioruny… + +Namiestnik uważnie przypatrywał się Tutmozisowi. + +— Skąd tobie takie myśli przychodzą do głowy? — spytał. — Wszakże nie tak dawno bladłeś na wzmiankę o kapłanach… + +— Bo byłem jeden. Ale dziś, gdym poznał, że cała szlachta ma to samo rozumienie, co ja, jest mi raźniej… + +— A kto szlachcie i tobie mówił o traktatach z Asyrią? + +— Dagon i inni Fenicjanie — odparł Tutmozis. — Oni nawet ofiarowali się, gdy przyjdzie czas, podbuntować azjatyckie plemiona, aby nasze wojska miały pozór do przekroczenia granic. A gdy raz wyjdziemy na drogę do Niniwy, Fenicjanie i ich sprzymierzeńcy połączą się z nami… I będziesz miał armię, jakiej nie posiadał Ramzes Wielki!… + +Księciu nie podobała się ta gorliwość Fenicjan; zamilczał jednak o niej. Natomiast spytał: + +— A co będzie, jeżeli kapłani dowiedzą się o waszych gadaninach?… Zaprawdę żaden z was nie uniknie śmierci! + +— O niczym nie dowiedzą się — wesoło odparł Tutmozis. — Zanadto ufają swej potędze, źle płacą szpiegom i zniechęcili cały Egipt swoją chciwością i pychą. Toteż arystokracja, wojsko, pisarze, robotnicy, nawet niżsi kapłani tylko czekają hasła, ażeby wpaść do świątyń, zabrać skarby i złożyć je u stóp tronu. Gdy im zaś skarbów zabraknie, święci mężowie utracą wszelką władzę. Nawet przestaną robić cuda, bo i do tego potrzebne są złote pierścienie… + +Książę skierował rozmowę na inne przedmioty, wreszcie dał znak Tutmozisowi, że może odejść. + +Gdy został sam, począł rozmyślać. + +Byłby zachwycony wrogim usposobieniem szlachty do kapłanów i wojowniczymi instynktami najwyższych klas, gdyby zapał nie wybuchnął tak nagle i gdyby poza nim nie ukrywali się Fenicjanie. + +To kazało następcy być ostrożnym; rozumiał bowiem, że w sprawach Egiptu lepiej ufać patriotyzmowi kapłanów aniżeli przyjaźni Fenicjan. + +Lecz przypomniał sobie słowa ojca, że Fenicjanie są prawdomówni i wierni, gdy chodzi o ich interes. Otóż bez kwestii Fenicjanie mieli wielki interes w tym, ażeby nie dostać się pod władzę Asyryjczyków. I można było polegać na nich jako na sprzymierzeńcach w razie wojny, gdyż przegrana Egipcjan odbiłaby się przede wszystkim na Fenicji. + +Z drugiej strony Ramzes nie przypuszczał, że kapłani, nawet zawierając tak szpetny traktat z Asyrią, dopuszczali się zdrady. Nie, to nie byli zdrajcy, ale — rozleniwieni dygnitarze. Dogadza im pokój, gdyż wśród spokoju mnożą swoje skarby i rozszerzają władzę. Nie chcą wojny, gdyż wojna spotęgowałaby władzę faraona, a ich samych naraziłaby na ciężkie wydatki. + +I stało się, że młody książę, pomimo braku doświadczenia, rozumiał, że musi być ostrożnym, nie śpieszyć się, nikogo nie potępiać, ale też i nikomu nie ufać zbytecznie. On już postanowił wojnę z Asyrią, nie dlatego że pragnęła jej szlachta i Fenicjanie, lecz że Egipt potrzebował skarbów i niewolników. + +Ale postanowiwszy wojnę, chciał działać rozważnie. Chciał powoli przekonać do niej stan kapłański, a dopiero w razie oporu — zgnieść go za pomocą wojska i szlachty. + +I właśnie wówczas, gdy święty Mefres i Mentezufis żartowali z przepowiedni Sargona, że następca nie podda się kapłanom, ale ich zmusi do posłuszeństwa, już wówczas książę miał gotowy plan ujarzmienia ich i widział, jakie posiada do tego środki. Zaś chwilę rozpoczęcia walki i sposób przeprowadzenia jej pozostawiał przyszłości. + +„Czas przynosi najlepsze rady!” — rzekł do siebie. Był spokojny i zadowolony jak człowiek, który po długim wahaniu wie, co ma robić, i posiada wiarę we własne siły. Toteż ażeby pozbyć się nawet śladów niedawnego wzburzenia, poszedł do Sary. + +Zabawa z synkiem zawsze koiła jego troski i pogodą napełniała mu serce. + +Minął ogród, wszedł do willi swej pierwszej kochanki i zastał ją — znowu we łzach. + +— O Saro! — zawołał — gdybyś miała Nil w twojej piersi, potrafiłabyś go wypłakać. + +— Już nie będę… — odparła, lecz jeszcze obfitszy strumień polał się z jej oczu. + +— Cóż to? — spytał książę — czy znowu sprowadziłaś sobie jakąś wróżkę, która straszy cię Fenicjankami? + +— Nie Fenicjanek lękam się, ale Fenicji… — rzekła. — O, ty nie wiesz, panie, jacy to nikczemni ludzie… + +— Palą dzieci? — roześmiał się namiestnik. + +— Myślisz, że nie?… — odpowiedziała, patrząc na niego wielkimi oczyma. + +— Bajki! Wiem przecie od księcia Hirama, że to bajki!… + +— Hiram?… — krzyknęła Sara. — Hiram, ależ to największy zbrodniarz… Spytaj mego ojca, o, on powie ci, panie, w jaki sposób Hiram zwabia na swoje statki młode dziewczęta dalekich krajów i — rozpiąwszy żagle, uwozi, aby je sprzedać… Była przecie u nas jasnowłosa niewolnica, którą porwał Hiram. Szalała z tęsknoty za swym krajem, ale nie umiała powiedzieć nawet, gdzie leży jej ojczyzna. I umarła!… Takim jest Hiram, takim nędzny Dagon i wszyscy ci nikczemnicy… + +— Może być, ale co nas to obchodzi? — spytał książę. + +— Bardzo wiele — mówiła Sara. — Ty, panie, słuchasz dzisiaj rad fenickich, a tymczasem nasi Żydzi wykryli, że Fenicja chce wywołać wojnę między Egiptem i Asyrią… Podobno nawet co najprzedniejsi kupcy i bankierzy feniccy zobowiązali się do tego strasznymi przysięgami… + +— Na cóż im wojna?… — wtrącił książę z udaną obojętnością. + +— Na co!… — zawołała Sara. — Będą wam i Asyryjczykom dostarczać broni, towarów i wiadomości, a za wszystko każą sobie dziesięć razy drożej płacić… Będą obdzierali poległych i ranionych obu stron… Będą od waszych i asyryjskich żołnierzy wykupywać zrabowane przedmioty i niewolników… Czyliż tego mało?… Egipt i Asyria zrujnują się, ale Fenicja pobuduje nowe składy na bogactwa. + +— Któż ci wyłożył taką mądrość?… — uśmiechnął się książę. + +— Alboż nie słyszę, jak mój ojciec, nasi krewni i znajomi szepcą o tym, trwożnie oglądając się, aby ich kto nie podsłuchał? Czyliż wreszcie ja nie znam Fenicjan? Przed tobą, panie, oni leżą na brzuchach i ty nie widzisz ich obłudnych spojrzeń, ale ja nieraz przypatrywałam się ich oczom, zielonym z chciwości albo żółtym z gniewu. + +O, strzeż się, panie, Fenicjan jak jadowitej żmii!… + +Ramzes patrzył na Sarę i mimo woli porównywał jej szczerą miłość — z wyrachowaniem Fenicjanki, jej tkliwe wybuchy — z podstępnym chłodem Kamy. + +„Zaprawdę! — myślał. — Fenicjanie są jadowitymi gadami. Ale jeżeli Ramzes Wielki posługiwał się na wojnie lwem, dlaczego ja przeciw wrogom Egiptu nie miałbym użyć żmii?” + +I im plastyczniej wyobrażał sobie przewrotność Kamy, tym bardziej pożądał jej. Dusze bohaterskie niekiedy szukają niebezpieczeństw. + +Pożegnał Sarę i nagle, nie wiadomo skąd, przypomniał sobie, że Sargon jego podejrzewał o udział w napadzie. + +Książę uderzył się w czoło. + +— Czyby to ten mój sobowtór — rzekł — urządził bijatykę posłowi?… A w takim razie kto go namówił?… Chyba Fenicjanie?… A jeżeli oni chcieli do tak brudnej rzeczy wmieszać moją osobę, więc słusznie mówi Sara, że to są nikczemnicy, których powinienem się wystrzegać… + +Znowu odezwał się w nim gniew i książę postanowił kwestię rozstrzygnąć natychmiast. A ponieważ właśnie zapadał wieczór, więc Ramzes, nie wstępując do siebie, poszedł do Kamy. + +Mało obchodziło go, że może być poznany; na wypadek zaś niebezpieczeństwa miał przecie miecz… + +W pałacyku kapłanki świeciło się, ale ze służby nikt nie kręcił się w przysionku. + +„Dotychczas — pomyślał — Kama wyprawiała swoją służbę, kiedy ja miałem przyjść do niej. Dziś — czy przeczuwa mnie, czy może przyjmuje szczęśliwszego ode mnie kochanka?…” + +Wszedł na piętro, stanął przed komnatą Fenicjanki i nagle odsunął kotarę. W pokoju była Kama i Hiram i o czymś szeptali. + +— O!… w zły czas przychodzę… — roześmiał się następca. — Cóż to, i wy, książę, zalecacie się do kobiety, której pod karą śmierci nie wolno być łaskawą dla mężczyzn? + +Hiram i kapłanka oboje zerwali się z taburetów. + +— Widocznie — rzekł Fenicjanin, kłaniając się — jakiś dobry duch ostrzegł cię, panie, że o tobie mówimy… + +— Przygotowujecie mi jaką niespodziankę? — spytał namiestnik. + +— Może!… Kto to wie?… — odparła Kama, patrząc na niego w sposób wyzywający. + +Ale książę odparł chłodno: + +— Oby ci, którzy zechcą nadal robić mi niespodzianki, nie zawadzili własną szyją o topór albo powróz… To by więcej ich zdziwiło aniżeli mnie ich postępki. + +Kamie uśmiech zastygł na półotwartych ustach; Hiram pobladł i pokornie odezwał się: + +— Czym zasłużyliśmy na gniew pana i opiekuna naszego? + +— Chcę wiedzieć prawdę — rzekł książę, siadając i groźnie patrząc na Hirama. — Chcę wiedzieć: kto urządził napad na asyryjskiego posła i wmieszał w tę nikczemność człowieka tak podobnego do mnie, jak moja ręka prawa jest podobna do lewej. + +— Widzisz, Kamo — odezwał się struchlały Hiram — mówiłem, że poufałość tego łotra do ciebie może sprowadzić wielkie nieszczęście… A oto masz!… Nawet nie czekaliśmy długo. + +Fenicjanka rzuciła się do nóg księciu. + +— Wszystko powiem — zawołała, jęcząc — tylko wyrzuć, panie, ze swego serca urazę do Fenicji… Mnie zabij, mnie uwięź, ale nie gniewaj się na nich. + +— Kto napadł Sargona? + +— Lykon, Grek, który śpiewa w naszej świątyni — odparła wciąż klęcząc Fenicjanka. + +— Aha!… więc to on wtedy śpiewał pod twoim domem i on jest tak podobny do mnie?… + +Hiram schylił głowę i położył rękę na sercu. + +— Hojnie płaciliśmy temu człowiekowi — rzekł — za to, że jest podobnym do ciebie, panie… Sądziliśmy, że nędzna jego figura może przydać ci się na wypadek nieszczęścia… + +— I przydał się!… — przerwał następca. — Gdzie on jest? Chcę widzieć tego doskonałego śpiewaka… ten mój żywy obraz… + +Hiram rozłożył ręce. + +— Uciekł, łotr, ale my go znajdziemy — odparł. — Chyba, że zamieni się w muchę albo glistę ziemną… + +— A mnie przebaczysz, panie?… — szepnęła Fenicjanka, opierając się na kolanach księcia. + +— Wiele przebacza się kobietom — rzekł następca. + +— I wy nie będziecie mścili się na mnie?… — trwożnie zapytała Hirama. + +— Fenicja — odparł starzec powoli i dobitnie — największy występek zapomni temu, kto posiądzie łaskę pana naszego, Ramzesa — oby żył wiecznie!… + +Co się zaś tyczy Lykona — dodał, zwracając się do następcy — będziesz go miał, panie, żywym lub zmarłym… + +To powiedziawszy, Hiram nisko ukłonił się i opuścił pokój, zostawiając kapłankę z księciem. + +Ramzesowi krew uderzyła do głowy. Objął klęczącą Kamę i szepnął: + +— Słyszałaś, co powiedział dostojny Hiram?… Fenicja zapomni ci największy występek!… Zaprawdę, ten człowiek jest mi wierny… A jeżeli on tak powiedział, jaką znajdziesz wymówkę?… + +Kama całowała jego ręce, szepcząc: + +— Zdobyłeś mnie… jestem twoją niewolnicą… Ale dziś zostaw mnie w spokoju… uszanuj dom, który należy do boskiej Astoreth… + +— Więc przeprowadzisz się do mego pałacu? — spytał książę. + +— O bogowie, co wyrzekłeś?… Od czasu jak słońce wschodzi i zachodzi, nie było jeszcze wypadku, ażeby kapłanka Astoreth… Ale trudno!… Fenicja, panie, daje ci taki dowód czci i przywiązania, jakiego nigdy nie otrzymał żaden z jej synów… + +— Więc… — przerwał książę, tuląc ją. + +— Tylko nie dziś i nie tutaj… — błagała. + + + +Rozdział XIII + +Dowiedziawszy się od Hirama, że Fenicjanie darowali mu kapłankę, następca jak najprędzej chciał ją mieć w swym domu, nie dlatego, ażeby bez niej nie mógł żyć, lecz że stanowiła dla niego nowość. + +Ale Kama ociągała się z przybyciem, błagając księcia, aby zostawił ją w spokoju, dopóki nie zmniejszy się napływ pielgrzymów, a nade wszystko dopóki z Pi-Bast nie wyjadą najznakomitsi. Gdyby bowiem za ich bytności została kochanką księcia, mogły zmniejszyć się dochody świątyni, a kapłance groziłoby niebezpieczeństwo. + +— Nasi mądrzy i wielcy — mówiła Ramzesowi — przebaczą mi zdradę. Ale pospólstwo będzie wzywać pomsty bogów na moją głowę, a ty, panie, wiesz, że bogowie mają długie ręce… + +— Oby ich nie stracili, gdy wsuną je pod mój dach! — odparł książę. + +Nie nalegał jednak, mając w tym czasie uwagę bardzo zajętą. + +Posłowie asyryjscy: Sargon i Istubar, już wyjechali do Memfis dla podpisania traktatu. Jednocześnie faraon wezwał Ramzesa o złożenie mu raportu z podróży. + +Książę kazał pisarzom dokładnie opisać wszystko, co zdarzyło się od chwili, gdy opuścił Memfis, a więc: przeglądy rzemieślników, zwiedzanie fabryk i pól, rozmowy z nomarchami i urzędnikami. Do odwiezienia zaś raportu przeznaczył Tutmozisa. + +— Przed obliczem faraona — rzekł do niego książę — będziesz moim sercem i ustami. A oto, co masz zrobić: + +Gdy najdostojniejszy Herhor zapyta: co myślę o przyczynach nędzy Egiptu i skarbu? — odpowiedz ministrowi, ażeby zwrócił się do swego pomocnika Pentuera, a on objaśni moje poglądy w ten sam sposób, jak to uczynił w świątyni boskiej Hator. + +Gdy Herhor zechce wiedzieć: jakie jest moje zdanie o traktacie z Asyrią? — odpowiedz, że moim obowiązkiem jest spełniać rozkazy naszego pana. + +Tutmozis kiwał głową na znak, że rozumie. + +— Ale — ciągnął namiestnik — gdy staniesz przed obliczem mego ojca (oby żył wiecznie!) i przekonasz się, że was nikt nie podsłuchuje, upadnij mu do nóg w mym imieniu i powiedz: + +Panie nasz, to mówi syn i sługa twój, nędzny Ramzes, któremu dałeś życie i władzę. + +Przyczyną klęsk Egiptu jest ubytek ziemi urodzajnej, którą zagarnęła pustynia, i ubytek ludności, która mrze z pracy i niedostatku. + +Ale wiedz, o panie nasz, że nie mniejszą szkodę jak mór i pustynia wyrządzają skarbowi twemu kapłani. Gdyż nie tylko świątynie ich są wypełnione złotem i klejnotami, którymi można by wszystkie długi spłacić, ale jeszcze święci ojcowie i prorocy mają najlepsze folwarki, najdzielniejszych chłopów i robotników, a ziemi daleko więcej niż bóg-faraon. + +To ci mówi syn i sługa twój, Ramzes, który przez cały czas podróży miał oczy ciągle otwarte jak ryba i uszy nastawione jak u roztropnego osła. + +Książę odpoczął, Tutmozis powtarzał sobie w pamięci jego słowa. + +— Gdy zaś — mówił dalej namiestnik — jego świątobliwość spyta: jakie jest moje zdanie o Asyryjczykach? — padnij na twarz i odpowiedz: + +Sługa Ramzes, jeżeli pozwolisz, ośmiela się mniemać, że Asyryjczycy są to wielkie i silne chłopy i mają doskonałą broń; ale widać po nich, że są źle musztrowani. + +Za piętami Sargona chodzili przecie najlepsi wojownicy asyryjscy: łucznicy, topornicy, kopijnicy, a jednak nie było takich sześciu, którzy potrafiliby maszerować zgodnie, w jednym szeregu. Przy tym włócznie noszą krzywo, miecze źle przywiązane, topory trzymają jak cieśle albo rzeźnicy. Ich odzież jest ciężka, ich grube sandały odparzają nogi, a ich tarcze, choć mocne, niewiele dadzą im pożytku, gdyż żołnierz jest niezgrabny. + +— Prawdę mówisz — wtrącił Tutmozis. — To samo i ja spostrzegłem i to samo słyszę od naszych oficerów, którzy twierdzą, że takie wojsko asyryjskie, jakie tu widzieli, słabszy stawi opór aniżeli hordy libijskie. + +— Powiedz też — ciągnął Ramzes — panu naszemu, który nas obdarza życiem, iż cała szlachta i wojsko egipskie burzy się na samą wieść, że Asyryjczycy mogliby zagarnąć Fenicję. Przecie Fenicja to port Egiptu, a Fenicjanie — najlepsi majtkowie naszej floty. + +Powiedz wreszcie, jakom słyszał od Fenicjan (o czym jego świątobliwość lepiej musi wiedzieć), że Asyria jest dziś słaba: ma bowiem wojnę na północy i wschodzie, a całą zachodnią Azję ma przeciw sobie. Gdybyśmy więc ją dziś napadli, moglibyśmy zdobyć wielkie skarby i mnóstwo niewolników, którzy naszym chłopom pomagaliby w pracy. + +Zakończ jednak, że mądrość ojca mego jest większa aniżeli wszystkich ludzi i że zatem będę postępował tak, jak on mi rozkaże, byle nie oddał Fenicji w ręce Assara, bo inaczej zginiemy. Fenicja to drzwi spiżowe do naszego skarbca, a gdzież jest człowiek, który by złodziejowi oddawał swoje drzwi? + +Tutmozis odjechał do Memfisu w miesiącu Paofi (lipiec, sierpień). Nil zaczął mocno przybierać, skutkiem czego zmniejszył się napływ azjatyckich pielgrzymów do świątyni Astoreth. Ludność też miejscowa wyległa na pola, aby czym prędzej uprzątnąć winogrona, len i pewien gatunek rośliny wydającej bawełnę. + +Słowem okolica uspokoiła się, a ogrody otaczające świątynię Astoreth były prawie puste. + +W tej porze książę Ramzes, wolny od zabaw i obowiązków państwowych, zajął się sprawą swej miłości dla Kamy. Jednego dnia odbył tajemną naradę z Hiramem, który z jego polecenia ofiarował świątyni Astoreth dwanaście talentów w złocie, posążek bogini cudnie wyrzeźbiony z malachitu, pięćdziesiąt krów i sto pięćdziesiąt miar pszenicy. Był to dar tak hojny, że sam arcykapłan świątyni przyszedł do namiestnika, ażeby upaść przed nim na brzuch swój i podziękować za łaskę, o której, jak mówił, po wsze wieki nie zapomną ludy kochające boginię Astoreth. + +Załatwiwszy się ze świątynią, książę wezwał do siebie naczelnika policji w Pi-Bast i przepędził z nim długą godzinę. Zaś w kilka dni później całe miasto zatrzęsło się pod wpływem nadzwyczajnej nowiny. + +Kama, kapłanka Astoreth, została porwana, gdzieś uprowadzona i — przepadła jak ziarno piasku w pustyni!… + +Niesłychany ten wypadek zdarzył się w następnych warunkach. + +Arcykapłan świątyni wysłał Kamę do miasta Sabne-Chetam nad jeziorem Menzaleh, z ofiarami dla tamtejszej kaplicy Astoreth. Kapłanka odbywała podróż czółnem w nocy, już to aby uniknąć letniego skwaru, już dla zabezpieczenia się przed ciekawością i hołdami mieszkańców. + +Nad ranem, kiedy czterej wioślarze zmęczeni zdrzemnęli się, spomiędzy zarośli nadbrzeżnych wypłynęły nagle czółna prowadzone przez Greków i Chetów, otoczyły łódź wiozącą kapłankę i porwały Kamę. Napad był tak szybki, że feniccy wioślarze nie stawiali żadnego oporu; kapłance zaś widocznie zatkano usta, nawet bowiem nie zdążyła krzyknąć. + +Dokonawszy świętokradzkiego czynu Chetowie i Grecy zniknęli w zaroślach, aby następnie wydobyć się na morze. Celem zaś zabezpieczenia się od pościgu wywrócili czółno należące do świątyni Astoreth. + +W Pi-Bast zawrzało jak w ulu: cała ludność mówiła tylko o tym. Nawet domyślano się sprawców zbrodni. Jedni posądzali Asyryjczyka Sargona, który ofiarowywał Kamie tytuł małżonki, byle chciała opuścić świątynię i pojechać z nim do Niniwy. Inni zaś podejrzewali Greka Lykona, który był śpiewakiem Astoreth i od dawna gorzał namiętnością do Kamy. Był też o tyle bogatym, że mógł pozwolić sobie na wynajęcie greckich rabusiów, a o tyle bezbożny, że zapewne nie wahałby się porwać kapłanki. + +Rozumie się, że w świątyni Astoreth natychmiast zwołano radę najbogatszych i najpobożniejszych wyznawców. Rada zaś przede wszystkim uchwaliła, ażeby uwolnić Kamę od kapłańskich obowiązków, i zdjąć z niej klątwy grożące dziewicom, które w służbie bogini utraciły niewinność. + +Było to rozporządzenie świątobliwe i mądre: jeżeli bowiem ktoś gwałtem porwał kapłankę i pozbawił święceń wbrew jej woli, to nie godziło się jej karać. + +W parę dni później, przy odgłosie rogów, ogłoszono wiernym w świątyni Astoreth, że kapłanka Kama umarła i że gdyby kto spotkał kobietę podobną do niej, nie ma prawa mścić się, a nawet czynić jej wyrzutów. Nie ona bowiem, nie kapłanka, opuściła boginię, ale porwały ją złe duchy, za co będą ukarane. + +Tego zaś samego dnia dostojny Hiram był u księcia Ramzesa i ofiarował mu, w złotej puszce, pargamin opatrzony mnóstwem pieczęci kapłańskich i podpisami najznakomitszych Fenicjan. + +Był to wyrok duchownego sądu Astoreth, który uwalniał Kamę od ślubów i zdejmował z niej klątwę niebios, byle tylko wyrzekła się swego kapłańskiego imienia. + +Z tym dokumentem, gdy słońce zaszło, udał się książę do pewnej samotnej willi w swoim ogrodzie. Otworzył drzwi nieznanym sposobem i wszedł na piętro do niewielkiego pokoju. + +Przy świetle rzeźbionego kagańca, w którym paliła się wonna oliwa, książę zobaczył Kamę. + +— Nareszcie!… — zawołał, oddając jej złotą puszkę. — Masz wszystko, czego chciałaś! + +Fenicjanka była rozgorączkowana; płonęły jej oczy. Porwała puszkę i, obejrzawszy ją, rzuciła na podłogę. + +— Myślisz, że ona jest złota?… — rzekła. — Oddam mój naszyjnik, że ta puszka jest miedziana i tylko pokryta z dwu stron cienkimi blaszkami!… + +— Także mnie witasz?… — spytał zdziwiony książę. + +— Bo znam moich braci — odparła. — Oni fałszują nie tylko złoto, ale rubiny i szafiry… + +— Kobieto… — przerwał następca — ależ w tej puszce jest twoje bezpieczeństwo… + +— Co mi tam bezpieczeństwo!… — odparła. — Nudzę się i boję… Siedzę tu już ze cztery dni jak w więzieniu… + +— Brakuje ci czego?… + +— Brakuje mi światła… oddechu… śmiechów, śpiewów, ludzi… O mściwa bogini, jakże mnie ciężko karzesz!… + +Książę słuchał zdumiony. We wściekłej kobiecie nie mógł poznać tej Kamy, którą widział w świątyni, tej kobiety, nad którą unosiła się namiętna pieśń Greka. + +— Jutro — rzekł książę — będziesz mogła wyjść do ogrodu… A gdy pojedziemy do Memfis, do Tebów, będziesz bawiła się jak nigdy… Spojrzyj na mnie. Czyliż nie kocham cię i czyliż kobiecie nie wystarcza zaszczyt, że należy do mnie?… + +— Tak — odparła nadąsana — ale cztery miałeś przede mną. + +— Jeżeli ciebie kocham najlepiej… + +— Gdybyś mnie kochał najlepiej, uczyniłbyś mnie pierwszą, osadziłbyś mnie w pałacu, który zajmuje ta… Żydówka Sara i mnie dałbyś wartę, nie jej… Tam przed posągiem Astoreth byłam najpierwszą… Ci, którzy składali hołd bogini, klękając przed nią, patrzyli na mnie… A tu co?… Wojsko bębni i gra na fletach, urzędnicy składają ręce na piersiach i schylają głowy przed domem Żydówki… + +— Przed moim pierworodnym synem — przerwał zniecierpliwiony książę — a on nie jest Żydem… + +— Jest Żydem!… — wrzasnęła Kama. + +Ramzes zerwał się. + +— Szalona jesteś?… — rzekł, nagle uspokoiwszy się. — Czy nie wiesz, że mój syn Żydem być nie może… + +— A ja ci mówię, że jest!… — krzyczała, bijąc pięścią w stolik. — Jest Żydem, jak jego dziad, jak jego wujowie, i nazywa się Izaak… + +— Coś powiedziała, Fenicjanko?… Czy chcesz, ażebym cię wypędził?… + +— Dobrze, wypędź mnie, jeżeli kłamstwo wyszło z ust moich… Ale jeżeli rzekłam prawdę, wypędź tamtą… Żydówkę wraz z jej pomiotem i mnie oddaj pałac… Ja chcę, ja zasługuję na to, ażeby być pierwszą w twoim domu… Bo tamta oszukuje cię… drwi z ciebie… A ja dla ciebie wyparłam się mojej bogini… narażam się na jej zemstę… + +— Daj mi dowód, a pałac będzie twoim… Nie, to fałsz!… — mówił książę. — Sara nie dopuściłaby się takiej zbrodni… Mój pierworodny syn… + +— Izaak!… Izaak!… — krzyczała Kama. — Idź do niej i przekonaj się. + +Ramzes na pół nieprzytomny wybiegł od Kamy i skierował się do willi, gdzie mieszkała Sara. Pomimo gwiaździstej nocy zbłądził i przez pewien czas tułał się po ogrodzie. Lecz otrzeźwiło go chłodne powietrze, odnalazł drogę i do domu Sary wszedł prawie spokojny. + +Mimo późnego wieczoru czuwano tam. Sara własnymi rękoma prała pieluszki syna, a jej służba skracała sobie czas jedzeniem, piciem i muzyką. + +Kiedy Ramzes blady ze wzruszenia stanął na progu, Sara krzyknęła, lecz wnet uspokoiła się. + +— Bądź pozdrowiony, panie — rzekła, ocierając zmoczone ręce i chyląc mu się do nóg. + +— Saro, jak na imię twemu synowi?… — spytał. + +Przerażona schwyciła się za głowę. + +— Jak na imię twemu synowi?… — powtórzył. + +— Wszak wiesz, panie, że Seti… — odparła ledwie słyszalnym głosem. + +— Spojrzyj mi w oczy… + +— O Jehowo!… — szepnęła Sara. + +— Widzisz, że kłamiesz. A teraz ja ci powiem: mój syn, syn następcy egipskiego tronu, nazywa się Izaak… i jest Żydem… podłym Żydem… + +— Boże!… Boże!… miłosierdzia!… — zawołała, rzucając się do nóg księciu. + +Ramzes ani na chwilę nie podniósł głosu, tylko twarz jego była szara. + +— Ostrzegano mnie — mówił — abym nie brał do mego domu Żydówki… Moje wnętrzności skręcały się, kiedy widziałem folwark napełniony Żydami… Alem powściągnął odrazę, bom tobie ufał. I ty, wraz z twymi Żydami, ukradłaś mi syna, złodziejko dzieci… + +— Kapłani rozkazali, ażeby został Żydem… — szepnęła Sara, szlochając u nóg księcia. + +— Kapłani?… Jacy?… + +— Najdostojniejszy Herhor… najdostojniejszy Mefres… Mówili, że tak trzeba, bo twój syn musi zostać pierwszym królem żydowskim… + +— Kapłani?… Mefres?… — powtórzył książę. — Królem żydowskim?… Ależ ja mówiłem ci, że twój syn może zostać dowódcą moich łuczników, moim pisarzem… Ja ci to mówiłem!… a ty, nędzna, myślałaś, że tytuł żydowskiego króla równa się dostojeństwu mego łucznika i pisarza?… Mefres… Herhor!… Niech będą dzięki bogom, że nareszcie zrozumiałem tych dostojników i wiem, jaki los przeznaczają memu potomstwu… + +Przez chwilę rozmyślał, gryzł wargi. Nagle zawołał potężnym głosem: + +— Hej!… służba… żołnierze!… + +W oka mgnieniu komnata zaczęła napełniać się. Weszły płacząc służebnice Sary, pisarz i rządca jej domu, potem niewolnicy, wreszcie kilku żołnierzy z oficerem. + +— Śmierć!… — krzyknęła Sara rozdzierającym głosem. + +Rzuciła się do kołyski, porwała syna i stanąwszy w kącie komnaty, zawołała: + +— Mnie zabijcie… ale jego nie dam!… + +Ramzes uśmiechnął się. + +— Setniku — rzekł do oficera — weź tą kobietę z jej dzieckiem i zaprowadź do budynku, gdzie mieszczą się niewolnicy mego domu. Ta Żydówka już nie będzie panią, ale sługą tej, która ją zastąpi. + +A ty, rządco — dodał, zwracając się do urzędnika — pamiętaj, aby Żydówka nie zapomniała jutro z rana umyć nóg swej pani, która tu zaraz przyjdzie. Gdyby zaś ta służebnica okazała się krnąbrną, na rozkaz swej pani powinna otrzymać chłostę. + +Wyprowadzić tę kobietę do izby czeladnej!… + +Oficer i rządca zbliżyli się do Sary, lecz zatrzymali się, nie śmiejąc jej dotknąć. Ale też i nie było potrzeby. Sara owinęła płachtą kwilące dziecko i opuściła komnatę, szepcąc: + +— Boże Abrahama, Izaaka, Jakuba, zmiłuj się nad nami… + +Nisko skłoniła się przed księciem, a z jej oczu płynęły ciche łzy. Jeszcze w sieniach słyszał Ramzes jej słodki głos: + +— Boże Abrahama, Iza… + +Gdy wszystko uspokoiło się, namiestnik odezwał się do oficera i rządcy: + +— Pójdziecie z pochodniami do domu między figowe drzewa… + +— Rozumiem — odparł rządca. + +— I natychmiast przeprowadzicie tu kobietę, która tam mieszka… + +— Stanie się tak. + +— Ta kobieta będzie odtąd waszą panią i panią Sary Żydówki, która każdego poranku ma swojej pani myć nogi, oblewać ją wodą i trzymać przed nią zwierciadło. To jest moja wola i rozkaz. + +— Stanie się — odparł rządca. + +— I jutro z rana powiesz mi, czy nowa sługa nie jest krnąbrną… + +Wydawszy te polecenia namiestnik wrócił do siebie, ale całą noc nie spał. W jego głębokiej duszy rozpalał się pożar zemsty. + +Czuł, że nie podniósłszy ani na chwile głosu zmiażdżył Sarę, nędzną Żydówkę, która ośmieliła się oszukać go. Ukarał ją jak król, który jednym drgnieniem powieki strąca ludzi ze szczytu — w otchłań służalstwa. Ale Sara była tylko narzędziem kapłanów, a następca miał za wiele poczucia sprawiedliwości, aby połamawszy narzędzie, mógł przebaczyć właściwym sprawcom. + +Jego wściekłość potęgowała się tym bardziej, że kapłani byli nietykalni. Książę mógł Sarę z dzieckiem wśród nocy — wypędzić do izby czeladniej, ale nie mógł pozbawić Herhora jego władzy ani Mefresa arcykapłaństwa. Sara padła u nóg jego jak zdeptany robak; ale Herhor i Mefres, którzy wydarli mu pierworodnego syna, wznosili się nad Egiptem i (o wstydzie!) nad nim samym, nad przyszłym faraonem, jak piramidy… + +I nie wiadomo, który już raz w tym roku przypominał sobie krzywdy, jakich doznał od kapłanów. W szkole bili go kijami, aż mu grzbiet pękał, albo morzyli głodem, aż brzuch przyrastał mu do krzyża. Na zeszłorocznych manewrach Herhor popsuł mu cały plan, a potem złożył winę na niego i pozbawił dowództwa korpusu. Tenże Herhor przyprawił go o niełaskę jego świątobliwości za to, że wziął do domu Sarę, i nie prędzej przywrócił go do zaszczytów, aż upokorzony książę przepędził parę miesięcy na dobrowolnym wygnaniu. + +Zdawało się, że gdy zostanie wodzem korpusu i namiestnikiem, kapłani przestaną uciskać go swoją opieką. Lecz właśnie teraz wystąpili z podwojonymi siłami. Zrobili go namiestnikiem, po co?… Aby usunąć go od faraona i zawrzeć haniebny traktat z Asyrią. Zmusili go, że po informacje o stanie państwa udał się jak pokutnik do świątyni; tam oszukiwali go za pomocą cudów i postrachów i udzielili najzupełniej fałszywych objaśnień. + +Potem mieszali się do jego rozrywek, kochanek, stosunków z Fenicjanami, długów, a nareszcie, aby go upokorzyć i ośmieszyć w oczach Egiptu, zrobili mu pierworodnego syna Żydem!… + +Gdzie jest chłop, gdzie niewolnik, gdzie więzień z kopalń, Egipcjanin, który nie miałby prawa powiedzieć: + +— Jestem lepszy od ciebie, namiestniku, bo żaden mój syn nie był Żydem… + +Czując ciężar obelgi, Ramzes jednocześnie pojmował, że nie może jej natychmiast pomścić. Więc postanowił odsunąć sprawę do przyszłości. W szkole kapłańskiej nauczył się panować nad sobą, na dworze nauczył się cierpliwości i obłudy; te przymioty staną się jego tarczą i zbroją w walce z kapłaństwem… Do czasu będzie wprowadzał ich w błąd, a gdy przyjdzie odpowiednia chwila, uderzy tak, że już nie podniosą się więcej. + +Na dworze zaczęło świtać. Następca twardo zasnął, a gdy obudził się, pierwszą osobą, którą spostrzegł, był rządca pałacu Sary. + +— Cóż Żydówka? — zapytał książę. + +— Stosownie do rozkazu waszej dostojności umyła nogi swej nowej pani — odparł urzędnik. + +— Czy była krnąbrną? + +— Była pełną pokory, ale nie dość zręczną, więc rozgniewana pani uderzyła ją nogą między oczy… + +Książę rzucił się. + +— I cóż na to Sara?… — zapytał prędko. + +— Upadła na ziemię. A gdy nowa pani kazała jej iść precz, wyszła cicho płacząc… + +Książę zaczął chodzić po komnacie. + +— Jakże noc spędziła?… + +— Nowa pani?… + +— Nie!… — przerwał następca. — Pytam o Sarę… + +— Stosownie do rozkazu Sara poszła z dzieckiem do izby czeladniej. Tam służebne, z litości, odstąpiły jej świeżą matę, ale Sara nie położyła się spać, tylko przesiedziała całą noc z dzieckiem na kolanach. + +— A dziecko?… — spytał książę. + +— Dziecko jest zdrowe. Dziś z rana, kiedy Żydówka poszła na służbę do nowej pani, inne kobiety wykąpały maleństwo w ciepłej wodzie, a żona pastucha, która także ma niemowlę, dała mu ssać. + +Książę stanął przed rządcą. + +— Źle jest — rzekł — gdy krowa, zamiast karmić swoje cielątko, idzie do pługa i jest bita kijem. Więc choć ta Żydówka popełniła wielki występek, nie chcę, ażeby cierpiał jej niewinny pomiot… Dlatego Sara nie będzie już myła nóg nowej pani i nie będzie przez nią kopana w oczy. W czeladnim domu dasz jej osobną izbę, parę sprzętów i pokarm, jaki należy się niedawnej położnicy. I niech w spokoju karmi swoje dziecko. + +— Obyś żył wiecznie, władco nasz! — odparł rządca i szybko pobiegł spełnić rozkazy namiestnika. + +Cała bowiem służba lubiła Sarę, a w ciągu paru godzin miała sposobność znienawidzić gniewną i wrzaskliwą Kamę. + + + +Rozdział XIV + +Kapłanka fenicka niewiele szczęścia przyniosła Ramzesowi. + +Gdy pierwszy raz przyszedł odwiedzić ją w pałacyku, dotychczas zajmowanym przez Sarę, myślał, że będzie powitany z zachwytem i wdzięcznością. Tymczasem Kama przyjęła go prawie z gniewem. + +— Cóż to? — zawołała — już po upływie pół dnia przywróciłeś do łask nędzną Żydówkę?… + +— Czyliż nie mieszka w izbie czeladniej? — odparł książę. + +— Ale mój rządca powiedział, że już nie będzie mi nóg myła…. + +Pan, słuchając tego, doznał uczucia niesmaku. + +— Nie jesteś, widzę, zadowolona — rzekł. + +— I nie będę nią!… — wybuchła — dopóki nie upokorzę tej Żydówki… Dopóki służąc mi i klęcząc u moich nóg nie zapomni, że kiedyś była twoją pierwszą kobietą i panią tego domu… Dopóki moja służba nie przestanie patrzeć na mnie ze strachem i nieufnością, a na nią z litością… + +Ramzesowi coraz mniej zaczęła podobać się Fenicjanka. + +— Kamo — rzekł — rozważ, co ci powiem. Gdyby w moim domu sługa kopnął w zęby sukę, która karmi szczenięta, wygnałbym go… Ty zaś uderzyłaś nogą między oczy kobietę i matkę… A w Egipcie, Kamo, matka to wielkie słowo, bo dobry Egipcjanin trzy rzeczy najbardziej szanuje na ziemi: bogów, faraona i matkę… + +— O biada mi!… — zawołała Kama, rzucając się na łóżko. — Oto mam nagrodę, nędzna, żem zaparła się mojej bogini… Jeszcze tydzień temu składano mi kwiaty u nóg i okadzano wonnościami, a dziś… + +Książę cicho wysunął się z komnaty i odwiedził Fenicjankę dopiero po kilku dniach. + +Lecz znowu zastał ją w złym humorze. + +— Błagam cię, panie — wykrzyknęła — dbaj o mnie trochę więcej!… Bo już i służba zaczyna mnie lekceważyć, żołnierze patrzą spode łba i lękam się, ażeby w kuchni nie zatruł mi kto potraw… + +— Byłem zajęty wojskiem — odparł książę — więc nie mogłem odwiedzać cię… + +— To prawda!… — odparła gniewnie Kama. — Byłeś wczoraj pod moim gankiem, a następnie poszedłeś ku czeladniej izbie, gdzie mieszka ta Żydówka… Chciałeś mi pokazać… + +— Dość! — przerwał następca. — Nie byłem ani pod gankiem, ani pod izbą. Jeżeli więc zdawało ci się, iż widziałaś mnie, to znaczy, że twój kochanek, ten nikczemny Grek, nie tylko nie opuścił Egiptu, ale nawet śmie krążyć po moim ogrodzie… + +Fenicjanka słuchała go przerażona. + +— O Astoreth!… — krzyknęła nagle — ratuj mnie… O ziemio, ukryj mnie!… Bo jeżeli nędzny Lykon powrócił, grozi mi wielkie nieszczęście… + +Książę roześmiał się, ale już nie miał cierpliwości słuchać biadań eks-kapłanki. + +— Zostań w spokoju — rzekł, wychodząc — i nie zdziw się, jeżeli w tych dniach przyprowadzę ci twego Lykona związanego jak szakal. Zuchwalec ten już wyczerpał moją cierpliwość. + +Wróciwszy do siebie, książę wezwał natychmiast Hirama i naczelnika policji w Pi-Bast. Opowiedział im obydwom, że Lykon, Grek z twarzy podobny do niego, kręci się około pałaców, i rozkazał schwytać go. Hiram przysiągł, że gdy Fenicjanie połączą się z policją, Grek musi wpaść w ich ręce. Ale naczelnik policji począł trząść głową. + +— Wątpisz? — spytał go książę. + +— Tak, panie. W Pi-Bast mieszka wielu bardzo pobożnych Azjatów, według zdania których, kapłanka rzucająca ołtarz zasługuje na śmierć. Jeżeli więc ten Grek zobowiązał się zabić Kamę, oni będą mu pomagali, ukryją go i ułatwią mu ucieczkę. + +— Cóż wy na to, książę? — spytał następca Hirama. + +— Dostojny naczelnik policji mądrze mówi — odparł starzec. + +— Wszakże uwolniliście Kamę od klątwy! — zawołał Ramzes. + +— Za Fenicjan — odparł Hiram — ręczę, że nie tkną Kamy i będą ścigali Greka. Ale co zrobić z innymi wyznawcami Astoreth?… + +— Ośmielę się mniemać — rzekł naczelnik policji — że tymczasem kobiecie tej nic nie grozi. Gdyby zaś była odważną, moglibyśmy użyć jej do zwabienia Greka i złapania go tu, w pałacach waszej dostojności. + +— Idźże więc do niej — rzekł książę — i przedstaw plan, jaki obmyśliłeś. A jeżeli schwycisz łotra, dam ci dziesięć talentów… + +Gdy następca pożegnał ich, Hiram odezwał się do naczelnika: + +— Dostojniku, wiem, że znasz oba pisma i nieobcą ci jest kapłańska mądrość. Gdy chcesz, słyszysz przez mury i widzisz w ciemnościach. Z tego powodu znasz myśli zarówno chłopa pracującego kubłem, rzemieślnika, który na targ przynosi sandały, i wielkiego pana, który w otoczeniu swoich sług czuje się bezpiecznym jak dziecko w łonie matki… + +— Prawdę mówisz, wasza cześć — odparł urzędnik — że bogowie udzielili mi cudnego daru jasnowidzenia. + +— Otóż to — ciągnął Hiram — dzięki nadprzyrodzonym zaletom swoim odgadłeś już zapewne, że świątynia Astoreth wyznaczy ci dwadzieścia talentów, jeżeli złapiesz tego nędznika, który ośmiela się przybierać postawę księcia, pana naszego. Nadto zaś w każdym razie, świątynia ofiaruje ci dziesięć talentów, jeżeli wieść o podobieństwie nędznego Lykona do następcy nie rozgłosi się po Egipcie. Rzecz to bowiem gorsząca i nieprzystojna, ażeby zwykły śmiertelnik przypominał obliczem swoim osoby, które od bogów pochodzą. + +Niech więc to, co słyszysz o nędznym Lykonie, i cała nasza gonitwa za bezbożnikiem nie wyjdzie poza serca nasze. + +— Rozumiem — odparł urzędnik. — Może się bowiem trafić, że taki zbrodniarz straci życie, zanim oddamy go sądowi… + +— Powiedziałeś — rzekł Hiram, ściskając go za rękę. — Wszelka zaś pomoc, jakiej zażądasz od Fenicjan, będzie ci udzielona. + +Rozstali się jak dwaj przyjaciele polujący na grubego zwierza, którzy wiedzą, że nie o to chodzi: czyj oszczep trafi, lecz ażeby zdobycz była dobrze trafiona i nie wpadła w cudze ręce. + +Po kilku dniach Ramzes znowu odwiedził Kamę, lecz znalazł ją w stanie, który graniczył z obłędem. Kryła się w najciaśniejszej izbie swego pałacu, głodna, nieczesana, nawet niemyta, i wydawała najsprzeczniejsze rozkazy swojej służbie. Raz kazała się zgromadzać wszystkim, drugi raz wypędzała wszystkich od siebie. W nocy wołała do siebie wartę żołnierską, a po chwili uciekła od żołnierzy na strych krzycząc, że ją chcą zabić. + +Wobec takich postępków z duszy księcia zniknęła miłość, a zostało tylko uczucie wielkiego kłopotu. Schwycił się za głowę, gdy rządca pałacu i oficer opowiedzieli mu o tych dziwach, i szepnął: + +— Zaprawdę, źle uczyniłem, odbierając tę kobietę jej bogini. Gdyż tylko bogini mogła cierpliwie znosić jej kaprysy!… + +Mimo to poszedł do Kamy i znalazł ją mizerną, potarganą i drżącą. + +— Biada mi!… — zawołała. — Żyję między samymi wrogami. Moja szatna chce mnie otruć, a fryzjerka nabawić jakiej ciężkiej choroby… Żołnierze tylko czekają okazji, ażeby w mej piersi utopić włócznie i miecze, a w kuchni, jestem pewna, że zamiast potraw gotują się czarodziejskie zioła… Wszyscy dybią na moje życie… + +— Kamo… — przerwał książę. + +— Nie nazywaj mnie tak!… — szepnęła przerażona — bo mi to nieszczęście przyniesie… + +— Ale skąd ci te myśli przychodzą do głowy?… + +— Skąd!… Czy sądzisz, że w dzień nie widuję obcych ludzi, którzy ukazują się pod pałacem i znikają, nim zdołam zawołać na służbę?… A w nocy czy nie słyszę szeptów za ścianą?… + +— Zdaje ci się. + +— Przeklęci!… przeklęci!… — zawołała z płaczem. — Wszyscy mówicie, że mi się zdaje… A przecież onegdaj jakaś zbrodnicza ręka podrzuciła mi do sypialni welon, który nosiłam pół dnia, zanim poznałam, że to nie mój… żem nigdy nie miała takiego… + +— Gdzież ten welon? — spytał już zaniepokojony książę. + +— Spaliłam go, alem go pierwej pokazała moim służebnicom. + +— Więc choćby był nie twój, cóż ci się stało? + +— Jeszcze nic. Ale gdybym tą szmatę przez parę dni potrzymała w domu, z pewnością otrułabym się albo zapadłabym w nieleczącą się chorobę… Znam Azjatów i ich sposoby!… + +Znudzony i zirytowany książę opuścił ją czym prędzej pomimo błagań, aby został. Gdy jednak spytał służbę o ów welon, szatna przyznała, że to nie był welon Kamy, ale został podrzucony przez kogoś. + +Następca kazał podwoić warty w pałacu i dokoła pałacu i zdesperowany wracał do swego mieszkania. + +„Nigdy bym nie uwierzył — myślał — że jedna słaba kobieta może narobić tyle zamętu!… Cztery świeżo złapane hieny nie dorównają w niespokojności tej Fenicjance!…” + +U siebie znalazł książę Tutmozisa, który właśnie przyjechał z Memfis i ledwie miał czas wykąpać się i przebrać po podróży. + +— Co mi powiesz? — spytał książę ulubieńca, odgadując, że nie przywiózł dobrych nowin. — Widziałeś jego świątobliwość? + +— Widziałem słonecznego boga Egiptu — odparł Tutmozis — a oto, co mi rzekł… + +— Mów — wtrącił następca. + +— Tak mówił pan nasz — ciągnął Tutmozis, złożywszy ręce na piersiach i schyliwszy głowę. — Tak mówi pan. Przez trzydzieści cztery lata prowadziłem ciężki wóz Egiptu i tak jestem zmęczony, że już tęsknię do moich wielkich przodków, którzy zamieszkują kraj zachodni. Niebawem opuszczę tą ziemię, a wówczas syn mój, Ramzes, zasiądzie na tronie i czynić będzie z państwem to, co mu podyktuje mądrość… + +— Tak powiedział mój świątobliwy ojciec? + +— To są jego słowa wiernie powtórzone — odparł Tutmozis. — Po kilka razy wyraźnie mówił mi pan, że nie zostawia ci żadnych rozkazów na przyszłość, abyś mógł rządzić Egiptem, jak sam zechcesz… + +— O święty!… Czyliż jego niemoc jest naprawdę tak ciężką?… Dlaczego nie pozwala mi przyjechać do siebie?… — pytał rozżalony książę. + +— Musisz być tu, bo tu możesz się przydać. + +— A traktat z Asyrią?… — zapytał następca. + +— Jest zawarty w tym sensie, że Asyria może bez przeszkód z naszej strony prowadzić wojnę na wschodzie i północy. Ale sprawa Fenicji została w zawieszeniu, dopóki ty nie wstąpisz na tron… + +— O błogosławiony!… o święty władco!… — wołał książę. — Od jak strasznej uchroniłeś mnie spuścizny… + +— Fenicja więc zostaje w zawieszeniu — prawił Tutmozis. — Lecz obok tego stała się niedobra rzecz, bo jego świątobliwość, aby dać dowód Asyrii, że nie będzie jej przeszkadzać w wojnie z ludami północnymi, rozkazał zmniejszyć naszą armię o dwadzieścia tysięcy wojsk najemnych… + +— Co powiedziałeś?… — wykrzyknął zdumiony następca. + +Tutmozis chwiał głową na znak smutku. + +— Prawdę mówię — rzekł — i już nawet rozpuszczono cztery libijskie pułki… + +— Ależ to szaleństwo!… — prawie zawył następca, łamiąc ręce. — Po co my się tak osłabiamy i gdzie pójdą ci ludzie?… + +— Otóż to, że już poszli na pustynię Libijską i albo napadną Libijczyków, co nam narobi kłopotu, albo połączą się z nimi i razem uderzą na nasze zachodnie granice… + +— Nic o tym nie słyszałem!… Co oni porobili?… i kiedy to zrobili?… Żadna wieść do nas nie doszła… — wołał książę. + +— Bo rozpuszczeni najemnicy poszli w pustynią od Memfisu, a Herhor zabronił mówić o tym komukolwiek… + +— Więc nawet Mefres i Mentezufis nie wiedzą o tym?… — spytał namiestnik. + +— Oni wiedzą — odparł Tutmozis. + +— Oni wiedzą, a ja nic!… + +Książę nagle uspokoił się, ale pobladł, a na jego młodym obliczu odmalowała się straszna nienawiść. Schwycił za obie ręce swego powiernika i mocno ściskając je, szeptał: + +— Słuchaj… Na święte głowy mego ojca i matki… na pamięć Ramzesa Wielkiego… na wszystkich bogów, jeżeli jacy są, przysięgam, że gdy — za moich rządów — kapłani nie ugną się przed moją wolą, zgniotę ich… + +Tutmozis słuchał przerażony. + +— Ja albo oni!… — zakończył książę. — Egipt nie może mieć dwu panów… + +— I zwykle miewał tylko jednego: faraona — wtrącił powiernik. + +— Zatem będziesz mi wierny?… + +— Ja, cała szlachta i wojsko, przysięgam ci!… + +— Dosyć — zakończył następca. — Niechże sobie teraz uwalniają najemne pułki… niech podpisują traktaty… niech kryją się przede mną jak niedoperze i niech oszukują nas wszystkich… Ale przyjdzie czas… + +A teraz, Tutmozisie, odpocznij po podróży i bądź u mnie na uczcie dziś wieczór… Ci ludzie tak mnie spętali, że mogę tylko bawić się… Więc będę się bawił… Ale kiedyś pokażę im, kto jest władcą Egiptu: oni czy ja… + +Od tego dnia znowu zaczęły się uczty. Książę, jakby wstydząc się wojska, nie odbywał z nim ćwiczeń. Natomiast pałac jego roił się szlachtą, oficerami, sztukmistrzami i śpiewaczkami, a po nocach odbywały się wielkie orgie, wśród których dźwięki arf mieszały się z wrzaskami pijanych biesiadników i spazmatycznym śmiechem kobiet. + +Na jedną z tych uczt Ramzes zaprosił Kamę, ale odmówiła. Książę obraził się na nią, co spostrzegłszy, Tutmozis rzekł: + +— Mówiono mi, panie, że Sara straciła twoje łaski? + +— Nie wspominaj mi o tej Żydówce — odparł następca. — Wszak chyba wiesz, co zrobiła z moim synem? + +— Wiem — mówił ulubieniec — ale zdaje mi się, że stało się to nie z jej winy. Słyszałem w Memfis, że czcigodna matka twoja, pani Nikotris, i dostojny minister Herhor uczynili syna twego Żydem w tym celu, aby kiedyś panował nad Izraelitami… + +— Ależ Izraelici nie mają króla, tylko kapłanów i sędziów!… — przerwał książę. + +— Nie mają, lecz chcą mieć. Im także obmierzły rządy kapłańskie. + +Następca pogardliwie machnął ręką. + +— Woźnica jego świątobliwości — odparł — znaczy więcej niźli wszyscy królowie, a tym bardziej jakiś tam król izraelski, którego jeszcze nie ma… + +— W każdym razie wina Sary nie jest tak wielką — wtrącił Tutmozis. + +— Toteż wiedz, że kiedyś zapłacę i kapłanom. + +— W tym wypadku i oni nie są zbyt winni. Na przykład dostojny Herhor uczynił tak, pragnąc zwiększyć sławę i potęgę twojej dynastii. Zresztą działał z wiedzą pani Nikotris… + +— A Mefres po co miesza się do moich spraw?… — spytał książę. — Przecie on chyba powinien pilnować tylko świątyni, a nie wpływać na losy faraonowego potomstwa… + +— Mefres jest starcem, który już zaczyna dziwaczeć. Cały dwór jego świątobliwości drwi dziś z Mefresa z powodu jego praktyk, o których ja sam nic nie wiedziałem, choć prawie co dzień widywałem i widuję świętego męża… + +— A to ciekawe… Cóż on robi?… + +— Po kilka razy na dobę — odparł Tutmozis — odprawia solenne nabożeństwa w najtajemniejszej części świątyni i nakazuje swoim kapłanom, aby uważali: czy bogowie nie podnoszą go w powietrze podczas modlitwy?… + +— Cha!… cha!… cha!… — zaśmiał się następca — I to wszystko dzieje się tu, w Pi-Bast, pod naszym okiem, a ja nic nie wiem… + +— Tajemnica kapłańska… + +— Tajemnica, o której mówią wszyscy w Memfisie!… Cha… cha… cha!… W cyrku widziałem chaldejskiego kuglarza, który unosił się w powietrzu… + +— I ja widziałem — wtrącił Tutmozis — ale to była sztuka. Tymczasem Mefres chce naprawdę wznieść się nad ziemię na skrzydłach swej pobożności… + +— Niesłychane błazeństwo!… — mówił książę. — Cóż na to inni kapłani? + +— Podobno w świętych papirusach są wzmianki, że dawnymi czasy bywali u nas prorocy posiadający dar wznoszenia się w powietrze, więc kapłanów nie dziwią chęci Mefresa. A że, jak ci wiadomo, u nas podwładni widzą to, co podoba się zwierzchnikom, więc niektórzy święci mężowie twierdzą, że Mefres naprawdę podnosi się w czasie modlitwy na grubość paru palców nad ziemię… + +— Cha!… cha!… cha!… I tą wielką tajemnicą bawi się cały dwór, a my tu jak chłopi albo kopacze nawet nie domyślamy się cudów sprawianych pod naszym bokiem… Nędzna dola następcy egipskiego tronu! — śmiał się książę. + +Gdy się zaś uspokoił, na powtórną prośbę Tutmozisa rozkazał przenieść Sarę z dzieckiem z izby czeladniej do pałacyku, który w pierwszych dniach zajmowała Kama. + +Służba następcy była zachwycona tym rozporządzeniem pana, a wszystkie służebne, niewolnicy i nawet pisarze odprowadzili Sarę do nowej siedziby z muzyką i okrzykami radości. + +Fenicjanka, usłyszawszy hałas, spytała o przyczynę. A gdy jej odpowiedziano, że Sara wróciła już do łask następcy i że z domu niewolnic znowu przeniosła się do pałacu, rozwścieczona eks-kapłanka wezwała do siebie Ramzesa. + +Książę przyszedł. + +— Więc tak poczynasz sobie ze mną?… — wrzasnęła nie panująca nad sobą Kama. — Więc to tak?… Obiecałeś mi, że będę pierwszą twoją kobietą, lecz zanim księżyc obiegł połowę nieba, złamałeś przyrzeczenie?… Może myślisz, że zemsta Astoreth pada tylko na kapłanki, a nie dosięga książąt?… + +— Powiedz twojej Astoreth — odparł spokojnie następca — aby nigdy nie groziła książętom, bo i ona pójdzie do izby czeladniej. + +— Rozumiem — wołała Kama. — Ja pójdę do czeladzi, może nawet do więzienia, a ty przez ten czas będziesz spędzał noce u swojej Żydówki!… Za to, żem dla ciebie wyparła się bogów… ściągnęła na moją głowę przekleństwo… Za to, że nie mam godziny spokojnej, że zmarnowałam dla ciebie młodość, życie, nawet duszę, ty tak mi płacisz… + +Książę przyznał w sercu, że istotnie Kama wiele poświęciła dla niego, i uczuł skruchę. + +— Nie byłem i nie będę u Sary — odparł. — Ale co tobie szkodzi, że nieszczęśliwa kobieta odzyska wygody i będzie mogła wykarmić swoje dziecko? + +Fenicjanka zatrzęsła się. Podniosła w górę zaciśnięte pięści, włosy jej najeżyły się, a w oczach zapłonął brudny ogień nienawiści. + +— Także mi odpowiadasz?… Żydówka jest nieszczęśliwą, boś ją wygnał z pałacu; a ja muszę być zadowolona, chociaż bogowie wygnali mnie ze wszystkich swoich świątyń… A dusza moja… dusza kapłanki tonącej we łzach i obawie czyliż nie znaczy więcej u ciebie aniżeli ten żydowski pomiot, to dziecko, które… oby już nie żyło… oby go… + +— Milcz!… — krzyknął książę, zamykając jej usta. + +Cofnęła się wylękniona. + +— Więc nie wolno nawet skarżyć się na moją nędzę?… — spytała. — Lecz jeżeli aż tak dbasz o to dziecko, po cóż wykradłeś mnie ze świątyni, dlaczego obiecywałeś, że będę u ciebie pierwszą kobietą?… + +Strzeż się — znowu podniosła głos — ażeby Egipt, poznawszy moją dolę, nie nazwał cię wiarołomcą!… + +Książę kręcił głową i uśmiechał się. Wreszcie usiadł i rzekł: + +— Zaiste, mój nauczyciel miał słuszność, ostrzegając mnie przed kobietami. Jesteście jak dojrzała brzoskwinia w oczach człowieka, któremu język wysuszyło pragnienie… Lecz tylko na pozór… Bo biada głupcowi, który ośmieli się rozgryźć ten piękny owoc: zamiast chłodzącej słodyczy, znajdzie gniazdo os, które poranią mu nie tylko wargi, ale i serce. + +— Już narzekasz?… Nawet tego nie oszczędzasz mi wstydu?… Za to, żem ci poświęciła godność kapłanki i cnotę!… + +Następca ciągle trząsł głową i uśmiechał się. + +— Nigdy bym nie myślał — rzekł po chwili — ażeby sprawdziła się bajka opowiadana przez chłopów zabierających się do snu. Ale dziś widzę, że tak jest. Posłuchaj więc, Kamo, a może zastanowisz się i nie zmusisz mnie do cofnięcia życzliwości, jaką mam dla ciebie… + +— Jemu się chce teraz bajki opowiadać!… — odparła z goryczą kapłanka. — Jużeś mi jedną mówił i dobrzem wyszła, usłuchawszy jej… + +— Ta z pewnością wyjdzie ci na pożytek, byleś ją chciała zrozumieć. + +— Będzie w niej co o żydowskich bachorach?… + +— I o kapłankach, tylko uważnie posłuchaj: + +Działo się to już dawno, w tym samym mieście Pi-Bast. Pewnego dnia książę Satni na placu przed świątynią Ptah zobaczył bardzo piękną kobietę. Była ona piękniejszą od wszystkich, jakie dotychczas spotykał, a co więcej miała na sobie dużo złota. + +Księciu ogromnie podobała się ta osoba. Dowiedział się, co ona za jedna, a gdy mu powiedziano, że jest to córka arcykapłana w Pi-Bast, posłał do niej swego koniuszego z taką ofiarą: + +„Dam ci dziesięć złotych pierścieni, jeżeli przepędzisz ze mną godzinkę.” + +Koniuszy poszedł do pięknej Tbubui i powtórzył jej słowa księcia Satni. Dama, wysłuchawszy go życzliwie, odpowiedziała, jak przystoi dobrze wychowanej panience: + +„Jestem córką arcykapłana, jestem niewinna, a nie żadna podła dziewczyna. Jeżeli więc książę chce mieć przyjemność zapoznania się ze mną, niech przyjdzie do mego domu, gdzie wszystko będzie przygotowane, i nasza znajomość nie narazi mnie na plotki kumoszek z całej ulicy.” + +Poszedł tedy książę Satni za panną Tbubui na górne piętro do jej pokojów, których ściany były wyłożone lapisem lazuli tudzież bladozielonawą emalią. Było tam wiele łóżek pokrytych królewskim płótnem i niemało jednonożnych stolików zastawionych złotymi pucharami. Jeden z pucharów napełniono winem i podano go księciu, a Tbubui rzekła: „Bądź łaskaw, napij się.” Na co książę odparł: „Wiesz przecie, że nie przyszedłem na wino.” Niemniej jednak zasiedli do uczty, podczas której Tbubui miała na sobie długą, nieprzezroczystą szatę, zapiętą pod szyję. Gdy zaś odurzony książę chciał ją pocałować, odsunęła go i odparła: + +„Dom ten będzie twoim domem. Pamiętaj jednak, że nie jestem ulicznicą, lecz kobietą niewinną. Jeżeli więc chcesz, ażebym była ci posłuszną, zaprzysięgnij mi wierność i zapisz twój majątek.” + +„Więc niech przyjdzie tu pisarz” — zawołał książę. A gdy go przyprowadzono, Satni kazał spisać akt ślubny tudzież akt darowizny, którym wszystkie swoje pieniądze, ruchomości i dobra ziemskie przepisał na imię Tbubui. + +W godzinę później służba zawiadomiła księcia, że na dole czekają jego dzieci. Tbubui wówczas opuściła go, lecz wnet wróciła ubrana w suknią z przezroczystej gazy. Satni znowu chciał ją uścisnąć, ale odsunęła go, mówiąc: + +„Dom ten będzie twoim. Lecz ponieważ nie jestem ladacznicą, tylko dziewczyną niewinną, jeżeli więc chcesz mnie posiadać, to niech twoje dzieci zrobią akt zrzeczenia się majątku, aby później nie procesowały się z moimi dziećmi.” + +Satni zawołał dzieci na górę i kazał im podpisać akt zrzeczenia się majątku, co uczyniły. Lecz gdy odurzony długim oporem chciał zbliżyć się do Tbubui, ta go znowu zatrzymała… + +„Dom ten będzie twoim — rzekła. — Ale ja nie jestem pierwszą lepszą; jestem czystą dziewicą. Jeżeli więc kochasz mnie, każ pozabijać twoje dzieci, ażeby kiedyś nie wydarły majątku moim…” + +— Jakaż to długa historia!… — przerwała niecierpliwie Kama. + +— Zaraz się skończy — odparł następca. — I wiesz, Kamo, co odpowiedział Satni: + +„Jeżeli pragniesz tego, więc… niech się spełni zbrodnia!…” + +Tbubui nie trzeba było dwa razy powtarzać. W oczach ojca kazała pomordować dzieci, a okrwawione ich członki wyrzuciła przez okno psom i kotom. No i dopiero wtedy Satni wszedł do jej pokoju i spoczął na jej hebanowym łożu, wykładanym kością słoniową. + +— Tbubui dobrze robiła, nie wierząc zapewnieniom mężczyzn — rzekła zirytowana Fenicjanka. + +— Ale Satni — odparł następca — zrobił jeszcze lepiej: obudził się… gdyż jego straszna zbrodnia była tylko snem… + +I ty, Kamo, zapamiętaj sobie, że najpewniejszym sposobem obudzenia mężczyzny z miłosnych upojeń jest — miotać klątwy na jego syna… + +— Bądź spokojny, panie, już ci nigdy nie wspomnę ani o mojej niedoli, ani o twoim synu — posępnie odpowiedziała Fenicjanka. + +— A ja nie cofnę ci moich łask i będziesz szczęśliwą — zakończył Ramzes. + + + +Rozdział XV + +Już i między ludem miasta Pi-Bast zaczęły rozchodzić się groźne wieści o Libijczykach. Opowiadano, że rozpuszczeni przez kapłanów żołnierze barbarzyńscy, wracając do swej ojczyzny, z początku żebrali, potem kradli, a w końcu zaczęli rabować i palić wsie egipskie, mordując przy tym mieszkańców. + +W ten sposób w ciągu kilku dni zostały napadnięte i zniszczone miasta: Chinensu, Pimat i Kasa na południe do jeziora Moeris. W ten sposób zginęła karawana kupców i pielgrzymów egipskich wracających z oazy Uit-Mehe. Cała zachodnia granica państwa była w niebezpieczeństwie, a nawet z Terenuthis zaczęli uciekać mieszkańcy. I w tamtej bowiem okolicy od strony morza ukazały się bandy libijskie, jakoby wysłane przez groźnego wodza Musawasę, który podobno w całej pustyni miał ogłosić świętą wojnę przeciw Egiptowi. + +Toteż jeżeli którego wieczoru zachodni pas nieba czerwienił się zbyt długo, na mieszkańców Pi-Bast padała trwoga. Ludzie gromadzili się po ulicach, niektórzy wchodzili na płaskie dachy lub wdrapywali się na drzewa i stamtąd ogłaszali, że — widzą pożar w Menuf albo w Sechem. Byli nawet i tacy, którzy pomimo zmroku dostrzegali uciekających mieszkańców albo libijskie bandy maszerujące w kierunku Pi-Bast długimi, czarnymi szeregami. + +Pomimo wzburzenia ludności rządcy nomesu zachowywali się obojętnie; władza bowiem centralna nie przysłała im żadnych rozkazów. + +Książę Ramzes wiedział o niepokoju tłumów i widział obojętność pi-basteńskich dygnitarzy. Wściekły gniew ogarniał go, że nie otrzymuje żadnych poleceń z Memfisu i że ani Mefres, ani Mentezufis nie rozmawiają z nim o tych alarmach zagrażających państwu. + +Lecz ponieważ obaj kapłani nie zgłaszali się do niego, nawet jakby unikali rozmowy z nim, więc i namiestnik nie szukał ich ani robił żadnych przygotowań wojskowych. + +W końcu przestał odwiedzać stojące pod Pi-Bast pułki, a natomiast, zgromadziwszy do pałacu całą szlachecką młodzież, bawił się i ucztował, tłumiąc w sercu oburzenie na kapłanów i obawę o losy państwa. + +— Zobaczysz!… — powiedział raz do Tutmozisa. — Święci prorocy wykierują nas tak, że Musawasa zabierze Dolny Egipt, a my będziemy musieli uciekać do Tebów, jeżeli nie do Sunnu, o ile znowu stamtąd nie wypędzą nas Etiopowie… + +— Prawdę rzekłeś — odparł Tutmozis — że nasi władcy poczynają sobie, jakby byli zdrajcami. + +Pierwszego dnia miesiąca Hator (sierpień — wrzesień) odbywała się w pałacu następcy największa uczta. Zaczęto bawić się od drugiej po południu, a nim słońce zaszło, już wszyscy byli pijani. Doszło do tego, że mężczyźni i kobiety tarzali się po podłodze zlanej winem, zasypanej kwiatami i skorupami potłuczonych dzbanów. + +Książę był między nimi najprzytomniejszy. Jeszcze nie leżał, ale siedział na fotelu, trzymając na kolanach dwie piękne tancerki, z których jedna poiła go winem, druga oblewała mu głowę silnymi wonnościami. + +W tej chwili wszedł na sale adiutant i przelazłszy przez kilku pijanych biesiadników, zbliżył się do następcy. + +— Dostojny panie — szepnął — święci Mefres i Mentezufis pragną natychmiast rozmówić się z wami… + +Następca odepchnął dziewczęta i zarumieniony, w poplamionym kaftanie, chwiejnym krokiem potoczył się do swego pokoju, na górę. + +Na jego widok Mefres i Mentezufis spojrzeli po sobie. + +— Czego chcecie, dostojnicy? — spytał książę, upadając na krzesło. + +— Nie wiem, czy wasza dostojność będziesz mógł wysłuchać nas… — odparł zakłopotany Mentezufis. + +— A!… myślicie, żem się upił? — zawołał książę. — Nie lękajcie się… Dziś cały Egipt jest tak oszalały czy głupi, że jeszcze w pijakach najwięcej zostało rozsądku… + +Kapłani zachmurzyli się, lecz Mentezufis zaczął: + +— Wasza dostojność wie, że pan nasz i najwyższa rada postanowili uwolnić dwadzieścia tysięcy wojsk najemnych… + +— No niby nie wiem… — przerwał następca. — Nie raczyliście przecież nie tylko zasięgnąć mojej rady w kwestii tak mądrego postanowienia, ale nawet nie raczyliście zawiadomić mnie, że już cztery pułki rozpędzono i że ludzie ci z głodu napadają nasze miasta… + +— Zdaje mi się, że wasza dostojność sądzisz rozkazy jego świątobliwości faraona… — wtrącił Mentezufis. + +— Nie jego świątobliwości!… — zawołał książę, tupiąc nogą — ale tych zdrajców, którzy korzystając z choroby mego ojca i władcy chcą zaprzedać państwo Asyryjczykom i Libijczykom… + +Kapłani osłupieli. Podobnych wyrazów nie wypowiedział żaden jeszcze Egipcjanin. + +— Pozwól, książę, ażebyśmy wrócili za parę godzin… gdy się uspokoisz… — rzekł Mefres. + +— Nie ma potrzeby. Wiem, co się dzieje na naszej zachodniej granicy… A raczej nie ja wiem, tylko moi kucharze, chłopcy stajenni i pomywaczki. Może więc zechcecie teraz, czcigodni ojcowie, i mnie wtajemniczyć w wasze plany?… + +Mentezufis przybrał obojętną fizjognomię i mówił: + +— Libijczycy zbuntowali się i zaczynają zbierać bandy z zamiarem napadu na Egipt. + +— Rozumiem. + +— Z woli zatem jego świątobliwości — ciągnął Mentezufis — i najwyższej rady, masz, wasza dostojność, zebrać wojska z Dolnego Egiptu i zniszczyć buntowników. + +— Gdzie rozkaz? + +Mentezufis wydobył z zanadrza pargamin opatrzony pieczęciami i wręczył go księciu. + +— Więc od tej chwili jestem naczelnym wodzem i najwyższą władzą w tej prowincji? — spytał następca. + +— Tak jest, jak rzekłeś. + +— I mam prawo odbyć z wami naradę wojenną?… + +— Koniecznie… — odparł Mefres. — Choć w tej chwili… + +— Siadajcie — przerwał książę. + +Obaj kapłani spełnili rozkaz. + +— Pytam się was, bo to potrzebne jest do moich planów: dlaczego rozpuszczono libijskie pułki?… + +— I rozpuści się inne — pochwycił Mentezufis. — Otóż rada najwyższa dlatego chce pozbyć się dwudziestu tysięcy najkosztowniejszych żołnierzy, aby skarbowi jego świątobliwości dostarczyć rocznie czterech tysięcy talentów, bez czego dwór królewski może znaleźć się w niedostatku… + +— Co jednak nie grozi najnędzniejszemu z egipskich kapłanów!… — wtrącił książę. + +— Zapominasz, wasza dostojność, że kapłana nie godzi się nazywać „nędznym” — odparł Mentezufis. — A że nie grozi żadnemu z nich niedostatek, to jest zasługą ich powściągliwego trybu życia. + +— W takim razie chyba posągi wypijają wino, co dzień odnoszone do świątyń, i kamienni bogowie stroją swoje kobiety w złoto i drogie klejnoty — szydził książę. — Ale mniejsza o waszą powściągliwość!… Rada kapłańska nie dlatego rozpędza dwadzieścia tysięcy wojska i otwiera bramy Egiptu bandytom, ażeby napełnić skarb faraona… + +— Tylko?… + +— Tylko dlatego, ażeby przypodobać się królowi Assarowi. A ponieważ jego świątobliwość nie zgodził się na oddanie Asyryjczykom Fenicji, więc wy chcecie osłabić państwo w inny sposób: przez rozpuszczenie najemników i wywołanie wojny na naszej zachodniej granicy… + +— Biorę bogów na świadectwo, że zdumiewasz nas, wasza dostojność!… — zawołał Mentezufis. + +— Cienie faraonów bardziej zdumiałyby się, usłyszawszy, że w tym samym Egipcie, w którym spętano królewską władzę, jakiś chaldejski oszust wpływa na losy państwa… + +— Uszom nie wierzę!… — odparł Mentezufis. — Co wasza dostojność mówisz o jakimś Chaldejczyku?… + +Namiestnik śmiał się szyderczo. + +— Mówię o Beroesie… Jeżeli ty, święty mężu, nie słyszałeś o nim, zapytaj czcigodnego Mefresa, a gdyby i on zapomniał, niech odwoła się do Herhora i Pentuera… + +Oto wielka tajemnica waszych świątyń!… Obcy przybłęda, który jak złodziej dostał się do Egiptu, narzuca członkom najwyższej rady traktat tak haniebny, że moglibyśmy podpisać go dopiero po przegraniu bitew, po utracie wszystkich pułków i obu stolic. + +I pomyśleć, że zrobił to jeden człowiek, najpewniej szpieg króla Assara!… A nasi mędrcy tak dali się oczarować jego wymowie, że gdy faraon nie pozwolił im wyrzec się Fenicji, to oni przynajmniej rozpuszczają pułki i wywołują wojnę na granicy zachodniej… + +Słyszana rzecz?… — ciągnął już nie panując nad sobą Ramzes. — Gdy jest najlepsza pora zwiększyć armię do trzystu tysięcy ludzi i popchnąć ją do Niniwy, ci pobożni szaleńcy rozpędzają dwadzieścia tysięcy wojsk i podpalają własny dom… + +Mefres, sztywny i blady, słuchał tych okrutnych szyderstw. Wreszcie zabrał głos: + +— Nie wiem, dostojny panie, z jakiego źródła czerpałeś swoje wiadomości… Oby ono było równie czystym jak serca członków najwyższej rady! Przypuśćmy jednak, że masz słuszność i że jakiś chaldejski kapłan potrafił skłonić radę do podpisania ciężkiej umowy z Asyrią. Otóż gdyby tak się zdarzyło, to skąd wiesz, że ów kapłan nie był wysłannikiem bogów, którzy przez jego usta ostrzegli nas o wiszących nad Egiptem niebezpieczeństwach?… + +— Odkądże to Chaldejczycy cieszą się takim zaufaniem u was? — zapytał książę. + +— Kapłani chaldejscy są starszymi braćmi egipskich — wtrącił Mentezufis. + +— To może i król asyryjski jest władcą faraona? — wtrącił książę. + +— Nie bluźnij, wasza dostojność — surowo przerwał Mefres. — Lekkomyślnie szperasz w najświętszych tajemnicach, a to bywało niebezpiecznym nawet dla większych od ciebie! + +— Dobrze, nie będę szperał. Po czym jednak można poznać, że jeden Chaldejczyk jest wysłannikiem bogów, a drugi szpiegiem króla Assara? + +— Po cudach — odparł Mefres. — Gdyby na twój rozkaz, książę, ten pokój napełnił się duchami, gdyby niewidzialne moce uniosły cię w powietrze, powiedzielibyśmy, żeś jest narzędziem nieśmiertelnych, i słuchalibyśmy twej rady… + +Ramzes wzruszył ramionami. + +— I ja widziałem duchy: robiła je młoda dziewczyna… I ja widziałem w cyrku leżącego w powietrzu kuglarza… + +— Tylkoś nie dojrzał cienkich sznurków, które trzymali w zębach czterej jego pomocnicy… — wtrącił Mentezufis. + +Książę znowu roześmiał się i przypomniawszy sobie, co mu Tutmozis opowiadał o nabożeństwach Mefresa, rzekł szyderczym tonem: + +— Za króla Cheopsa pewien arcykapłan chciał koniecznie latać po powietrzu. W tym celu modlił się do bogów, a swoim podwładnym kazał uważać: czy go nie podnoszą niewidzialne siły?… I co powiecie, święci mężowie: od tej pory nie było dnia, ażeby prorocy nie zapewniali arcykapłana, że unosi się w powietrzu, wprawdzie niewysoko, bo tylko na palec od podłogi… Ale… co to waszej dostojności? — spytał nagle Mefresa. + +Istotnie arcykapłan, słuchając swojej własnej historii, zachwiał się na krześle i byłby upadł, gdyby nie podtrzymał go Mentezufis. + +Ramzes zmieszał się. Podał starcowi wody do picia, natarł mu czoło i skronie octem, zaczął go chłodzić wachlarzem… + +Wkrótce święty Mefres przyszedł do siebie. Powstał z krzesła i rzekł do Mentezufisa: + +— Już chyba możemy odejść? + +— I ja tak myślę. + +— A ja co mam robić? — spytał książę, czując, że stało się coś złego. + +— Spełnić obowiązki naczelnego wodza — odparł zimno Mentezufis. + +Obaj kapłani ceremonialnie ukłonili się księciu i wyszli. Namiestnik był już całkiem trzeźwy, ale na serce spadł mu wielki ciężar. W tej chwili zrozumiał, że popełnił dwa ciężkie błędy: przyznał się kapłanom do tego, że zna ich wielką tajemnicę, i — niemiłosiernie zadrwił z Mefresa. + +Oddałby rok życia, gdyby można zatrzeć w ich pamięci całą tę pijacką rozmowę. Ale już było za późno. + +„Nie ma co — myślał — zdradziłem się i kupiłem sobie śmiertelnych wrogów. Ale trudno. Walka zaczyna się w chwili najniekorzystniejszej dla mnie… Lecz idźmy dalej. Niejeden przecie faraon walczył z kapłaństwem i zwyciężył je, nawet nie mając zbyt silnych sprzymierzeńców.” + +Tak jednak uczuł niebezpieczeństwo swego położenia, że w tej chwili przysiągł, na świętą głowę ojca, nigdy już nie pić większej ilości wina. + +Kazał zawołać Tutmozisa. Powiernik zjawił się natychmiast, zupełnie trzeźwy. + +— Mamy wojnę i jestem naczelnym wodzem — rzekł następca. + +Tutmozis ukłonił się do ziemi. + +— I nigdy już nie będę upijał się — dodał książę. — A wiesz dlaczego? + +— Wódz powinien wystrzegać się wina i odurzających woni — odparł Tutmozis. + +— Nie pamiętałem o tym i… wygadałem się przed kapłanami… + +— Z czym? — zawołał przestraszony Tutmozis. + +— Że ich nienawidzę i żartuję z ich cudów… + +— Nic nie szkodzi. Oni chyba nigdy nie rachują na ludzką miłość. + +— I że znam ich polityczne tajemnice — dodał książę. + +— Aj!… — syknął Tutmozis. — To jedno było niepotrzebne… + +— Mniejsza o to — mówił Ramzes. — Wyślij natychmiast szybkobiegaczy do pułków, ażeby jutro z rana dowódcy zjechali się na radę wojenną. Każ zapalić sygnały alarmowe, ażeby wszystkie wojska Dolnego Egiptu od jutra maszerowały ku zachodniej granicy. Pójdź do nomarchy i zapowiedz mu, aby uwiadomił innych nomarchów o potrzebie gromadzenia żywności, odzieży i broni. + +— Będziemy mieli kłopot z Nilem — wtrącił Tutmozis. + +— Toteż niech wszystkie czółna i statki zatrzymają na odnogach Nilowych dla przewozu wojsk. Trzeba też wezwać nomarchów, ażeby zajęli się przygotowaniem pułków rezerwowych… + +Tymczasem Mefres i Mentezufis wracali do swych mieszkań, przy świątyni Ptah. Gdy znaleźli się sami w celi, arcykapłan podniósł ręce do góry i zawołał: + +— Trójco nieśmiertelnych bogów: Ozyrysie, Izydo i Horusie — ratujcie Egipt od zagłady!… Jak świat światem, żaden faraon nie wypowiedział tylu bluźnierstw, ile dziś usłyszeliśmy od tego dzieciaka… Co mówię — faraon?… Żaden wróg Egiptu, żaden Cheta, Fenicjanin, Libijczyk nie ośmieliłby się tak znieważać kapłańskiej nietykalności… + +— Wino robi człowieka przezroczystym — odparł Mentezufis. + +— Ależ w tym młodym sercu kłębi się gniazdo żmij… Poniewiera stan kapłański, szydzi z cudów, nie wierzy w bogów… + +— Najwięcej jednak zastanawia mnie to — rzekł zamyślony Mentezufis — skąd on wie o waszych układach z Beroesem? Bo że wie, na to przysięgnę. + +— Dokonano okropnej zdrady — odparł Mefres, chwytając się za głowę. + +— Rzecz bardzo dziwna! Było was czterech… + +— Wcale nie czterech. Boć o Beroesie wiedziała starsza kapłanka Izydy, dwaj kapłani, którzy mu wskazali drogę do świątyni Seta, i kapłan, który go przyjął u wrót… Czekaj no!… — mówił Mefres. — Ten kapłan wciąż siedział w podziemiach… A jeżeli podsłuchiwał?… + +— W każdym razie nie sprzedał tajemnicy dzieciakowi, ale komuś poważniejszemu. A to jest niebezpieczne!… + +Do celi zapukał arcykapłan świątyni Ptah, święty Sem. + +— Pokój wam — rzekł, wchodząc. + +— Błogosławieństwo sercu twemu. — Przyszedłem, bo tak podnosicie głos, jakby stało się jakie nieszczęście. Chyba nie przeraża was wojna z nędznym Libijczykiem?… — mówił Sem. + +— Co byś też myślał, wasza cześć, o księciu następcy tronu? — przerwał mu Mentezufis. + +— Ja myślę — odparł Sem — że on musi być bardzo kontent z wojny i naczelnego dowództwa. Oto urodzony bohater! Gdy patrzę na niego, przychodzi mi na myśl lew Ramzesa…. Ten chłopak gotów sam rzucić się na wszystkie bandy libijskie i zaprawdę — może je rozproszyć. + +— Ten chłopak — odezwał się Mefres — może wywrócić wszystkie nasze świątynie i zmazać Egipt z oblicza ziemi. + +Święty Sem szybko wyjął złoty amulet, który nosił na piersiach, i szepnął: + +— Ucieknijcie, złe słowa, na pustynię… Oddalcie się i nie róbcie szkody sprawiedliwym. Co też wygaduje wasza dostojność!… — rzekł głośniej, tonem wyrzutu. + +— Dostojny Mefres mówi prawdę — odezwał się Mentezufis. — Głowa by cię zabolała i żołądek, gdyby ludzkie wargi mogły powtórzyć bluźnierstwa, jakie dziś usłyszeliśmy od tego młodzieniaszka. + +— Nie żartuj, proroku — oburzył się arcykapłan Sem. — Prędzej uwierzyłbym, że woda płonie, a powietrze gasi, aniżeli w to, że Ramzes dopuszcza się bluźnierstw… + +— Robił to niby po pijanemu — wtrącił złośliwie Mefres. + +— Choćby nawet. Nie przeczę, że jest to książę lekkomyślny i hulaka, ale bluźnierca!… + +— Tak i myśmy sądzili — mówił Mentezufis. — A tak byliśmy pewni, że znamy jego charakter, iż gdy wrócił ze świątyni Hator, przestaliśmy nawet rozciągać nad nim kontroli… + +— Żal ci było złota na opłacanie dozorców — wtrącił Mefres. — Widzisz, jakie skutki pociąga na pozór drobne zaniedbanie!… + +— Ale cóż się stało? — pytał niecierpliwie Sem. + +— Krótko odpowiem: książę następca drwi z bogów… + +— Och!… + +— Sądzi rozkazy faraona… + +— Czy podobna?… + +— Najwyższą radę nazywa zdrajcami… + +— Ależ… + +— I od kogoś dowiedział się o przybyciu Beroesa, a nawet o jego widzeniu się z Mefresem, Herhorem i Pentuerem w świątyni Seta… + +Arcykapłan Sem porwał się oburącz za głowę i począł biegać po celi. + +— Niepodobna… — mówił. — Niepodobna!… Chyba rzucił kto urok na tego młodzieńca… Może owa kapłanka fenicka, którą wykradł ze świątyni?… + +Mentezufisowi uwaga ta wydała się tak trafną, że spojrzał na Mefresa. Ale rozdrażniony arcykapłan nie dał się zbić z toru. + +— Zobaczymy — odparł. — Pierwej jednak trzeba przeprowadzić śledztwo, ażebyśmy dzień po dniu wiedzieli: co robił książę od powrotu ze świątyni Hator? Za dużo miał swobody, za dużo stosunków z niewiernymi i nieprzyjaciółmi Egiptu. A ty, dostojny Semie, pomożesz nam… + +Skutkiem tej uchwały, arcykapłan Sem zaraz nazajutrz kazał wzywać lud na uroczyste nabożeństwo do świątyni Ptah. + +Stawali tedy na rogach ulic, na placach, nawet na polach heroldowie kapłańscy i zwoływali wszelki lud za pomocą trąb i fletów. A gdy zebrała się dostateczna liczba słuchaczy, donosili im, że w świątyni Ptah przez trzy dni odbywać się będą modły i procesje na intencję, aby dobry bóg błogosławił orężowi egipskiemu i pognębił Libijczyków. Zaś na wodza ich, Musawasę, aby zesłał trąd, ślepotę i szaleństwo. + +Stało się, jak chcieli kapłani. Od rana do późnej nocy lud prosty wszelkiego zajęcia gromadził się dokoła murów świątyni, arystokracja i bogaci mieszczanie zbierali się w przysionku zewnętrznym, a kapłani miejscowi i sąsiednich nomesów składali ofiarę bogu Ptah i zanosili modły w kaplicy najświętszej. + +Trzy razy dziennie wychodziła uroczysta procesja, podczas której obnoszono w złotej łodzi zasłoniętej firankami czcigodny posąg bóstwa. Przy czym lud padał na twarz i głośno wyznawał nieprawości swoje, a gęsto rozrzuceni w tłumie prorocy, za pomocą stosownych pytań, ułatwiali mu skruchę. Toż samo działo się w przysionku świątyni. Ponieważ jednak ludzie dostojni i bogaci nie lubili oskarżać się głośno, więc święci ojcowie brali żałujących na stronę i po cichu udzielali im rad i upomnień. + +W południe nabożeństwo było najuroczystsze. O tej bowiem godzinie przychodziły wojska maszerujące na zachód, aby otrzymać błogosławieństwo arcykapłana i odświeżyć potęgę swoich amuletów, mających własność osłabiania nieprzyjacielskich ciosów. + +Niekiedy w świątyni rozlegały się grzmoty, a w porze nocnej nad pylonami błyskało się. Był to znak, że bożek wysłuchał czyichś modłów albo że rozmawiał z kapłanami. + +Kiedy po zakończeniu uroczystości trzej dostojnicy: Sem, Mefres i Mentezufis, zeszli się na poufną naradę, sytuacja była już wyjaśniona. + +Nabożeństwo przyniosło świątyni około czterdziestu talentów dochodu; lecz około sześćdziesięciu talentów wydano na prezenta lub spłatę długów rozmaitych osób z arystokracji tudzież wyższych wojskowych. + +Wiadomości zaś zebrano następujące: + +Między wojskiem krążyła pogłoska, że byle książę Ramzes wstąpił na tron, rozpocznie z Asyrią wojnę, która przyjmującym w niej udział zapewni wielkie zyski. Najniższy żołnierz, mówiono, nie wróci z tej wyprawy bez tysiąca drachm, jeżeli nie lepiej. Między ludem szeptano, że gdy faraon po zwycięstwie wróci z Niniwy, wszystkich chłopów obdarzy niewolnikami i na pewną liczbę lat daruje Egiptowi podatki. + +Arystokracja zaś sądziła, że nowy faraon przede wszystkim — odbierze kapłanom, a zwróci szlachcie wszystkie dobra, które stały się własnością świątyń, jako pokrycie zaciągniętych długów. Mówiono też, że przyszły faraon będzie rządził samowładnie, bez udziału najwyższej rady kapłańskiej. + +W końcu we wszystkich warstwach społecznych panowało przekonanie, że książę Ramzes, aby zapewnić sobie pomoc Fenicjan, nawrócił się do bogini Istar i do niej szczególne okazywał nabożeństwo. W każdym razie było rzeczą pewną, że następca odwiedzał raz świątynię Istar w nocy i widział tam jakieś cuda. Zresztą między bogatymi Azjatami krążyły pogłoski, że Ramzes złożył świątyni wielkie dary, a w zamian dostał stamtąd kapłankę, która miała go utwierdzać w wierze. + +Wszystkie te wiadomości zebrał najdostojniejszy Sem i jego kapłani. Zaś ojcowie święci: Mefres i Mentezufis, zakomunikowali mu inną nowinę, która przyszła do nich z Memfisu. + +Oto — kapłana chaldejskiego i cudotwórcę, Beroesa, przyjmował w podziemiach świątyni Seta kapłan Osochor, który we dwa miesiące później wydając za mąż swoją córkę obdarował ją bogatymi klejnotami i kupił nowożeńcom duży folwark. A ponieważ Osochor nie miał tak znacznych dochodów, rodziło się więc podejrzenie, że ów kapłan, podsłuchawszy rozmowę Beroesa z egipskimi dostojnikami, sprzedał następnie tajemnicę traktatu Fenicjanom i otrzymał od nich wielki majątek. + +Wysłuchawszy tego, arcykapłan Sem rzekł: + +— Jeżeli święty Beroes jest naprawdę cudotwórcą, to przede wszystkim jego zapytajcie: czy Osochor zdradził tajemnicę?… + +— Pytano się o to cudownego Beroesa — odparł Mefres — ale święty mąż powiedział, że w tej sprawie chce milczeć. Dodał też, że choćby nawet ktoś podsłuchał ich układy i doniósł o tym Fenicjanom, Egipt ani Chaldea nie poniosą żadnej szkody. Gdyby więc znalazł się winowajca, należy okazać mu miłosierdzie. + +— Święty!… zaiste święty to mąż!… — szeptał Sem. + +— A co wasza dostojność — rzekł Mefres do Sema — sądzisz o księciu następcy i niepokojach, jakie wywołało jego postępowanie? + +— Powiem to samo, co Beroes: następca nie zrobi szkody Egiptowi, więc trzeba mieć pobłażliwość… + +— Młodzik ten drwi z bogów i cudów, wchodzi do obcych świątyń, buntuje lud… To nie są małe rzeczy!… — mówił z goryczą Mefres, który nie mógł zapomnieć Ramzesowi, że w grubiański sposób zażartował z jego pobożnych praktyk. + +Arcykapłan Sem lubił Ramzesa, więc odparł z dobrotliwym uśmiechem: + +— Który chłop w Egipcie nie rad by mieć niewolnika, ażeby wyrzec się swojej ciężkiej pracy dla słodkiego próżnowania? + +A czy jest na świecie człowiek, który by nie marzył o niepłaceniu podatków? Za to bowiem, co płaci skarbowi, jego żona, on sam i dzieci mogliby sprawić sobie ozdobną odzież i użyć rozmaitych przyjemności. + +— Próżniactwo i nadmierne wydatki psują człowieka — odezwał się Mentezufis. + +— Który żołnierz — ciągnął Sem — nie chciałby wojny i nie pożądał tysiąca drachm zysku, a nawet i więcej? + +Dalej — pytam was, ojcowie: który faraon, który nomarcha, który szlachcic chętnie płaci zaciągnięte długi i nie spogląda krzywym okiem na bogactwa świątyń?… + +— Bezbożna to pożądliwość! — szepnął Mefres. + +— A nareszcie — mówił Sem — który następca tronu nie marzył o ograniczeniu powagi kapłanów, który faraon, w początkach panowania, nie chciał otrząsnąć się spod wpływu najwyższej rady? + +— Słowa twoje są pełne mądrości — rzekł Mefres — ale do czego one mają nas doprowadzić? + +— Do tego, abyście nie oskarżali następcy przed najwyższą radą. Bo przecie nie ma sądu, który potępiłby księcia za to, że chłopi radzi by nie płacić podatków albo że żołnierze chcą wojny. Owszem, was mogłaby spotkać wymówka. Bo gdybyście dzień po dniu śledzili księcia i hamowali jego drobne wybryki, nie byłoby dziś piramidy oskarżeń, w dodatku — na niczym nie opartych. + +W podobnych sprawach nie to jest złem, że ludzie mają skłonność do grzechu, bo oni mieli ją zawsze. Ale to jest niebezpieczne, że myśmy ich nie pilnowali. Nasza święta rzeka, matka Egiptu, bardzo prędko zamuliłaby kanały, gdyby inżynierowie zaprzestali czuwać nad nią. + +— A co powiesz, wasza dostojność, o wymysłach, jakich książę dopuścił się w rozmowie z nami?… Czy przebaczysz ohydne drwiny z cudów?… — spytał Mefres. — Przecie ten młodzik ciężko znieważył moją pobożność… + +— Sam się obraża, kto rozmawia z pijakiem — odparł Sem. — Zresztą, wasze dostojności nie mieliście prawa rozmawiać o najważniejszych sprawach państwa z nietrzeźwym księciem… A nawet popełniliście błąd, mianując pijanego człowieka wodzem armii. Wódz bowiem musi być trzeźwy. + +— Korzę się przed waszą mądrością — rzekł Mefres — ale głosuję za podaniem skargi na następcę do rady najwyższej. + +— A ja głosuję przeciw skardze — odparł energicznie Sem. — Rada musi dowiedzieć się o wszystkich postępkach namiestnika, ale nie w formie skargi, tylko zwykłego raportu. + +— I ja jestem przeciw skardze — odezwał się Mentezufis. + +Arcykapłan Mefres, widząc, że ma przeciw sobie dwa głosy, ustąpił z żądaniem skargi na księcia. Ale wyrządzoną zniewagę zapamiętał i niechęć ukrył w sercu. + +Był to starzec mądry i pobożny, lecz mściwy. I chętniej przebaczyłby, gdyby mu rękę ucięto, aniżeli gdy obrażono jego dostojeństwo kapłańskie. + + + +Rozdział XVI + +Za radą astrologów główna kwatera miała wyruszyć z Pi-Bast w dniu siódmym Hator. Ten bowiem dzień był „dobry, dobry, dobry”. Bogowie w niebie, a ludzie na ziemi cieszyli się ze zwycięstwa Ra nad nieprzyjaciółmi; kto zaś przyszedł na świat w tej dobie, miał umrzeć w późnej starości, otoczony szacunkiem. + +Był to również dzień pomyślny dla brzemiennych kobiet i handlujących tkaninami, a zły dla żab i myszy. + +Od chwili mianowania go naczelnym wodzem Ramzes gorączkowo rzucił się do pracy. Sam przyjmował każdy nadciągający pułk, oglądał jego broń, odzież i obozy. Sam witał rekrutów i zachęcał ich do pilnego uczenia się musztry na zgubę wrogów i chwałę faraona. Prezydował na każdej radzie wojennej, był obecnym przy badaniu każdego szpiega i w miarę nadchodzących wiadomości własną ręką oznaczał na mapie ruchy wojsk egipskich i stanowiska nieprzyjaciół. + +Przejeżdżał tak prędko z miejsca na miejsce, że wszędzie go oczekiwano, a mimo to spadał nagle jak jastrząb. Z rana był na południe od Pi-Bast i zrewidował żywność; w godzinę później ukazał się na północ od miasta i wykrył, że w pułku Jeb brakuje stu pięćdziesięciu ludzi. Nad wieczorem dogonił przednie straże, był przy przejściu Nilowej odnogi i zrobił przegląd dwustu wozów wojennych. + +Święty Mentezufis, który jako pełnomocnik Herhora dobrze znał się na sztuce wojennej, nie mógł wyjść z podziwu. + +— Wiecie, dostojnicy — rzekł do Sema i Mefresa — że nie lubię następcy od czasu, gdym odkrył jego złość i przewrotność. Ale niech Ozyrys będzie mi świadkiem, że młodzian ten jest urodzonym wodzem. Powiem wam rzecz niesłychaną: my nad granicą o trzy lub cztery dni wcześniej zgromadzimy siły, aniżeli można było przypuszczać. Libijczycy już przegrali wojnę, choć jeszcze nie słyszeli świstu naszej strzały. + +— Tym niebezpieczniejszy dla nas taki faraon… — wtrącił Mefres z zaciętością cechującą starców. + +Ku wieczorowi dnia szóstego Hator książę Ramzes wykąpał się i oświadczył sztabowi, że jutro, na dwie godziny przed wschodem słońca, wyruszą. + +— A teraz chcę się wyspać — zakończył. + +Łatwiej jednak było chcieć aniżeli spać. + +W całym mieście roili się żołnierze, a przy pałacu następcy obozował pułk, który jadł, pił i śpiewał, ani myśląc o odpoczynku. + +Książę odszedł do najodleglejszego pokoju, lecz i tu nie pozwolono mu rozebrać się. Co kilka minut przylatywał jakiś adiutant z nic nie znaczącym raportem lub po rozkazy w sprawach, które mógł na miejscu rozstrzygnąć dowódca pułku. Przyprowadzano szpiegów, którzy nie przynosili żadnych nowych wiadomości; zgłaszali się wielcy panowie z małym pocztem ludzi, pragnąc księciu ofiarować usługi jako ochotnicy. Dobijali się kupcy feniccy, pragnący wziąć dostawy dla wojska, lub dostawcy, którzy skarżyli się na wymagania jenerałów. + +Nie brakło nawet wróżbitów i astrologów, którzy w ostatniej chwili przed wymarszem chcieli księciu stawiać horoskopy, tudzież czarnoksiężników, mających do sprzedania niezawodne amulety przeciw pociskom. + +Wszyscy ci ludzie po prostu wdzierali się do pokoju księcia: każdy z nich bowiem sądził, że w jego rękach spoczywa los wojny i że w podobnych okolicznościach znika wszelka etykieta. + +Następca cierpliwie załatwiał interesantów. Ale gdy za astrologiem wsunęła się do pokoju jedna z książęcych kobiet, z pretensją, że Ramzes snadź jej nie kocha, gdyż się z nią nie pożegnał, i kiedy w kwadrans po tej za oknem rozległ się płacz innej kochanki, następca już nie mógł wytrzymać. + +Zawołał Tutmozisa i rzekł mu: + +— Siedź w tym pokoju i jeżeli masz ochotę, pocieszaj kobiety mego domu. Ja ukryję się gdzieś w ogrodzie, bo inaczej nie zasnę i jutro będę wyglądał jak kura wydobyta ze studni. + +— Gdzież mam cię szukać w razie potrzeby? — spytał Tutmozis. + +— Oho! ho!… — roześmiał się następca. — Nigdzie nie szukajcie. Sam się znajdę, gdy zatrąbią pobudkę. + +To powiedziawszy, książę narzucił na siebie długi płaszcz z kapturem i wymknął się w ogród. + +Ale i po ogrodzie snuli się żołnierze, kuchciki i inna służba następcy: w całym bowiem obszarze pałacowym zniknął porządek, jak zwykle przed wymarszem na wojnę. Spostrzegłszy to Ramzes skręcił w najgęstszą część parku, znalazł jakąś altankę zarośniętą winem i kontent rzucił się na ławę. + +— Tu już nie znajdą mnie — mruknął — ani kapłani, ani baby… + +Wnet zasnął jak kamień. + +Od kilku dni Fenicjanka Kama czuła się niezdrową. Do rozdrażnienia przyłączyło się jakieś szczególne niedomaganie i bóle w stawach. Przy tym swędziła ją twarz, a szczególniej czoło nad brwiami. + +Drobne te przypadłości wydały się jej tak niepokojącymi, że przestała obawiać się, ażeby jej nie zabito, a natomiast ciągle siedziała przed lustrem, zapowiedziawszy sługom, że mogą robić, co im się podoba, byle ją zostawili w spokoju. W tych czasach nie myślała ani o Ramzesie, ani o nienawistnej Sarze; cała jej bowiem uwaga była zajęta — plamami na czole, których nienawykłe oko nie mogłoby nawet dostrzec. + +„Plama… tak, są plamy… — mówiła do siebie pełna bojaźni. — Dwie… trzy… O Astoreth, przecie w taki sposób nie zechcesz ukarać swej kapłanki!… Lepsza śmierć… Ale co znowu za głupstwo… Gdy czoło pocieram palcami, plamy robią się czerwieńsze… Widocznie coś mnie pokąsało albo namaściłam się nieczystą oliwą… Umyję się, a do jutra plamy zginą…” + +Przyszło jutro, ale plamy nie zginęły. + +Zawołała służącą. + +— Słuchaj — rzekła — spojrzyj na mnie… + +Lecz powiedziawszy to, usiadła w mniej oświetlonej części pokoju. + +— Słuchaj i patrz… — mówiła zduszonym głosem. — Czy… czy na mojej twarzy widzisz jakie plamy?… Tylko… nie zbliżaj się!… + +— Nie widzę nic — odparła służąca. + +— Ani pod lewym okiem?… ani nad brwiami?… — pytała z wzrastającym rozdrażnieniem Fenicjanka. + +— Niech pani raczy łaskawie usiąść boskim obliczem do światła — rzekła służąca. + +Naturalne to żądanie do wściekłości doprowadziło Kamę. + +— Precz, nędznico!… — zawołała — i nie pokazuj mi się… + +A gdy służąca uciekła, jej pani rzuciła się gorączkowo do swej tualety i otworzywszy parę słoików, za pomocą pędzelka umalowała sobie twarz na różowy kolor. + +Nad wieczorem, czując wciąż ból w stawach i gorszy od bólu niepokój, kazała wezwać do siebie lekarza. Gdy powiedziano jej, że przyszedł, spojrzała w lustro i — napadł ją nowy atak jakby szaleństwa. Rzuciła lustro na podłogę i zawołała z płaczem, że nie chce lekarza. + +W ciągu szóstego Hator cały dzień nie jadła i nie chciała się z nikim widzieć. + +Gdy po zachodzie słońca weszła niewolnica ze światłem, Kama położyła się na łóżku, owinąwszy głowę szalem. Kazała czym prędzej wynosić się niewolnicy, potem usiadła na fotelu z daleka od kagańca i przepędziła kilka godzin w półsennym odrętwieniu. + +„Nie ma żadnych plam — myślała — a jeżeli są, to przecież nie te… To nie trąd…” + +— Bogowie!… — krzyknęła, rzucając się na ziemię — nie może być, ażebym ja… Bogowie, ratujcie!… Wrócę do świątyni… odpokutuję całym życiem… + +I znowu uspokoiła się, i znowu myślała: + +„Nie ma żadnych plam… Od kilku dni trę sobie skórę, więc jest zaczerwieniona… Skądże by znowu?… Czy kto słyszał, ażeby kapłanka i kobieta następcy tronu mogła zachorować na trąd… O bogowie!… Tego nigdy nie było, jak świat światem… Tylko rybacy, więźniowie i nędzni Żydzi… O, ta podła Żydówka!… na nią spuśćcie trąd, moce niebieskie…” + +W tej chwili w oknie, które było na pierwszym piętrze, mignął jakiś cień. Potem rozległ się szelest i ze dworu na środek pokoju skoczył książę Ramzes. + +Kama osłupiała. Nagle schwyciła się za głowę, a w jej oczach odmalował się — strach bezgraniczny. + +— Lykon?… — szepnęła, chwytając się za głowę. — Lykon, tyś tu?… Zginiesz!… Ścigają cię… + +— Wiem — odparł Grek, śmiejąc się szyderczo. — Ścigają mnie wszyscy Fenicjanie i cała policja jego świątobliwości… + +Mimo to — dodał — jestem u ciebie i byłem u twego pana… + +— Byłeś u księcia?… + +— Tak, w jego własnej komnacie… I zostawiłbym sztylet w piersi, gdyby złe duchy nie usunęły go… Widocznie twój kochanek poszedł do innej kobiety, nie do ciebie… + +— Czego tu chcesz?… Uciekaj!… — szeptała Kama. + +— Ale z tobą — odparł. — Na ulicy czeka wóz, którym dojedziemy do Nilu, a tam moja barka… + +— Oszalałeś!… Ależ miasto i drogi pełne wojska… + +— Właśnie dlatego mogłem wejść do pałacu i oboje wymkniemy się najłatwiej — mówił Lykon. — Zabierz wszystkie kosztowności… Wnet wrócę i zabiorę cię… + +— Gdzie idziesz?… + +— Poszukam twego pana — odparł. — Nie odejdę przecie bez zostawienia mu pamiątki… + +— Tyś szalony… + +— Milcz!… — przerwał blady z gniewu. — Jeszcze go chcesz bronić?… + +Fenicjanka zadumała się, zacisnęła pięści, a w jej oczach błysnęło złowrogie światło. + +— A jeżeli nie znajdziesz go?… — spytała. + +— To zabiję paru śpiących jego żołnierzy… podpalę pałac… + +Zresztą — czy ja wiem, co zrobię?… Ale bez pamiątki nie odejdę… + +Wielkie oczy Fenicjanki miały tak okropny wyraz, że Lykon zdziwił się. + +— Co tobie?… — spytał. + +— Nic. Słuchaj. Nigdy nie byłeś tak podobny do księcia jak dziś!… Jeżeli więc chcesz zrobić coś dobrego… + +Zbliżyła twarz do jego ucha i zaczęła szeptać. + +Grek słuchał zdumiony. + +— Kobieto — rzekł — najgorsze duchy mówią przez ciebie… Tak, na niego zwróci się podejrzenie… + +— To lepsze aniżeli sztylet — odparła ze śmiechem. — Co?… + +— Nigdy nie wpadłbym na taki pomysł!… A może oboje?… + +— Nie!… Ona niech żyje… To będzie moja zemsta… + +— Cóż to za przewrotna dusza!… — szepnął Lykon. — podobasz mi się… Po królewsku zapłacimy im… + +Cofnął się do okna i zniknął. Kama wychyliła się za nim i rozgorączkowana, zapomniawszy o sobie, słuchała. + +Może w kwadrans po odejściu Lykona w stronie gaju figowego rozległ się przeraźliwy krzyk kobiecy. Powtórzył się parę razy i ucichł. + +Fenicjankę, zamiast spodziewanej radości, ogarnął strach. Upadła na kolana i obłąkanymi oczyma wpatrywała się w ciemny ogród. + +Na dole rozległ się cichy bieg, zatrzeszczał słup ganku i w oknie znowu ukazał się Lykon w ciemnym płaszczu. Gwałtownie dyszał i ręce mu drżały. + +— Gdzie klejnoty?… — szepnął. + +— Daj mi spokój — odparła. + +Grek pochwycił ją za kark. + +— Nędznico!… — rzekł — czy nie rozumiesz, że nim słońce wejdzie, uwiężą cię i za parę dni uduszą?… + +— Jestem chora… + +— Gdzie klejnoty?… + +— Stoją pod łóżkiem. + +Lykon wszedł do komnaty, przy świetle kaganka wydobył ciężką skrzyneczkę, zarzucił na Kamę płaszcz i targnął ją za ramię. + +— Zabieraj się. Gdzie są drzwi, którymi wchodzi do ciebie ten… ten twój pan?… + +— Zostaw mnie… + +Grek pochylił się nad nią i szeptał: + +— Aha!… myślisz, że cię tu zostawię?… Dziś tyle dbam o ciebie, co o sukę, która węch straciła… Ale musisz iść ze mną… Niech dowie się twój pan, że jest ktoś lepszy od niego. On wykradł kapłankę bogini, a ja zabieram kochankę jemu… + +— Mówię ci, że jestem chora… + +Grek wydobył cienki sztylet i oparł jej na karku. Zatrzęsła się i szepnęła: + +— Już idę… + +Przez ukryte drzwi wyszli do ogrodu. Od strony książęcego pałacu dolatywał ich szmer żołnierzy, którzy palili ognie. Tu i owdzie, między drzewami, widać było światła; od czasu do czasu minął ich ktoś ze służby następcy. W bramie zatrzymała ich warta: + +— Kto jesteście? + +— Teby — odparł Lykon. + +Bez przeszkody wyszli na ulicę i zniknęli w zaułkach cudzoziemskiego cyrkułu Pi-Bast. + +Na dwie godziny przed świtem w mieście odezwały się trąby i bębny. Tutmozis jeszcze leżał, pogrążony w głębokim śnie, kiedy książę Ramzes ściągnął z niego płaszcz i zawołał z wesołym śmiechem: + +— Wstawaj, czujny wodzu!… Już pułki ruszyły. + +Tutmozis usiadł na łóżku i przetarł zaspane oczy. + +— Ach, to ty, panie?… — spytał ziewając. — Cóż, wyspałeś się? + +— Jak nigdy! — odparł książę. + +— A ja bym jeszcze spał. + +Wykąpali się obaj, włożyli kaftany i półpancerze i dosiedli koni, które rwały się z rąk masztalerzom. + +Wnet następca z małą świtą opuścił miasto, wyprzedzając po drodze leniwie maszerujące kolumny wojsk. Nil bardzo rozlał i książę chciał być obecnym przy przechodzeniu kanałów i brodów. + +Gdy słońce weszło, ostatni wóz obozowy był już daleko za miastem, a dostojny nomarcha Pi-Bast mówił do swojej służby: + +— Teraz idę spać i biada temu, kto zbudzi mnie przed ucztą wieczorną! Nawet boskie słońce odpoczywa po każdym dniu, ja zaś od pierwszego Hator nie kładłem się. + +Zanim dokończył pochwały swojej czujności, wszedł oficer policyjny i poprosił go o osobne posłuchanie w bardzo ważnej sprawie. + +— Bodaj was ziemia pochłonęła! — mruknął dostojny pan. + +Niemniej kazał wezwać oficera i spytał go opryskliwie: + +— Nie można to zaczekać kilku godzin?… Przecie chyba Nil nie ucieka… + +— Stało się wielkie nieszczęście — odparł oficer. — Syn następcy tronu zabity… + +— Co?… jaki?… — krzyknął nomarcha. + +— Syn Sary Żydówki. + +— Kto zabił?… kiedy?… + +— Dziś w nocy. + +— Ale kto to mógł zrobić?… + +Oficer schylił głowę i rozłożył ręce. + +— Pytam się, kto zabił?… — powtórzył dostojnik, więcej przerażony aniżeli rozgniewany. + +— Sam, panie, racz przeprowadzić śledztwo. Usta moje nie powtórzą tego, co słyszały uszy. + +Przerażenie nomarchy wzrosło. Kazał przyprowadzić służbę Sary, a jednocześnie posłał po arcykapłana Mefresa. Mentezufis bowiem, jako przedstawiciel ministra wojny, pojechał z księciem. + +Przyszedł zdziwiony Mefres. Nomarcha powtórzył mu wiadomość o zabójstwie dziecka następcy i o tym, że oficer policyjny nie śmie dawać żadnych objaśnień. + +— A świadkowie są? — spytał arcykapłan. + +— Czekają na rozkazy waszej dostojności, ojcze święty. + +Wprowadzono odźwiernego Sary. + +— Słyszałeś — zapytał go nomarcha — że dziecko twej pani zabite? + +Człowiek upadł na ziemię i odpowiedział: + +— Nawet widziałem dostojne zwłoki rozbite o ścianę i zatrzymałem naszą panią, która krzycząc wybiegła na ogród. + +— Kiedy się to stało? + +— Dziś po północy. Zaraz po przyjściu do naszej pani najdostojniejszego księcia następcy… — odparł stróż. + +— Jak to, więc książę był w nocy u waszej pani? — spytał Mefres. + +— Rzekłeś, wielki proroku. + +— To dziwne! — szepnął Mefres do nomarchy. + +Drugim świadkiem była kucharka Sary, trzecim dziewczyna służebna. Obie twierdziły, że po północy książę następca wszedł na piętro do pokoju Sary, bawił tam chwilę, potem prędko wybiegł do ogrodu, a wnet po nim ukazała się pani Sara, strasznie krzycząc. + +— Ależ książę następca przez całą noc nie wychodził ze swej komnaty w pałacu… — rzekł nomarcha. + +Oficer policyjny pokręcił głową i oświadczył, że czeka w przedpokoju kilku ludzi ze służby pałacowej. + +Wezwano ich, święty Mefres zadał im pytania i okazało się, że następca tronu nie spał w pałacu. Opuścił swoją komnatę przed północą i wyszedł do ogrodu; wrócił zaś, gdy odezwały się pierwsze trąbki grające pobudkę. + +Gdy wyprowadzono świadków, a dwaj dostojnicy zostali sami, nomarcha z jękiem rzucił się na podłogę i zapowiedział Mefresowi, że jest ciężko chory i że woli stracić życie aniżeli prowadzić śledztwo. Arcykapłan był bardzo blady i wzruszony, ale odparł, że sprawę zabójstwa trzeba wyświetlić, i rozkazał nomarsze w imieniu faraona, ażeby poszedł z nim do mieszkania Sary. + +Do ogrodu następcy było niedaleko, i dwaj dostojnicy niebawem znaleźli się na miejscu zbrodni. + +Wszedłszy do pokoju na piętrze zobaczyli Sarę klęczącą przy kołysce w takiej postawie, jakby karmiła niemowlę. Na ścianie i na podłodze czerwieniły się krwawe plamy. + +Nomarcha osłabł tak, że musiał usiąść, ale Mefres był spokojny. Zbliżył się do Sary, dotknął jej ramienia i rzekł: + +— Pani, przychodzimy tu w imieniu jego świątobliwości… + +Sara nagle zerwała się na równe nogi, a zobaczywszy Mefresa zawołała strasznym głosem: + +— Przekleństwo wam!… Chcieliście mieć żydowskiego króla, a oto król… O, czemużem, nieszczęsna, usłuchała waszych rad zdradzieckich… + +Zatoczyła się i znowu przypadła do kołyski, jęcząc: + +— Mój synek… mój mały Seti!… Taki był piękny, taki mądry… Dopiero co wyciągał do mnie rączki… Jehowo!… — krzyknęła — oddaj mi go, wszakże to w twojej mocy… Bogowie egipscy, Ozyrysie… Horusie… Izydo, Izydo, przecie ty sama byłaś matką… Nie może być, ażeby w niebiosach nikt nie wysłuchał mojej prośby… Takie malutkie dziecko… hiena ulitowałaby się nad nim… + +Arcykapłan ujął ją pod ramiona i postawił na nogach. Pokój zapełniła policja i służba. + +— Saro — rzekł arcykapłan — w imieniu jego świątobliwości pana Egiptu wzywam cię i rozkazuję, ażebyś odpowiedziała: kto zamordował twego syna? + +Patrzyła przed siebie jak obłąkana i tarła czoło. Nomarcha podał jej wody z winem, a jedna z obecnych kobiet skropiła ją octem. + +— W imieniu jego świątobliwości — powtórzył Mefres — rozkazuję ci, Saro, ażebyś powiedziała nazwisko zabójcy. + +Obecni zaczęli się cofać ku drzwiom, nomarcha rozpaczliwym ruchem zasłonił sobie uszy. + +— Kto zabił?… — rzekła Sara zduszonym głosem, topiąc wzrok w twarzy Mefresa. — Kto zabił, pytasz?… Znam ja was, kapłani!… Znam waszą sprawiedliwość… + +— Więc kto?… — nalegał Mefres. + +— Ja!… — krzyknęła nieludzkim głosem Sara. — Ja zabiłam moje dziecko za to, że zrobiliście je Żydem… + +— To fałsz! — syknął arcykapłan. + +— Ja… ja!… — powtarzała Sara. — Hej, ludzie, którzy mnie widzicie i słyszycie — zwróciła się do świadków — wiedzcie o tym, że ja zabiłam… ja… ja… ja!… — krzyczała, bijąc się w piersi. + +Na tak wyraźne oskarżenie samej siebie nomarcha oprzytomniał i ze współczuciem patrzył na Sarę; kobiety szlochały, odźwierny ocierał łzy. Tylko święty Mefres zaciskał sine usta. Wreszcie rzekł dobitnym głosem, patrząc na urzędników policyjnych: + +— Słudzy jego świątobliwości, oddaję wam tę kobietę, którą macie odprowadzić do gmachu sądowego… + +— Ale syn mój ze mną!… — wtrąciła Sara, rzucając się do kołyski. + +— Z tobą… z tobą, biedna kobieto — rzekł nomarcha i zasłonił twarz. + +Dostojnicy wyszli z komnaty. Oficer policyjny kazał przynieść lektykę i z oznakami najwyższego szacunku sprowadził na dół Sarę. Nieszczęśliwa wzięła z kołyski krwią poplamione zawiniątko i bez oporu siadła do lektyki. + +Cała służba poszła za nią do gmachu sądowego. + +Gdy Mefres z nomarchą wracali do siebie przez ogród, naczelnik prowincji odezwał się wzruszony: + +— Żal mi tej kobiety!… + +— Słusznie będzie ukarana… za kłamstwo — odparł arcykapłan. + +— Wasza dostojność myślisz… + +— Jestem pewny, że bogowie znajdą i osądzą prawdziwego mordercę… + +Przy furcie ogrodowej zabiegł im drogę rządca pałacu Kamy, wołając: + +— Nie ma Fenicjanki!… Zniknęła tej nocy… + +— Nowe nieszczęście… — szepnął nomarcha. + +— Nie lękaj się — rzekł Mefres — pojechała za księciem… + +Z tych odzywań się dostojny nomarcha poznał, że Mefres nienawidzi księcia, i — serce w nim zamarło. Jeżeli bowiem dowiodą Ramzesowi, że zabił własnego syna, następca nigdy nie wstąpi na tron ojcowski, a twarde jarzmo kapłańskie jeszcze mocniej zacięży nad Egiptem. + +Smutek dostojnika powiększył się, gdy mu powiedziano wieczorem, że dwaj lekarze ze świątyni Hator obejrzawszy trup dziecięcia wyrazili przekonanie, iż zabójstwo mógł spełnić tylko mężczyzna. Ktoś — mówili — schwycił prawą ręką za obie nóżki chłopczyka i rozbił mu głowę o ścianę. Ręka zaś Sary nie mogła objąć obu nóżek, na których wreszcie znać było ślady dużych palców. + +Po tym objaśnieniu arcykapłan Mefres, w towarzystwie arcykapłana Sema, poszedł do więzienia do Sary i zaklinał ją na wszystkie bogi egipskie i cudzoziemskie, aby oświadczyła, że ona nie jest winną śmierci dziecka, i ażeby opisała: jak wygląda sprawca zbrodni? + +— Zawierzymy słowom twoim — mówił Mefres — i zaraz będziesz wolną. + +Ale Sara, zamiast wzruszyć się tym dowodem życzliwości, wpadła w gniew. + +— Szakale — wołała — nie dość wam dwu ofiar, że jeszcze pożądacie nowych?… Ja to zrobiłam, nieszczęsna, ja… bo któż inny byłby tak nikczemnym, ażeby zabijać dziecko?… Małe dzieciątko, które nikomu nie szkodziło… + +— A czy wiesz, uparta kobieto, co ci grozi? — zapytał święty Mefres. — Przez trzy dni będziesz na rękach trzymała zwłoki twego dziecka, a potem pójdziesz do więzienia na piętnaście lat. + +— Tylko trzy dni? — powtórzyła. — Ależ ja na wieki nie chcę się z nim rozłączyć, z moim małym Setim… I nie do więzienia, ale do grobu pójdę za nim, a pan mój razem każe nas pochować… + +Gdy arcykapłani opuścili Sarę, odezwał się najpobożniejszy Sem: + +— Zdarzyło mi się widzieć matki dzieciobójczynie i sądzić je; ale żadna nie była podobna do tej. + +— Bo też ona nie zabiła swego dziecka — odparł gniewnie Mefres. + +— Więc kto?… + +— Ten, którego widziała służba, kiedy wpadł do domu Sary i w chwilę później uciekł… Ten, który idąc na nieprzyjaciela zabrał ze sobą fenicką kapłankę Kamę, która splugawiła ołtarz… Ten wreszcie — dokończył z uniesieniem Mefres — który wygnał z domu Sarę i uczynił ją niewolnicą za to, że jej syn został Żydem… + +— Okropne są twoje słowa! — odparł zatrwożony Sem. + +— Zbrodnia jest gorszą i pomimo uporu tej głupiej kobiety zostanie odkryta. + +Ani przypuszczał święty mąż, że bardzo prędko spełni się jego proroctwo. + +A stało się to następującym sposobem. + +Jeszcze książę Ramzes, wyruszając z wojskiem z Pi-Bast, nie zdążył opuścić pałacu, kiedy naczelnik policji już wiedział o zabiciu dziecka Sary, o ucieczce Kamy i o tym, że służba Sary widziała księcia wchodzącego w nocy do jej domu. Naczelnik policji był człowiek bystry; domyślił się, kto mógł popełnić zbrodnię, i zamiast prowadzić na miejscu śledztwo, popędził za miasto ścigać winnych, uprzedziwszy o tym, co zaszło, Hirama. + +I otóż w tym czasie, gdy Mefres usiłował wydobyć zeznanie Sary, najdzielniejsi agenci pi-basteńskiej policji tudzież wszyscy Fenicjanie, pod przewództwem Hirama, już ścigali Greka Lykona i kapłankę Kamę. + +Jakoż trzeciej nocy po wymaszerowaniu księcia naczelnik policji wrócił do Pi-Bast, prowadząc ze sobą dużą, okrytą płótnem klatkę, w której jakaś kobieta krzyczała wniebogłosy. Nie kładąc się spać, naczelnik wezwał oficera, który prowadził śledztwo, i z uwagą wysłuchał jego raportu. + +O wschodzie słońca dwaj arcykapłani, Sem i Mefres, tudzież pi-basteński nomarcha otrzymali najpokorniejsze wezwanie, aby raczyli natychmiast, jeżeli taka będzie ich wola, przybyć do naczelnika policji. Jakoż wszyscy trzej zeszli się o tej samej godzinie; zaś naczelnik policji, nisko kłaniając się, począł błagać ich, aby mu opowiedzieli wszystko, co wiedzą o zabójstwie dziecka następcy tronu. + +Nomarcha, choć wielki dostojnik, pobladł, usłyszawszy to pokorne wezwanie i odpowiedział, że nic nie wie. Prawie to samo powtórzył arcykapłan Sem, dodając od siebie uwagę, że Sara wydaje mu się niewinną. Gdy zaś przyszła kolej na świętego Mefresa, ten rzekł: + +— Nie wiem, czy wasza dostojność słyszałeś, że w nocy, kiedy spełniono zbrodnię, uciekła jedna z książęcych kobiet imieniem Kama? + +Naczelnik policji zdawał się być mocno zdziwionym. + +— Nie wiem również — ciągnął Mefres — czy powiedziano waszej dostojności, że następca tronu nie nocował w pałacu i że był w domu Sary. Odźwierny i dwie służące poznały go, gdyż noc była dość widna. + +Podziw naczelnika policji zdawał się dosięgać szczytu. + +— Wielka szkoda — zakończył arcykapłan — że waszej dostojności nie było parę dni w Pi-Bast… + +Naczelnik bardzo nisko ukłonił się Mefresowi i zwrócił się do nomarchy. + +— Czy wasza cześć nie raczyłbyś łaskawie powiedzieć mi: jak był ubrany książę owego wieczora?… + +— Miał biały kaftan i purpurowy fartuszek obszyty złotymi frędzlami — odparł nomarcha. — Dobrze pamiętam, gdyż byłem jednym z ostatnich, którzy rozmawiali z księciem owego wieczora. + +Naczelnik policji klasnął w ręce i do biura wszedł odźwierny Sary. + +— Widziałeś księcia — zapytał go — kiedy wchodził w nocy do domu twej pani? + +— Otwierałem furtkę jego dostojności, oby żył wiecznie!… + +— A pamiętasz, jak był ubrany?… + +— Miał kaftan w pasy żółte i czarne, taki sam czepek i fartuszek niebieski z czerwonym — odpowiedział odźwierny. + +Teraz obaj kapłani i nomarcha zaczęli się dziwić. Gdy zaś wprowadzono po kolei obie sługi Sary, które dokładnie powtórzyły opis ubioru księcia, oczy nomarchy zapłonęły radością, a na twarzy świętego Mefresa widać było zmieszanie. + +— Przysięgnę — wtrącił dostojny nomarcha — że książę miał biały kaftan i purpurowy ze złotym fartuszek… + +— A teraz — odezwał się naczelnik policji — raczcie, najczcigodniejsi, udać się ze mną do więzienia. Zobaczymy tam jeszcze jednego świadka… + +Zeszli na dół, do podziemnej sali, gdzie pod oknem stała wielka klatka przykryta płótnem. Naczelnik policji odrzucił kijem płótno, a obecni zobaczyli w kącie leżącą kobietę. + +— Ależ to jest pani Kama!… — zawołał nomarcha. + +Była to istotnie Kama, chora i bardzo zmieniona. Gdy na widok dostojników podniosła się i stanęła w świetle, obecni zobaczyli jej twarz pokrytą miedzianymi plamami. Oczy miała jak obłąkane. + +— Kamo — rzekł naczelnik policji — bogini Astoreth dotknęła cię trądem… + +— To nie bogini!… — odezwała się zmienionym głosem. — To nikczemni Azjaci podrzucili mi zatruty welon… O, ja nieszczęśliwa!… + +— Kamo — ciągnął naczelnik policji — nad nędzą twoją ulitowali się najznakomitsi nasi arcykapłani, święci Sem i Mefres. Jeżeli odpowiesz prawdę, pomodlą się za ciebie i — może wszechmocny Ozyrys odwróci od ciebie klęskę. Jeszcze czas, choroba dopiero się zaczyna, a nasi bogowie dużo mogą… + +Chora kobieta upadła na kolana i przyciskając twarz do kraty, mówiła złamanym głosem: + +— Ulitujcie się nade mną… Wyrzekłam się bogów fenickich i służbę moją do końca życia poświęcę wielkim bogom Egiptu… Tylko oddalcie ode mnie… + +— Odpowiedz, ale prawdę — pytał naczelnik policji — a bogowie nie odmówią ci swej łaski: kto zabił dziecko Żydówki Sary?… + +— Zdrajca Lykon, Grek… Był śpiewakiem przy naszej świątyni i mówił, że mnie kocha… A teraz rzucił mnie, nikczemnik, zabrawszy moje klejnoty!… + +— Dlaczego Lykon zabił dziecko? + +— Chciał zabić księcia, lecz nie znalazłszy go w pałacu, pobiegł do domu Sary i… + +— Jakim sposobem zbrodniarz dostał się do pilnowanego domu? + +— Albo to nie wiesz, panie, że Lykon jest podobny do księcia?… Podobni są jak dwa liście jednej palmy… + +— Jak był ubrany Lykon tej nocy?… — pytał dalej naczelnik policji. + +— Miał… miał kaftan w żółte i czarne pasy… takiż czepek i fartuszek czerwony z niebieskim… Już nie męczcie mnie… wróćcie mi zdrowie… Zlitujcie się… będę wierna waszym bogom… Czy już wychodzicie?… O, niemiłosierni!… + +— Biedna kobieto — odezwał się arcykapłan Sem — przyślę ci tu potężnego cudotwórcę i może… + +— O, niech was błogosławi Astoreth… Nie, niech was błogosławią wasi bogowie wszechmocni i litościwi… — szeptała okrutnie znękana Fenicjanka. + +Dostojnicy wyszli z więzienia i wrócili do biura. Nomarcha, widząc, że arcykapłan Mefres ma wciąż spuszczone oczy i zacięte usta, zapytał go: + +— Czy nie cieszysz się, mężu święty, z tych cudownych odkryć, jakie porobił nasz sławny naczelnik policji? + +— Nie mam powodu do radości — odparł szorstko Mefres. — Sprawa, zamiast uprościć, wikła się… Bo przecież Sara wciąż twierdzi, że ona zabiła dziecko, a zaś Fenicjanka tak odpowiada, jakby ją wyuczono… + +— Nie wierzysz zatem, wasza dostojność?… — wtrącił naczelnik policji. + +— Bo nigdy nie widziałem dwu ludzi tak podobnych do siebie, ażeby jeden mógł być wzięty za drugiego. Tym bardziej zaś nie słyszałem, ażeby w Pi-Bast istniał człowiek mogący udawać naszego następcę tronu (oby żył wiecznie!…). + +— Człowiek ten — rzekł naczelnik policji — był w Pi-Bast przy świątyni Astoreth. Znał go tyryjski książę Hiram i na własne oczy widział go nasz namiestnik. Owszem, niezbyt dawno wydał mi rozkaz schwytania go i nawet obiecał wysoką nagrodę. + +— Ho! ho!… — zawołał Mefres. — Widzę, dostojny naczelniku policji, że około ciebie zaczynają skupiać się najwyższe tajemnice państwa. Pozwól jednak, że dopóty nie uwierzę w owego Lykona, dopóki go sam nie zobaczę… + +I rozgniewany opuścił biuro, a za nim święty Sem, wzruszając ramionami. + +Kiedy w korytarzu ucichły ich kroki, nomarcha spojrzawszy bystro na naczelnika policji rzekł: + +— Co?… + +— Zaprawdę — odparł naczelnik — święci prorocy zaczynają się dziś mieszać nawet do tych rzeczy, które nigdy nie podchodziły pod ich władzę… + +— I my to musimy cierpieć!… — szepnął nomarcha. + +— Do czasu — westchnął naczelnik policji. — Gdyż, o ile znam ludzkie serca, wszyscy wojskowi i urzędnicy jego świątobliwości, cała wreszcie arystokracja oburza się samowolą kapłanów. Wszystko musi mieć kres… + +— Rzekłeś wielkie słowa — odpowiedział nomarcha, ściskając go za rękę — a jakiś głos wewnętrzny mówi mi, że jeszcze ujrzę cię najwyższym naczelnikiem policji przy boku jego świątobliwości. + +Znowu upłynęło parę dni. Przez ten czas paraszytowie ubezpieczyli od zepsucia zwłoki Ramzesowego synka, a Sara wciąż przebywała w więzieniu, czekając na sąd, pewna, że ją potępią. + +Kama również siedziała w więzieniu, w klatce; obawiano się jej bowiem, jako dotkniętej trądem. Wprawdzie odwiedził ją cudowny lekarz, odmówił przy niej modlitwy i dał jej do picia wszystkoleczącą wodę. Mimo to Fenicjanki nie opuszczała gorączka, miedziane plamy nad brwiami i na policzkach robiły się coraz wyraźniejsze. Więc z biura nomarchy wyszedł rozkaz wywiezienia jej na pustynię wschodnią, gdzie, odsunięta od ludzi, istniała kolonia trędowatych. + +Pewnego wieczora do świątyni Ptah przyszedł naczelnik policji, mówiąc, że chce rozmówić się z arcykapłanami. Naczelnik miał ze sobą dwu ajentów i człowieka od stóp do głów odzianego w wór. + +Po chwili odpowiedziano mu, że arcykapłani oczekują go w izbie świętej, pod posągiem bóstwa. + +Naczelnik zostawił ajentów przed bramą, wziął za ramię człowieka odzianego w wór i prowadzony przez kapłana udał się do świętej izby. Gdy wszedł tam, zastał Mefresa i Sema ubranych w arcykapłańskie szaty, ze srebrnymi blachami na piersiach. + +Wówczas upadł przed nimi na ziemię i rzekł: + +— Stosownie do waszego rozkazu przyprowadzam wam, święci mężowie, zbrodniarza Lykona. Czy chcecie zobaczyć jego twarz? + +A gdy zgodzili się, naczelnik policji powstał i z towarzyszącego mu człowieka zerwał wór. + +Obaj arcykapłani krzyknęli ze zdumienia. Grek rzeczywiście tak był podobny do następcy tronu, Ramzesa, że nie było można oprzeć się złudzeniu. + +— Tyżeś to jest Lykon, śpiewak pogańskiej świątyni Astoreth?… — zapytał skrępowanego Greka święty Sem. + +Lykon uśmiechnął się pogardliwie. + +— I ty zamordowałeś dziecko księcia?… — dodał Mefres. + +Grek posiniał z gniewu i usiłował zerwać pęta. + +— Tak! — zawołał — zabiłem szczenię, bom nie mógł znaleźć jego ojca, wilka… Oby spalił go ogień niebieski!… + +— Co ci winien książę, zbrodniarzu?… — spytał oburzony Sem. + +— Co winien!… Porwał mi Kamę i wtrącił ją w chorobę, z której nie ma wyjścia… Byłem wolny, mogłem uciec z majątkiem i życiem, ale postanowiłem zemścić się, i oto macie mnie… Jego szczęście, że wasi bogowie mocniejsi są od mojej nienawiści… Dziś możecie mnie zabić… Im prędzej, tym lepiej. + +— Wielki to zbrodniarz — odezwał się arcykapłan Sem. + +Mefres milczał i wpatrywał się w pałające wściekłością oczy Greka. Podziwiał jego odwagę i rozmyślał. Nagle rzekł do naczelnika policji. + +— Możesz, dostojny panie, odejść; ten człowiek należy do nas. + +— Ten człowiek — odparł oburzony naczelnik — należy do mnie… Ja go schwyciłem i ja otrzymam od księcia nagrodę. + +Mefres powstał i wydobył spod ornatu złoty medal. + +— W imieniu najwyższej rady, której jestem członkiem — mówił Mefres — rozkazuję ci oddać nam tego człowieka. Pamiętaj, że jego istnienie jest najwyższą tajemnicą państwową, i zaprawdę, stokroć lepiej będzie dla ciebie, jeżeli całkiem zapomnisz, żeś go tu zostawił… + +Naczelnik policji znowu upadł na ziemię i — wyszedł, tłumiąc gniew. + +„Zapłaci wam za to pan nasz, książę następca, gdy zostanie faraonem!… — myślał. — A że i ja oddam wam moją cząstkę, zobaczycie…” + +Agenci stojący przed bramą zapytali go: gdzie jest więzień?… + +— Na więźniu — odparł — spoczęła ręka bogów. + +— A nasze wynagrodzenie?… — nieśmiało odezwał się starszy agent. + +— I na waszym wynagrodzeniu spoczęła ręka bogów — rzekł naczelnik. — Wyobraźcie więc sobie, że wam śnił się ten więzień, a będziecie czuli się bezpieczniejsi w waszej służbie i zdrowiu. + +Agenci, milcząc, spuścili głowy. Ale w sercach zaprzysięgli zemstę kapłanom pozbawiającym ich tak pięknego zarobku. + +Po odejściu naczelnika policji Mefres zawołał kilku kapłanów i najstarszemu szepnął coś do ucha. Kapłani otoczyli Greka i wyprowadzili go z izby świętej. Lykon nie opierał się. + +— Myślę — rzekł Sem — że człowiek ten, jako zabójca, powinien być wydany sądowi. + +— Nigdy! — odparł stanowczo Mefres. — Na człowieku tym cięży nierównie gorsza zbrodnia: jest podobny do następcy tronu… + +— I co z nim zrobisz, wasza dostojność? + +— Zachowam go dla najwyższej rady — mówił Mefres. — Tam, gdzie następca tronu zwiedza pogańskie świątynie i wykrada z nich kobiety, gdzie kraj jest zagrożony niebezpieczną wojną, a władza kapłańska buntem, tam — Lykon może się przydać… + +Nazajutrz w południe arcykapłan Sem, nomarcha i naczelnik policji przyszli do więzienia Sary. Nieszczęśliwa nie jadła od kilku dni i była tak osłabiona, że nawet nie podniosła się z ławy na widok tylu dygnitarzy. + +— Saro — odezwał się nomarcha, którego znała dawniej — przynosimy ci dobrą nowinę. + +— Nowinę?… — powtórzyła apatycznym głosem. — Syn mój nie żyje, oto nowina!… Mam piersi przepełnione pokarmem, a serce jest jeszcze pełniejsze smutku… + +— Saro — mówił nomarcha — jesteś wolna… Nie ty zabiłaś dziecię. + +Martwe jej rysy ożywiły się. Zerwała się z ławy i krzyknęła: + +— Ja… ja zabiłam… tylko ja! + +— Syna twego, uważaj, Saro, zabił mężczyzna, Grek, nazwiskiem Lykon, kochanek Fenicjanki Kamy… + +— Co mówisz?… — wyszeptała, chwytając go za ręce. — O, ta Fenicjanka!… Wiedziałam, że nas zgubi… Ale Grek?… Ja nie znam żadnego Greka… Cóż wreszcie mógłby zawinić Grekom mój syn… + +— Nie wiem o tym — ciągnął nomarcha. — Grek ten już nie żyje. Ale uważaj, Saro: ten człowiek był tak podobny do księcia Ramzesa, że gdy wszedł do twego pokoju, myślałaś, że to nasz pan… I wolałaś oskarżyć samą siebie aniżeli swego i naszego pana. + +— Więc to nie był Ramzes?… — zawołała, chwytając się za głowę. — I ja, nędzna, pozwoliłam, ażeby obcy człowiek wywlókł syna mego z kolebki… Cha!… cha!… cha!… + +Zaczęła się śmiać coraz ciszej. Nagle, jakby jej nogi podcięto, runęła na ziemię, rzuciła parę razy rękoma i w śmiechu skonała. + +Ale na twarzy jej pozostał wyraz niezgłębionego żalu, którego nawet śmierć nie mogła odegnać. + + + +Rozdział XVII + +Zachodnią granicę Egiptu na długości przeszło sto mil geograficznych stanowi ściana pagórków wapiennych, nagich, poprzerywanych wąwozami, wysokich na paręset metrów. Biegnie ona wzdłuż Nilu, od którego oddala się na milę, niekiedy na kilometr. + +Gdyby kto wdrapał się na który z pagórków i zwrócił twarz ku północy, zobaczyłby jedno z najosobliwszych widowisk. W dole, na prawo, miałby wąską, ale zieloną łąkę, przerzniętą Nilem; zaś na lewo ujrzałby nieskończoną równinę barwy żółtej, urozmaiconą plamami białymi albo ceglastymi. + +Jednostajność widoku, drażniąca żółtość piasku, upał, a nade wszystko — bezmiar nieskończony, oto najogólniejsze cechy Pustyni Libijskiej rozciągającej się na zachód od Egiptu. + +Przy bliższym jednak rozejrzeniu się pustynia wydałaby się mniej jednostajną. Jej piasek nie układa się płasko, ale tworzy szeregi zwałów przypominających ogromne fale na wodzie. Jest to jakby rozkołysane morze, które zakrzepło. + +Kto by jednak miał odwagę iść po tym morzu godzinę, dwie, niekiedy cały dzień, wciąż na zachód, zobaczyłby nowy widok. Na horyzoncie ukazują się wzgórza, niekiedy skały i urwiska najdziwniejszych form. Pod nogami piasek staje się coraz płytszym i poczyna wynurzać się spod niego skała wapienna niby ląd. + +Istotnie jest to ląd, a nawet kraj, wśród piaszczystego morza. Obok wapiennych pagórków widać doliny, na nich koryta rzek i strumieni, dalej równinę, a wśród niej jezioro z powyginaną linią brzegów i dnem zaklęśniętym. + +Ale na tych równinach i wzgórzach nie rośnie ani źdźbło trawy, w jeziorze nie ma kropli wody, korytem rzeki nie płynie nic. Jest to krajobraz nawet bardzo urozmaicony pod względem form ziemi, ale krajobraz, z którego wszystka woda uciekła, najmniejsza wilgoć wyschła, krajobraz martwy, gdzie nie tylko wyginęła wszelka roślinność, ale nawet urodzajna warstwa gruntu roztarła się w pył lub wsiąknęła w opokę. + +W tych miejscach trafił się wypadek najokropniejszy, o jakim można pomyśleć: natura skonała, został z niej tylko szkielet i prochy, które do reszty rozkłada upał i z miejsca na miejsce przerzuca wiatr gorący. + +Za tym zmarłym, a nie pochowanym lądem ciągnie się znowu morze piasku, na którym tu i owdzie widać spiczaste stożki, wznoszące się niekiedy na piętro wysokości. Każdy szczyt takiego pagórka kończy się pęczkiem listków szarych, zapylonych, o których trudno powiedzieć, że żyją; one tylko nie mogą zwiędnąć. + +Dziwaczny stożek oznacza, że w tym miejscu woda jeszcze nie wyschła, ale przed spiekotą skryła się pod ziemię i jako tako podtrzymuje wilgoć gruntu. Na to miejsce upadło nasienie tamaryndusu i z wielkim trudem poczęła wzrastać roślina. + +Lecz władca pustyni, Tyfon, dostrzegł ją i z wolna począł zasypywać piaskiem. A im więcej roślinka pnie się w górę, tym wyżej podnosi się stożek duszącego ją piasku. Zabłąkany w pustyni tamaryndus wygląda jak topielec na próżno wyciągający dłonie do nieba. + +I znowu rozwala się nieskończone żółte morze, ze swymi falami piasku i nie mogącymi skonać rozbitkami świata roślinnego. Nagle ukazuje się skalista ściana, w niej szczeliny niby bramy… + +Rzecz nie do uwierzenia! Poza jedną z tych bram widać rozległą dolinę barwy zielonej, mnóstwo palm, błękitne wody jeziora. Widać nawet pasące się owce, bydło i konie, między nimi uwijają się ludzie; z daleka na stokach skał piętrzy się całe miasteczko, a na szczytach bieleją mury świątyń. + +Jest to oaza, niby wyspa wśród piaszczystego oceanu. + +Takich oaz za czasów faraonów było bardzo wiele, może kilkadziesiąt. Tworzyły one łańcuch wysp pustynnych wzdłuż zachodniej granicy Egiptu. Leżały w odległości dziesięciu, piętnastu lub dwudziestu mil jeograficznych od Nilu, a obejmowały po kilkanaście i kilkadziesiąt kilometrów kwadratowych powierzchni. + +Opiewane przez arabskich poetów oazy naprawdę nigdy nie były przedsionkami raju. Ich jeziora są najczęściej bagnami; z podziemnych źródlisk wypływa woda ciepła, niekiedy cuchnąca i obrzydliwie słona; roślinność ani mogła porównywać się z egipską. Niemniej ustronia te wydawały się cudem dla pustynnych wędrowców, którzy znajdowali w nich trochę zieloności dla oka tudzież odrobinę chłodu, wilgoci i daktylów. + +Ludność tych wysp wśród piaszczystego oceanu była bardzo rozmaitą: od kilkuset osób do kilkunastu tysięcy, zależnie od przestrzeni. Byli to wszystko awanturnicy lub ich potomkowie egipscy, libijscy, etiopscy. W pustynię bowiem uciekali ludzie nie mający już nic do stracenia: więźniowie z kopalń, przestępcy ścigani przez policję, chłopi przeciążeni pańszczyzną lub robotnicy, którzy woleli niebezpieczeństwo aniżeli pracę. + +Większa część tych zbiegów marnie ginęła w pustyni. Niektórym po nieopisanych męczarniach udawało się dotrzeć do oazy, gdzie pędzili żywot nędzny, lecz swobodny, i zawsze byli gotowi wpaść do Egiptu na nieuczciwy zarobek. + +Między pustynią i Morzem Śródziemnym ciągnął się bardzo długi, choć niezbyt szeroki pas ziemi żyznej, zamieszkały przez rozmaite plemiona, które Egipcjanie nazywali Libijczykami. Jedne z tych plemion zajmowały się rolnictwem, inne rybactwem i morską żeglugą; w każdym z nich jednak była gromada dzikusów, którzy woleli kradzież, wojnę i rozbój aniżeli systematyczną pracę. Bandycka ta ludność nieustannie ginęła wśród nędzy albo wojennych przygód, lecz i ciągle powiększała się regularnym dopływem Szardana (Sardyńczyków) i Szakalusza (Sycylijczyków), którzy w owej epoce byli jeszcze większymi barbarzyńcami i zbójami aniżeli rodowici Libijczycy. + +Ponieważ Libia stykała się z zachodnią granicą Dolnego Egiptu, barbarzyńcy więc często grabili ziemię jego świątobliwości i — bywali strasznie karceni. Przekonawszy się jednak, że wojna z Libijczykami nie prowadzi do niczego, faraonowie, a raczej kapłani, chwycili się innej polityki. Prawowitym rodzinom libijskim pozwalali osiedlać się na nadmorskich bagnach Dolnego Egiptu, zaś bandytów i awanturników werbowali do wojska i mieli z nich wybornych żołnierzy. + +W ten sposób państwo zabezpieczyło sobie spokój na zachodniej granicy. Dla utrzymania zaś w porządku pojedynczych rabusiów libijskich wystarczała policja, straż polowa i parę pułków regularnych ustawionych wzdłuż kanopijskiej odnogi Nilu. + +Taki stan rzeczy trwał blisko sto osiemdziesiąt lat; ostatnią bowiem wojnę z Libijczykami prowadził jeszcze Ramzes III, który uciął ogromne stosy rąk poległym nieprzyjaciołom i przywiódł do Egiptu trzynaście tysięcy niewolników. Od tej pory nikt nie lękał się napadu ze strony Libii i dopiero przy schyłku panowania Ramzesa XII dziwna polityka kapłanów na nowo zapaliła w tamtych stronach pożar walki. + +Wybuchła zaś ona z następujących powodów: + +Jego dostojność Herhor, minister wojny i arcykapłan, skutkiem oporu jego świątobliwości faraona nie mógł zawrzeć z Asyrią traktatu o podział Azji. Pragnąc jednak, stosownie do przestróg Beroesa, utrzymać z Asyryjczykami dłuższy spokój, Herhor zapewnił Sargona, że Egipt nie przeszkodzi im w prowadzeniu wojny z Azjatami wschodnimi i północnymi. + +A ponieważ pełnomocnik króla Assara zdawał się nie ufać przysięgom, więc Herhor postanowił złożyć mu materialny dowód życzliwości i w tym celu wydał rozkaz natychmiastowego uwolnienia dwudziestu tysięcy wojsk najemnych, przeważnie Libijczyków. + +Dla uwolnionych, a nic niewinnych i zawsze wiernych żołnierzy postanowienie to było nieszczęściem nieomal równającym się karze śmierci. Przed Egiptem otwierało się niebezpieczeństwo wojny z Libią, która w żaden sposób nie mogła dać przytułku takiej masie ludzi, przywykłych tylko do musztry i wygód, nie zaś do pracy i nędzy. Ale Herhor i kapłani nie krępowali się drobiazgami, gdy chodziło o wielkie interesa państwowe. + +Naprawdę bowiem wypędzenie najemników libijskich przynosiło duże korzyści. + +Przede wszystkim Sargon i jego towarzysze podpisali i zaprzysięgli tymczasowy traktat z Egiptem na lat dziesięć, przez który to czas, według proroctw chaldejskich kapłanów, miały ciążyć nad ziemią świętą złe losy. + +Po wtóre — wypędzenie dwudziestu tysięcy ludzi z wojska przynosiło skarbowi królewskiemu cztery tysiące talentów oszczędności, co było bardzo ważne. + +Po trzecie — wojna z Libią na zachodniej granicy była upustem dla bohaterskich instynktów następcy tronu i na długi czas mogła odwrócić jego uwagę od spraw azjatyckich i od granicy wschodniej. Jego dostojność Herhor i rada najwyższa bardzo mądrze przypuszczali, że upłynie kilka lat, zanim Libijczycy, zużywszy się w partyzanckich walkach, zechcą prosić o pokój. + +Plan był rozsądny, lecz autorowie jego popełnili jeden błąd: nie przeczuli, że w księciu Ramzesie tkwi materiał na genialnego wojownika. + +Rozpuszczone pułki libijskie, rabując po drodze, bardzo prędko dotarły do swej ojczyzny; tym łatwiej, że Herhor nie kazał stawiać im przeszkód. Najpierwsi zaś spomiędzy wypędzonych stanąwszy na libijskiej ziemi niestworzone rzeczy opowiadali swoim rodakom. + +Według ich relacji, dyktowanych przez gniew i interes osobisty, Egipt był dziś tak osłabiony jak w epoce najścia Hyksosów, przed dziewięciuset laty. Skarb faraona był tak pusty, że równy bogom władca musiał rozpuścić ich, Libijczyków, którzy przecie stanowili najlepszą, jeżeli nie jedyną część armii. Armii zresztą prawie nie było, chyba garstka na wschodniej granicy, a i to lada jakich żołnierzy. + +Oprócz tego między jego świątobliwością i kapłanami panowała niezgoda; robotnikom nie wypłacano zasług, a chłopów wprost duszono podatkami, przez co masy ludu były gotowe do buntu, byle znalazła się pomoc. I jeszcze nie dosyć: albowiem nomarchowie, którzy kiedyś byli niezależnymi władcami i od czasu do czasu przypominali sobie swoje prawa, dziś, widząc słabość rządu, przygotowują się do obalenia i faraona, i najwyższej rady kapłańskiej. + +Wieści te jak stado ptaków rozleciały się po libijskim wybrzeżu i — natychmiast znalazły wiarę. Bandyci i barbarzyńcy zawsze byli gotowi do napadu, a tym więcej dziś, gdy eks-żołnierze i eks-oficerowie jego świątobliwości zapewniali ich, że zrabowanie Egiptu jest rzeczą bardzo łatwą. Zamożni i rozsądni Libijczycy również uwierzyli wypędzonym legionistom; od wielu już bowiem lat nie było dla nich tajemnicą, że szlachta egipska ubożeje, że faraon nie ma władzy, że chłopi i robotnicy dopuszczają się z nędzy buntów. + +I otóż w całej Libii wybuchnął zapał. Wypędzonych żołnierzy i oficerów witano jak głosicieli dobrej nowiny. A ponieważ kraj był ubogi i nie miał zapasów do podejmowania gości, uchwalono więc natychmiast wojnę z Egiptem, ażeby jak najrychlej pozbyć się przybyszów. + +Nawet chytry i mądry książę libijski, Musawasa, dał się porwać ogólnemu prądowi. Jego jednak nie przekonali imigranci, ale jacyś ludzie poważni i dostojni, a według wszelkiego prawdopodobieństwa — agenci najwyższej rady egipskiej. + +Ci dygnitarze, niby to niezadowoleni ze stanu rzeczy w Egipcie, niby to obrażeni na faraona i kapłanów, przyjechali do Libii od strony morza, kryli się przed gawiedzią, unikali stosunków z wypędzonymi żołnierzami, a Musawasie tłumaczyli pod największym sekretem i z dowodami w rękach, że — teraz właśnie powinien napaść na Egipt. + +— Znajdziesz tam — mówili — bezdenny skarbiec i spiżarnię dla siebie, dla swoich ludzi i dla wnuków waszych wnuków. + +Musawasa — choć przebiegły wódz i dyplomata — dał się złapać. Jako człowiek energiczny, natychmiast ogłosił przeciw Egiptowi świętą wojnę i — mając pod ręką tysiące dzielnych wojowników, pchnął pierwszy korpus ku wschodowi, pod dowództwem swego syna, dwudziestoletniego Tehenny. + +Stary barbarzyniec znał wojnę i rozumiał, że kto chce zwyciężyć, musi działać szybko, zadawać pierwsze ciosy. + +Przygotowania libijskie trwały bardzo krótko. Eks-żołnierze jego świątobliwości wprawdzie przyszli bez broni, lecz znali swoje rzemiosło, a w owych czasach o broń nie było trudno. Parę rzemyków czy parę kawałków sznurka na procę, włócznia albo zaostrzony kij, topór albo ciężka pałka, jedna torba kamyków a druga — daktylów, oto wszystko. + +Oddał więc Musawasa dwa tysiące eks-żołnierzy i ze cztery tysiące libijskiej hołoty swemu synowi, Tehennie, zalecając mu, ażeby czym prędzej wpadł do Egiptu, zrabował, co się da, i przygotował zapasy dla właściwej armii. Sam zaś, gromadząc poważniejsze siły, rozesłał gońców po oazach i wzywał wszystkich, którzy nie mają nic do stracenia, pod swoje sztandary. + +Dawno w pustyni nie panował taki ruch jak dzisiaj. Z każdej oazy wychodziła gromada za gromadą tak strasznych proletariuszów, że choć już byli prawie nadzy, jeszcze zasługiwali na nazwę oberwańców. + +Opierając się na zdaniu swoich doradców, którzy jeszcze miesiąc temu byli oficerami jego świątobliwości, Musawasa całkiem rozsądnie przypuszczał, że jego syn pierwej zrabuje kilkaset wsi i miasteczek od Terenuthis do Senti-Nofer, zanim spotka jakieś poważniejsze siły egipskie. Wreszcie doniesiono mu, że na pierwszą wieść o ruchu Libijczyków nie tylko uciekli wszyscy robotnicy z wielkiej huty szklannej, ale nawet, że cofnęło się wojsko zajmujące forteczki w Sochet-Hemau, nad Jeziorami Sodowymi. + +Była to bardzo dobra wróżba dla barbarzyńców: huta bowiem szklanna stanowiła poważne źródło dochodów dla faraonowego skarbca. + +Otóż Musawasa popełnił błąd taki sam jak najwyższa rada kapłańska: nie przeczuł wojennego geniuszu w Ramzesie. I stała się rzecz nadzwyczajna: zanim pierwszy korpus libijski dotarł do okolicy Sodowych Jezior, już w tym miejscu znalazła się dwa razy liczniejsza armia następcy tronu. + +Nie można nawet zarzucać Libijczykom nieprzezorności. + +Tehenna i jego sztab utworzyli bardzo porządną służbę wywiadowczą. Ich szpiegowie niejednokrotnie byli w Melcatis, Naucratis, Sai, Menuf, Terenuthis i przepływali kanopijskie i bolbityńskie ramiona Nilu. Nigdzie jednak nie spotkali wojsk, których ruchy musiał paraliżować wylew, a zaś prawie wszędzie widzieli popłoch ludności osiadłej, która po prostu uciekała ze wsi pogranicznych. + +Przynosili więc swemu dowódcy jak najlepsze wiadomości. A tymczasem armia księcia Ramzesa, pomimo wylewu, w osiem dni po uruchomieniu dotarła brzegu pustyni i zaopatrzona w wodę i żywność przepadła między górami Sodowych Jezior. + +Gdyby Tehenna mógł jak orzeł wzbić się ponad stanowiska swojej bandy, struchlałby, zobaczywszy, że we wszystkich wąwozach tej okolicy kryją się egipskie pułki i — że lada chwilę korpus jego zostanie otoczony. + + + +Rozdział XVIII + +Od chwili kiedy wojska Dolnego Egiptu wyszły z Pi-Bast, towarzyszący księciu prorok Mentezufis odbierał i wysyłał po kilka depesz dziennie. + +Jedną korespondencję prowadził z ministrem Herhorem. Mentezufis posyłał raporta do Memfisu o posuwaniu się wojsk i o działalności następcy, dla której nie ukrywał podziwu; zaś dostojny Herhor robił uwagi w tym sensie, ażeby następcy tronu zostawiono wszelką swobodę i — że gdyby Ramzes przegrał pierwszą potyczkę, rada najwyższa nie byłaby tym zmartwiona. + +„Niewielka przegrana — pisał Herhor — byłaby nauką ostrożności i pokory dla księcia Ramzesa, który już dziś, choć jeszcze nic nie zrobił, uważa się za równego najdoświadczeńszym wojownikom.” + +Gdy zaś Mentezufis odpowiedział, że trudno przypuścić, aby następca doznał porażki, Herhor dał mu do zrozumienia, że w takim razie triumf nie powinien być zanadto wielki. + +„Państwo — mówił — nic na tym nie straci, jeżeli wojowniczy i popędliwy następca tronu będzie miał przez kilka lat zabawkę na zachodniej granicy. On sam nabierze biegłości w sztuce wojennej, a rozpróżniaczeni i zuchwali nasi żołnierze znajdą właściwe dla siebie zajęcie.” + +Drugą korespondencję prowadził Mentezufis ze świętym ojcem Mefresem, i ta wydawała mu się ważniejszą. Mefres, obrażony kiedyś przez księcia, dziś z okazji sprawy o zabicie dziecka Sary bez ogródek oskarżał następcę o dzieciobójstwo dokonane pod wpływem Kamy. A gdy w ciągu tygodnia wyszła na jaw niewinność Ramzesa, arcykapłan, jeszcze bardziej rozdrażniony, nie przestawał twierdzić, że książę jest zdolny do wszystkiego, jako nieprzyjaciel ojczystych bogów i sprzymierzeniec nędznych Fenicjan. + +Sprawa zabójstwa dziecka Sary tak podejrzanie wyglądała w pierwszych dniach, że nawet rada najwyższa z Memfisu zapytała Mentezufisa: co o tym sądzi? Mentezufis jednak odpowiedział, że całymi dniami przypatruje się księciu, lecz ani na chwilę nie przypuszcza, ażeby on był mordercą. + +Takie to korespondencje, niby stado drapieżnych ptaków, krążyły dokoła Ramzesa, podczas gdy on rozsyłał zwiady w kierunku nieprzyjaciela, naradzał się z wodzami lub zachęcał wojska do szybkiego pochodu. + +Dnia czternastego cała armia następcy tronu skoncentrowała się na południe od miasta Terenuthis. Ku wielkiej radości księcia przyszedł Patrokles z greckimi pułkami, a wraz z nim kapłan Pentuer, wysłany przez Herhora na drugiego dozorcę przy wodzu naczelnym. + +Obfitość kapłanów w obozie (byli bowiem jeszcze i inni) wcale nie zachwycała Ramzesa. Postanowił jednak nie zwracać na nich uwagi, a podczas narad wojennych wcale nie pytał ich o opinię. + +I jakoś ułagodziły się stosunki; Mentezufis bowiem, stosownie do rozkazu Herhora, nie narzucał się księciu. Pentuer zaś zajął się organizowaniem pomocy lekarskiej dla rannych. + +Gra wojenna zaczęła się. + +Przede wszystkim Ramzes, za pośrednictwem swoich agentów, w wielu wsiach pogranicznych rozpuścił pogłoskę, że Libijczycy posuwają się w ogromnych masach, że będą niszczyć i mordować. Skutkiem tego przestraszona ludność zaczęła uciekać na wschód i — wpadła na egipskie pułki. Wówczas książę zabrał mężczyzn do dźwigania ciężarów za wojskiem, a kobiety i dzieci posłał w głąb kraju. + +Następnie naczelny wódz wyprawił szpiegów naprzeciw zbliżającym się Libijczykom, aby zbadać ich liczbę i porządek. Szpiegowie niebawem wrócili, przynosząc dokładne wskazówki co do miejsca pobytu, a bardzo przesadzone co do liczby nieprzyjaciół. Mylnie też twierdzili, choć z wielką pewnością siebie, że na czele band libijskich idzie sam Musawasa w towarzystwie swego syna Tehenny. + +Książę-wódz aż zarumienił się z radości na myśl, że w pierwszej wojnie będzie miał tak doświadczonego przeciwnika jak Musawasa. + +Przeceniał więc niebezpieczeństwo starcia i podwajał ostrożność. Aby zaś mieć wszelkie szanse za sobą, uciekł się jeszcze do podstępu. Posłał naprzeciw Libijczykom ludzi zaufanych, kazał im udawać zbiegów, wejść do nieprzyjacielskiego obozu i — odciągnąć od Musawasy jego największą siłę: wypędzonych żołnierzy libijskich. + +— Powiedzcie im — mówił Ramzes do swych agentów — powiedzcie im, że mam topory dla zuchwałych, a miłosierdzie dla pokornych. Jeżeli w nadchodzącej bitwie rzucą broń i opuszczą Musawasę, przyjmę ich na powrót do wojsk jego świątobliwości i każę wypłacić żołd zaległy, jak gdyby nigdy nie wychodzili ze służby. + +Patrokles i inni jenerałowie uznali środek ten za bardzo roztropny; kapłani milczeli, a Mentezufis wysłał depeszę do Herhora i w ciągu doby otrzymał odpowiedź. + +Okolica Sodowych Jezior była to dolina mająca kilkadziesiąt kilometrów długości, zamknięta między dwoma pasmami wzgórz biegnących od południowego wschodu ku północnemu zachodowi. Największa jej szerokość nie przechodziła dziesięciu kilometrów; były zaś miejsca znakomicie węższe, prawie wąwozy. + +Na całej długości doliny ciągnęły się, jedno za drugim, z dziesięć jezior bagnistych napełnionych wodą gorzkosłoną. Rosły tu nędzne krzaki i zioła, ciągle zasypywane piaskiem, ciągle więdnące, których żadne zwierzę nie chciało wziąć do pyska. Po obu stronach sterczały poszarpane wzgórza wapienne lub ogromne piaszczyste zaspy, w których można było utonąć. + +Cały krajobraz, o barwach żółtych i białych, miał charakter strasznej martwoty, którą potęgowało gorąco i cisza. Żaden ptak nie odzywał się tutaj, a jeżeli kiedy rozległ się jaki szelest, to chyba staczającego się kamienia. + +Mniej więcej w połowie doliny wznosiły się dwie grupy budynków oddalonych od siebie na kilka kilometrów; były nimi — od wschodu forteczka, od zachodu huty szklane, do których opału dostarczali handlarze libijscy. Obie te miejscowości skutkiem wojennych niepokojów zostały opuszczone. Korpus Tehenny miał obowiązek zająć i osadzić oba te punkta, które armii Musawasy ubezpieczały drogę do Egiptu. + +Libijczycy z wolna posuwali się od miasta Glaukus ku południowi i wieczorem dnia czternastego Hator znaleźli się u wejścia do doliny Sodowych Jezior, pewni, że przejdą ją dwoma marszami, bez przeszkód. Tegoż dnia, równo z zachodem słońca, armia egipska ruszyła ku pustyni i uszedłszy po piaskach przeszło czterdzieści kilometrów w ciągu dwunastu godzin, następnego ranka stanęła na wzgórzach między forteczką a hutami i ukryła się w licznych wąwozach. + +Gdyby owej nocy powiedział kto Libijczykom, że w dolinie Sodowych Jezior wyrosły palmy i pszenica, mniej zdziwiliby się aniżeli temu, że armia egipska zastąpiła im drogę. + +Po krótkim wypoczynku, w czasie którego kapłanom udało się odkryć i wykopać kilka studzienek dosyć znośnej wody do picia, armia egipska poczęła zajmować północne wzgórki ciągnące się wzdłuż doliny. + +Plan następcy tronu był prosty. Chciał on odciąć Libijczyków od ich ojczyzny i zepchnąć ku południowi, w pustynię, gdzie gorąco i głód wytępiłby rozproszonych. + +W tym celu ustawił armię na północnej stronie doliny i podzielił wojska na trzy korpusy. Prawym skrzydłem, najbardziej posuniętym ku Libii, dowodził Patrokles i on miał odciąć najezdnikom odwrót do ich miasta Glaukus. Lewym skrzydłem, najbardziej zbliżonym do Egiptu, komenderował Mentezufis, ażeby zagrodzić Libijczykom marsz naprzód. Wreszcie kierunek nad korpusem środkowym, około hut szklanych, objął następca tronu, mając przy sobie Pentuera. + +Dnia piętnastego Hator, około siódmej rano, kilkudziesięciu konnych Libijczyków ostrym kłusem przejechało dolinę. Chwilę odpoczęli około hut, rozejrzeli się, a nie spostrzegłszy nic podejrzanego, zawrócili do swoich. + +O dziesiątej przed południem wśród wielkiego skwaru, który zdawał się wypijać pot i krew z ludzi, Pentuer rzekł do następcy: + +— Libu już weszli w dolinę i mijają oddział Patroklesa. Za godzinę będą tutaj. + +— Skąd wiesz o tym? — spytał zdziwiony książę. + +— Kapłani wszystko wiedzą!… — odparł z uśmiechem Pentuer. + +Potem ostrożnie wszedł na jedną ze skał, wydobył z torby bardzo połyskujący przedmiot i zwróciwszy się w stronę oddziału świętego Mentezufisa począł dawać ręką jakieś znaki. + +— Już i Mentezufis jest zawiadomiony — dodał. + +Książę nie mógł wyjść z podziwu i odezwał się: + +— Mam oczy lepsze od twoich, a słuch chyba nie gorszy, i pomimo to nic nie widzę ani słyszę. Jakim więc sposobem ty dostrzegasz nieprzyjaciół i porozumiewasz się z Mentezufisem? + +Pentuer kazał księciu spojrzeć na jedno odległe wzgórze, na szczycie którego majaczyły krzaki tarniny. Ramzes wpatrzył się w ten punkt i nagle zasłonił oczy: w krzakach bowiem coś mocno błysnęło. + +— Cóż to za nieznośny blask?… — wykrzyknął. — Oślepnąć można!… + +— To kapłan asystujący dostojnemu Patroklesowi daje nam znaki — odrzekł Pentuer. — Widzisz więc, dostojny panie, że i my możemy przydać się na wojnie… + +Umilkł, z głębi doliny przyleciał do nich szmer, z początku cichy, stopniowo coraz wyraźniejszy. Na ten odgłos przytuleni do stoku pagórka żołnierze egipscy poczęli zrywać się, oglądać broń, szeptać… Ale krótki rozkaz oficerów uspokoił ich i znowu nad północnymi skałami zapanowała martwa cisza. + +Tymczasem szmer w głębi doliny potęgował się i przeszedł w zgiełk, wśród którego, na tle rozmów tysięcy ludzi, można było odróżnić śpiewy, głosy fletów, skrzyp wozów, rżenie koni i krzyki dowódców. Ramzesowi serce zaczęło bić gwałtownie; już nie mógł pohamować ciekawości i wdrapał się na skalisty cypel, skąd było widać znaczną część doliny. + +Otoczony kłębami żółtawego kurzu, z wolna posuwał się libijski korpus niby kilkuwiorstowy wąż upstrzony niebieskimi, białymi i czerwonymi plamami. + +Na czele maszerowało kilkunastu jeźdźców, z których jeden odziany w białą płachtę siedział na koniu jak na ławie, zwiesiwszy obie nogi na lewą stronę. Za jeźdźcami szła gromada procarzy w szarych koszulach, potem jakiś dostojnik w lektyce, nad którą niesiono duży parasol. Dalej oddział kopijników, w bluzach niebieskich i czerwonych, potem wielka banda ludzi prawie nagich, zbrojnych w maczugi, znowu procarze i kopijnicy, i znowu procarze, a za nimi czerwony oddział z kosami i toporami. Szli mniej więcej po czterech w szeregu; ale mimo krzyku oficerów porządek ten ciągle łamał się i następujące po sobie czwórki zbijały się w gromady. + +Śpiewając i rozmawiając hałaśliwie, wąż libijski z wolna wypełznął w najszerszą część doliny, naprzeciw hut i jezior. Tu porządek zwichrzył się jeszcze bardziej. Maszerujący naprzód stanęli; mówiono im bowiem, że w tym miejscu będzie wypoczynek; a tymczasem dalsze kolumny przyśpieszyły kroku, ażeby prędzej dojść do celu i odpocząć. Niektórzy wybiegali z szeregu i położywszy broń rzucali się w jezioro lub dłonią czerpali jego cuchnącą wodę; inni, zasiadłszy na ziemi, wydobywali z torby daktyle albo z glinianych butelek pili wodę z octem. + +Wysoko, nad obozem, krążyło kilka sępów. + +Ramzesa na ten widok ogarnął nieopisany żal i strach. Przed oczyma zaczęły mu latać muszki, stracił przytomność i przez mgnienie oka zdawało mu się, że oddałby tron, byle nie znajdować się w tym miejscu i nie widzieć tego, co nastąpi. Zsunął się z cypla i obłąkanymi oczyma patrzył przed siebie. + +Wtem zbliżył się do niego Pentuer i mocno targnął go za ramię. + +— Ocknij się, wodzu — rzekł. — Patrokles czeka na rozkazy… + +— Patrokles?… — powtórzył książę i obejrzał się. + +Przed nim stał Pentuer, blady, ale spokojny. O parę kroków dalej równie blady Tutmozis w drżących rękach trzymał oficerską świstawkę. Zza pagórka wychylali się żołnierze, na których twarzach widać było głębokie wzruszenie. + +— Ramzesie — powtórzył Pentuer — wojsko czeka… + +Książę z rozpaczliwą determinacją spojrzał na kapłana i zduszonym głosem szepnął: + +— Zaczynać… + +Pentuer podniósł do góry swój błyszczący talizman i nakreślił nim kilka znaków w powietrzu. Tutmozis cicho świsnął, świst ten powtórzył się w dalszych wąwozach na prawo i na lewo i — na wzgórza poczęli wdrapywać się egipscy procarze. + +Było około dwunastej w południe. + +Ramzes powoli ochłonął z pierwszych wrażeń i uważniej począł oglądać się dokoła. Widział swój sztab, oddział kopijników i toporników pod dowództwem starych oficerów, wreszcie procarzy leniwie wchodzących na skałę… I był pewny, że ani jeden z tych ludzi nie tylko nie pragnie zginąć, ale nawet nie chciałby walczyć i ruszać się pod straszliwą spiekotą. + +Nagle ze szczytu któregoś pagórka rozległ się ogromny głos, potężniejszy od lwiego ryku: + +— Żołnierze jego świątobliwości faraona, rozbijcie tych psów libijskich!… Bogowie są z wami!… + +Nadnaturalnemu głosowi odpowiedziały dwa nie mniej potężne: przeciągły okrzyk egipskiej armii i niezmierny zgiełk Libijczyków… + +Książę, już nie potrzebując ukrywać się, wszedł na pagórek, skąd dobrze było widać nieprzyjaciół. Przed nim ciągnął się długi łańcuch procarzy egipskich jakby wyrosłych spod ziemi, a o paręset kroków rojący się śród tumanów pyłu obóz libijski. Odezwały się trąbki, świstawki i przekleństwa barbarzyńskich oficerów nawołujących do porządku. Ci, którzy siedzieli, zerwali się, którzy pili wodę, schwyciwszy broń biegli do swoich, chaotyczne tłumy poczęły rozwijać się w szeregi, a wszystko wśród wrzasków i tumultu. + +Tymczasem procarze egipscy wyrzucali po kilka pocisków na minutę, spokojnie, porządnie, jak na musztrze. Dziesiętnicy wskazywali swoim oddziałkom gromady nieprzyjacielskie, w które należało trafiać, a żołnierze w ciągu paru minut zasypywali je gradem ołowianych kul i kamieni. Książę widział, że po każdej takiej salwie gromadka Libijczyków rozpraszała się, a bardzo często jeden zostawał na miejscu. + +Mimo to libijskie szeregi uformowały się i cofnęły za linię pocisków, wysunęli się zaś naprzód ich procarze i z równą szybkością i spokojem zaczęli odpowiadać Egipcjanom. Czasami wśród łańcucha ich wybuchały śmiechy i okrzyki radości, a wówczas padał jakiś procarz egipski. + +Niebawem nad głową księcia i jego orszaku zaczęły warczeć i świstać kamienie. Jeden, zręczniej rzucony, uderzył w ramię adiutanta i złamał mu kość, drugi strącił hełm innemu adiutantowi, trzeci padł u nóg księcia, rozbił się o skałę i twarz wodza zasypał okruchami gorącymi jak ukrop. + +Libijczycy głośno śmieli się, coś wykrzykując; prawdopodobnie złorzeczyli wodzowi. + +Strach, a nade wszystko żal i litość, wszystko to w jednej chwili uciekło z duszy Ramzesa. Nie widział już przed sobą ludzi zagrożonych cierpieniem i śmiercią, ale szeregi dzikich zwierząt, które trzeba wytępić lub obezwładnić. Machinalnie sięgnął do miecza, aby poprowadzić czekających na rozkaz kopijników, ale wstrzymała go pogarda. On miałby plamić się krwią tej hołoty!… Od czegóż są żołnierze? + +Tymczasem walka trwała dalej, a mężni procarze libijscy, wykrzykując, nawet śpiewając, zaczęli posuwać się naprzód. Z obu stron pociski burczały jak chrabąszcze, brzęczały jak rój pszczół, niekiedy uderzały się nawzajem w powietrzu z trzaskiem, a co parę minut, po tej i po tamtej stronie, jakiś wojownik cofał się na tyły, jęcząc, albo martwy padał na miejscu. Innym jednak nie psuło to humoru: walczyli ze złośliwą radością, która stopniowo przeradzała się we wściekły gniew i zapomnienie o sobie. + +Wtem z daleka, na prawym skrzydle, rozległy się głosy trąbek i wielokrotnie powtarzane okrzyki. To nieustraszony Patrokles, pijany już od świtu, zaatakował tylną straż nieprzyjacielską. + +— Uderzyć!… — zawołał książę. + +Natychmiast rozkaz ten powtórzyła trąbka jedna, druga… dziesiąta, i po chwili ze wszystkich wąwozów poczęły wysuwać się egipskie setnie. Rozsypani na wzgórzach procarze zdwoili wysiłki, a tymczasem w dolinie bez pośpiechu, ale i bez nieporządku, ustawiały się naprzeciw Libijczykom czteroszeregowe kolumny kopijników i toporników egipskich, z wolna posuwając się naprzód. + +— Wzmocnić środek — rzekł następca. + +Trąbka powtórzyła rozkaz. Za dwoma kolumnami pierwszej linii stanęły dwie nowe kolumny. Nim Egipcjanie ukończyli ten manewr, wciąż pod gradem pocisków, już Libijczycy, naśladując ich, uszykowali się w osiem szeregów naprzeciw głównego korpusu. + +— Podsunąć rezerwy — rzekł książę. — Spojrzyj no — zwrócił się do jednego z adiutantów — czy lewe skrzydło już gotowe. + +Adiutant, ażeby lepiej ogarnąć wzrokiem dolinę, pobiegł między procarzy i — nagle padł, ale dawał znaki ręką. W jego zastępstwie wysunął się inny oficer i niebawem przybiegł, oświadczając, że oba skrzydła książęcego oddziału już stoją uszykowane. + +Od strony oddziału Patroklesa zgiełk wzmacniał się i naraz podniosły się nad wzgórza gęste, czarne kłęby dymu. Do księcia przybiegł oficer od Pentuera z doniesieniem, że greckie pułki zapaliły obóz Libijczyków. + +— Rozbić środek — rzekł książę. + +Kilkanaście trąbek, jedna po drugiej, zagrały hasło do ataku, a gdy umilkły, w środkowej kolumnie rozległa się komenda, rytmiczny łoskot bębnów i szmer nóg piechoty maszerującej z wolna, do taktu. + +— Raz… dwa!… raz… dwa!… raz… dwa!… + +Teraz komendę powtórzono na prawym i na lewym skrzydle; znowu zawarczały bębny i skrzydłowe kolumny ruszyły naprzód: raz… dwa!… raz… dwa!… + +Libijscy procarze zaczęli cofać się, zasypując kamieniami maszerujących Egipcjan. Ale choć coraz upadał jakiś żołnierz, kolumny szły, ciągle szły z wolna, porządnie: raz… dwa!… raz… dwa!… + +Żółte tumany, wciąż gęstniejące, znaczyły pochód egipskich batalionów. Procarze nie mogli już miotać kamieni i nastała względna cisza, wśród której rozlegały się jęki i szlochania ranionych wojowników. + +— Rzadko kiedy tak dobrze maszerowali na musztrach! — zawołał książę do sztabu. + +— Nie boją się dziś kija — mruknął stary oficer. + +Odległość między obłokiem kurzu ze strony Egipcjan a — Libijczykami zmniejszała się z każdą chwilą; lecz barbarzyńcy stali nieporuszeni, a poza ich linią ukazał się tuman. Oczywiście jakaś rezerwa wzmacniała kolumnę środkową, której groził najmocniejszy atak. + +Następca zbiegł z pagórka i dosiadł konia; z wąwozów wylały się ostatnie rezerwy egipskie i uszykowawszy się, czekały na rozkaz. Za piechotą wysunęło się kilkuset azjatyckich jeźdźców na koniach drobnych, ale wytrwałych. + +Książę pogonił za maszerującymi do ataku i o sto kroków dalej znalazł nowy pagórek, niewysoki, lecz pozwalający ogarnąć całe pole bitwy. Orszak, azjatyccy kawalerzyści i kolumna rezerwowa podążyły za nim. + +Książę niecierpliwie spojrzał ku lewemu skrzydłu, skąd miał przyjść Mentezufis, lecz nie przychodził. Libijczycy stali nieporuszeni, sytuacja wyglądała coraz poważniej. + +Korpus Ramzesa był najmocniejszy, ale też miał przeciw sobie prawie całą siłę libijską. Ilościowo obie strony równoważyły się, książę nie wątpił o zwycięstwie, ale zaniepokoił się o ogrom strat wobec tak mężnego przeciwnika. + +Zresztą bitwa ma swoje kaprysy. Nad tymi, którzy już poszli do ataku, skończył się wpływ naczelnego wodza. On już nie ma ich; on ma tylko pułk rezerwowy i garstkę jeźdźców. Gdyby więc jedna z kolumn egipskich została rozbita albo gdyby nieprzyjacielowi przybyły znienacka nowe posiłki… + +Książę potarł czoło: w tej chwili odczuł całą odpowiedzialność naczelnego wodza. Był jak gracz, który, wszystko postawiwszy, rzucił już kości i pyta: jak one się ułożą?… + +Egipcjanie byli o kilkadziesiąt kroków od libijskich kolumn. Komenda… trąbki… bębny warknęły śpieszniej i wojska ruszyły biegiem: raz — dwa — trzy!… raz — dwa — trzy!… Ale i po stronie nieprzyjaciół odezwała się trąbka, zniżyły się dwa szeregi włóczni, uderzono w bębny… Biegiem!… Wzniosły się nowe kłęby pyłu, potem zlały się w jeden ogromny tuman… Ryk ludzkich głosów, trzask włóczni, szczękanie kos, niekiedy przeraźliwy jęk, który wnet tonął w ogólnej wrzawie… + +Na całej linii bojowej już nie było widać ludzi, ich broni, nawet kolumn, tylko żółty pył rozciągający się w formie olbrzymiego węża. Gęstszy tuman oznaczał miejsce, gdzie starły się kolumny, rzadszy — gdzie była przerwa. + +Po kilku minutach szatańskiej wrzawy następca spostrzegł, że kurzawa na lewym skrzydle bardzo powoli wygina się w tył. + +— Wzmocnić lewe skrzydło! — zawołał. + +Połowa rezerwy pobiegła we wskazanym kierunku i znikła w tumanach; lewe skrzydło wyprostowało się, podczas gdy prawe z wolna szło naprzód, a środek, najmocniejszy i najważniejszy, ciągle stał w miejscu. + +— Wzmocnić środek — rzekł książę. + +Druga połowa rezerwy poszła naprzód i zniknęła w kurzawie. Krzyk na chwilę powiększył się, ale ruchu naprzód nie było widać. + +— Ogromnie biją się ci nędznicy!… — odezwał się do następcy stary oficer z orszaku. — Wielki czas, ażeby przyszedł Mentezufis… + +Książę wezwał dowódcę azjatyckiej kawalerii. + +— Spojrzyj no tu na prawo — rzekł — tam musi być luka. Wjedź tam ostrożnie, ażebyś nie podeptał naszych żołnierzy, i wpadnij z boku na środkową kolumnę tych psów… + +— Muszą być na łańcuchu, bo coś za długo stoją — odparł, śmiejąc się, Azjata. + +Zostawił przy księciu ze dwudziestu swoich kawalerzystów, a z resztą pojechał kłusem, wołając: + +— Żyj wiecznie, wodzu nasz!… + +Spiekota była nieopisana. Książę wytężył wzrok i ucho, starając się przeniknąć ścianę pyłu. Czekał… czekał… Nagle wykrzyknął z radości: środkowy tuman zachwiał się i posunął trochę naprzód. + +Znowu stanął, znowu posunął się i zaczął iść powoli, bardzo powoli, ale naprzód… + +Wrzawa kotłowała się tak straszna, że nie można było zorientować się, co oznacza: gniew, triumf czy klęskę. + +Wtem prawe skrzydło zaczęło w dziwaczny sposób wyginać się i cofać. Poza nim ukazał się nowy tuman kurzu. Jednocześnie nadbiegł konno Pentuer i zawołał: + +— Patrokles zajmuje tyły Libijczykom!… + +Zamęt na prawym skrzydle powiększał się i zbliżał się ku środkowi pola walki. Było widoczne, że Libijczycy zaczynają się cofać i że popłoch ogarnia nawet główną kolumnę. + +Cały sztab księcia, wzburzony, rozgorączkowany, śledził ruchy żółtego pyłu. Po kilku minutach niepokój odbił się i na lewym skrzydle. Tam już Libijczycy zaczęli uciekać. + +— Niech nie zobaczę jutro słońca, jeżeli to nie jest zwycięstwo!… — zawołał stary oficer. + +Przyleciał goniec od kapłanów, którzy z najwyższego pagórka śledzili przebieg bitwy, i doniósł, że na lewym skrzydle widać szeregi Mentezufisa i że Libijczycy są z trzech stron otoczeni. + +— Uciekaliby już jak łanie — mówił zadyszany poseł — gdyby nie przeszkadzały im piaski. + +— Zwycięstwo!… Żyj wiecznie, wodzu!… — krzyknął Pentuer. + +Było dopiero po drugiej. + +Azjatyccy jeźdźcy zaczęli wrzaskliwie śpiewać i puszczać w górę strzały na cześć księcia. Sztabowi oficerowie zsiedli z koni, rzucili się do rąk i nóg następcy, wreszcie zdjęli go z siodła i podnieśli w górę, wołając: + +— Oto wódz potężny!… Zdeptał nieprzyjaciół Egiptu!… Amon jest po jego prawej i po lewej ręce, więc któż mu się oprze?… + +Tymczasem Libijczycy, wciąż cofając się, weszli na południowe pagórki piaszczyste, a za nimi Egipcjanie. Teraz co chwilę wynurzali się z obłoków kurzu jezdni i przybiegali do Ramzesa. + +— Mentezufis zabrał im tyły!… — krzyczał jeden. + +— Dwie setki poddały się!… — wołał drugi. + +— Patrokles zajął im tyły!… + +— Wzięto Libijczykom trzy sztandary: barana, lwa i krogulca… + +Koło sztabu robiło się coraz tłumniej: otaczali go ludzie pokrwawieni i obsypani pyłem. + +— Żyj wiecznie!… żyj wiecznie, wodzu!… + +Książę był tak rozdrażniony, że na przemian śmiał się, płakał i mówił do swego orszaku: + +— Bogowie zlitowali się… Myślałem, że już przegramy… Nędzny jest los wodza, który nie wydobywając miecza, a nawet nic nie widząc, musi odpowiadać za wszystko… + +— Żyj wiecznie, zwycięski wodzu!… — wołano. + +— Dobre mi zwycięstwo!… — zaśmiał się książę. — Nawet nie wiem, w jaki sposób zostało odniesione… + +— Wygrywa bitwy, a potem dziwi się!… — krzyknął ktoś z orszaku. + +— Mówię, że nawet nie wiem, jak wygląda bitwa… — tłumaczył się książę. + +— Uspokój się, wodzu — odparł Pentuer. — Tak mądrze rozstawiłeś wojska, że nieprzyjaciele musieli być rozbici. A w jaki sposób?… to już nie należy do ciebie, tylko do twoich pułków. + +— Nawet miecza nie wydobyłem!… Jednego Libijczyka nie widziałem!… — biadał książę. + +Na południowych wzgórzach jeszcze kłębiło się i wrzało, lecz w dolinie pył zaczął opadać, tu i owdzie jak przez mgłę widać było gromadki żołnierzy egipskich z włóczniami już podniesionymi w górę. + +Następca zwrócił konia w tamtą stronę i wjechał na opuszczone pole bitwy, gdzie dopiero co stoczyła się walka środkowych kolumn. Był to plac szeroki na kilkaset kroków, skopany głębokimi jamami, zarzucony ciałami rannych i poległych. Od strony, z której zbliżał się książę, leżeli w długim szeregu, co kilka kroków, Egipcjanie, potem nieco gęściej Libijczycy, dalej Egipcjanie i Libijczycy pomieszani ze sobą, a jeszcze dalej prawie sami Libijczycy. + +W niektórych miejscach zwłoki leżały przy zwłokach: niekiedy w jednym punkcie zgromadziło się trzy i cztery trupy. Piasek był popstrzony brunatnymi plamami krwi; rany były okropne: jeden wojownik miał odcięte obie ręce, drugi rozwaloną głowę do tułowia, z trzeciego wychodziły wnętrzności. Niektórzy wili się w konwulsjach, a z ich ust, pełnych piasku, wybiegały przekleństwa albo błagania, ażeby ich dobito. + +Następca szybko minął ich, nie oglądając się, choć niektórzy ranni na jego cześć wydawali słabe okrzyki. + +Niedaleko od tego miejsca spotkał pierwszą gromadę jeńców. Ludzie ci upadli przed nim na twarze, błagając o litość. + +— Zapowiedzcie łaskę dla zwyciężonych i pokornych — rzekł książę do swego orszaku. + +Kilku jeźdźców rozbiegło się w rozmaitych kierunkach. Niebawem odezwała się trąbka, a po niej donośny głos: + +— Z rozkazu jego dostojności księcia naczelnego wodza ranni i niewolnicy nie mają być zabijani!… + +W odpowiedzi na to odezwały się pomieszane krzyki, zapewne jeńców. + +— Z rozkazu naczelnego wodza — wołał śpiewającym tonem inny głos, w innej stronie — ranni i niewolnicy nie mają być zabijani!… + +A tymczasem na południowych wzgórzach walka ustała i dwie największe gromady Libijczyków złożyły broń przed greckimi pułkami. + +Mężny Patrokles, skutkiem gorąca, jak sam mówił, czy też rozpalających trunków, jak mniemali inni, ledwie trzymał się na koniu. Przetarł załzawione oczy i zwrócił się do jeńców: + +— Psy parszywe! — zawołał — którzy podnieśliście grzeszne ręce na wojsko jego świątobliwości (oby was robaki zjadły!), wyginiecie jak wszy pod paznogciem pobożnego Egipcjanina, jeżeli natychmiast nie odpowiecie: gdzie podział się wasz dowódca, bodaj mu trąd stoczył nozdrza i wypił kaprawe oczy!… + +W tej chwili nadjechał następca. Jenerał powitał go z szacunkiem, ale nie przerywał śledztwa: + +— Pasy każę z was drzeć!… powbijam na pale, jeżeli natychmiast nie dowiem się, gdzie jest ta jadowita gadzina, ten pomiot dzikiej świni rzucony w mierzwę… + +— A, o gdzie nasz wódz!… — zawołał jeden z Libijczyków, wskazując na gromadkę konnych, którzy z wolna posuwali się w głąb pustyni. + +— Co to jest? — zapytał książę. + +— Nędzny Musawasa ucieka!… — odparł Patrokles i o mało nie spadł na ziemię. + +Ramzesowi krew uderzyła do głowy. + +— Więc Musawasa jest tam i uciekł?… Hej! kto ma lepsze konie, za mną!… + +— No — rzekł, śmiejąc się, Patrokles — teraz sam beknie ten złodziej baranów!… + +Pentuer zastąpił drogę księciu. + +— Wasza dostojność nie możesz ścigać zbiegów!… + +— Co?… — wykrzyknął następca. — Przez całą bitwę nie podniosłem na nikogo ręki i jeszcze teraz mam wyrzec się wodza libijskiego?… Cóż by powiedzieli żołnierze, których wysłałem pod włócznie i topory?… + +— Armia nie może zostać bez wodza… + +— A czyliż tu nie ma Patroklesa, Tutmozisa, wreszcie Mentezufisa? Od czegóż jestem wodzem, gdy mi nie wolno zapolować na nieprzyjaciela?… Są od nas o kilkaset kroków i mają zmęczone konie. + +— Za godzinę wrócimy z nimi… Tylko rękę wyciągnąć… — szemrali jezdni Azjaci. + +— Patrokles… Tutmozis… zostawiam wam wojsko… — zawołał następca. — Odpocznijcie, a ja tu zaraz wrócę… — Spiął konia i pojechał truchtem, grzęznąc w piasku, a za nim ze dwudziestu jezdnych i Pentuer. + +— Ty tu po co, proroku? — zapytał go książę. — Prześpij się lepiej… Oddałeś nam dzisiaj ważne usługi… + +— Może jeszcze się przydam — odparł Pentuer. + +— Ale zostań… rozkazuję ci… + +— Najwyższa rada poleciła mi na krok nie odstępować waszej dostojności. + +Następca gniewnie otrząsnął się. + +— A jeżeli wpadniemy w zasadzkę? — spytał. + +— I tam nie opuszczę cię, panie — rzekł kapłan. + + + +Rozdział XIX + +W jego głosie było tyle życzliwości, że zdziwiony książę zamilkł i pozwolił mu jechać. + +Byli w pustyni, mając o paręset kroków za sobą armię, o kilkaset kroków przed sobą uciekających. Lecz pomimo bicia i zachęcania koni do biegu zarówno ci, którzy uciekali, jak i ci, co ich gonili, posuwali się z wielkim trudem. Z góry zalewał ich straszliwy żar słoneczny, w usta, nos, a nade wszystko w oczy wciskał się im drobniutki, lecz ostry pył, a pod nogami koni, na każdym kroku, zapadał się rozpalony piasek. W powietrzu panował zabijający spokój. + +— Przecież ciągle tak nie będzie — rzekł następca. + +— Będzie coraz gorzej — odpowiedział Pentuer. — Widzisz, wasza dostojność — wskazał na uciekających — że tamte konie po kolana brną w piasku… + +Książę roześmiał się, w tej chwili bowiem wjechali na grunt nieco twardszy i ze sto kroków jechali kłusem. Wnet jednak zabiegło im drogę morze piaszczyste i znowu musieli posuwać się noga za nogą. + +Ludzie ociekali potem, na koniach zaczęła ukazywać się piana. + +— Gorąco! — szepnął następca. + +— Słuchaj, panie — odezwał się Pentuer — niedobry to dzień dla gonitw na pustyni. Dziś od rana święte owady zdradzały wielki niepokój, a następnie wpadły w letarg. Równie mój nożyk kapłański bardzo płytko zanurzył się w glinianej pochwie, co oznacza niezwykłe gorąco. Oba zaś te zjawiska: upał i letarg owadów, mogą zapowiadać burzę. Wróćmy więc, bo już nie tylko obóz straciliśmy z oczu, ale nawet nie dolatują nas jego szmery. + +Ramzes spojrzał na kapłana prawie z pogardą. + +— I ty myślisz, proroku — rzekł — że ja, raz zapowiedziawszy schwytanie Musawasy, mogę powrócić z niczym, ze strachu przed gorącem i burzą? + +Jechali wciąż. W jednym miejscu grunt znowu stwardniał, dzięki czemu zbliżyli się do uciekających na rzut z procy. + +— Hej, wy tam!… — zawołał następca — poddajcie się… + +Libijczycy nawet nie spojrzeli za siebie, z wytężeniem brnąc po piasku. Przez chwilę można było sądzić, że zostaną dosięgnięci. Wnet jednak oddział następcy znowu trafił na głęboki piasek, a tamci przyśpieszyli kroku i znikli za wypukłością gruntu. + +Azjaci klęli, książę zaciął zęby. + +Nareszcie konie zaczęły coraz mocniej zapadać się i ustawać; jezdni więc musieli zsiąść i iść piechotą. Nagle jeden z Azjatów zaczerwienił się i padł na piasku. Książę kazał go okryć płachtą i rzekł: + +— Zabierzemy go z powrotem. + +Z wielką pracą dosięgli wierzchołka piaszczystej wyniosłości i zobaczyli Libijczyków. Ale i dla nich droga była zabójczą, ustały bowiem dwa konie. + +Obóz wojsk egipskich stanowczo ukrył się za falami gruntu, i gdyby Pentuer i Azjaci nie umieli kierować się słońcem, już teraz nie trafiliby na miejsce. + +W orszaku księcia padł drugi jeździec, wyrzucając ustami krwawą pianę. Zostawiono i tego razem z koniem. Na domiar na tle piasków ukazała się grupa skał, wśród których zniknęli Libijczycy. + +— Panie — rzekł Pentuer — tam może być zasadzka… + +— Niech będzie śmierć i niech mnie zabierze!… — odparł następca zmienionym głosem. + +Kapłan spojrzał na niego z podziwem: nie przypuszczał w nim podobnej zaciętości. + +Do skał nie było daleko, lecz droga nad wszelki opis uciążliwa. Trzeba było nie tylko iść samym, ale jeszcze wyciągać z piasku konie. Wszyscy brnęli, zanurzeni powyżej kostek; zdarzały się jednak miejsca, gdzie można było zapaść się po kolana. + +A na niebie wciąż płonęło słońce, straszne słońce pustyni, którego każdy promień nie tylko piekł i oślepiał, ale jeszcze kłuł. Najwytrwalsi Azjaci upadali ze znużenia: jednemu spuchł język i wargi, drugi miał szum w głowie i czarne płatki w oczach, innego ogarniała senność, wszyscy czuli ból w stawach i zatracili wrażenie upału. I gdyby zapytano którego: czy na dworze jest gorąco? — nie potrafiłby odpowiedzieć. + +Grunt znowu pod nogami stwardniał i orszak Ramzesa wszedł między skały. Książę, najprzytomniejszy ze wszystkich, usłyszał chrapanie konia, skręcił na bok i w cieniu rzuconym przez pagórek zobaczył gromadę ludzi leżących, jak który padł. Byli to Libijczycy. + +Jeden z nich, człowiek młody, dwudziestoletni, miał na sobie purpurową koszulkę haftowaną, złoty łańcuch na szyi i miecz bogato oprawny. Zdawał się leżeć bez czucia; miał oczy wywrócone białkami do góry i trochę piany w ustach. Ramzes poznał w nim dowódcę. Zbliżył się, zerwał mu łańcuch z szyi i odczepił miecz. + +Jakiś stary Libijczyk, który zdawał się być mniej zmęczonym od innych, widząc to, odezwał się: + +— Choć jesteś zwycięzcą, Egipcjaninie, uszanuj książęcego syna, który był wodzem naczelnym. + +— To jest syn Musawasy? — spytał książę. + +— Prawdę rzekłeś — odparł Libijczyk — to jest Tehenna, syn Musawasy, nasz wódz, który godzien był zostać nawet egipskim księciem. + +— A gdzie Musawasa? + +— Musawasa jest w Glaukus i zbiera wielką armię, która nas pomści. + +Inni Libijczycy nie odzywali się; nawet nie raczyli spojrzeć na swoich zwycięzców. Na rozkaz księcia Azjaci rozbroili ich bez trudności i — sami usiedli w cieniu skały. + +W tej chwili nie było tu przyjaciół ani wrogów, lecz śmiertelnie znużeni ludzie. Śmierć czyhała na wszystkich, ale oni chcieli tylko odpocząć. + +Pentuer widząc, że Tehenna wciąż jest nieprzytomny, ukląkł przy nim i pochylił mu się nad głową, tak że nikt nie mógł dostrzec, co robi. Wnet jednak Tehenna zaczął wzdychać, rzucać się i otworzył oczy; potem usiadł, trąc czoło, jak przebudzony z twardego snu, który jeszcze nie odszedł. + +— Tehenno, wodzu Libijczyków — rzekł Ramzes — ty i twoi ludzie jesteście jeńcami jego świątobliwości faraona. + +— Lepiej zabij mnie od razu — mruknął Tehenna — jeżeli mam utracić wolność. + +— Gdy ojciec twój, Musawasa, upokorzy się i zawrze pokój z Egiptem, jeszcze będziesz wolny i szczęśliwy… + +Libijczyk odwrócił głowę i położył się obojętny na wszystko. Ramzes usiadł przy nim i po chwili zapadł w jakiś letarg; prawdopodobnie zasnął. + +Ocknął się po upływie kwadransa, nieco rzeźwiejszy. Spojrzał na pustynię i krzyknął z zachwytu: na horyzoncie widać było zielony kraj, wodę, gęste palmy, a nieco wyżej miasteczka i świątynie… + +Dokoła niego wszyscy spali — Azjaci i Libijczycy. Tylko Pentuer stojąc na złamie skały przysłonił ręką oczy i gdzieś patrzył. + +— Pentuerze!… Pentuerze!… — zawołał Ramzes. — Czy widzisz tę oazę?… + +Zerwał się i przybiegł do kapłana, który miał troskę na twarzy. + +— Widzisz oazę?… + +— To nie oaza — odparł Pentuer — to błąkający się w pustyni duch jakiegoś kraju, którego już nie ma na świecie… Ale tamto — tam… jest naprawdę!… — dodał wskazując ręką w stronę południa. + +— Góry?… — zapytał książę. + +— Przypatrz się lepiej. + +Książę wpatrywał się, nagle rzekł: + +— Zdaje mi się, że ta ciemna masa podnosi się… Muszę mieć zmęczony wzrok. + +— To jest Tyfon — szepnął kapłan. — Tylko bogowie mogą nas uratować, jeżeli zechcą… + +Istotnie Ramzes uczuł na twarzy powiew, który nawet wśród pustynnego upału wydał mu się ciepły. Powiew ten, zrazu bardzo delikatny, wzmagał się, był coraz cieplejszy, a jednocześnie ciemna smuga podnosiła się na niebie z zadziwiającą szybkością. + +— Cóż zrobimy? — spytał książę. + +— Te skały — odparł kapłan — zasłonią nas przed zasypaniem, ale nie odpędzą ani kurzu, ani gorąca, które wciąż rośnie. A za dzień lub dwa… + +— Więc Tyfon tak długo wieje? + +— Czasami trzy i cztery dni… Tylko niekiedy zrywa się na parę godzin i nagle pada jak sęp przeszyty strzałą. Ale trafia się to bardzo rzadko… + +Książę sposępniał, choć nie stracił odwagi. Kapłan zaś, wydobywszy spod szaty mały flakonik z zielonego szkła, mówił dalej: + +— Masz tu eliksir… Powinien wystarczyć ci na kilka dni… Ile razy uczujesz senność albo strach, wypij kropelkę tego. Tym sposobem wzmocnisz się i przetrzymasz… + +— A ty?… a inni?… + +— Los mój jest w rękach Jedynego. Reszta zaś ludzi… Oni nie są następcami tronu! + +— Nie chcę tego płynu — rzekł książę, odsuwając flakonik. + +— Musisz go wziąć!… — krzyknął Pentuer. — Pamiętaj, że w tobie lud egipski złożył swoje nadzieje… Pamiętaj, że nad tobą czuwa jego błogosławieństwo… + +Czarna chmura podniosła się już do połowy nieba, a gorący wicher dął tak gwałtownie, że książę i kapłan musieli zejść pod skałę. + +— Lud egipski?… błogosławieństwo?… — powtarzał Ramzes. Nagle zawołał: + +— To ty rok temu przemawiałeś do mnie w nocy z ogrodu?… Było to zaraz po manewrach… + +— Tego dnia, kiedy litowałeś się nad chłopem, który powiesił się z rozpaczy, że mu kanał zepsuto — odparł kapłan. + +— Ty uratowałeś mój folwark i Żydówkę Sarę przed tłumem, który chciał ją ukamienować?… + +— Ja — rzekł Pentuer. — Ale ty wkrótce uwolniłeś z więzienia niewinnych chłopów i nie pozwoliłeś Dagonowi dręczyć ludu twego nowymi podatkami. + +Za ten lud — mówił kapłan — za miłosierdzie, jakie zawsze okazywałeś mu, dziś jeszcze błogosławię ciebie… Może tylko ty jeden ocalejesz tutaj, ale pomnij… pomnij, że ocala cię uciśnięty lud egipski, który od ciebie czeka zbawienia… + +Wtem pociemniało, od południa sypnął deszcz gorącego piasku i zerwał się wicher tak gwałtowny, że przewrócił konia stojącego w nieosłoniętym miejscu. Azjaci i libijscy jeńcy, wszyscy obudzili się; ale każdy tylko wcisnął się lepiej pod skałę i milczał zdjęty trwogą. + +W naturze działo się coś okropnego. Na ziemi zaległa noc, a na niebie w szalonym pędzie goniły się rude lub czarne obłoki piasku. Zdawało się, że piasek z całej pustyni ożył, zerwał się w górę i leciał gdzieś z szybkością kamieni rzucanych procą. + +Gorąco było takie jak w łaźni: na rękach i twarzy pękała skóra, język usychał, oddech sprawiał kłucie w piersiach. Drobne ziarna piasku parzyły jak iskry. + +Pentuer gwałtem zbliżył flakonik do ust księcia. Ramzes wypił parę kropel i uczuł dziwną zmianę: ból i gorąco przestały go dręczyć, myśl odzyskała swobodę. + +— I to może ciągnąć się parę dni?… + +— Cztery — odparł kapłan. + +— A wy, mędrcy, powiernicy bogów, nie posiadacie sposobu uratowania ludzi z takiej burzy?… + +Pentuer zamyślił się i rzekł: + +— Na świecie jest tylko jeden mędrzec, który mógłby walczyć ze złymi duchami… Ale jego tu nie ma!… + +Tyfon dął już od pół godziny z niepojętą siłą. Zrobiła się prawie noc. Chwilami wiatr słabnął, czarne kłęby rozsuwały się i było widać na niebie krwawe słońce, a na ziemi złowrogie światło rudej barwy. + +Lecz wnet potężniał wicher gorący, duszny; kłęby kurzu gęstniały, trupie światło gasło, a w powietrzu rozlegały się niepokojące szelesty i szmery, jakich nie nawykło chwytać ludzkie ucho. + +Niewiele już brakło do zachodu, a gwałtowność burzy i nieznośny upał wciąż rosły. Od czasu do czasu nad horyzontem ukazywała się olbrzymia krwawa plama, jak gdyby zaczynał się pożar świata. + +Nagle książę spostrzegł, że nie ma przy nim Pentuera. Wytężył ucho i usłyszał głos wołający: + +— Beroes!… Beroes!… jeżeli nie ty, któż nam pomoże?… Beroes!… w imię Jedynego, Wszechmocnego, który nie ma początku ani końca, wzywam cię… + +W północnej stronie pustyni odezwał się grzmot. Książę struchlał; dla Egipcjanina bowiem grzmoty były prawie tak rzadkim zjawiskiem jak ukazanie się komety. + +— Beroes!… Beroes!… — powtarzał wielkim głosem kapłan. + +Następca wytężył wzrok w tym kierunku i ujrzał — ciemną figurę ludzką z podniesionymi rękoma. Z głowy, palców, a nawet z odzienia tej figury, co chwilę wyskakiwały jasnobłękitne iskry. + +— Beroes!… Beroes!… + +Przeciągły grzmot odezwał się bliżej, a wśród tumanów piasku mignęła błyskawica, oblewając pustynię czerwonym światłem. Nowy grzmot i nowa błyskawica. + +Książę uczuł, że gwałtowność wichru słabnie i gorąco zmniejsza się. Skłębiony w górze piasek zaczął spadać na ziemię, niebo zrobiło się popielate, potem rude, potem mlecznej barwy. Potem wszystko ucichło, a za chwilę znowu runął grzmot i zawiał chłodny wiatr z północy. + +Znękani upałem Azjaci i Libijczykowie ocknęli się. + +— Wojownicy faraona — nagle odezwał się stary Libijczyk — a słyszycie wy ten szum w pustyni?… + +— Znowu burza? + +— Nie, to deszcz pada!… + +Istotnie z nieba upadło kilka chłodnych kropli, potem coraz więcej, aż w końcu zerwała się ulewa, której towarzyszyły pioruny. + +Między żołnierzami Ramzesa i ich jeńcami zapanowała szalona radość. Nie zważając na błyskawice i gromy, ludzie, przed chwilą spaleni żarem, spragnieni, biegali jak dzieci pod strumieniami deszczu. Po ciemku myli siebie i konie, łapali wodę w czapki i skórzane wory, a nade wszystko — pili, pili!… + +— Nie jestże to cud?… — zawołał książę Ramzes. — Gdyby nie deszcz błogosławiony, zginęlibyśmy w pustyni, w gorących uściskach Tyfona. + +— Zdarza się tak — odparł stary Libijczyk — że południowy wicher piaszczysty drażni wiatry przechadzające się nad morzem i sprowadza ulewę. + +Ramzesa niemile dotknęły te słowa; przypisywał bowiem nawałnicę modlitwom Pentuera. Zwróciwszy się więc do Libijczyka, spytał: + +— A czy zdarza się i to, ażeby z ludzkiej postaci tryskały iskry? + +— Zawsze tak bywa, gdy wieje wiatr pustynny — rzekł Libijczyk. — Przecie i tym razem widzieliśmy iskry wyskakujące nie tylko z ludzi, ale i z koni. + +W głosie jego brzmiała taka pewność, że książę, zbliżywszy się do oficera swej jazdy, szepnął: + +— A zważajcie na Libijczyków… + +Ledwie to powiedział, coś zakotłowało się wśród ciemności, a po chwili rozległ się tętent. Gdy zaś błyskawica rozświetliła pustynię, zobaczono człowieka, który uciekał na koniu. + +— Wiązać tych nędzników! — krzyknął książę — i zabić, jeżeli który będzie opierał się… Biada ci, Tehenno, gdyby ten łotr sprowadził na nas twoich braci!… Zginiesz w ciężkich męczarniach ty i twoi… + +Pomimo deszczu, piorunów i ciemności żołnierze Ramzesa szybko powiązali Libijczyków nie stawiających zresztą żadnego oporu. + +Może czekali na rozkaz Tehenny, ale ten był tak zgnębiony, że nie myślał nawet o ucieczce. + +Powoli burza uspakajała się, a miejsce dziennego upału zajął w pustyni chłód przejmujący. Ludzie i konie napili się do syta i worki napełnili wodą; daktylów i sucharów było dosyć, więc panowało dobre usposobienie. Grzmoty osłabły, ciche błyskawice zapalały się coraz rzadziej; na północnym niebie poczęły rozdzierać się obłoki, tu i owdzie zapłonęły gwiazdy. + +Pentuer zbliżył się do Ramzesa. + +— Wracajmy ku obozowi — rzekł. — Możemy tam dojść za parę godzin, zanim ten, który uciekł, naprowadzi nam nieprzyjaciół. + +— Jakże trafimy wśród takiej ciemności? — spytał książę. + +— Czy macie pochodnie? — zwrócił się kapłan do Azjatów. + +Pochodnie czyli długie sznury nasycone materiałami palnymi, były; ale nie było ognia. Drewniane bowiem krzesiwka służące do zapalania przemokły. + +— Musimy czekać do rana — rzekł niecierpliwy książę. + +Pentuer nie odpowiedział. Wydobył ze swej torby małe naczynie, wziął od żołnierza pochodnię i odszedł na bok. Po chwili rozległo się ciche syczenie i pochodnia… zapaliła się. + +— Wielki jest czarnoksiężnik ten kapłan!… — mruknął stary Libijczyk. + +— W oczach moich sprawiłeś już drugi cud — rzekł książę do Pentuera. — Czy możesz mi objaśnić, jak się to robi?… + +Kapłan potrząsnął głową. + +— O wszystko pytaj mnie, panie — odparł — a odpowiem ci, na ile mi starczy mądrości. Tylko nigdy nie żądaj, abym ci wyjaśniał tajemnice naszych świątyń. + +— Nawet gdybym cię mianował moim doradcą? + +— Nawet i wówczas. Nigdy nie będę zdrajcą, a choćbym i śmiał nim zostać, odstraszyłyby mnie kary… + +— Kary?… — powtórzył książę. — Aha!… Pamiętam w świątyni Hator człowieka schowanego w podziemiu, na którego kapłani wylewali roztopioną smołę. Czyżby to robili naprawdę?… I ów człowiek naprawdę skonał w mękach?… + +Pentuer milczał, jakby nie słysząc pytania, i powoli wydobył ze swej cudownej torby mały posążek bóstwa z rozkrzyżowanymi rękoma. Posążek ten wisiał na sznurku; kapłan puścił go wolno i szepcąc modlitwę uważał. Posążek po pewnej liczbie wahań i kręceń się zawisnął spokojnie. + +Ramzes przy świetle pochodni ze zdziwieniem przypatrywał się tym praktykom. + +— Co to robisz? — spytał kapłana. + +— Tyle tylko mogę powiedzieć waszej dostojności — rzekł Pentuer — że bóstwo jedną ręką wskazuje gwiazdę Eshmun. Ona to w czasie nocy prowadzi przez morza fenickie okręty. + +— Więc i Fenicjanie mają tego boga? + +— Nawet nie wiedzą o nim. Bóg, który zawsze zwraca jedną rękę do gwiazdy Eshmun, jest znany tylko nam i kapłanom chaldejskim. Przy jego zaś pomocy każdy prorok, dniem i nocą, w pogodę i niepogodę, może odkryć swoją drogę na morzu czy w pustyni. + +Na rozkaz księcia, który z zapaloną pochodnią szedł obok Pentuera, orszak i jeńcy ruszyli za kapłanem w kierunku północno-wschodnim. Bożek zawieszony na sznurku chwiał się, lecz niemniej wyciągniętą ręką wskazywał, gdzie leży święta gwiazda, opiekunka zbłąkanych podróżników. + +Szli pieszo, prowadząc konie, dobrym krokiem. Zimno było tak ostre, że nawet Azjaci chuchali w ręce, a Libijczycy drżeli. + +Wtem coś zaczęło chrupać i trzeszczeć pod nogami. Pentuer przystanął i schylił się. + +— W tym miejscu — rzekł — deszcz na opoce utworzył płytką kałużę. A z wody, patrz, dostojny panie, co się zrobiło… + +Mówiąc to, podniósł i pokazał księciu jakby tafelkę szklaną, która topniała mu w rękach. + +— Gdy jest bardzo zimno — dodał — woda staje się przezroczystym kamieniem. + +Azjaci potwierdzili słowa kapłana, dodając, że daleko na północy woda bardzo często zamienia się w kamień, a para w białą sól, która jednak nie ma żadnego smaku, tylko szczypie w palce i wywołuje ból w zębach. + +Książę coraz bardziej podziwiał mądrość Pentuera. + +Tymczasem w północnej stronie niebo wyjaśniło się, odsłaniając Niedźwiedzicę, a w niej gwiazdę Eshmun. Kapłan, znowu odmówiwszy modlitwę, schował do torby przewodniczącego bożka i kazał zgasić pochodnie, a zostawić tylko tlący się sznur, który utrzymywał ogień i stopniowym upalaniem się znaczył godziny. + +Książę zalecił czujność swemu oddziałowi i wziąwszy Pentuera, wysunął się o kilkadziesiąt kroków naprzód. + +— Pentuerze — odezwał się — od tej chwili mianuję cię moim doradcą i na teraz, i wówczas gdy podoba się bogom oddać mi koronę Górnego i Dolnego Egiptu… + +— Czymże zasłużyłem na tą łaskę? + +— W oczach moich spełniałeś czyny, które świadczą o wielkiej twojej mądrości i potędze nad duchami. Nadto zaś byłeś gotów ocalić mi życie. Więc choć postanowiłeś ukrywać wiele rzeczy przede mną… + +— Wybacz, dostojny panie — przerwał kapłan. — Zdrajców, gdy będą ci potrzebni, znajdziesz za złoto i klejnoty nawet między kapłanami. Ale ja nie chcę należeć do nich. Bo pomyśl: czy zdradzając bogów dawałbym ci pewność, że i z tobą tak nie postąpię? + +Ramzes zamyślił się. + +— Mądrze powiedziałeś — odparł. — Lecz dziwno mi, skąd ty, kapłan, masz dla mnie życzliwość w sercu? Rok temu — błogosławiłeś mnie, a dziś nie pozwoliłeś samemu jechać w pustynię i oddajesz mi wielkie usługi. + +— Bo ostrzegli mnie bogowie, że ty, dostojny panie, gdy zechcesz, możesz wydobyć z nędzy i poniżenia nieszczęsny lud egipski. + +— Cóż lud ciebie obchodzi? + +— Spośród niego wyszedłem… Mój ojciec i bracia po całych dniach czerpali wodę z Nilu i dostawali kije… + +— W czymże ja mogę pomóc ludowi? — spytał następca. + +Pentuer ożywił się. + +— Lud twój — mówił wzruszony — za wiele pracuje, za duże płaci podatki, cierpi nędzę i prześladowania. Ciężką jest dola chłopa!… + +„Robak pożarł połowę jego zbioru, nosorożec drugą; na polach mnóstwo myszy, spadła szarańcza, bydło wygniotło, ukradły wróble. Co jeszcze zostało na klepisku, temu złodzieje zrobili koniec. O nędzo rolnika! Teraz dopiero przybywa pisarz na brzeg i upomina się o zbiór, towarzysze jego przynieśli kije, a Murzyni palmowe rózgi. Mówią: daj tu zboże! + +— Nie ma żadnego. — Biją go wtenczas, rozciągają jak długi i wiążą, rzucają do kanału, gdzie się topi, głową na dół. Żonę jego wiążą przed nim i dzieci takoż. Sąsiedzi uciekają, ratując swoje zboże…” + +— Sam to widziałem — odparł zamyślony książę — i nawet odpędziłem jednego podobnego pisarza. Lecz czyliż mogę być wszędzie obecnym, ażeby zapobiegać niesprawiedliwości? + +— Możesz, panie, rozkazać, ażeby nie dręczono ludzi bez potrzeby. Możesz zniżyć podatki, wyznaczyć chłopom dni wypoczynku. Możesz w końcu obdarować każdą rodzinę choćby zagonem ziemi, z której zbiór należałby tylko do nich i służył do ich wykarmienia. W razie przeciwnym będą i nadal karmili się: lotosem, papirusem i zdechłymi rybami, i w końcu twój lud zmarnieje… Ale jeżeli ty okażesz mu swoją łaskę, podźwignie się. + +— I zaprawdę uczynię tak! — zawołał książę. — Dobry gospodarz nie pozwala, ażeby jego inwentarz marł z głodu, pracował nad siły lub odbierał niesłuszne plagi… To musi się zmienić!… + +Pentuer zatrzymał się. + +— Przyrzekasz mi to, dostojny panie?… + +— Przysięgam! — odparł Ramzes. + +— A więc i ja ci przysięgam, że będziesz najsławniejszym faraonem, wobec którego zblednie Ramzes Wielki! — zawołał już nie panujący nad sobą kapłan. + +Książę zamyślił się. + +— Co poczniemy we dwu przeciw kapłanom, którzy mnie nienawidzą?… + +— Oni boją się ciebie, panie — odpowiedział Pentuer. — Boją się, ażebyś zbyt wcześnie nie zaczął wojny z Asyrią… + +— Cóż im zależy na tym, jeżeli wojna będzie wygrana?… + +Kapłan schylił głowę i rozłożył ręce, lecz milczał. + +— Więc ja tobie powiem!… — krzyknął rozdrażniony książę. — Oni nie chcą wojny, gdyż lękają się, ażebym nie wrócił z niej zwycięzcą, obładowany skarbami, pędząc przed sobą niewolników… Oni tego boją się, ponieważ chcą, ażeby każdy faraon był słabym narzędziem ich ręki, bezużytecznym sprzętem, który można odrzucić, kiedy im się podoba… + +Ale ze mną tego nie będzie!… I albo zrobię to, co chcę, do czego mam prawo, jako syn i spadkobierca bogów, albo… zginę… + +Pentuer cofnął się i wyszeptał zaklęcie. + +— Nie mów tak, dostojny panie — rzekł zmieszany — aby złe duchy krążące nad pustynią nie pochwyciły twoich słów… Słowo, zapamiętaj to, władco, jest jak kamień rzucony z procy; gdy trafi na ścianę, odbije się i zwróci przeciw tobie samemu… + +Książę pogardliwie machnął ręką. + +— Wszystko jedno — odparł. — Nie ma wartości takie życie, w którym każdy krępowałby moją wolę… Jeżeli nie bogowie, to wichry pustynne; jeżeli nie złe duchy, to kapłani… I takaż ma być władza faraona?… Chcę robić to, co ja chcę, i zdawać sprawę tylko przed wiekuistymi przodkami, a nie przed lada ogolonym łbem, który niby tłumaczy zamiary bogów, a naprawdę zagarnia władzę i napełnia swoje skarbce moimi dostatkami!… + +Wtem o kilkadziesiąt kroków od nich rozległ się dziwny krzyk, środkujący między rżeniem a beczeniem, i — przebiegł olbrzymi cień. Pędził jak strzała i o ile można było dojrzeć, miał długą szyję i tułów garbaty. + +Wśród książęcego orszaku rozległ się szmer zgrozy. + +— To gryf!… Wyraźnie widziałem skrzydła!… — mówili Azjaci. + +— Pustynia roi się potworami!… — dodał stary Libijczyk. + +Ramzes był stropiony; jemu także zdawało się, że przebiegający cień miał głowę węża i coś na kształt krótkich skrzydeł. + +— Czy w rzeczy samej — zapytał kapłana — w pustyni ukazują się potwory? + +— Zapewne — rzekł Pentuer — że w miejscu tak odludnym snują się niedobre duchy w najosobliwszych postaciach. Zdaje mi się jednak, że to, co przeszło obok nas, jest raczej zwierzęciem. Podobne ono jest do osiodłanego konia, tylko większe i prędsze w biegu. Mówią zaś mieszkańcy oazów, że zwierzę to może wcale nie pić wody, a przynajmniej bardzo rzadko. Gdyby tak było, przyszłe pokolenia mogłyby używać do przebiegania pustyń tej dziwnej istoty, która dziś tylko strach budzi. + +— Nie śmiałbym siąść na grzbiecie takiej poczwary! — odparł książę, potrząsając głową. + +— Toż samo nasi przodkowie mówili o koniu, który Hyksosom pomógł zdobyć Egipt, a dziś stał się niezbędnym dla naszej armii. Czas bardzo zmienia ludzkie sądy!… — rzekł Pentuer. + +Na niebie znikły ostatnie chmury i zaczęła się noc jasna. Pomimo braku księżyca było tak widno, że na tle białego piasku można było poznać ogólne zarysy przedmiotów, nawet drobnych czy bardzo odległych. + +Przejmujący chłód także zmniejszył się. Przez jakiś czas orszak maszerował w milczeniu, po kostki grzęznąc w piaskach. Nagle między Azjatami znowu wszczął się tumult i rozległy się wołania: + +— Sfinks!… patrzcie, sfinks!… Już nie wyjdziemy żywi z pustyni, kiedy ciągle pokazują się nam widziadła… + +Rzeczywiście na białym pagórku wapiennym bardzo wyraźnie rysowała się sylwetka sfinksa. Lwie ciało, ogromna głowa w czepcu egipskim i jakby ludzki profil. + +— Uspokójcie się, barbarzyńcy — rzekł stary Libijczyk. — To przecie nie sfinks, tylko lew, i nic wam nie zrobi, gdyż zajęty jest jedzeniem. + +— Zaprawdę jest to lew! — potwierdził książę, zatrzymując się. — Ale jak on podobny do sfinksa… + +— On też jest ojcem naszych sfinksów — wtrącił półgłosem kapłan. — Jego twarz przypomina rysy człowiecze, a jego grzywa perukę… + +— Czy i nasz wielki sfinks, ten, który pod piramidami?… + +— Na wiele wieków przed Menesem — mówił Pentuer — kiedy jeszcze nie było piramid, rosła w tym miejscu skała podobna do lwa leżącego, jakby bogowie tym sposobem chcieli oznaczyć: gdzie zaczyna się pustynia. + +Ówcześni święci kapłani kazali mistrzom dokładniej obrobić skałę i braki jej dopełnić za pomocą sztucznego muru. Mistrze zaś, częściej widując ludzi aniżeli lwy, wyrzeźbili twarz ludzką i tak urodził się pierwszy sfinks… + +— Któremu oddajemy cześć boską… — uśmiechnął się książę. + +— I słusznie — odparł kapłan. — Pierwsze bowiem zarysy tego dzieła zrobili bogowie, a ludzie wykończyli je także pod natchnieniem bogów. Nasz sfinks ogromem i tajemniczością przypomina pustynię, ma postać duchów błąkających się w pustyni i tak przeraża ludzi jak ona. Jest on zaprawdę synem bogów i ojcem trwogi. + +— A swoją drogą wszystko ma ziemski początek — odparł książę. — Nil nie wypływa z nieba, ale z jakichś gór leżących poza Etiopią. Piramidy, o których mówił mi Herhor, że są obrazem naszego państwa, są budowane na wzór skalistych szczytów. A i nasze świątynie z ich pylonami i obeliskami, z ich ciemnością i chłodem, czyliż nie przypominają pieczar i gór ciągnących się wzdłuż Nilu?… Ile razy na polowaniu zabłąkałem się między wschodnimi skałami, zawszem trafiał na jakieś osobliwe nagromadzenie kamieni, które przywodziło mi na myśl świątynię. Nawet nieraz na ich chropowatych ścianach widziałem hieroglify pisane ręką wichrów i deszczu… + +— W tym, wasza dostojność, masz dowód, że nasze świątynie były wznoszone według planu, który nakreślili sami bogowie — rzekł kapłan. — A jak drobna pestka rzucona w ziemię rodzi niebotyczne palmy, tak obraz skały, pieczary, lwa, nawet lotosu, zasiany w duszę pobożnego faraona, rodzi aleje sfinksów, świątynie i ich potężne kolumny. Boskie to są czyny, nie ludzkie, i szczęśliwy ten władca, który patrząc naokoło siebie potrafi w rzeczach ziemskich odkryć myśl bożą i w zrozumiały sposób przedstawić ją następnym pokoleniom. + +— Tylko władca taki musi mieć władzę i duży majątek — wtrącił zgryźliwie Ramzes — nie zaś zależeć od kapłańskich przywidzeń… + +Przed nimi ciągnęło się długie wzgórze piaszczyste, na którym w tej chwili ukazało się paru jeźdźców. + +— Nasi czy Libijczycy?… — rzekł książę. + +Ze wzgórza odezwał się głos rogu, na który odpowiedziano z orszaku księcia. Konni zjechali szybko, o ile na to pozwalał głęboki piasek. Zbliżywszy się, jeden z nich zawołał: + +— Czy jest następca tronu?… + +— Jest, i zdrów! — odpowiedział Ramzes. + +Zsiedli z koni i upadli na twarze. + +— O erpatre! — mówił dowódca przybyłych. — Wojsko twoje rozdziera szaty i prochem posypuje głowy, myśląc, żeś zginął… Cała kawaleria rozbiegła się po pustyni, ażeby znaleźć twoje ślady, i dopiero nam, niegodnym, pozwolili bogowie, że witamy cię pierwsi… + +Książę mianował go setnikiem i rozkazał, aby nazajutrz przedstawił do nagrody swoich podwładnych. + + + +Rozdział XX + +W pół godziny później ukazały się gęste ognie armii egipskiej, a niebawem orszak księcia znalazł się w obozie. Ze wszystkich stron odezwały się trąbki na alarm, żołnierze chwycili broń i krzycząc stawali w szeregach. Oficerowie padali księciu do nóg i jak wczoraj po zwycięstwie, podniósłszy go na rękach, zaczęli obchodzić z nim oddziały. Ściany wąwozu drżały od okrzyków: „Żyj wiecznie, zwycięzco!… Bogowie opiekują się tobą!…” + +Otoczony pochodniami zbliżył się święty Mentezufis. Następca, zobaczywszy go, wydarł się z rąk oficerów i pobiegł naprzeciw kapłana. + +— Wiesz, ojcze święty — zawołał Ramzes — schwytaliśmy libijskiego wodza Tehennę!… + +— Marna zdobycz — odparł surowo kapłan — dla której naczelny wódz nie powinien był rzucać armii. Szczególniej wówczas, gdy lada chwilę nowy nieprzyjaciel może nadciągnąć. + +Książę odczuł całą sprawiedliwość zarzutu, lecz właśnie dlatego zerwał się w nim gniew. Zacisnął pięści, zabłyszczały mu oczy… + +— Na imię matki twej, milcz, panie!… — szepnął stojący za nim Pentuer. + +Następcę tak zdziwiło nieoczekiwane odezwanie się jego doradcy, że w jednej chwili ochłonął, a ochłonąwszy zrozumiał, że najwłaściwiej będzie przyznać się do błędu. + +— Prawdę mówisz, wasza dostojność — odparł. — Ani armia wodza, ani wódz armii nigdy nie powinien opuszczać. Sądziłem jednak, że zastąpisz mnie ty, święty mężu, który tu jesteś przedstawicielem ministra wojny… + +Spokojna odpowiedź ułagodziła Mentezufisa, więc kapłan już nie przypomniał księciu zeszłorocznych manewrów, na których namiestnik tak samo opuścił wojska i — wpadł w niełaskę u faraona. + +Wtem z wielkim krzykiem zbliżył się do nich Patrokles. Grecki wódz znowu był pijany i z daleka wołał do księcia: + +— Patrz, następco, co zrobił święty Mentezufis… Ty ogłosiłeś przebaczenie dla wszystkich żołnierzy libijskich, którzy opuszczą najezdników i wrócą do armii jego świątobliwości… Do mnie ci ludzie zbiegli się i ja dzięki temu rozbiłem lewe skrzydło nieprzyjacielskie… Tymczasem dostojny Mentezufis kazał wszystkich wymordować… Zginęło blisko tysiąc jeńców, samych naszych eks-żołnierzy, którzy mieli otrzymać łaskę!… + +Księciu znowu krew uderzyła do głowy, ale wciąż stojący za nim Pentuer szepnął: + +— Milcz, przez bogi, milcz!… + +Lecz Patrokles nie miał doradcy, więc krzyczał dalej: + +— Od tej chwili raz na zawsze straciliśmy zaufanie u obcych, no — i u swoich… Bo w końcu i nasza armia musi rozprzęgnąć się, gdy pozna, że na jej czoło wdzierają się zdrajcy… + +— Nędzny najmito — odparł zimno Mentezufis — także to śmiesz odzywać się o wojsku i zaufanych jego świątobliwości?… Jak świat światem, nie słyszano jeszcze podobnego bluźnierstwa!… I lękam się, czy bogowie nie pomszczą wyrządzonej sobie zniewagi… + +Patrokles grubo roześmiał się. + +— Dopóki śpię między Grekami, nie lękam się zemsty nocnych bogów… A gdy czuwam, nic mi nie zrobią dzienni… + +— Idź spać, idź… między twoich Greków, pijanico — rzekł Mentezufis — aby z twej winy na nasze głowy grom nie spadł… + +— Na twój, dusigroszu, ogolony łeb nie spadnie, bo będzie myślał, że to co innego!… — odparł nieprzytomny Grek. Lecz widząc, że książę nie daje mu poparcia, cofnął się do swego obozu. + +— Czy naprawdę — spytał Ramzes kapłana — czy naprawdę kazałeś, święty mężu, pobić jeńców wbrew mojej obietnicy, że otrzymają łaskę?… + +— Wasza dostojność nie byłeś w obozie — odparł Mentezufis — więc na ciebie nie spada odpowiedzialność za ten czyn. Ja zaś pilnuję się naszych praw wojennych, które nakazują tępić zdradzieckich żołnierzy. Żołnierze, którzy poprzednio służyli jego świątobliwości, a następnie połączyli się z nieprzyjaciółmi, mają być natychmiast zabijani — oto ustawa. + +— A gdybym ja był tutaj?… + +— Jako naczelny wódz i syn faraona, możesz zawieszać wykonywanie pewnych ustaw, których ja muszę słuchać — odparł Mentezufis. + +— Nie mógłżeś więc zaczekać do mego powrotu? + +— Ustawa każe zabijać *natychmiast*, więc spełniłem jej wymagania. + +Książę był tak oszołomiony, że przerwał dalszą rozmowę i udał się do swego namiotu. Tam dopiero upadłszy na fotel, rzekł do Tutmozisa: + +— Ależ ja już dziś jestem niewolnikiem kapłanów!… Oni mordują jeńców, oni grożą moim oficerom, oni nawet nie szanują moich zobowiązań… Nic żeście nie mówili Mentezufisowi, kiedy kazał zabijać tych nieszczęsnych?… + +— Zasłaniał się prawem wojennym i nowymi rozkazami Herhora… + +— Ależ właściwie ja tu jestem wodzem, choć wyjechałem na pół dnia. + +— Wyraźnie zdałeś dowództwo w ręce moje i Patroklesa — odparł Tutmozis. — Gdy zaś nadjechał święty Mentezufis, musieliśmy mu ustąpić, gdyż jest wyższy od nas… + +Książę pomyślał, że jednak schwytanie Tehenny było okupione zbyt wielkimi nieszczęściami. Jednocześnie z całą siłą odczuł doniosłość przepisu, który nie pozwala wodzowi opuszczać wojska. Musiał w sobie przyznać, że nie ma słuszności, ale to jeszcze bardziej drażniło jego dumę i napełniało nienawiścią do kapłanów. + +„Otóż — mówił — jestem w niewoli pierwej nawet, nim zdążyłem zostać faraonem (oby mój świątobliwy ojciec żył wiecznie!). Więc już dzisiaj muszę zacząć wydobywać się z niej, a przede wszystkim — milczeć… Pentuer ma słuszność: milczeć, zawsze milczeć, a gniewy swoje jak drogocenne klejnoty składać w skarbcu pamięci. Dopiero gdy zbierze się… O, prorocy, wy mi wówczas zapłacicie!…” + +— Nie pytasz, wasza dostojność, o rezultat bitwy? — spytał Tutmozis. + +— Aha, właśnie… Cóż jest? + +— Przeszło dwa tysiące jeńców, więcej niż trzy tysiące zabitych, a ledwie kilkuset uciekło. + +— Jakaż więc była armia libijska? — rzekł zdziwiony książę. + +— Sześć do siedmiu tysięcy ludzi. + +— To być nie może… Czy podobna, aby w takiej potyczce zginęło prawie całe wojsko?… + +— A przecież tak jest, to była straszna bitwa — odparł Tutmozis. — Otoczyłeś ich ze wszech stron, resztę zrobili żołnierze, no… i dostojny Mentezufis… O takiej klęsce nieprzyjaciół Egiptu nie mówią nagrobki najsławniejszych faraonów. + +— Idź już spać, Tutmozisie, jestem zmęczony — przerwał książę, czując, że pycha zaczyna mu bić do głowy. + +„Więc to ja odniosłem takie zwycięstwo?… Niepodobna!…” — pomyślał. + +Rzucił się na skóry, ale pomimo śmiertelnego znużenia zasnąć nie mógł. + +Dopiero czternaście godzin upłynęło od chwili, gdy wydał hasło rozpoczęcia bitwy… Dopiero czternaście godzin?… Niepodobna!… + +On wygrał taką bitwę?… Ależ on nawet nie widział bitwy, tylko żółty, gęsty tuman, skąd potokami wylewały się nieludzkie wrzaski. Oto i teraz widzi ów tuman, słyszy wrzawę, czuje spiekotę, a przecie żadnej bitwy nie ma… + +Potem zobaczył niezmierną pustynię, wśród której z bolesnym trudem posuwał się po piasku. On i jego ludzie mieli najlepsze konie z całej armii, a pomimo to pełzali jak żółwie… A co za spiekota!… Niepodobna, ażeby człowiek mógł wytrzymać taki żar… + +A oto zrywa się Tyfon, zasłania świat, pali, gryzie, dusi… Z figury Pentuera sypią się blade iskry… Nad ich głowami rozlegają się grzmoty, zjawisko, którego nie widział jeszcze nigdy… Potem cicha noc w pustyni… Pędzący gryf, ciemna sylwetka sfinksa na wapiennym wzgórzu… + +„Tylem widział, tylem przeżył — myśli Ramzes — byłem przy budowaniu naszych świątyń, a nawet przy urodzinach wielkiego sfinksa, który już nie ma wieku, i… to wszystko miałoby zdarzyć się w ciągu czternastu godzin?…” + +Jeszcze ostatnia myśl błysnęła księciu: „Człowiek, który tyle przeżył, nie może długo żyć… + +Przebiegło go zimno od stóp do głów i — zasnął. + +Nazajutrz ocknął się w parę godzin po wschodzie słońca. Kłuły go oczy, bolały wszystkie kości, trochę kaszlał, ale umysł miał jasny i serce pełne odwagi. + +We drzwiach namiotu stał Tutmozis. + +— Cóż?… — spytał książę. + +— Szpiegowie od granicy libijskiej przynoszą dziwne wieści — odparł ulubieniec. — Ku naszemu wąwozowi zbliża się wielki tłum, ale to nie jest wojsko, lecz bezbronni, kobiety i dzieci, a na ich czele Musawasa i najprzedniejsi Libijczycy… + +— Cóż by to znaczyło? + +— Widać chcą prosić o pokój. + +— Po jednej bitwie?… — zdziwił się książę. + +— Ale jakiej!… Przy tym strach mnoży w ich oczach nasze wojska… Czują się słabymi i lękają się najazdu i śmierci… + +— Zobaczymy, czy to nie jest podstęp wojenny!… — odparł książę po namyśle. — A jakże nasi? + +— Zdrowi, syci, napojeni, wypoczęci i weseli. Tylko… + +— No?… + +— Patrokles umarł w nocy — szepnął Tutmozis. + +— Jakim sposobem?… — zawołał książę zrywając się. + +— Jedni mówią, że zapił się, drudzy… że to kara bogów… Twarz miał siną, a usta pełne piany… + +— Jak tamten niewolnik w Atribis, pamiętasz go?… Nazywał się Bakura i wpadł do sali uczty ze skargami na nomarchę… Rozumie się, że tej samej nocy umarł z pijaństwa!… Co?… + +Tutmozis spuścił głowę. + +— Musimy być bardzo ostrożni, panie mój… — szepnął. + +— Postaramy się — odparł książę spokojnie. — Nie będę się nawet dziwił śmierci Patroklesa… Bo i co osobliwego może być w tym, że umarł jakiś pijaczyna, który obrażał bogów, ba!… nawet kapłanów… + +Ale Tutmozis w tych drwiących słowach odczuł groźbę. + +Książę bardzo kochał wiernego jak pies Patroklesa. Mógł zapomnieć wiele własnych krzywd, ale jego śmierci nie przebaczy nigdy. + +Przed południem do książęcego obozu nadciągnął z Egiptu świeży pułk tebański, a oprócz tego parę tysięcy ludzi i kilkaset osłów przyniosły wielkie zapasy żywności i namioty. Jednocześnie od strony Libii znowu nadbiegli szpiegowie donosząc, że banda ludzi bezbronnych, idących ku wąwozowi, wciąż powiększa się. + +Z rozkazu następcy gęste oddziałki jazdy we wszystkich kierunkach zbadały okolicę: czy nie ukrywa się gdzie nieprzyjacielska armia? Nawet kapłani, wziąwszy ze sobą małą kapliczkę Amona, weszli na szczyt najwyższego wzgórza i odprawili tam nabożeństwo. A wróciwszy do obozu zapewnili następcę, że wprawdzie nadciąga kilkutysięczny tłum bezbronnych Libijczyków, ale armii nie ma nigdzie, co najmniej w trzymilowym promieniu. + +Książę zaczął się śmiać z raportu. + +— Mam dobre oko — rzekł — ale w takiej odległości nie dojrzałbym wojska. + +Kapłani, naradziwszy się między sobą, oświadczyli księciu, że jeżeli obowiąże się nie rozmawiać z ludźmi niewtajemniczonymi o tym, co zobaczy, przekona się, że można widzieć bardzo daleko. + +Ramzes przysiągł. Wówczas kapłani ustawili na jednym wzgórzu ołtarz Amona i rozpoczęli modlitwy. A gdy książę, umywszy się, zdjął sandały i ofiarował bogu złoty łańcuch i kadzidło, wprowadzili go do ciasnej skrzyni, zupełnie ciemnej, i kazali patrzeć na ścianę. + +Po chwili zaczęły się pobożne śpiewy, w czasie których ukazało się na wewnętrznej ścianie skrzyni jasne kółko. Wnet jasna barwa zmętniała; książę zobaczył piaszczystą równinę, wśród niej skały, a przy nich azjatyckie placówki. + +Kapłani zaczęli śpiewać żywiej i obraz zmienił się. Było widać inny kawałek pustyni, a w niej tłum ludzi nie większych od mrówek. Mimo to ruchy, ubiory, a nawet twarze osób były tak wyraźne, że książę mógł je opisać. + +Zdumienie następcy nie miało granic. Przecierał oczy, dotykał poruszającego się wizerunku… Nagle odwrócił głowę, obraz zniknął i została ciemność. + +Kiedy wyszedł z kaplicy, zapytał go starszy kapłan: + +— Cóż, erpatre, wierzysz teraz w potęgę bogów egipskich? + +— Zaprawdę — odparł — jesteście tak wielkimi mędrcami, że cały świat powinien wam składać ofiary i hołdy. Jeżeli w równym stopniu potraficie widzieć przyszłość, nic wam się nie oprze. + +Na te słowa jeden z kapłanów wszedł do kaplicy, zaczął się modlić i niebawem odezwał się stamtąd głos mówiący: + +— Ramzesie!… zważone są losy państwa, a zanim druga pełnia nadejdzie, zostaniesz jego władcą… + +— Bogowie!… — zawołał przerażony książę — azaliż ojciec mój jest tak chory?… + +Upadł twarzą na piasek, a jeden z asystujących kapłanów spytał go: czy nie chce jeszcze czego dowiedzieć się. + +— Powiedz, ojcze Amonie — odparł — czy spełnią się moje zamiary? + +Po chwili rzekł głos z kaplicy: + +— Jeżeli nie rozpoczniesz wojny ze Wschodem, będziesz składał ofiary bogom i szanował ich sługi, czeka cię długi żywot i pełne sławy panowanie… + +Po tych cudach, które zdarzyły się w jasny dzień, na otwartym polu, książę wzburzony wrócił do swego namiotu. + +„Nic nie oprze się kapłanom!…” — myślał z trwogą. + +W namiocie zastał Pentuera. + +— Powiedz mi, mój doradco — rzekł — czy wy, kapłani, możecie czytać w ludzkim sercu i odsłaniać jego tajemne zamiary? + +Pentuer potrząsnął głową. + +— Prędzej — odparł — człowiek dojrzy, co mieści się we wnętrzu skały, aniżeli zbada cudze serce. Ono nawet jest dla bogów zamknięte i dopiero śmierć odkrywa jego myśli. + +Książę głęboko odetchnął, ale nie mógł pozbyć się niepokoju. Gdy zaś ku wieczorowi trzeba było zwołać radę wojenną, zaprosił na nią Mentezufisa i Pentuera. + +Nikt nie wspominał o nagle zmarłym Patroklesie; może dlatego, że były pilniejsze sprawy. Przyjechali bowiem libijscy posłowie błagając w imieniu Musawasy o litość nad jego synem Tehenną i ofiarując Egiptowi poddanie się i wieczny spokój. + +— Źli ludzie — mówił jeden z posłów — oszukali naród nasz mówiąc, że Egipt jest słaby, a jego faraon cieniem władcy. Wczoraj jednak przekonaliśmy się, jak mocne jest wasze ramię, i poczytujemy za rzecz roztropniejszą poddać się wam i płacić daniny aniżeli narażać ludzi na pewną śmierć, a nasze majątki na zniszczenie. + +Gdy rada wojenna wysłuchała tej mowy, kazano Libijczykom wyjść z namiotu, a książę Ramzes wprost zapytał o zdanie świętego Mentezufisa, co nawet zdziwiło jenerałów. + +— Jeszcze wczoraj — rzekł dostojny prorok — radziłbym odrzucić prośbę Musawasy, przenieść wojnę do Libii i zniszczyć gniazdo rozbójników. Dziś jednak otrzymałem tak ważne wiadomości z Memfisu, że będę głosował za litością dla pokonanych. + +— Czy mój świątobliwy ojciec jest chory? — zapytał wzruszony książę. + +— Jest chory. Lecz dopóki nie skończymy z Libijczykami, wasza dostojność nie powinieneś o tym myśleć… + +A gdy następca smutnie spuścił głowę, Mentezufis dodał: + +— Muszę spełnić jeszcze jeden obowiązek… Wczoraj, dostojny książę, ośmieliłem się zrobić ci uwagę, że dla tak marnej zdobyczy, jak Tehenna, wódz nie powinien był opuszczać armii. Dziś widzę, że myliłem się: gdybyś bowiem nie schwycił, panie, Tehenny, nie mielibyśmy tak prędko pokoju z Musawasą… Mądrość twoja, naczelny wodzu, okazała się wyższą nad wojskowe ustawy… + +Księcia zastanowiła skrucha Mentezufisa. + +„Dlaczego on tak mówi?… — pomyślał. — Widać nie tylko Amon wie, że mój świątobliwy ojciec jest chory…” + +I w duszy następcy znowu zbudziły się stare uczucia: pogarda dla kapłanów i — nieufność do ich cudów. + +„Więc nie bogowie wróżyli mi, że rychło zostanę faraonem, ale przyszła wiadomość z Memfisu i kapłani oszukali mnie w kaplicy. A jeżeli kłamali w jednym, kto zaręczy, że i te widoki pustyni ukazywane na ścianie nie były także oszustwem?…” + +Ponieważ książę ciągle milczał, co przypisywano jego smutkowi z powodu choroby faraona, a jenerałowie także nie śmieli odzywać się po stanowczych słowach Mentezufisa, więc radę wojenną ukończono. Zapadło jednomyślne postanowienie, ażeby wziąć jak największą daninę z Libijczyków, posłać im egipską załogę i — przerwać wojnę. + +Teraz już wszyscy spodziewali się, że faraon umrze. Egipt zaś, aby sprawić władcy przystojny pogrzeb, potrzebował głębokiego spokoju. + +Opuściwszy namiot rady wojennej, książę spytał Mentezufisa: + +— Dzielny Patrokles zgasł tej nocy: czy, święci mężowie, myślicie uczcić jego zwłoki? + +— Był to barbarzyńca i wielki grzesznik — odparł kapłan. — Tak znakomite jednak oddał usługi Egiptowi, że należy zapewnić mu życie za grobem. Jeżeli więc pozwolisz, wasza dostojność, dziś jeszcze odeślemy ciało tego męża do Memfisu, ażeby zrobić jego mumię i odwieźć ją na wieczne mieszkanie do Tebów między królewskie przybytki. + +Książę zgodził się z ochotą, ale podejrzenia jego wzrosły. + +„Wczoraj — myślał — Mentezufis gromił mnie jak leniwego ucznia, i jeszcze łaska bogów, że nie obił mi grzbietu kijem, a dziś przemawia do mnie jak posłuszny syn do ojca i prawie pada na brzuch swój. Nie jestże to znakiem, że do namiotu mego zbliża się władza tudzież godzina rachunku?…” + +Tak rozmyślając, książę wzrastał w dumę, a serce jego wypełniał coraz silniejszy gniew przeciw kapłanom. Gniew tym gorszy, że cichy jak skorpion, który ukrywszy się w piasku, jadowitym żądłem kaleczy nieostrożną nogę. + + + +Rozdział XXI + +W nocy warty dały znać, że tłum żebrzących o łaskę Libijczyków już wszedł do wąwozu. Jakoż nad pustynią widać było łunę ich ognisk. + +O wschodzie słońca odezwały się trąby i cała armia egipska stanęła pod bronią, w najszerszym miejscu doliny. Stosownie do rozkazu księcia, który chciał jeszcze bardziej nastraszyć Libijczyków, między szeregami wojska ustawiono spokojnych tragarzy, a wśród konnicy pomieszczono oślarzy na osłach. I stało się w onym dniu, że Egipcjanie byli mnodzy jak piasek w pustyni, a Libijczycy trwożni jak gołębie, nad którymi krąży jastrząb. + +O dziewiątej rano przed namiot księcia zajechał jego złocisty wóz wojenny. Konie ubrane w strusie pióra rwały się tak, że każdego z nich musiało pilnować dwu masztalerzy. + +Ramzes wyszedł z namiotu, siadł na wóz i sam ujął cugle, a miejsce woźnicy zajął przy nim kapłan Pentuer, doradca. Jeden z jenerałów roztoczył nad księciem duży, zielony parasol, a z tyłu i po obu stronach wozu szli greccy oficerowie w pozłocistych zbrojach. W pewnej odległości za orszakiem księcia posuwał się mały oddział gwardii, a wśród niego Tehenna, syn libijskiego wodza Musawasy. + +O kilkaset kroków od Egipcjan, przy wyjściu z glaukońskiego wąwozu, stała smutna gromada Libijczyków błagających zwycięzcy o miłosierdzie. + +Kiedy Ramzes wjechał ze swoją świtą na wzgórze, kędy miał przyjmować nieprzyjacielskie poselstwo, armia ku jego czci podniosła taki okrzyk, że chytry Musawasa zmartwił się jeszcze bardziej i szepnął do libijskiej starszyzny: + +— Zaprawdę mówię wam, jest to krzyk wojska, które miłuje swego wodza!… + +Wówczas jeden z niespokojniejszych książąt libijskich, wielki bandyta, rzekł do Musawasy: + +— Czy nie myślisz, że w takiej chwili roztropniej uczynimy, ufając chyżości naszych koni, aniżeli łasce faraonowego syna?… Ma to być wściekły lew, który nawet głaszcząc zdziera skórę; my zaś jesteśmy jako jagnięta oderwane od cycków swej matki. + +— Czyń, jak chcesz — odparł Musawasa — całą pustynię masz przed sobą. Ale mnie lud wysłał na odkupienie swoich grzechów, a nade wszystko mam syna Tehennę, nad którym książę rozleje swój gniew, jeżeli nie potrafię go przebłagać. + +Do gromady Libijczyków przycwałowali dwaj jezdni Azjaci, donosząc, że pan czeka na ich pokorę. + +Musawasa gorzko westchnął i poszedł ku pagórkowi, na którym stał zwycięzca. Nigdy jeszcze nie odbył on równie ciężkiej podróży!… Grube, pokutnicze płótno źle okrywało jego grzbiet; nad głową obsypaną popiołem znęcał się żar słoneczny, bose nogi gryzł mu żwir, a serce gniótł smutek i własny, i zwyciężonego ludu. + +Przeszedł zaledwie kilkaset kroków, ale parę razy musiał zatrzymywać się i odpocząć. Często też oglądał się za siebie, aby sprawdzić, czy nadzy niewolnicy, którzy nieśli dary dla księcia, nie kradną złotych pierścieni, a co gorsze — klejnotów. Musawasa bowiem, jako mąż doświadczony, wiedział, że ludzie najchętniej korzystają z cudzego nieszczęścia. + +„Dziękuję bogom — pocieszał się w swej nędzy chytry barbarzyńca — że na mnie padł los upokorzenia się przed księciem, który lada dzień włoży faraonowską czapkę. Władcy Egiptu są wspaniałomyślni, szczególniej w chwili zwycięstwa. Jeżeli więc potrafię wzruszyć pana mego, umocni on moje znaczenie w Libii i pozwoli mi pobierać duże podatki. Prawdziwy zaś cud, że sam następca tronu złapał Tehennę; nie tylko bowiem nie uczyni mu krzywdy, ale jeszcze obsypie go dostojeństwami…” + +Tak myślał, a wciąż oglądał się. Niewolnik bowiem, choć nagi, może ukradziony klejnot schować w usta, a nawet połknąć. + +Na trzydzieści kroków przed wozem następcy tronu Musawasa i towarzyszący mu najprzedniejsi Libijczycy upadli na brzuchy swoje i leżeli w piasku, dopóki adiutant książęcy nie kazał im wstać. Zbliżywszy się o kilka kroków znowu padli i uczynili tak trzy razy, a zawsze Ramzes musiał rozkazywać im, ażeby się podnieśli. + +Przez ten czas Pentuer stojący na książęcym wozie szeptał swojemu panu: + +— Niech oblicze twoje nie pokaże im ani srogości, ani uciechy. Raczej bądź spokojny jak bóg Amon, który pogardza swymi wrogami i nie cieszy się z lada jakich triumfów… + +Nareszcie pokutujący Libijczycy stanęli przed obliczem księcia, który ze złocistego wozu patrzył na nich jak srogi hipopotam na kaczęta nie mające gdzie ukryć się przed jego mocą. + +— Tyżeś to — nagle odezwał się Ramzes — tyżeś to jest Musawasa, mądry wódz libijski? + +— Jam jest twój sługa — odparł zapytany i znowu rzucił się na ziemię. + +Gdy mu kazano wstać, książę mówił: + +— Jak mogłeś dopuścić się tak ciężkiego grzechu i podnieść rękę na ziemię bogów? Czyliżby opuściła cię dawna roztropność? + +— Panie! — odparł chytry Libijczyk — żal pomieszał rozumy wygnanym żołnierzom jego świątobliwości, więc biegli na własną zgubę, ciągnąc za sobą mnie i moich. I wiedzą bogowie, jak długo ciągnęłaby się ta brzydka wojna, gdyby na czele armii wiecznie żyjącego faraona nie stanął sam Amon w twojej postaci. Jak pustynny wicher spadłeś, kiedy cię nie oczekiwano, tam, gdzie cię nie oczekiwano, a jak byk łamie trzcinę, tak ty skruszyłeś zaślepionego nieprzyjaciela. Po czym wszystkie ludy nasze zrozumiały, że nawet straszne pułki libijskie dopóty są coś warte, dopóki rzuca nimi twoja ręka. + +— Mądrze mówisz, Musawaso — rzekł książę — a jeszcze lepiej uczyniłeś, żeś wyszedł naprzeciw armii boskiego faraona, nie czekając, aż ona przyjdzie do was. Rad bym jednak dowiedzieć się: o ile prawdziwą jest wasza pokora? + +— „Rozjaśnij oblicze, wielki mocarzu egipski — odpowiedział na to Musawasa. — Przychodzimy do ciebie jako poddani, ażeby imię twoje było wielkim w Libii i ażebyś był naszym słońcem, jak jesteś słońcem dziewięciu ludów. + +Rozkaż tylko podwładnym twoim, aby byli sprawiedliwymi dla zawojowanego i do potęgi twej przyłączonego ludu. Niech twoi naczelnicy rządzą nami sumiennie i sprawiedliwie, a nie według złych chęci swoich, donosząc o nas fałszywie i pobudzając niełaskę twoją przeciw nam i dzieciom naszym. Rozkaż im, namiestniku dobrotliwego faraona, aby rządzili nami według woli twojej, oszczędzając swobodę, mienie, język i obyczaje ojców i przodków naszych. + +Niech prawa twoje będą dla wszystkich poddanych ci ludów równe, niech urzędnicy twoi nie pobłażają jednym, a nie będą zbyt srogimi dla drugich. Niech wyroki ich będą dla wszystkich jednakie. Niech pobierają opłatę przeznaczoną na twe potrzeby i twój użytek, lecz nie podnoszą od nas innej w tajemnicy przed tobą, takiej, która nie wejdzie do skarbca twego, lecz wzbogaci tylko sługi twoje i sługi sług twoich. + +Każ rządzić nami bez krzywdy dla nas i dla dzieci naszych, wszak jesteś bogiem naszym i władcą na wieki. Naśladuj słońce, które dla wszystkich rozsiewa swój blask dający siłę i życie. Błagamy cię o twe łaski, my, libijscy poddani, i padamy czołem przed tobą, następco wielkiego i potężnego faraona.” + +Tak mówił przebiegły książę libijski Musawasa i skończywszy, znowu upadł brzuchem na ziemię. A następcy faraona, kiedy słuchał tych mądrych słów, błyszczały oczy i rozszerzały się nozdrza jak młodemu ogierowi, który po sytnej paszy wybiega na łąkę między klacze. + +— Powstań, Musawaso — odezwał się książę — i posłuchaj, co ci odpowiem. Los twój i twoich narodów nie zależy ode mnie, lecz od miłościwego pana, który tak wznosi się ponad nami wszystkimi jak niebo nad ziemią. Radzę ci więc, ażebyś ty i starszyzna libijska udali się stąd do Memfisu i tam, upadłszy na twarz przed władcą i bogiem tego świata, powtórzyli pokorną mowę, której tu wysłuchałem. + +Nie wiem, jaki będzie skutek waszych próśb; lecz ponieważ bogowie nigdy nie odwracają się od skruszonych i błagających, więc przeczuwam, że nie będziecie źle przyjęci. + +A teraz pokażcie mi dary przeznaczone dla jego świątobliwości, abym osądził, czy poruszą serce wszechmocnego faraona. + +W tej chwili Mentezufis dał znak stojącemu na wozie księcia Pentuerowi. A gdy ten zeszedł i zbliżył się ze czcią do świętego męża, Mentezufis szepnął: + +— Boję się, ażeby młodemu panu naszemu triumf nie za mocno uderzył do głowy. Czy nie sądzisz, że byłoby roztropnym przerwać w jaki sposób uroczystość?… + +— Przeciwnie — odparł Pentuer — nie przerywajcie uroczystości, a ja wam ręczę, że podczas triumfu nie będzie miał wesołej twarzy. + +— Zrobisz cud? + +— Czyliżbym potrafił? Pokażę mu tylko, że na tym świecie wielkiej radości towarzyszą wielkie strapienia. + +— Czyń, jak chcesz — rzekł Mentezufis — gdyż bogowie dali ci mądrość godną członka najwyższej rady. + +Odezwały się trąby i bębny i rozpoczęto pochód triumfalny. + +Na czele szli nadzy niewolnicy z darami, pilnowani przez możnych Libijczyków. Więc niesiono złote i srebrne bogi, szkatułki napełnione wonnościami, emaliowane naczynia, tkaniny, sprzęty, wreszcie złote misy zasypane rubinami, szafirami i szmaragdami. Niewolnicy niosący je mieli ogolone głowy i opaski na ustach, ażeby który nie ukradł cennego klejnotu. + +Książę Ramzes wsparł obie ręce o krawędź wozu i z wysokości pagórka patrzył na Libijczyków i swoje wojsko jak żółtogłowy orzeł na pstre kuropatwy. Duma wypełniała go od stóp do głów i wszyscy czuli, że nie można być potężniejszym nad tego zwycięskiego wodza. + +W jednej chwili oczy księcia utraciły swój blask, a na twarzy odmalowało się przykre zdziwienie. To stojący za nim Pentuer szepnął: + +— Nakłoń, panie, ucha twego… Od czasu kiedy opuściłeś miasto Pi-Bast, zaszły tam dziwne wydarzenia… Twoja kobieta, Kama Fenicjanka, uciekła z Grekiem Lykonem… + +— Z Lykonem?… — powtórzył książę. + +— Nie poruszaj się, panie, i nie okazuj tysiącom twoich niewolników, że masz smutek w dniu triumfu… + +W tej chwili przechodził u stóp księcia bardzo długi sznur Libijczyków niosących w koszach owoce i chleby, a w ogromnych dzbanach wino i oliwę dla wojska. Na ten widok wśród karnego żołnierstwa rozległ się szmer radości, ale Ramzes nie spostrzegł tego, zajęty opowiadaniem Pentuera. + +— Bogowie — szeptał prorok — ukarali zdradziecką Fenicjankę… + +— Złapana?… — spytał książę. + +— Złapana, ale musiano ją wysłać do wschodnich kolonii… Spadł bowiem na nią trąd… + +— O bogowie!… — szepnął Ramzes. — Czy aby mnie on nie grozi?… + +— Bądź spokojny, panie: gdybyś się zaraził, już byś go miał… + +Książę poczuł zimno we wszystkich członkach. Jakże łatwo bogom z najwyższych szczytów zepchnąć człowieka w przepaść najgłębszej nędzy!… + +— A tenże nikczemny Lykon?… + +— Jest to wielki zbrodniarz — mówi Pentuer — zbrodniarz, jakich niewielu wydała ziemia… + +— Znam go. Jest podobny do mnie jak obraz odbity w lustrze… — odparł Ramzes. + +Teraz nadciągnęła gromada Libijczyków prowadzących osobliwe zwierzęta. Na czele szedł jednogarbny wielbłąd z białawym włosem, jeden z pierwszych, jakiego złapano w pustyni. Za nim dwa nosorożce, stado koni i oswojony lew w klatce. A dalej mnóstwo klatek z różnobarwnymi ptakami, małpkami i małymi pieskami, przeznaczonymi dla dam dworskich. W końcu pędzono wielkie stada wołów i baranów na mięso dla wojska. + +Książę ledwo rzucił okiem na wędrujący zwierzyniec i pytał kapłana: + +— A Lykon schwytany?… + +— Teraz powiem ci najgorszą rzecz, nieszczęśliwy panie — szeptał Pentuer. — Pamiętaj jednak, aby nieprzyjaciele Egiptu nie dostrzegli smutku w tobie… + +Następca poruszył się. + +— Twoja druga kobieta, Sara Żydówka… + +— Czy także uciekła?… + +— Zmarła w więzieniu… + +— O bogowie!… Któż śmiał ją wtrącić?… + +— Sama oskarżyła się o zabójstwo syna twego… + +— Co?… + +Wielki krzyk rozległ się u stóp księcia: maszerowali jeńcy libijscy wzięci podczas bitwy, a na ich czele smutny Tehenna. + +Ramzes miał w tej chwili serce tak przepełnione bólem, że skinął na Tehennę i rzekł: + +— Stań przy ojcu twoim, Musawasie, ażeby widział i dotknął cię, że żyjesz… + +Na te słowa wszyscy Libijczycy i całe wojsko wydało potężny okrzyk; ale książę nie słuchał go. + +— Syn mój nie żyje?… — pytał kapłana. — Sara oskarżyła się o dzieciobójstwo?… Czy szaleństwo padło na jej duszę?… + +— Dziecko zabił nikczemny Lykon… + +— O bogowie, dajcie mi siły!… — jęknął książę. + +— Hamuj się, panie, jak przystało na zwycięskiego wodza… + +— Czyliż podobna zwyciężyć taką boleść!… O niemiłosierni bogowie!… + +— Dziecko zabił Lykon, Sara zaś oskarżyła się, ażeby ciebie ocalić… Widząc bowiem mordercę w nocy, myślała, że to ty sam byłeś… + +— A ja ją wygnałem z mego domu!… A ja zrobiłem ją służebnicą Fenicjanki!… — szeptał książę. + +Teraz ukazali się egipscy żołnierze, niosący pełne kosze rąk uciętych poległym Libijczykom. + +Na ten widok książę Ramzes zasłonił twarz swoją i gorzko zapłakał. + +Natychmiast jenerałowie otoczyli wóz, pocieszając pana. Zaś święty prorok Mentezufis podał wniosek, który przyjęto bez namysłu, ażeby od tej pory wojsko egipskie już nigdy nie ucinało rąk poległym w boju nieprzyjaciołom. + +Tym nieprzewidzianym wypadkiem zakończył się pierwszy triumf następcy egipskiego tronu. Ale łzy, jakie wylał nad uciętymi rękoma, mocniej aniżeli zwycięska bitwa przywiązały do niego Libijczyków. Nikt też nie dziwił się, że dokoła ognisk zasiedli w zgodzie żołnierze egipscy i Libijczycy, dzieląc się chlebem i pijąc wino z tych samych kubków. Miejsce wojny i nienawiści, które miały trwać całe lata, zajęło głębokie uczucie spokoju i zaufania. + +Ramzes polecił, ażeby Musawasa, Tehenna i najprzedniejsi Libijczycy natychmiast jechali z darami do Memfisu, i dał im eskortę, nie tyle do pilnowania ich, ile dla bezpieczeństwa ich osób i wiezionych skarbów. Sam zaś ukrył się w namiocie i nie pokazał się przez kilka godzin. Nie przyjął nawet Tutmozisa, jak człowiek, któremu boleść starczy za najmilsze towarzystwo. + +Ku wieczorowi przyszła do księcia deputacja greckich oficerów pod dowództwem Kaliposa. Kiedy następca zapytał: czego chcą?… Kalipos odparł: + +— Przychodzimy błagać cię, panie, ażeby ciało naszego wodza, a twego sługi, Patroklesa, nie było wydane egipskim kapłanom, lecz spalone według greckiego obyczaju. + +Książę zdziwił się. + +— Chyba wiadomo wam — rzekł — że ze zwłok Patroklesa kapłani chcą zrobić mumię pierwszej klasy i umieścić ją przy grobach faraonów. Czy może większy zaszczyt spotkać człowieka na tym świecie? + +Grecy wahali się, wreszcie Kalipos, zebrawszy odwagę, odpowiedział: + +— Panie nasz, pozwól otworzyć serce przed tobą. Dobrze wiemy, że zrobienie mumii jest dla człowieka korzystniejszym niż spalenie go. Gdy bowiem dusza spalonego natychmiast przenosi się do krajów wiekuistych, dusza zabalsamowanego może tysiące lat żyć na tej ziemi i cieszyć się jej pięknością. + +Ale egipscy kapłani, wodzu (niech to nie obraża twoich uszu!), nienawidzili Patroklesa. Któż więc nas zapewni, że kapłani, zrobiwszy jego mumię, nie w tym celu zatrzymają duszę na ziemi, aby ją poddać udręczeniom?… I co my bylibyśmy warci, gdybyśmy, podejrzewając zemstę, nie uchronili od niej duszy naszego ziomka i dowódcy?… + +Zdziwienie Ramzesa jeszcze bardziej wzrosło. + +— Czyńcie — rzekł — jak uważacie za potrzebne. + +— A jeżeli nie wydadzą nam ciała?… + +— Tylko przygotujcie stos, a resztą sam się zajmę. + +Grecy wyszli, książę posłał po Mentezufisa. + + + +Rozdział XXII + +Kapłan spod oka przypatrzył się następcy i znalazł go bardzo zmienionym. Ramzes był blady, prawie schudł w kilka godzin, a jego oczy straciły blask i zapadły się pod czoło. + +Usłyszawszy, o co chodzi Grekom, Mentezufis ani chwili nie wahał się z wydaniem zwłok Patroklesa. + +— Grecy mają słuszność — rzekł święty mąż — że moglibyśmy udręczać po śmierci cień Patroklesa. Ale są głupcami przypuszczając, że którykolwiek kapłan egipski czy chaldejski dopuściłby się podobnej zbrodni. + +Niech zabiorą ciało swego ziomka, jeżeli sądzą, że pod opieką ich obyczajów będzie szczęśliwszy po śmierci!… + +Książę natychmiast wysłał oficera ze stosownym rozkazem, ale Mentezufisa zatrzymał. Widocznie chciał mu coś powiedzieć, choć wahał się. + +Po dłuższym milczeniu Ramzes nagle zapytał: + +— Zapewne wiesz, święty proroku, że jedna z moich kobiet, Sara, umarła, a jej syn został zamordowany?… + +— Stało się to — odparł Mentezufis — tej samej nocy, kiedy opuściliśmy Pi-Bast… + +Książę zerwał się. + +— Przez wiekuistego Amona!… — krzyknął. — Stało się tak dawno, a wy nic nie wspomnieliście mi?… Nawet o tym, że ja byłem posądzony o zabicie mego dziecka?… + +— Panie — rzekł kapłan — naczelny wódz w przededniu bitwy nie ma ani ojca, ani dziecka, ani nikogo zgoła, tylko — swoją armię i nieprzyjaciół. Mogliżeśmy cię w tych ważnych czasach niepokoić podobnymi wiadomościami? + +— To prawda — odparł książę po namyśle. — Gdyby nas dzisiaj zaskoczono, nie wiem, czy potrafiłbym dobrze pokierować wojskiem… I w ogóle nie wiem, czy już kiedykolwiek zdołam odzyskać spokój… + +Takie małe… takie piękne dziecko!… Albo i ta kobieta, która poświęciła się za mnie, gdy ja ciężko ją skrzywdziłem. Nigdy nie myślałem, że mogą zdarzać się podobne nieszczęścia i że przenosi je ludzkie serce. + +— Czas wszystko leczy… Czas i modlitwa — szepnął kapłan. + +Książę pokiwał głową i znowu w namiocie zaległa taka cisza, że słychać było piasek wysypujący się z klepsydry. Następca znowu ocknął się. + +— Powiedz mi — rzekł — ojcze święty, jeżeli nie należy to do wielkich tajemnic, jaka jest naprawdę różnica między spaleniem zmarłego i zrobieniem z niego mumii? Bo chociaż słyszałem coś w szkole, nie rozumiem jednak tej kwestii, do której Grecy tak wielką przywiązują wagę. + +— My przywiązujemy daleko większą, największą… — odparł kapłan. — Świadczą o tym nasze miasta zmarłych, które zajęły cały skraj pustyni zachodniej. Świadczą piramidy, które są grobami faraonów starego państwa, i mnemonie, olbrzymie groby, kute w skałach, dla królów naszej epoki. + +Pogrzeb i grób to wielka sprawa, to największa sprawa ludzka. Bo gdy w formie cielesnej żyjemy pięćdziesiąt albo sto lat, nasze cienie trwają dziesiątki tysięcy lat, aż do zupełnego oczyszczenia. + +Asyryjscy barbarzyńcy śmieją się z nas, że więcej poświęcamy zmarłym niż żyjącym; ale zapłakaliby nad swoim niedbalstwem o zmarłych, gdyby znana im była, jak nam, tajemnica śmierci i grobu… + +Książę otrząsnął się. + +— Przestraszasz mnie — rzekł. — Czyliż zapomniałeś, że między zmarłymi ja mam dwie miłe istoty, które nie są pochowane według egipskiego rytuału. + +— Owszem. Teraz właśnie robią ich mumie. A zarówno Sara, jak i twój syn będą mieli wszystko, cokolwiek przydać im się może w długiej wędrówce. + +— Doprawdy?… — spytał, jakby ucieszony, Ramzes. + +— Zaręczam, że tak jest — odparł kapłan — i że zrobione będzie wszystko, co potrzeba, abyś znalazł ich, panie, szczęśliwymi, gdy i tobie kiedyś uprzykrzy się ziemski żywot. + +Następca, słuchając tego, był bardzo wzruszony. + +— Więc myślisz, święty mężu — spytał — że odnajdę kiedyś mego syna i będę mógł powiedzieć tej kobiecie: Saro, ja wiem, że byłem dla ciebie zbyt surowy?… + +— Jestem tak pewny, jak tego, że widzę cię, dostojny panie. + +— Mów… mów o tym!… — zawołał książę. — Człowiek dopóty nie dba o groby, dopóki nie złoży w nich cząstki samego siebie… A mnie spotkała ta niedola, i właśnie wówczas, gdym myślał, że z wyjątkiem faraona, nie ma potężniejszego nade mnie! + +— Zapytywałeś, panie — zaczął Mentezufis — jaka jest różnica między spaleniem zmarłego i zrobieniem z niego mumii? Taka sama jak między zniszczeniem szaty a schowaniem jej do komory. Gdy szata jest przechowana, może się niejednokrotnie przydać; a gdy masz tylko jedną, byłoby szaleństwem palić ją… + +— Tego nie rozumiem — wtrącił książę. — Tego nie wykładacie nawet w wyższej szkole… + +— Ale możemy powiedzieć następcy faraona. + +Wasza dostojność wiesz — ciągnął kapłan — że ludzka istota składa się z trzech części: ciała, iskry bożej i cienia, czyli *Ka*, który łączy ciało z iskrą bożą. + +Gdy człowiek umiera, jego cień tudzież iskra odłączają się od ciała. Gdyby człowiek żył bez grzechu, jego iskra boża wraz z cieniem natychmiast poszłaby między bogów, na wiekuiste życie. Ale każdy człowiek grzeszy, plami się na tym świecie, skutkiem czego jego cień, *Ka*, musi się oczyszczać, niekiedy przez tysiące lat. Zaś oczyszcza się w ten sposób, że niewidzialny błąka się po naszej ziemi, pomiędzy ludźmi, i spełnia dobre uczynki. Chociaż cienie zbrodniarzy nawet w zagrobowym życiu dopuszczają się występków i ostatecznie gubią i siebie, i zawartą w nich iskrę bożą. + +Otóż, co dla waszej dostojności nie jest chyba tajemnicą, ów cień, *Ka*, jest zupełnie podobny do człowieka, tylko wygląda, jakby był utkany z bardzo delikatnej mgły. Cień ma głowę, ręce i tułów, może chodzić, mówić, rzucać lub podnosić przedmioty, ubiera się jak człowiek, a nawet, osobliwie przez kilkaset pierwszych lat po śmierci, musi od czasu do czasu nieco posilać się. Później bowiem wystarczają mu wizerunki pokarmów… + +Główną jednak siłę swoją cień czerpie z ciała, które po nim zostaje na ziemi. Gdy więc ciało rzucimy do grobu, ono prędko psuje się i cień musi nasycać się prochem i zgnilizną. Gdy ciało spalimy, cień ma tylko popioły do krzepienia się. Ale gdy z ciała zrobimy mumię, czyli gdy ciało zabalsamujemy na tysiące lat, cień *Ka* zawsze jest zdrów i silny i epokę swego oczyszczenia przepędza spokojnie, nawet przyjemnie. + +— Dziwne rzeczy!… — szepnął następca. + +— O życiu zagrobowym kapłani, w ciągu tysiącletnich badań, dowiedzieli się bardzo ważnych szczegółów. Przekonano się, że gdy w ciele zmarłego zostają wnętrzności, jego cień *Ka* ma ogromny apetyt, potrzebuje tyleż pokarmów, co człowiek; a gdy pokarmu zabraknie, wówczas rzuca się na żyjących i wysysa z nich krew. Lecz gdy usuwa się ze zwłok wnętrzności, jak my to robimy, wówczas cień prawie obywa się bez pokarmu: jego własne ciało, zabalsamowane i napełnione silnie pachnącymi ziołami, wystarcza mu na miliony lat. + +Również sprawdzono, że gdy grób zmarłego jest pusty, cień tęskni za światem i włóczy się po ziemi bez potrzeby. Lecz gdy w kaplicy pośmiertnej złożymy odzienie, sprzęty, broń, naczynia i narzędzia, które zmarły lubił, gdy ściany pokryjemy malowidłami przedstawiającymi: uczty, polowania, nabożeństwa, wojny i w ogóle wypadki, w których nieboszczyk przyjmował udział, gdy jeszcze dodamy mu posążki osób z jego rodziny, służby, koni, psów i bydła, wówczas cień nie wychodzi bez potrzeby na świat, gdyż znajduje go w swym domu zmarłych. + +Nareszcie przekonano się, że wiele cieniów, nawet po odbyciu pokuty, nie może wejść do krainy wiecznego szczęścia, ponieważ nie znają stosownych modlitw, zaklęć i rozmów z bogami. Zapobiegamy temu owijając mumię w papirusy, na których są wypisane sentencje, i — kładąc im do trumien Księgę Zmarłych. + +Jednym słowem nasz rytuał pogrzebowy zapewnia cieniowi siły, chroni go od niewygód i tęsknoty za ziemią, ułatwia mu wejście między bogów i — zabezpiecza żywych ludzi od szkód, jakie mogłyby im wyrządzić cienie. Nasza wielka troskliwość o zmarłych to właśnie ma na celu; dlatego stawiamy im prawie pałace, a w nich — najozdobniejsze mieszkania. + +Książę rozmyślał, wreszcie rzekł: + +— Rozumiem, że wyświadczacie wielką łaskę bezsilnym i bezbronnym cieniom, zaopatrując ich w ten sposób. Lecz… kto mi powie, że cienie istnieją… + +O tym, że jest bezwodna pustynia — ciągnął książę — wiem, bo ją widzę, bom tonął w jej piaskach i doświadczyłem jej żarów. O tym, że są krainy, w których woda kamienieje, a para zamienia się na białe puchy, także wiem, bo mówili wiarogodni świadkowie… + +Ale skąd wy wiecie o cieniach, których nikt nie widział, i o ich życiu pośmiertnym, skoro stamtąd nie wrócił żaden człowiek? + +— Mylisz się, wasza dostojność — odparł kapłan. — Cienie ukazywały się ludziom nieraz, a nawet opowiadały im swoje tajemnice. + +Można mieszkać w Tebach dziesięć lat i nie widzieć deszczu; można żyć na ziemi sto lat i nie spotkać cienia. Ale kto by mieszkał przez setki lat w Tebach albo żył tysiące lat na ziemi, zobaczyłby niejeden deszcz i niejednego cienia!… + +— A któż to żył tysiące lat?… — zapytał książę. + +— Żył, żyje i żyć będzie święty stan kapłański — odpowiedział Mentezufis. — On to przed trzydziestoma tysiącami lat osiedlił się nad Nilem, on przez ten czas badał niebo i ziemię, on stworzył naszą mądrość i nakreślił plany wszystkich pól, tam, kanałów, piramid i świątyń… + +— To prawda — przerwał książę. — Stan kapłański jest mądry i potężny, ale — gdzie są cienie?… Kto je widział i z nimi rozmawiał?… + +— Wiedz o tym, panie — prawił Mentezufis — że cień jest w każdym żyjącym człowieku. A jak są ludzie odznaczający się ogromną siłą lub arcybystrym wzrokiem, tak są i tacy ludzie, którzy posiadają niezwykły dar, że — mogą za życia wydzielać swój własny cień… + +Nasze tajemne księgi pełne są najwiarogodniejszych opowiadań w tej sprawie. Niejeden prorok umiał zapadać w sen podobny do śmierci. Wówczas jego cień oddzieliwszy się od ciała w jednej chwili przenosił się do Tyru, Niniwy, Babilonu, oglądał rzeczy potrzebne, przysłuchiwał się naradom obchodzącym nas i — po przebudzeniu się proroka — zdawał jak najdokładniejsze sprawozdanie. Niejeden zły czarownik również zasnąwszy wysyłał swój cień do domu nienawidzonego człowieka, a tam wywracał lub niszczył sprzęty i straszył całą rodzinę. + +Zdarzało się, że człowiek napastowany przez cienia czarnoksiężnika uderzał go włócznią lub mieczem. Wówczas w domu nawiedzanym ukazywały się krwawe ślady, a czarnoksiężnik miał na swym ciele tę właśnie ranę, którą zadano cieniowi. + +Niejednokrotnie też cień żyjącego człowieka ukazywał się razem z nim, o kilka kroków od niego… + +— Znam ja takie cienie!… — szepnął ironicznie książę. + +— Muszę dodać — ciągnął Mentezufis — że nie tylko ludzie, ale — zwierzęta, rośliny, kamienie, budowle i sprzęty mają takie same cienie. Tylko (dziwna rzecz!) cień przedmiotu martwego nie jest martwy, ale posiada życie: rusza się, przesuwa się z miejsca na miejsce, nawet myśli i objawia to za pomocą rozmaitych znaków, najczęściej — pukania. + +Gdy człowiek umrze, cień jego żyje i ukazuje się ludziom. W naszych księgach zapisano tysiące podobnych wypadków. Jedne cienie upominały się o jadło, inne chodziły po mieszkaniu, pracowały w ogrodzie albo polowały w górach z cieniami swoich psów i kotów. Inne cienie straszyły ludzi, niszczyły ich majątek, wypijały ich krew, nawet pociągały żyjących do rozpusty… Bywały jednak cienie dobre: matki opiekujące się dziećmi, poległych żołnierzy ostrzegających o zasadzce nieprzyjacielskiej, kapłanów, którzy odkrywali nam ważne tajemnice. + +Jeszcze za osiemnastej dynastii cień faraona Cheopsa (który pokutuje za ucisk ludu przy wznoszeniu piramidy dla siebie) ukazywał się w nubijskich kopalniach złota i litując się nad cierpieniami pracujących więźniów, wskazał im nowe źródło wody. + +— Opowiadasz ciekawe rzeczy, święty mężu — odparł Ramzes — pozwól więc, że i ja ci coś powiem. Jednej nocy, w Pi-Bast, pokazano mi „mój cień”… Był zupełnie podobny do mnie i nawet tak ubrany jak ja. Wnet jednak przekonałem się, że to nie jest żaden cień, ale żywy człowiek, niejaki Lykon, nikczemny morderca mego syna… + +Występki swoje zaczął od tego, że straszył Fenicjankę Kamę. Wyznaczyłem nagrodę za schwytanie go… Ale nasza policja nie tylko nie pojmała go, lecz nawet pozwoliła mu wykraść tą samą Kamę i zabić niewinne dziecko. + +Dziś słyszę, że schwytano Kamę; ale o tym nędzniku nic nie wiem. Zapewne żyje na swobodzie zdrów, wesół i zasobny w skradzione skarby; może nawet sposobi się do nowej zbrodni!… + +— Zbyt wiele osób ściga tego nikczemnika, ażeby w końcu nie został pojmany — rzekł Mentezufis. — A gdy raz wpadnie w nasze ręce, Egipt zapłaci mu za zgryzoty, jakie uczynił jego następcy tronu. Wierzaj mi, panie, możesz mu z góry przebaczyć wszystkie występki, kara bowiem odpowie ich wielkości. + +— Wolałbym go sam mieć w rękach — odparł książę. — Zawsze to niebezpieczna rzecz taki „cień” za życia!… + +Nie bardzo zbudowany podobnym zakończeniem swego wykładu, święty Mentezufis pożegnał księcia. Po nim wszedł do namiotu Tutmozis, zawiadamiając, że Grecy już układają stos dla swojego wodza i że kilkanaście libijskich kobiet zgodziło się płakać w czasie pogrzebowego obchodu. + +— Będziemy przy tym — odparł następca. — Czy wiesz, że zabito mego syna?… Takie małe dziecko!… Gdy nosiłem go, śmiał się i wyciągał do mnie rączki!… Niepojęta rzecz, ile nikczemności może pomieścić ludzkie serce! Gdyby ten podły Lykon targnął się na moje życie, jeszcze rozumiałbym, nawet przebaczył… Ale mordować dziecko… + +— A o poświęceniu Sary mówiono ci, panie? — spytał Tutmozis. + +— Tak. Zdaje mi się, że była to najwierniejsza z moich kobiet i że niesłusznie postąpiłem z nią… Ale jak to może być — zawołał książę, bijąc pięścią w stół — ażeby dotychczas nie schwytano nędznika Lykona?… Przysięgli mi na to Fenicjanie… obiecałem nagrodę naczelnikowi policji… + +W tym musi coś być!… + +Tutmozis zbliżył się do księcia i szepnął: + +— Był u mnie posłaniec od Hirama, który obawiając się gniewu kapłanów kryje się, zanim opuści Egipt… Otóż Hiram podobno dowiedział się od naczelnika policji w Pi-Bast, że… Lykon został schwytany… Ale cicho!… — dodał wylękniony Tutmozis. + +Książę na chwilę wpadł w gniew, lecz wnet się opanował. + +— Schwytany?… — powtórzył. — Dlaczegóż ta tajemnica?… + +— Bo naczelnik policji musiał oddać go świętemu Mefresowi na jego rozkaz w imieniu najwyższej rady… + +— Aha… aha!… — powtarzał następca. — Zatem czcigodnemu Mefresowi i najwyższej radzie potrzebny jest człowiek tak bardzo podobny do mnie?… Aha!… Memu dziecku i Sarze mają sprawić piękny pogrzeb… balsamują ich zwłoki… Ale mordercę ukrywają w bezpiecznym miejscu… Aha!… + +I święty Mentezufis jest wielkim mędrcem. Opowiedział mi dziś wszystkie tajemnice zagrobowego życia, wytłumaczył mi cały pogrzebowy rytuał, jakbym ja sam był kapłanem co najmniej trzeciego stopnia… Ale o schwytaniu Lykona i o ukryciu tego zabójcy przez Mefresa ani wspomniał!… Widocznie święci ojcowie troskliwsi są o drobne sekreta następcy tronu aniżeli o wielkie tajemnice przyszłego życia… Aha!… + +— Zdaje się, panie, że dziwić cię to nie powinno — wtrącił Tutmozis. — Wiesz, że kapłani już podejrzewają cię o niechęć i mają się na ostrożności… Tym więcej… + +— Co tym więcej?… + +— Że jego świątobliwość jest bardzo chory. Bardzo… + +— Aha!… ojciec mój chory, a ja tymczasem na czele wojska muszę pilnować pustyni, ażeby z niej piaski nie uciekły… Dobrze, żeś mi to przypomniał!… Tak, jego świątobliwość musi być ciężko chory, gdyż kapłani są bardzo czuli dla mnie… Wszystko mi pokazują i o wszystkim mówią, wyjąwszy tego, że Mefres ukrył Lykona. + +Tutmozis — rzekł nagle książę — czy i dziś sądzisz, że mogę rachować na wojsko? + +— Na śmierć pójdziemy, tylko rozkaż… + +— I za szlachtę ręczysz?… + +— Jak za wojsko. + +— Dobrze — odparł następca. — Możemy teraz oddać ostatnią usługę Patroklesowi. + + + +Rozdział XXIII + +W ciągu kilku miesięcy, podczas których książę Ramzes pełnił obowiązki namiestnika Dolnego Egiptu, jego świątobliwy ojciec coraz bardziej zapadał na zdrowiu. I zbliżała się chwila, w której pan wieczności, budzący radość w sercach, władca Egiptu i wszystkich krajów, jakie tylko oświetla słońce, miał zająć miejsce obok czcigodnych poprzedników swoich, w tebańskich katakumbach, które leżą po drugiej stronie miasta Teb. + +Nie był jeszcze zbyt podeszły wiek równego bogom mocarza, który rozdawał życie poddanym i miał władzę zabierania mężom ich żon według pragnień serca swego. Ale trzydziestokilkuletnie rządy tak go zmęczyły, że już sam chciał wypocząć, odnaleźć młodość i piękność swoją w zachodniej krainie, gdzie każdy faraon bez trosk panuje wiecznie nad ludami, tak szczęśliwymi, że nikt i nigdy nie chciał stamtąd powracać. + +Jeszcze pół roku temu świątobliwy pan spełniał wszystkie czynności przywiązane do jego stanowiska, na którym opierało się bezpieczeństwo i pomyślność całego widzialnego świata. + +Rankiem, ledwo kur zapiał, kapłani budzili władcę hymnem na cześć wschodzącego słońca. Faraon podnosił się z łoża i w złocistej wannie brał kąpiel z wody różanej. Po czym boskie ciało jego było natarte bezcennymi wonnościami, wśród szmeru modłów mających własność odpędzania złych duchów. + +Tak oczyszczony i okadzony przez proroków szedł pan do kapliczki. Odrywał glinianą pieczęć ode drzwi i wchodził sam jeden do sanktuarium, gdzie na łożu ze słoniowej kości spoczywał cudowny posąg bożka Ozyrysa. Bożek miał ten nadzwyczajny dar, że na każdą noc odpadały mu ręce, nogi i głowa odcięte niegdyś przez złego boga Seta; lecz po modlitwie faraona wszystkie członki zrastały się na powrót, bez żadnej przyczyny. + +Gdy jego świątobliwość przekonał się, że Ozyrys znowu jest cały, wydobywał posąg z łoża, kąpał go, ubierał w drogocenne szaty i — posadziwszy na malachitowym tronie, okadzał go wonnościami. Ceremonia to nader ważna: gdyby bowiem którego poranku boskie członki Ozyrysa nie zrosły się, byłby to znak, że Egiptowi, jeżeli nie całemu światu, grozi wielkie nieszczęście. + +Po wskrzeszeniu i ubraniu bóstwa jego świątobliwość zostawiał otwarte drzwi kaplicy, aby przez nie na kraj spływały błogosławieństwa. Zarazem wyznaczał kapłanów, którzy przez cały dzień mieli pilnować sanktuarium nie tyle przed złą wolą, ile przed lekkomyślnością ludzką. Nieraz bowiem zdarzało się, że niebaczny śmiertelnik, zbliżywszy się zanadto do najświętszego miejsca, narażał się na niewidzialne uderzenie, które pozbawiało go przytomności, a nawet życia. + +Po odprawieniu nabożeństwa szedł pan, otoczony śpiewającymi kapłanami, do wielkiej sali jadalnej, gdzie stał fotel i stoliczek dla niego i dziewiętnaście innych stoliczków przed dziewiętnastu posągami wyobrażającymi dziewiętnaście poprzednich dynastii. Gdy zaś władca usiadł, wbiegały młode chłopcy i dziewczęta ze srebrnymi talerzami, na których było mięso i ciasta, tudzież z dzbanami wina. Kapłan dozorujący potraw kosztował z pierwszego talerza i pierwszego dzbanka, które następnie na klęczkach podawano faraonowi, a inne talerze i dzbany stawiano przed posągami przodków. Gdy zaś władca, zaspokoiwszy głód, opuścił salę, potrawy przeznaczone dla przodków mieli prawo zjadać książęta albo kapłani. + +Z jadalni udawał się pan do nie mniej wielkiej sali audiencjonalnej. Tu padali przed nim na twarz najbliżsi dostojnicy państwa i najbliższa rodzina, po czym minister Herhor, najwyższy skarbnik, najwyższy sędzia i najwyższy naczelnik policji składali mu raporty o sprawach państwa. Czytanie było przerywane religijną muzyką i tańcem, w czasie wykonywania których tron zasypywano wieńcami i bukietami. + +Po audiencji jego świątobliwość udawał się do obocznego gabinetu i położywszy się na kanapie chwilę drzemał. Następnie składał bogom ofiary z wina i kadzideł i opowiadał kapłanom swoje sny, wedle których mędrcy układali najwyższe rozporządzenia w sprawach, które jego świątobliwość miał rozstrzygać. + +Niekiedy jednak, gdy snów nie było albo gdy ich tłumaczenie wydało się faraonowi niewłaściwym, jego świątobliwość uśmiechał się dobrotliwie i — rozkazywał w danej sprawie postąpić tak a tak. Rozkaz ten był prawem, którego nikt nie mógł zmieniać, chyba tylko w wykonaniu szczegółów. + +W godzinach popołudniowych jego świątobliwość niesiony w lektyce ukazywał się na dziedzińcu swojej wiernej gwardii, a potem wstępował na taras i spoglądał ku czterem okolicom świata, aby udzielić im swego błogosławieństwa. Wówczas ze szczytu pylonów wywieszano chorągwie i odzywały się potężne głosy trąb. Ktokolwiek usłyszał je, w mieście czy w polu, Egipcjanin czy barbarzyńca, padał na twarz, ażeby i na jego głowę spłynęła cząstka łaski najwyższej. + +W takiej chwili nie było wolno uderzyć człowieka ani bydlęcia: kij podniesiony nad grzbietem sam opadał. Jeżeli zaś przestępca skazany na śmierć dowiódł, że czytano mu wyrok w czasie ukazania się pana nieba i ziemi, zmniejszano mu karę. Albowiem przed faraonem chodzi moc, a za nim miłosierdzie. + +Uszczęśliwiwszy lud swój, władca wszystkich rzeczy, jakie tylko są pod słońcem, zstępował do swoich ogrodów, między palmy i sykomory, i tu siedział najdłużej, odbierając hołdy od swych kobiet i przypatrując się zabawom dzieci swojego domu. Gdy które z nich pięknością czy zręcznością zwróciło jego uwagę, przywoływał je do siebie i pytał: + +— Kto ty jesteś, mój maleńki? + +— Jestem książę Binotris, syn jego świątobliwości — odpowiadał chłopczyk. + +— A jakże nazywa się twoja matka? + +— Moja matka jest pani Ameces, kobieta jego świątobliwości. + +— Cóż ty umiesz? + +— Umiem już liczyć do dziesięciu i napisać: „Niech żyje wiecznie ojciec i bóg nasz, świątobliwy faraon Ramzes!…” + +Pan wieczności dobrotliwie uśmiechał się i swoją delikatną, prawie przezroczystą ręką dotykał kędzierzawej głowy czupurnego chłopca. Wówczas dziecko naprawdę zostawało księciem, pomimo że jego świątobliwość wciąż uśmiechał się w sposób zagadkowy. + +Ale kogo raz dotknęła boska ręka, ten nie mógł zaznać niedoli w życiu i musiał być wywyższonym nad innych. + +Na obiad szedł władca do drugiej sali jadalnej i dzielił się posiłkiem z bogami wszystkich nomesów Egiptu, których posągi stały wzdłuż ścian. Czego zaś nie zjedli bogowie, to dostawało się kapłanom i najwyższym osobom dworu. + +Ku wieczorowi jego świątobliwość przyjmował wizytę pani Nikotris, matki następcy tronu, patrzył na religijne tańce i przysłuchiwał się koncertowi. Po czym udawał się znowu do kąpieli i oczyszczony wstępował do kaplicy Ozyrysa, ażeby rozebrać i ułożyć do snu bóstwo cudowne. Dokonawszy tego, zamykał i pieczętował drzwi kaplicy i otoczony procesją kapłanów szedł do sypialni. + +Kapłani do wschodu słońca w sąsiedniej izbie odprawiali ciche modły do duszy faraona, która podczas snu znajduje się między bogami. Wówczas przedstawiali jej prośby o pomyślne załatwienie bieżących spraw państwa, o opiekę nad granicami Egiptu i nad grobami królów, ażeby żaden złodziej nie śmiał do nich wchodzić i naruszać wiekuistego spoczynku mocarzy pełnych chwały. Modły kapłańskie jednak, zapewne skutkiem nocnego zmęczenia, nie zawsze były skuteczne: kłopoty bowiem państwa rosły, a i groby święte okradano, nie tylko wynosząc z nich rzeczy kosztowne, lecz nawet mumie faraonów. + +Był to skutek osiedlenia się w kraju różnych cudzoziemców i pogan, od których lud nauczył się lekceważenia egipskich bogów i miejsc najświętszych. + +Spoczynek pana nad pany przerywał się raz, o północy. W tej bowiem godzinie astrologowie budzili jego świątobliwość i zawiadamiali go: w której kwadrze znajduje się księżyc, które planety świecą nad horyzontem, jaka konstelacja przechodzi przez południk i czy w ogóle na niebie nie zdarzyło się nic szczególnego? Niekiedy bowiem ukazywały się chmury, spadały gwiazdy częściej niż zwykle albo przelatywały nad ziemią kule ogniste. + +Pan wysłuchał raportu astrologów, w razie jakiegoś niezwykłego zjawiska uspokajał ich o bezpieczeństwo świata i — wszystkie spostrzeżenia kazał zapisać do odnośnych tablic, które co miesiąc odsyłano kapłanom świątyni Sfinksa, największym mędrcom, jakich posiadał Egipt. Mężowie ci z powyższych tablic wyprowadzali wnioski, lecz najważniejszych nie objawiali nikomu, chyba kolegom swoim, chaldejskim kapłanom w Babilonie. + +Po północy jego świątobliwość mógł już spać do zapiania rannych kogutów, jeżeli uważał za stosowne. + +Taki pobożny i pracowity żywot jeszcze pół roku temu prowadził dobry bóg, rozdawca opieki, życia i zdrowia, dniem i nocą czuwając nad ziemią i niebem, nad widzialnym i niewidzialnym światem. Ale od pół roku wiecznie żyjąca dusza jego coraz częściej zaczęła przykrzyć sobie ziemskie sprawy i cielesną powłokę. Bywały dnie, że nic nie jadł, i noce, w czasie których wcale nie sypiał. Niekiedy podczas audiencji na łagodnym jego obliczu ukazywał się wyraz głębokiej boleści, a bardzo często, coraz częściej zdarzało się, że wpadał w omdlenia. + +Przerażona królowa Nikotris, najdostojniejszy Herhor i kapłani niejednokrotnie zapytywali władcę: czy mu co nie dolega? Ale pan wzruszał ramionami i milczał, wciąż pełniąc swoje uciążliwe obowiązki. + +Wówczas lekarze dworscy nieznacznie zaczęli podsuwać mu najmocniejsze środki dla przywrócenia sił. Mieszano mu w winie i potrawach naprzód popioły konia i byka, później — lwa, nosorożca i słonia, ale potężne leki zdawały się nie wywierać żadnego skutku. Jego świątobliwość tak często omdlewał, że już zaprzestano odczytywać mu raportów. + +Jednego dnia dostojny Herhor wraz z królową i kapłanami, padłszy na twarze, ubłagali pana, że pozwolił zbadać mędrcom swoje boskie ciało. Pan zgodził się, lekarze zbadali go i opukali, lecz oprócz wielkiego wychudnięcia nie znaleźli żadnej groźnej wskazówki. + +— Jakich uczuć doznaje wasza świątobliwość? — zapytał w końcu najmędrszy lekarz. + +Faraon uśmiechnął się. + +— Czuję — odparł — że pora mi wrócić do słonecznego ojca. + +— Tego wasza świątobliwość zrobić nie może bez największej szkody dla swoich ludów. — pośpiesznie wtrącił Herhor. + +— Zostawię wam syna, Ramzesa, który jest lwem i orłem w jednej osobie — rzekł pan. — I zaprawdę, jeżeli go słuchać będziecie, zgotuje on Egiptowi taki los, o jakim od początku świata nie słyszano. + +Świętego Herhora i innych kapłanów aż zimno przeszło od tej obietnicy. Oni wiedzieli, że następca tronu jest lwem i orłem w jednej osobie i że słuchać go muszą. Woleliby jednak jeszcze przez długie lata mieć tego oto łaskawego pana, którego serce pełne litości było jak wiatr północny przynoszący deszcz polom i ochłodę ludziom. + +Dlatego wszyscy, niby jeden mąż, padli na ziemię jęcząc i dopóty leżeli na brzuchach swoich, aż faraon zgodził się poddać kuracji. + +Wtedy lekarze na cały dzień wynieśli go do ogrodu między pachnące drzewa iglaste, karmili go siekanym mięsem, poili mocnymi rosołami, mlekiem i starym winem. Dzielne te środki na jakiś tydzień wzmocniły jego świątobliwość; wnet jednak przyszło nowe osłabienie, dla zwalczania którego zmuszono pana, ażeby pił świeżą krew cieląt pochodzących od Apisa. + +Lecz i krew nie na długo pomogła, i trzeba było odwołać się do porady arcykapłana świątyni — złego boga Seta. + +Wśród powszechnej trwogi ponury kapłan wszedł do sypialni jego świątobliwości, spojrzał na chorego i zalecił straszne lekarstwo. + +— Trzeba — rzekł — dawać faraonowi do picia krew z niewinnych dzieci, co dzień po kubku… + +Kapłani i magnaci zapełniający pokój oniemieli na taką radę. Potem zaczęli szeptać, że do tego celu najlepsze będą dzieci chłopskie; dzieci bowiem kapłańskie i wielkich panów już w niemowlęctwie tracą niewinność. + +— Wszystko mi jedno, czyje to będą dzieci — odparł okrutny kapłan — byle jego świątobliwość miał co dzień świeżą krew. + +Pan, leżąc na łóżku z zamkniętymi oczyma, słuchał tej krwawej rady i lękliwych szeptów dworu. A gdy jeden z lekarzy nieśmiało spytał Herhora: czy można zająć się wyszukaniem odpowiednich dzieci?… faraon ocknął się. Wlepił mądre oczy w obecnych i rzekł: + +— Krokodyl nie pożera swoich małych, szakal i hiena oddaje życie za swe szczenięta, a ja miałbym pić krew egipskich dzieci, które są moimi dziećmi?… Zaprawdę, nigdy bym nie przypuszczał, że ośmieli mi się kto zalecić niegodne lekarstwo… + +Kapłan złego boga upadł na ziemię, tłumacząc się, że krwi dziecięcej nikt nigdy nie pił w Egipcie, lecz że moce piekielne tym sposobem mają przywracać zdrowie. Taki przynajmniej środek używa się w Asyrii i Fenicji. + +— Wstydź się — odparł faraon — w pałacu mocarzy egipskich wspominać tak obmierzłe rzeczy. Czy nie wiesz, że Fenicjanie i Asyryjczycy są głupimi barbarzyńcami? Ale u nas najciemniejszy chłop nie uwierzy, aby krew niewinnie rozlana mogła komu wyjść na pożytek… + +Tak mówił równy nieśmiertelnym. Dworacy zasłonili twarze pokalane wstydem, a arcykapłan Seta po cichu wyniósł się z komnaty. + +Wówczas Herhor, aby uratować gasnące życie władcy, uciekł się do ostatecznego środka i powiedział faraonowi, że kryje się w jednej z tebańskich świątyń Chaldejczyk, Beroes, najmędrszy kapłan z Babilonu i niezrównany cudotwórca. + +— Dla waszej świątobliwości — mówił Herhor — obcy to człowiek i nie ma prawa udzielać tak ważnych rad naszemu panu. Ale pozwól, królu, ażeby spojrzał na ciebie, bo jestem pewny, że znajdzie dla twej choroby lekarstwo, a w żadnym wypadku nie obrazi twojej świętości bezbożnymi słowami. + +Faraon i tym razem uległ namowom wiernego sługi. A we dwa dni Beroes, wezwany jakimś tajemnym sposobem, przypłynął do Memfisu. + +Mądry Chaldejczyk, nawet nie oglądając szczegółowo faraona, taką dał radę: + +— Trzeba znaleźć w Egipcie człowieka, którego modły dosięgają tronu Najwyższego. A gdy on szczerze pomodli się na intencję faraona, władca odzyska zdrowie i będzie żył długie lata. + +Usłyszawszy te słowa, pan spojrzał na gromadę otaczających go kapłanów i rzekł: + +— Widzę tu tylu mężów świętych, że gdy który zechce pomyśleć o mnie, będę zdrów… + +I uśmiechnął się nieznacznie. + +— Wszyscy jesteśmy tylko ludźmi — wtrącił cudotwórczy Beroes — więc dusze nasze nie zawsze mogą wznieść się do podnóżka Przedwiecznego. Dam jednak waszej świątobliwości nieomylny sposób odkrycia człowieka, który modli się najszczerzej i najskuteczniej. + +— Owszem, odkryj mi go, ażeby został moim przyjacielem w ostatniej godzinie życia. + +Po przychylnej odpowiedzi pana Chaldejczyk zażądał komnaty mającej tylko jedne drzwi i przez nikogo nie zamieszkiwanej. I tego samego dnia, na godzinę przed zachodem słońca, kazał przenieść tam jego świątobliwość. + +W oznaczonej porze czterech najwyższych kapłanów ubrali faraona w nową, lnianą szatę, odmówili nad nim wielką modlitwę, która stanowczo odpędzała złe moce, i usadowiwszy go w prostą lektykę z cedrowego drzewa, zanieśli pana do owej pustej komnaty, gdzie znajdował się tylko mały stolik. + +Był tam już Beroes i zwrócony do wschodu modlił się. + +Kiedy kapłani wyszli, Chaldejczyk zamknął ciężkie drzwi izby, włożył na ramiona purpurową szarfę, a na stoliku przed faraonem postawił szklaną kulę czarnej barwy. W lewą rękę wziął ostry sztylet z babilońskiej stali, w prawą — laskę pokrytą tajemniczymi znakami i tąż laską dookoła siebie i faraona zakreślił w powietrzu krąg. Potem zwracając się kolejno ku czterem okolicom świata szeptał: + +— Amorul, Taneha, Latisten, Rabur, Adonay… Miej litość nade mną i oczyść mnie, Ojcze niebieski, łaskawy i miłosierny… Zlej na niegodnego sługę swoje święte błogosławieństwo i wyciągnij wszechmocne ramię na duchy uparte i buntownicze, ażebym mógł rozważać w spokoju twoje święte dzieła… + +Przerwał i zwrócił się do faraona: + +— Mer-amen-Ramzesie, arcykapłanie Amona, czy w tej czarnej kuli dostrzegasz iskrę?… + +— Widzę białą iskierkę, która zdaje się poruszać jak pszczoła nad kwiatem… + +— Mer-amen-Ramzesie, patrz w tę iskrę i nie odrywaj od niej oczu… Nie spoglądaj ani na prawo, ani na lewo, ani na nic, cokolwiek wychylałoby się z boków… + +I znowu szeptał: + +— Baralanensis, Baldachiensis, przez potężnych książąt Genio, Lachiadae, ministrów piekielnego państwa, wywołuję was i wzywam mocą najwyższego Majestatu, którą jestem obdarzony, zaklinam was i rozkazuję… + +W tym miejscu faraon wstrząsnął się ze wstrętem. + +— Mer-amen-Ramzesie, co widzisz? — zapytał Chaldejczyk. + +— Spoza kuli wychyla się jakaś okropna głowa… Rude włosy jeżą się… twarz zielonkowatej barwy… źrenice wywrócone na dół, że tylko białka oczu widać… Usta szeroko otwarte, jakby chciały krzyczeć… + +— To trwoga — rzekł Beroes i zwrócił ponad kulę ostrze sztyletu. + +Nagle faraon aż zgiął się ku ziemi. + +— Dosyć!… — zawołał — dlaczego mnie tak męczysz?… Strudzone ciało chce spocząć, dusza ulecić w krainę wiecznego światła… A wy nie tylko nie pozwalacie mi umrzeć, ale jeszcze wymyślacie nowe udręczenia… Ach!… nie chcę… + +— Co widzisz?… + +— Od sufitu co chwilę spuszczają się niby dwie nogi pajęcze, straszliwe… Grube jak palmy, kosmate, zakończone hakami… Czuję, że nad moją głową unosi się potwornej wielkości pająk i osnuwa mnie siecią z lin okrętowych… + +Beroes zwrócił sztylet w górę. + +— Mer-amen-Ramzesie — rzekł znowu — ciągle patrz w iskrę i nie oglądaj się na boki… + +— Oto znak, który podnoszę w waszej obecności… — szeptał. — Otom jest potężnie uzbrojony w pomoc boską, przewidujący i nieustraszony, który wywołuję was przez zaklęcia… Aye, Saraye, Aye, Saraye, Aye, Saraye… przez imię wszechmocnego i wiecznie żyjącego Boga… + +W tej chwili na twarzy faraona ukazał się spokojny uśmiech. + +— Zdaje mi się — rzekł pan — że widzę Egipt… cały Egipt… Tak, to jest Nil… pustynia… Tu Memfis, tam Teby… + +Istotnie widział Egipt, cały Egipt, ale nie większy od alei, która ciągnęła się przez ogród jego pałacu. Dziwny obraz miał jednak tę własność, że gdy faraon skierował na jaki punkt baczniejszą uwagę, punkt ten rozrastał się w okolicę prawie naturalnej wielkości. + +Słońce już zachodziło, oblewając ziemię złotawo-purpurowym światłem. Dzienne ptaki zasiadały do snu, nocne — budziły się w kryjówkach. W pustyni ziewały hieny i szakale, a drzemiący lew przeciągał potężne cielsko, gotując się do pościgów za łupem. + +Nilowy rybak śpiesznie wywłóczył sieci, wielkie statki transportowe przybijały do brzegów. Znużony rolnik odejmował od żurawia kubeł, którym przez cały dzień czerpał wodę, inny powoli wracał z pługiem do swej lepianki. W miastach zapalano światła, w świątyniach kapłani zbierali się na nabożeństwo wieczorne. Na gościńcach opadał kurz i milknęły skrzypiące koła wozów. Ze szczytu pylonów odezwały się jękliwe głosy wzywające naród do modlitwy. + +W chwilę później faraon spostrzegł ze zdziwieniem niby stado srebrzystych ptaków unoszących się nad ziemią. Wylatywały one ze świątyń, pałaców, ulic, fabryk, statków nilowych, chat wieśniaczych, nawet z kopalń. Z początku każdy z nich pędził w górę jak strzała, lecz wnet spotykał pod niebem innego srebrnopiórego ptaka, który zabiegał mu drogę, uderzał go z całej siły i — obaj martwi upadali na ziemię. + +Były to niezgodne modlitwy ludzkie, które nawzajem przeszkadzały sobie wzbić się do tronu Przedwiecznego… + +Faraon wytężył słuch… Z początku dolatywał go tylko szelest skrzydeł; niebawem jednak mógł odróżniać wyrazy. + +I oto słyszał chorego, który modlił się o powrót do zdrowia, a jednocześnie lekarza, który błagał, ażeby jego pacjent chorował jak najdłużej. Gospodarz prosił Amona o czuwanie nad jego spichrzem i oborą; złodziej wyciągał ręce do nieba, ażeby bez przeszkody mógł wyprowadzić cudzą krowę i napełnić wory cudzym ziarnem. + +Modlitwy ich roztrącały się jak kamienie wyrzucone z procy. + +Wędrowiec w pustyni upadał na piasek, żebrząc o wiatr północny, który by mu przyniósł kroplę wody; morski żeglarz bił czołem o pokład, ażeby jeszcze przez tydzień wiały wiatry ze wschodu. Rolnik chciał, aby prędzej wysychały bagna po wylewie; ubogi rybak żądał, by bagna nie wysychały nigdy. + +I ich modły rozbijały się wzajemnie i nie dosięgły boskich uszu Amona. + +Największy zgiełk panował nad kamieniołomami, gdzie przestępcy, skuci w łańcuchy, za pomocą klinów moczonych wodą rozsadzali ogromne skały. Tam partia robotników dziennych błagała o noc, aby spać się położyć, podczas, gdy budzeni przez dozorców robotnicy partii nocnej bili się w piersi, aby nigdy nie zachodziło słońce. Tam kupcy, którzy nabywali odłupane i obrobione kamienie, modlili się, ażeby jak najwięcej było w kopalni przestępców, podczas gdy dostawcy żywności leżeli na brzuchach wzdychając, ażeby pomór tępił robotników i umożliwił dostawcom większe zyski. + +Więc i modły ludzi z kopalń nie dolatywały do nieba. + +Na zachodniej granicy ujrzał faraon dwie armie gotujące się do boju. Obie leżały na piaskach wzywając Amona o wytępienie nieprzyjaciół. Libijczycy życzyli hańby i śmierci Egipcjanom; Egipcjanie miotali przekleństwa na Libijczyków. + +Modły tych i tamtych, jak dwa stada jastrzębi, starły się nad ziemią i spadły na pustynię. Amon nawet ich nie dojrzał. + +I gdziekolwiek zwrócił faraon umęczoną źrenicę, wszędzie było to samo. Chłopi modlili się o wypoczynek i zniżenie podatków; pisarze — aby rosły podatki i nigdy nie kończyła się praca. Kapłani błagali Amona o długie życie dla Ramzesa XII i wytępienie Fenicjan, którzy psuli im operacje pieniężne; nomarchowie wzywali bóstwa, aby zachowało Fenicjan i prędzej pozwoliło wejść na tron Ramzesowi XIII, gdyż ten ukróci samowolę kapłanów. Lwy, szakale i hieny dyszały głodem i pożądaniem świeżej krwi; jelenie, sarny i zające z trwogą opuszczały kryjówki, myśląc o zachowaniu nędznego życia jeszcze przez jedną dobę. Choć mówiło doświadczenie, że i tej nocy kilkunaścioro ich musi zginąć, ażeby nie pomarły drapieżniki. + +I tak na całym świecie panowała rozterka. Każdy chciał tego, co lękiem napełniało innych; każdy prosił o własne dobro, nie pytając, czy nie zrobi szkody bliźniemu. + +Przeto modlitwy ich, chociaż były jak srebrzyste ptaki wzbijające się ku niebu, nie dosięgły przeznaczenia. I boski Amon, którego nie dochodził żaden głos z ziemi, oparłszy ręce na kolanach, coraz więcej zagłębiał się w rozpatrywaniu swojej własnej boskości, a na świecie coraz częściej rządziła ślepa moc i przypadek. + +Wtem faraon usłyszał głos kobiecy: + +— Psujak!… Psujaczek!… wracaj, zbytniku, do chaty, bo już pora na modlitwę… + +— Zaraz… zaraz!… — odpowiedział głos dziecięcy. + +Władca spojrzał w tamtym kierunku i zobaczył ubogą lepiankę pisarza od bydła. Właściciel jej przy blaskach zachodzącego słońca kończył pisać swój rejestr, jego żona rozbijała kamieniem pszenicę na placki, a przed domem, jak młody koziołek, biegał i skakał sześcioletni chłopczyna, śmiejąc się nie wiadomo z czego. + +Widać upajało go pełne woni powietrze wieczorne. + +— Psujak!… Psujaczek… chodź mi tu na modlitwę… — powtarzała kobieta. + +— Zaraz!… zaraz!…. + +I znowu biegał, i cieszył się jak szalony. + +Nareszcie matka, widząc, że słońce zaczyna pogrążać się w piaskach pustyni, odłożyła swój kamień i wyszedłszy na dziedziniec, schwyciła biegającego chłopca jak źrebaka. Opierał się, lecz w końcu uległ przemocy. Matka zaś, wciągnąwszy go do lepianki, czym prędzej posadziła go na podłodze i przytrzymała ręką, ażeby jej znowu nie uciekł. + +— Nie kręć się — mówiła — podwiń nogi i siedź prosto, a ręce złóż i podnieś do góry… A niedobre dziecko!… + +Chłopak wiedział, że już nie wykręci się od modlitwy, więc aby jak najprędzej wyrwać się znowu na podwórze, wzniósł pobożnie oczy i ręce do nieba i cieniutkim, a krzykliwym głosem prawił zadyszany: + +— Dziękuję ci, dobry boży Amonie, żeś tatkę chronił dzisiaj od przygód, a mamie dał pszenicy na placki… I jeszcze co?… Żeś stworzył niebo i ziemię i zesłał jej Nil, który nam chleb przynosi… I jeszcze co?… Aha, już wiem!… I jeszcze dziękuję ci, że tak pięknie na dworze, że rosną kwiaty, śpiewają ptaki i że palma rodzi słodkie daktyle. A za te dobre rzeczy, które nam darowałeś, niechaj wszyscy kochają cię jak ja i chwalą lepiej ode mnie, bom jeszcze mały i nie uczyli mnie mądrości. No, już dosyć… + +— Złe dziecko! — mruknął pisarz od bydła schylony nad swoim rejestrem. — Złe dziecko niedbale oddaje cześć Amonowi… + +Ale faraon w czarodziejskiej kuli dostrzegł zupełnie co innego. Oto modlitwa rozzbytkowanego chłopczyny jak skowronek wzbiła się ku niebu i trzepocąc skrzydłami wznosiła się coraz wyżej i wyżej, aż do tronu, gdzie wiekuisty Amon, z rękoma na kolanach, zagłębiał się w rozpatrywaniu swojej własnej wszechmocy. + +Potem wzniosła się jeszcze wyżej aż na wysokość głowy bóstwa i śpiewała mu cienkim dziecięcym głosikiem: + +— A za te dobre rzeczy, które nam darowałeś, niechaj wszyscy kochają cię jak ja… + +Na te słowa pogrążone w sobie bóstwo otworzyło oczy i padł z nich na świat promień szczęścia. Od nieba do ziemi zaległa niezmierna cisza. Ustał wszelki ból, wszelki strach, wszelka krzywda. Świszczący pocisk zawisnął w powietrzu, lew zatrzymał się w skoku na łanię, podniesiony kij nie spadł na plecy niewolnika. Chory zapomniał o cierpieniu, zbłąkany w pustyni o głodzie, więzień o łańcuchach. Ucichła burza i stanęła fala morska gotowa zatopić okręt. I na całej ziemi zapanował taki spokój, że słońce, już ukryte pod widnokręgiem, znowu podniosło promieniejącą głowę… + +Faraon ocknął się. Zobaczył przed sobą mały stolik, na nim czarną kulę, a obok Chaldejczyka Beroesa. + +— Mer-amen-Ramzesie — spytał kapłan — znalazłżeś człowieka, którego modły trafią do podnóżka Przedwiecznego? + +— Tak — odparł faraon. + +— Jestże on księciem, rycerzem, prorokiem czy może tylko zwyczajnym pustelnikiem? + +— Jest to mały, sześcioletni chłopczyk, który o nic Amona nie prosił, lecz za wszystko dziękował. + +— A wiesz, gdzie on mieszka? — pytał Chaldejczyk. + +— Wiem, ale nie chcę wykradać dla siebie potęgi jego modlitw. Świat, Beroesie, jest to olbrzymi wir, w którym ludzie miotają się jak piasek, a rzuca nimi nieszczęście. Zaś dziecko swoją modlitwą daje ludziom to, czego ja nie potrafię: krótką chwilę zapomnienia i spokoju. Zapomnienie i spokój… rozumiesz, Chaldejczyku? + +Beroes milczał. + + + +Rozdział XXIV + +O wschodzie słońca dwudziestego pierwszego Hator do obozu nad Sodowymi Jeziorami przyszedł z Memfisu rozkaz, według którego trzy pułki miały pomaszerować do Libii i stanąć załogami w miastach, reszta zaś armii egipskiej wraz z księciem miała wrócić do domu. + +Wojska okrzykami radości powitały to rozporządzenie; kilkudniowy bowiem pobyt w pustyni już zaczynał im dokuczać. Pomimo dowozów i z Egiptu, i z upokorzonej Libii nie było nadmiaru żywności; woda w studniach naprędce wykopanych wyczerpała się; żar słoneczny wypalał ciała, a rudy piasek raził płuca i oczy. Żołnierze poczęli chorować na dysenterię i złośliwe zapalenie powiek. + +Ramzes kazał zwinąć obóz. Trzy pułki rodowitych Egipcjan wyprawił do Libii, zalecając żołnierzom, aby łagodnie traktowali mieszkańców i — nigdy nie włóczyli się pojedynczo. Właściwą zaś armię skierował do Memfisu, zostawiając małą załogę w forteczce i hutach szklanych. + +O dziewiątej rano, mimo spiekoty, oba wojska były już w drodze; jedni na północ, drudzy na południe. + +Wówczas zbliżył się do następcy święty Mentezufis i oświadczył: + +— Byłoby dobrze, gdybyś, wasza dostojność, mógł wcześniej dojechać do Memfisu. W połowie drogi będą świeże konie… + +— Więc mój ojciec jest ciężko chory?… — zawołał Ramzes. + +Kapłan schylił głowę. + +Książę zdał Mentezufisowi naczelne dowództwo, prosząc go, aby w niczym nie zmieniał już wydanych rozporządzeń bez naradzenia się ze świeckimi jenerałami. Sam zaś, wziąwszy Pentuera, Tutmozisa i dwudziestu najlepszych jeźdźców azjatyckich, wyciągniętym kłusem pojechał do Memfisu. + +W pięć godzin przebyli połowę drogi i jak zapowiedział Mentezufis, znaleźli świeże konie i nowy orszak. Azjaci zostali tutaj, a książę ze swymi dwoma towarzyszami i nową eskortą, po krótkim odpoczynku, pojechał dalej. + +— Biada mi! — jęczał elegancki Tutmozis. — Nie dość, że od pięciu dni nie kąpię się i nie znam różanego olejku, ale jeszcze muszę odbyć dwa forsowne marsze w jeden dzień!… Jestem pewny, że gdy staniemy na miejscu, żadna tancerka nie zechce na mnie spojrzeć… + +— Cóżeś lepszego od nas? — spytał książę. + +— Jestem wątlejszy! — westchnął Tutmozis. — Ty, książę, przywykłeś do konnej jazdy jak Hyksos, a Pentuer mógłby podróżować nawet na rozpalonym mieczu. Ale ja taki delikatny… + +O zachodzie słońca podróżni wjechali na wysoki pagórek, skąd roztoczył się niezwykły obraz. Z daleka przed nimi widać było zielonawą dolinę Egiptu, a na jej tle, niby szereg czerwonych płomieni, jaśniały trójkątne piramidy. Trochę na prawo od piramid, również zdawały się płonąć wierzchołki pylonów Memfisu owiniętego w niebieskawą mgłę. + +— Jedźmy, jedźmy!… — nalegał książę. + +W chwilę później znowu otoczyła ich ruda pustynia i znowu zajaśniał sznur piramid, dopóki wszystko nie rozpłynęło się w bladej pomroce. + +Gdy zapadła noc, podróżni dotarli do olbrzymiej krainy zmarłych, która po lewej stronie rzeki, na wzgórzach, ciągnęła się na przestrzeni kilkudziesięciu wiorst. + +Tu za Starego Państwa chowano na wieczne czasy Egipcjan: królów w ogromnych piramidach, książąt i dostojników w mniejszych piramidach, prostaków w lepiankach. Spoczywało tu miliony mumii nie tylko ludzi, ale psów, kotów, ptaków, słowem — wszystkich stworzeń, które za życia miłymi były człowiekowi. + +Za czasów Ramzesa królewski i magnacki cmentarz przeniesiono do Tebów, a w sąsiedztwie piramid grzebano tylko chłopów i wyrobników z najbliższych okolic. + +Między rozpierzchniętymi grobami książę i jego orszak spotkał gromadkę ludzi przesuwających się jak cienie. + +— Kto wy jesteście? — zapytał dowódca eskorty. + +— Jesteśmy biedni słudzy faraona, a wracamy od naszych zmarłych… Zanieśliśmy im trochę róż, piwa i placków… + +— A może zaglądaliście do cudzych grobów? + +— O bogowie! — zawołał jeden z gromady — czyliż jesteśmy zdolni do podobnego świętokradztwa?… To tylko przewrotni tebańczycy (oby im ręce poschły!) niepokoją zmarłych, aby w szynkach przepić ich własność. + +— Co znaczą te ogniska tam, na północ? — wtrącił książę. + +— Musisz, panie, z daleka jechać, kiedy nie wiesz — odpowiedziano. — Wszakże to jutro nasz następca wraca ze zwycięskim wojskiem… Wielki wódz!… W jednej bitwie zawojował nędznych Libijczyków… Toteż lud z Memfisu wyszedł, aby go uroczyście powitać… Trzydzieści tysięcy głów… Dopieroż będą krzyczeli! + +— Rozumiem — szepnął książę do Pentuera. — Święty Mentezufis wysłał mnie naprzód, abym nie odbył triumfalnego pochodu… Ale niech i tak będzie, na dzisiaj… + +Konie były pomęczone i należało wytchnąć. Posłał więc książę paru jezdnych, aby zamówili statki na rzece, a resztę orszaku zatrzymał pod kępą palm, które wówczas rosły między grupą piramid i sfinksem. + +Grupa ta stanowi północny kraniec niezmiernego cmentarzyska. Na placu mającym około kilometra kwadratowego powierzchni, porosłym w owych czasach pustynną roślinnością, tłoczy się mnóstwo grobów i małych piramid, nad którymi górują trzy piramidy największe: Cheopsa, Khefrena i Mykerina, tudzież sfinks. Kolosalne te budowle są oddalone jedna od drugiej ledwo na kilkaset kroków. Trzy piramidy stoją w jednym rzędzie od północo-wschodu ku południo-zachodowi, na wschód zaś od tej linii, najbliżej Nilu, leży sfinks, u stóp którego ciągnęła się podziemna świątynia Horusa. + +Piramidy, a szczególniej Cheopsa, jako utwór ludzkiej pracy przeraża swoją wielkością. Jest to kamienny pagórek szpiczasty, wysoki na trzydzieści pięć piątr (sto trzydzieści siedem metrów), stojący na podstawie kwadratowej, której każdy bok ma około trzystu pięćdziesięciu kroków (dwustu dwudziestu siedmiu metrów) długości. Piramida zajmuje dziesięć morgów powierzchni, a jej cztery trójkątne ściany pokryłyby siedemnastomorgową przestrzeń. Na budowę jej zużyto takie mnóstwo kamieni, że można by wznieść mur wyższy od wzrostu człowieka, szeroki na pół metra, długi na dwa tysiące pięćset kilometrów!… + +Kiedy orszak książęcy rozłożył się pod mizernymi drzewami, kilku żołnierzy zajęło się wyszukaniem wody, inni wydobyli suchary, a Tutmozis upadł na ziemię i zasnął. Książę zaś i Pentuer zaczęli przechadzać się rozmawiając. + +Noc była o tyle jasna, że można było widzieć z jednej strony niezmierne sylwetki piramid, z drugiej figurę sfinksa, który w porównaniu z nimi wydawał się małym. + +— Jestem tu już czwarty raz — rzekł następca — a zawsze moje serce napełnia się zdumieniem i żalem. Kiedym był jeszcze uczniem wyższej szkoły, myślałem, że wstąpiwszy na tron wzniosę coś dostojniejszego aniżeli piramida Cheopsa. Ale dzisiaj śmiać mi się chce z mego zuchwalstwa, kiedy pomyślę, że wielki faraon przy budowie swego grobowca zapłacił tysiąc sześćset talentów za same jarzyny dla robotników… Skądbym ja wziął tysiąc sześćset talentów, a choćby tylko ludzi!… + +— Nie zazdrość, panie, Cheopsowi — odparł kapłan. — Inni faraonowie lepsze zostawili po sobie dzieła: jeziora, kanały, gościńce, świątynie i szkoły… + +— Alboż te rzeczy można porównać z piramidami? + +— Z pewnością, że nie — spiesznie odpowiedział kapłan. — W oczach moich i całego ludu każda piramida jest wielkim występkiem, a największym — Cheopsowa… + +— Unosisz się — zreflektował go książę. + +— Wcale nie. Swój wielki grób budował faraon przez lat trzydzieści, w ciągu których sto tysięcy ludzi pracowało co roku po trzy miesiące. I jaki z tej pracy pożytek?… Kogo ona wykarmiła, uleczyła, odziała?… Ale za to co rok przy tej robocie marniało dziesięć do dwudziestu tysięcy ludzi… Czyli — na grób Cheopsa złożyło się z pół miliona trupów, a ile krwi, łez, bólów, kto rachuje? + +Dlatego nie dziw się, panie, że chłop egipski po dziś dzień z trwogą patrzy na zachód, gdzie nad horyzontem krwawią się lub czernieją trójkątne postacie piramid. Toż to świadkowie jego mąk i jałowej pracy… + +I pomyśleć, że tak będzie zawsze, dopóki te dowody ludzkiej pychy w proch się nie rozsypią. Ale kiedy to nastąpi? Od trzech tysięcy lat straszą nas swoim widokiem, i jeszcze ściany ich są gładkie, a ogromne napisy czytelne. + +— Tamtej nocy, w pustyni, mówiłeś inaczej — wtrącił książę. + +— Bom nie patrzył na nie. Ale kiedy je mam, jak teraz, przed oczyma, otaczają mnie łkające duchy zamęczonych chłopów i szepcą: „Patrz, co zrobiono z nami!… A przecie i nasze kości czuły ból, i nasze serca tęskniły do odpoczynku…” + +Ramzes był w przykry sposób dotknięty tym wybuchem. + +— Mój świątobliwy ojciec — rzekł po chwili — inaczej przedstawił mi te sprawy. Kiedy byliśmy tutaj przed pięcioma laty, boski pan opowiedział mi taką historię: + +Za faraona Tutmozisa I przyjechali posłowie etiopscy umawiać się o wysokość płaconych przez siebie danin. Hardy to był naród! Mówili, że jedna przegrana wojna nic nie stanowi, w drugiej bowiem los na nich może być łaskaw — i przez parę miesięcy targowali się o haracz. + +Na próżno mądry król, chcąc łagodnie oświecić ich, pokazywał im nasze gościńce i kanały. Odpowiadali, że w ich kraju wodę mają darmo, gdzie chcą. Na próżno odsłaniano im skarbce świątyń: mówili, że ich ziemia kryje daleko więcej złota i klejnotów aniżeli cały Egipt. Nadaremnie pan musztrował wobec nich swoje wojska, gdyż twierdzili, że Etiopów jest bez porównania więcej, aniżeli jego świątobliwość ma żołnierzy. + +Wówczas faraon przywiózł ich w te oto miejsca, gdzie stoimy, i pokazał piramidy. + +Posłowie etiopscy obeszli je wkoło, przeczytali napisy i — na drugi dzień zawarli traktat, jakiego od nich żądano. + +Ponieważ nie zrozumiałem tej historii — ciągnął Ramzes — więc mój święty ojciec objaśnił mi ją. + +Synu — mówił — te piramidy są wiekuistym dowodem nadludzkiej potęgi Egiptu. Gdyby jaki człowiek chciał sobie wznieść piramidę, ułożyłby drobny stos kamieni i rzuciłby po kilku godzinach swoją pracę zapytawszy: na co mi ona? Dziesięciu, stu i tysiąc ludzi nagromadziliby trochę więcej kamieni, zsypaliby je nieporządnie i — znowu porzuciliby ją po upływie kilku dni. Bo na co im ta robota? + +Ale kiedy faraon egipski, kiedy państwo egipskie umyśli sobie zgromadzić stos kamieni, to spędza krocie tysięcy ludzi i buduje choćby przez kilkadziesiąt lat, dopóki roboty nie skończy. + +Nie o to bowiem chodzi: czy były potrzebne piramidy? Ale o to, ażeby wola faraona, gdy ją raz wypowiedziano, była spełniona. + +Tak, Pentuerze, piramida to nie grób Cheopsa, lecz — *wola* Cheopsa. Wola, która posiada tylu wykonawców, jak żaden król na świecie, a taki porządek i wytrwałość w działaniu, jak bogowie. + +Jeszcze w szkołach uczono mnie, że wola ludzka to wielka siła, największa siła pod słońcem. A przecie wola ludzka może podnieść ledwie jeden kamień. Jakże wielką zatem jest wola faraona, który wzniósł górę kamieni tylko dlatego, że mu się tak podobało, że on tak chciał choćby nawet bez celu. + +— Czy i ty, panie, chciałbyś w podobny sposób dowodzić swojej potęgi?… — nagle zapytał go Pentuer. + +— Nie — odparł książę bez wahania. — Gdy faraonowie raz okazali siłę, mogą już być miłosiernymi. Chyba że kto próbowałby opierać się ich rozkazom. + +„A przecież ten młodzieniec ma dopiero dwadzieścia trzy lat!” — rzekł do siebie zatrwożony kapłan. + +Zwrócili w stronę rzeki i jakiś czas szli milcząc. + +— Połóż się, panie — rzekł kapłan — zaśnij. Odbyliśmy nie lada podróż. + +— Alboż mogę zasnąć?… — odparł książę. — Raz otaczają mnie te krocie chłopów, którzy, według twego zdania, zginęli przy budowie piramid (jak gdyby bez owych piramid mieli żyć wiecznie!…). To znowu myślę o moim świątobliwym ojcu, który może w tej chwili dogorywa… Chłopi cierpią!… chłopi rozlewają krew!… Kto mi dowiedzie, że mój boski ojciec nie więcej męczy się na swym kosztownym łożu aniżeli twoi chłopi dźwigając rozpalone kamienie?… + +Chłopi! zawsze chłopi!… Dla ciebie, kapłanie, tylko ten zasługuje na litość, kogo wszy jedzą. Cały szereg faraonów wstąpił do grobu, niektórzy konali w boleściach, niektórych zamordowano. Ale ty o nich nie pamiętasz, tylko o chłopach, których zasługą jest, że rodzili innych chłopów, czerpali błoto nilowe albo wpychali w usta swoim krowom — jęczmienne gałki. + +A mój ojciec… a ja?… Czyliż nie zabito mi syna i kobiety z mego domu? Czy był dla mnie miłosiernym Tyfon w pustyni albo kości nie bolą mnie po długiej podróży?… A pociski procarzy libijskich nie świstały mi nad głową?… Mamże ja traktat z chorobą czy z boleścią, czy ze śmiercią, ażeby były dla mnie łaskawsze niż dla twojego chłopa?… + +Spojrzyj tam… Azjaci śpią i cisza zalega ich piersi: ale ja, ich pan, mam serce pełne trosk wczorajszych i niepokojów o jutro. Zapytaj stuletniego chłopa, czy przez cały swój czas doznał tylu goryczy, ile ja w ciągu kilkumiesięcznej władzy namiestnika i wodza?… + +Przed nimi z wolna, z głębi nocy, wynurzał się dziwny cień. Była to budowla długa na pięćdziesiąt kroków, wysoka na trzy piętra, mająca z boku niby pięciopiętrową wieżę niezwykłej formy. + +— Otóż i sfinks — mówił rozdrażniony książę — czysto kapłańska robota!… Ile razy widziałem go, w dzień czy w nocy, zawsze męczyło mnie pytanie: co to jest i na co to jest?… + +Piramidy — rozumiem. Potężny faraon chciał okazać swoją siłę, a może, co rozsądniej, chciał zabezpieczyć sobie wieczne życie w spokoju, którego nie naruszyłby żaden wróg czy złodziej. Ale ten sfinks!… Oczywiście jest to nasz święty stan kapłański, który ma bardzo wielką i mądrą głowę, a pod nią lwie pazury… + +Wstrętny posąg, pełen dwuznaczności, który zdaje się pysznić tym, że wyglądamy przy nim jak szarańcza. Ani to człowiek, ani zwierzę, ani skała… Więc czymże on jest, jakie ma znaczenie?… Albo ten jego uśmiech… Podziwiasz wiecznotrwałość piramid — on się uśmiecha; idziesz porozmawiać z grobami — on także się uśmiecha. Czy zazielenią się pola Egiptu, czy Tyfon rozpuści swoje ogniste rumaki, czy niewolnik szuka wolności w pustyni, czy Ramzes Wielki spędza zwyciężone narody — on dla wszystkich ma jeden i ten sam martwy uśmiech. + +Dziewiętnaście królewskich dynastii minęło jak cienie, ale on uśmiechał się i uśmiechałby się nawet wówczas, gdyby Nil wysechł, a Egipt zginął pod piaskami. + +Nie jestże to potwór, tym okropniejszy, że ma łagodną twarz ludzką. Sam wiekuisty, nigdy nie zaznał żalu nad znikomością świata — przepełnionego nędzami. + +— Nie pamiętasz, panie, oblicza bogów — wtrącił Pentuer — albo nie widziałeś mumii? Wszyscy nieśmiertelni z takim samym spokojem patrzą na rzeczy mijające. Nawet i człowiek, o ile już sam minął. + +— Bogowie niekiedy słuchają naszych próśb — mówił jakby do siebie książę — ale on niczym się nie wzrusza. Nie jest litością, ale olbrzymim szyderstwem i strachem. Gdybym wiedział, że w jego ustach kryje się wróżba dla mnie albo sposób podźwignięcia państwa, jeszcze nie śmiałbym go zapytać. Zdaje mi się, że usłyszałbym jakąś straszną rzecz wypowiedzianą z nieubłaganym spokojem. On taki jest, ten utwór i obraz kapłanów. Gorszy od człowieka, bo ma lwi korpus; gorszy od zwierzęcia, bo ma ludzką głowę; gorszy od skały, bo kryje się w nim niepojęte życie. + +W tej chwili doleciały ich jękliwe i stłumione głosy, których źródła nie można było oznaczyć. + +— On śpiewa?… — spytał zdziwiony książę. + +— To w podziemnej świątyni — odparł kapłan. — Ale dlaczego oni modlą się o tej porze? + +— Powiedz lepiej: dlaczego oni w ogóle modlą się, kiedy ich nikt nie słyszy? + +Pentuer, szybko zorientowawszy się, poszedł w stronę, skąd dolatywały śpiewy. Książę znalazł jakiś kamień z oparciem i usiadł znużony. Rozciągnął ręce za siebie, odchylił się w tył i patrzył w olbrzymią twarz sfinksa. + +Pomimo braku światła wyraźnie było widać nadludzkie rysy, którym właśnie cień dodawał charakteru i życia. Książę zaś, im dłużej wpatrywał się w to oblicze, tym silniej odczuwał, że był uprzedzony i że jego niechęć jest niesłuszna. + +Na twarzy sfinksa nie było okrucieństwa, prędzej rezygnacja. W jego uśmiechu nie było szyderstwa, prędzej melancholia. On nie wytrząsał się nad nędzą i znikomością ludzką, raczej nie widział ich. + +Jego pełne wyrazu, gdzieś pod niebem osadzone oczy patrzyły za Nil, do krain, które dla ludzkich spojrzeń giną pod nieboskłonem. Czy śledził niepokojący wzrost monarchii asyryjskiej? czy natrętną bieganinę Fenicjan? czy narodziny Grecji, a może przyszłe zdarzenia gotujące się nad Jordanem?… — któż zgadnie. + +Książę jednego był pewny, że — on patrzy, myśli i oczekuje na coś ze spokojnym uśmiechem, godnym nadprzyrodzonej istoty. I jeszcze zdawało mu się, że gdy to coś ukaże się na horyzoncie, sfinks powstanie i pójdzie naprzeciw. + +Co to ma być i kiedy nastąpi?… Tajemnica, której doniosłość wyraźnie malowała się na twarzy wiekuistego. Musi się to jednak stać nagle, skoro sfinks od wieków ani na chwilę nie zmrużył oka i patrzy, wciąż patrzy… + +Tymczasem Pentuer znalazł okno, przez które z podziemiów rozlewała się jękliwa pieśń kapłańska: + +*Chór I*. „Wstawaj, promieniejący jak Izis, jak wstaje Sotis na firmamencie rano, z początkiem stałego roku. + +*Chór II*. Bóg Amon-Ra był po prawicy i po lewicy mojej. Sam oddał mi w ręce panowanie nad całym światem, przyczyniając się do upadku nieprzyjaciół moich. + +*Chór I*. Byłeś jeszcze młody, nosiłeś splecione włosy, lecz w Egipcie nic nie działo się bez twego rozkazu i nie położono kamienia węgielnego pod żaden gmach bez twojej obecności. + +*Chór II*. Przyszedłem do Ciebie, władco bogów, wielki bogu, panie słońca. Tum obiecuje mi, że ukaże się słońce i że będę podobny do niego, a Nil, że osięgnę tron Ozyrysa i będę go posiadał na wieki. + +*Chór I*. Wróciłeś w spokoju szanowany przez bogów, władco dwu światów, Ra-Mer-amen-Ramzesie. Zapewniam ci panowanie wieczne, królowie zbliżą się do ciebie i złożą ci hołdy. + +*Chór II*. O ty, ty! Ozyrys-Ramzesie, wiecznie żyjący synu nieba, zrodzony z bogini Nut. Niech matka twoja otoczy cię tajemnicą nieba i niech zezwoli, abyś został bogiem, o ty, ty, Ozyrys-Ramzesie.” + +„A więc pan świątobliwy już umarł!…” — rzekł do siebie Pentuer. + +Odszedł od okna i zbliżył się do miejsca, gdzie siedział następca pogrążony w marzeniach. + +Kapłan ukląkł przed nim, upadł na twarz i zawołał: + +— Bądź pozdrowiony, faraonie, władco świata!… + +— Co mówisz?!… — zawołał książę, zrywając się. + +— Niech Bóg jedyny i wszechmocny zleje na ciebie mądrość i siłę, a szczęście na lud twój… + +— Wstań, Pentuerze… Więc ja… więc ja… + +Nagle wziął za ramię kapłana i obrócił go ku sfinksowi. + +— Spojrzyj na niego — rzekł. + +Ale ani w obliczu, ani w postawie kolosa nie zaszła żadna zmiana. Jeden faraon przestąpił granicę wieczności, drugi wschodził jak słońce, lecz kamienna twarz boga czy potwora pozostała taką samą. Na ustach łagodny uśmiech dla ziemskich potęg i chwały, we wzroku oczekiwanie na coś, co ma przyjść, lecz nie wiadomo, kiedy przyjdzie. + +Wkrótce od przewozu wrócili dwaj posłańcy z zawiadomieniem, że czółna będą gotowe. + +Pentuer wszedł między palmy i zawołał: + +— Ocknij się!… ocknij się!… + +Czujni Azjaci natychmiast zerwali się i zaczęli kiełznać konie. Podniósł się i Tutmozis, szkaradnie ziewający. + +— Brr!… — mruknął — jakie zimno… Sen dobra rzecz!… Ledwie się zdrzemnąłem i już mogę jechać, bodaj na koniec świata, byle znowu nie do Sodowych Jezior… Brr!… Już zapomniałem smaku wina i zdaje mi się, że ręce zaczęły mi porastać włosem jak szakalowi… A do pałacu mamy jeszcze ze dwie godziny. + +Szczęśliwi chłopi!… Śpi gałgan jeden z drugim do tej pory, nie czuje potrzeby kąpania się i nie pójdzie do roboty, dopóki żona nie napasie go jęczmiennym kleikiem. A ja, wielki pan, muszę jak złodziej tułać się nocą po pustyni nie mając w ustach kropli wody… + +Konie były gotowe i Ramzes wsiadł na swego. Wówczas Pentuer zbliżył się, ujął za cugle rumaka władcy i prowadził go, sam idąc pieszo. + +— Co to?… — spytał zdziwiony Tutmozis. Wnet jednak opamiętał się, podbiegł i wziął Ramzesowego konia za cugle z drugiej strony. I tak szli wszyscy milcząc, zdziwieni zachowaniem się kapłana, choć czuli, że stało się coś ważnego. Po kilkuset krokach nagle skończyła się pustynia, a przed podróżnymi wyciągnął się gościniec wśród pól. + +— Siadajcie na konie — rzekł Ramzes — musimy pośpieszać. + +— Jego świątobliwość rozkazuje siąść na koń! — zawołał Pentuer. + +Obecni osłupieli. Ale Tutmozis prędko odzyskał przytomność i położywszy rękę na mieczu wykrzyknął: + +— Niech żyje wiecznie, wszechmocny i łaskawy wódz nasz, faraon Ramzes! + +— Niech żyje wiecznie!… — zawyli Azjaci, potrząsając bronią. + +— Dziękuję wam, wierni żołnierze moi — odrzekł pan. + +W chwilę później konny orszak pędził w stronę rzeki. + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/faraon-tom-drugi. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Bolesław Prus, Faraon, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Magdaleny Paul. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska. + +ISBN-978-83-288-2666-3 +Bolesław Prus + +Faraon + +ISBN 978-83-288-2668-7 + + + + + +Tom III + + + +Rozdział I + +Czy prorocy podziemnej świątyni sfinksa widzieli nowego władcę Egiptu, jak obozował pod piramidami, czy dali o nim znać do królewskiego pałacu, i — w jaki uczynili to sposób? — nie wiadomo. Dość, że gdy Ramzes zbliżał się do przewozu, najdostojniejszy arcykapłan Herhor kazał obudzić służbę pałacową, a gdy pan przepływał Nil, wszyscy kapłani, jenerałowie i dostojnicy cywilni już zgromadzili się w wielkiej sali. + +Równo ze wschodem słońca Ramzes XIII na czele drobnego orszaku wjechał w pałacowy dziedziniec, gdzie służba upadła przed nim na twarz, a gwardia sprezentowała broń przy odgłosie trąb i bębnów. + +Powitawszy wojsko, jego świątobliwość udał się do łazienki i wziął kąpiel przesyconą wonnościami. Następnie pozwolił uporządkować boskie włosy; lecz gdy fryzjer najpokorniej zapytał go: czy każe ogolić głowę i — zarost? — pan odrzekł: + +— Nie potrzeba. Nie jestem kapłanem, tylko żołnierzem. + +Słowa te w chwilę później przeszły do sali audiencjonalnej, w godzinę obiegły pałac, około południa rozniosły się po mieście Memfis, a nad wieczorem znane były we wszystkich świątyniach państwa, od Tami-n-hor i Sabne-Chetam na północy do Suunu i Pilak na południu. + +Na tę wieść nomarchowie, szlachta, wojsko, lud i cudzoziemcy szaleli z radości, ale święty stan kapłański tym gorliwiej obchodził żałobę po zmarłym faraonie. + +Wyszedłszy z kąpieli, jego świątobliwość przywdział krótką koszulę żołnierską w czarne i żółte pasy, na nią złoty napierśnik, na nogi sandały przywiązane rzemieniami, a na głowę płytki hełm z kolcem. Potem przypasał stalowy miecz asyryjski, który mu towarzyszył w bitwie przy Sodowych Jeziorach, i — otoczony wielką świtą jenerałów, z chrzęstem i brzękiem wszedł na salę audiencjonalną. + +Tam zastąpił mu drogę arcykapłan Herhor, mając przy sobie świętych arcykapłanów: Sema, Mefresa i innych, a za sobą: wielkich sędziów z Memfisu i Teb, kilkunastu najbliższych nomarchów, wielkiego podskarbiego tudzież naczelników: domu zbóż, domu bydła, domu szat, domu niewolników, domu srebra i złota, i mnóstwo innych dygnitarzy. + +Herhor skłonił się przed Ramzesem i rzekł wzruszony: + +— Panie! Wiecznie żyjącemu ojcu waszemu podobało się odejść do bogów, gdzie kosztuje wiekuistego szczęścia. Na ciebie zaś spada obowiązek troszczyć się losem osieroconego państwa. + +Bądź więc pozdrowiony, panie i władco świata, i — niech żyje wiecznie jego świątobliwość faraon Cham-sam-merer-amen-Ramesses-neter-hog-an!… + +Obecni z zapałem powtórzyli ten okrzyk. Spodziewano się, że nowy władca okaże jakieś wzruszenie lub zakłopotanie. Na podziw jednak wszystkich pan tylko zmarszczył brwi i odparł: + +— Zgodnie z wolą świątobliwego ojca i prawami Egiptu, obejmuję rządy i spełniać je będę na chwałę państwa i szczęście ludu… + +Nagle pan zwrócił się do Herhora i bystro patrząc mu w oczy zapytał: + +— Na infule waszej dostojności widzę złotego węża. Dlaczego przywdziałeś symbol władzy królewskiej? + +Śmiertelna cisza zaległa zgromadzenie. Najzuchwalszy człowiek w Egipcie nigdy by nie przypuścił, że młody pan rozpocznie rządy swoje od podobnego pytania do osoby najpotężniejszej w państwie. Bodaj że potężniejszej aniżeli zmarły faraon. + +Ale za młodym panem stało kilkunastu jenerałów, w dziedzińcu błyszczały spiżowe pułki gwardii, a przez Nil już przeprawiała się armia znad Sodowych Jezior, upojona triumfem, zakochana w swym wodzu. + +Potężny Herhor zbladł jak wosk i z zaciśniętej krtani nie mógł wydobyć głosu. + +— Pytam się waszej dostojności — spokojnie powtórzył faraon — jakim prawem na twojej infule znajduje się wąż królewski? + +— To jest infuła dziada waszego, świętego Amenhotepa — cicho odparł Herhor. — Najwyższa rada nakazała mi przywdziewać ją w ważnych okolicznościach. + +— Święty dziad mój — mówił faraon — był ojcem królowej i w drodze łaski otrzymał prawo ozdabiania swej infuły ureuszem. Lecz o ile mi wiadomo, jego uroczysty strój znajduje się między relikwiami świątyni Amona. + +Herhor już ochłonął. + +— Racz pamiętać, wasza świątobliwość — objaśnił — że przez całą dobę Egipt był pozbawiony prawego władcy. Tymczasem musiał ktoś budzić i układać do snu boga Ozyrysa, udzielać błogosławieństwa ludowi i składać hołdy przodkom królewskim. + +Na tak ciężki czas najwyższa rada kazała mi odziać się w świętą relikwię, aby rząd państwa i służba bogom nie ulegały opóźnieniu. Z chwilą jednak gdy mamy prawego i potężnego władcę, składam cudowną relikwię… + +To powiedziawszy Herhor zdjął z głowy infułę ozdobioną ureuszem i podał ją arcykapłanowi Mefresowi. + +Groźna twarz faraona wypogodziła się i pan — skierował kroki swoje do tronu. + +Nagle zastąpił mu drogę święty Mefres i schyliwszy się do ziemi rzekł: + +— Racz, świątobliwy panie, wysłuchać najpokorniejszej prośby… + +Ale ani w głosie, ani w oczach jego nie było pokory, kiedy wyprostowawszy się mówił dalej: + +— Te są słowa najwyższej rady wszystkich arcykapłanów… + +— Powiedz — odparł faraon. + +— Wiadomo waszej świątobliwości — ciągnął Mefres — że faraon, który nie otrzyma arcykapłańskich święceń, nie może spełniać najwyższych ofiar tudzież ubierać ani rozbierać cudownego Ozyrysa. + +— Rozumiem — przerwał pan. — Ja jestem faraonem, który nie posiada arcykapłańskiego dostojeństwa. + +— Z tej przyczyny — mówił dalej Mefres — najwyższa rada pokornie błaga waszą świątobliwość o wyznaczenie arcykapłana, który mógłby was zastępować w pełnieniu religijnych obrządków. + +Słuchając tej mowy stanowczej, arcykapłani i cywilni dostojnicy drżeli i kręcili się jak na rozpalonych kamieniach, a jenerałowie niby niechcący poprawiali miecze. Ale święty Mefres z nieukrywaną pogardą spojrzał na nich i — znowu utopił zimny wzrok w obliczu faraona. + +Lecz pan świata i tym razem nie okazał zakłopotania. + +— Dobrze — odparł — żeś mi, wasza dostojność, przypomniał o tym ważnym obowiązku. Wojenne rzemiosło i sprawy państwa nie pozwolą mi zajmować się obrzędami naszej świętej religii, więc muszę wyznaczyć do nich zastępcę… + +To mówiąc pan począł rozglądać się między zebranymi. + +Z lewej strony Herhora stał święty Sem. Faraon wpatrzył się w jego twarz łagodną i uczciwą i nagle spytał: + +— Kto i czym jesteś, wasza dostojność? + +— Nazywam się Sem, a jestem arcykapłanem świątyni Ptah w Pi-Bastis. + +— Ty będziesz moim zastępcą w religijnych obrządkach — rzekł pan, wskazując na niego palcem. + +Między zebranymi przeleciał szmer podziwu. Trudno było po najdłuższych rozmyślaniach i naradach wybrać na tak wysoki urząd godniejszego kapłana. + +Ale Herhor pobladł jeszcze bardziej, a Mefres zacisnął sine usta i przysłonił powiekami oczy. + +W chwilę później nowy faraon zasiadł na tronie, który zamiast nóg miał rzeźbione postacie książąt i królów dziewięciu narodów. + +Niebawem Herhor na złotej tacy podał panu białą i czerwoną koronę otoczoną złotym wężem. Władca milcząc włożył je na głowę, a obecni upadli na ziemię. + +Nie była to jeszcze uroczysta koronacja, tylko objęcie władzy. + +Gdy kapłani okadzili faraona i odśpiewali hymn do Ozyrysa, aby zlał na niego wszelkie błogosławieństwa, cywilni i wojskowi dygnitarze zostali dopuszczeni do ucałowania najniższego stopnia tronu. Potem pan wziął złotą łyżkę i powtarzając modlitwy, które głośno odmawiał święty Sem, ofiarował kadzidła posągom bogów uszykowanym po obu stronach jego królewskiej stolicy. + +— Co teraz mam robić? — zapytał władca. + +— Ukazać się ludowi — odparł Herhor. + +Przez złocone, szeroko otwarte drzwi po marmurowych schodach jego świątobliwość wszedł na taras i podniósłszy ręce zwrócił się kolejno ku czterem okolicom świata. Odezwały się głosy trąb i ze szczytu pylonów wywieszono chorągwie. Kto był w polu, na dziedzińcu czy na ulicy — padał na twarz; kij podniesiony nad grzbietem bydlęcia czy niewolnika opuszczał się bez szkody, a wszyscy przestępcy państwowi, jakich skazano tego dnia, otrzymali ułaskawienie. Schodząc z tarasu, władca zapytał: + +— Czy mam jeszcze co do spełnienia? + +— Oczekuje na waszą świątobliwość posiłek i sprawy państwa — odezwał się Herhor. + +— Więc mogę odpocząć — rzekł faraon. — Gdzie są zwłoki mego świątobliwego ojca? + +— Oddane balsamistom… — szepnął Herhor. + +Faraonowi oczy wezbrały łzami i drgnęły usta. Ale pohamował się i milcząc patrzył w ziemię. Było rzeczą nieprzystojną, ażeby słudzy widzieli wzruszenie tak potężnego władcy. + +Chcąc zwrócić uwagę pana na inny przedmiot, Herhor wtrącił: + +— Czy wasza świątobliwość raczy przyjąć należny hołd od królowej matki? + +— Ja?… ja mam przyjmować hołdy od mojej matki?… — rzekł zdławionym głosem faraon. + +A chcąc koniecznie uspokoić się, dodał z przymuszonym uśmiechem: + +— Wasza dostojność zapomniałeś, co mówi mędrzec Eney?… Może święty Sem powtórzy nam te piękne słowa o matce… + +— „Pamiętaj — cytował Sem — że urodziła cię i na wszystkie sposoby karmiła…” + +— Mów dalej… mów!… — nalegał pan, wciąż usiłując zapanować nad sobą. + +— „Gdybyś o tym zapomniał, ona podniesie ręce swoje do boga, a on skargę jej usłyszy. Długo nosiła cię pod sercem, jak wielki ciężar, i porodziła po upłynięciu twoich miesięcy. Nosiła cię potem na plecach i przez trzy lata pierś swą wkładała w twoje usta. Tak cię wychowała, nie brzydząc się twego niechlujstwa. A gdy poszedłeś do szkół i w pismach byłeś ćwiczony, przed twoim przełożonym stawała co dzień z chlebem i piwem domu swego.” + +Faraon głęboko odetchnął i rzekł spokojniej: + +— Widzicie więc, że nie godzi się, aby mnie witała matka moja. Ja to raczej pójdę do niej… + +I poszedł przez szereg sal wykładanych marmurem, alabastrem i drzewem, malowanych jaskrawymi farbami, rzeźbionych i złoconych, a za nim — jego ogromna świta. Lecz zbliżywszy się do przedpokoju matki, dał znak, aby go zostawiono samego. + +Minął przedpokój, chwilę zatrzymał się pode drzwiami, potem zapukał i wszedł cicho. + +W izbie o nagich ścianach, w której zamiast sprzętów był niski tapczan i nadtłuczony dzban z wodą, wszystko na znak żałoby, siedziała na kamieniu matka faraona, królowa Nikotris. Była w grubej koszuli, boso; miała czoło umazane błotem z Nilu i popiół w poplątanych włosach. + +Zobaczywszy Ramzesa, czcigodna pani schyliła się, aby mu upaść do nóg. Ale syn pochwycił ją w objęcia i rzekł z płaczem: + +— Jeżeli ty, matko, zniżysz się przede mną do ziemi, ja przed tobą będę musiał zejść chyba pod ziemię… + +Królowa przytuliła jego głowę do piersi, otarła mu łzy rękawem swojej grubej koszuli, a potem wzniósłszy ręce szepnęła: + +— Niechaj wszyscy bogowie… niechaj duch ojca i dziada twego otoczą cię opieką i błogosławieństwem… O Izydo, nigdy nie skąpiłam ci ofiar, ale dziś robię największą… Oddaję ci mego miłego syna… Niech ten mój syn królewski stanie się niepodzielnie twoim synem, a jego sława i potęga niech pomnożą twoje boskie dziedzictwo… + +Pan po wiele razy uściskał i ucałował królowę, wreszcie usadowił ją na tapczanie, a sam usiadł na kamieniu. + +— Czy zostawił mi ojciec jakie rozkazy? — zapytał. + +— Prosił cię tylko o pamięć, a do najwyższej rady powiedział te słowa: „Zostawiam wam następcę, który jest lwem i orłem w jednej osobie: słuchajcie go, a podźwignie Egipt do niebywałej potęgi.” + +— Myślisz, że kapłani będą mi posłuszni? + +— Pamiętaj — rzekła matka — że godłem faraona jest wąż. A wąż to roztropność, która milczy i nie wiadomo kiedy kąsa śmiertelnie… Jeżeli czas weźmiesz za sprzymierzeńca, pokonasz wszystko. + +— Herhor jest strasznie zuchwały… Dziś ośmielił się włożyć infułę świętego Amenhotepa… Rozumie się, kazałem mu ją zdjąć i usunę go od rządu… Jego i kilku członków najwyższej rady… + +Królowa potrząsnęła głową. + +— Egipt jest twój — mówiła — a bogowie obdarzyli cię wielką mądrością. Gdyby nie to, strasznie lękałabym się zatargu z Herhorem… + +— Nie spieram się z nim. Ja go wypędzam. + +— Egipt jest twój — powtórzyła matka — ale boję się walki z kapłanami. Prawda, że nad miarę łagodny ojciec uzuchwalił tych ludzi, lecz nie można doprowadzać ich do rozpaczy srogością. Zresztą — pomyśl: kto ci zastąpi ich radę?… Oni znają wszystko, co było, jest i będzie na ziemi i w niebie; oni widzą najskrytsze myśli ludzkie i kierują sercami, jak wiatr liśćmi. Bez nich nie tylko nie będziesz wiedział, co się dzieje w Tyrze i Niniwie, ale nawet w Memfisie i Tebach. + +— Nie odpycham mądrości, ale chcę służby — odparł faraon. — Wiem, że ich rozum jest wielki, ale musi być kontrolowany, aby nie oszukiwał, i kierowany, ażeby nie rujnował państwa… Sama powiedz, matko, co oni w ciągu trzydziestu lat zrobili z Egiptem?… Lud cierpi nędzę albo buntuje się, wojska mało, skarb pusty, a tymczasem o parę miesięcy od nas jak ciasto na drożdżach rośnie Asyria i już dziś — narzuca nam traktaty!… + +— Czyń, jak chcesz. Ale pamiętaj, że symbolem faraona jest wąż, a wąż — to milczenie i roztropność. + +— Prawdę mówisz, matko, ale wierzaj mi, że w pewnych razach wyższą jest odwaga. Już dziś wiem, że kapłani wojnę libijską rozkładali na całe lata. Jam ją skończył w ciągu kilkunastu dni i tylko dlatego, że co dzień popełniałem jakiś krok szalony, ale stanowczy. Gdybym nie wybiegł naprzeciw nim w pustynię, co przecież było wielką nieroztropnością, dziś mielibyśmy Libijczyków pod Memfisem… + +— Wiem, goniłeś Tehennę i zaskoczył was Tyfon — rzekła królowa. — O nierozważne dziecko… nie pomyślałeś o mnie!… + +Pan uśmiechnął się. + +— Bądź spokojnego serca — odparł. — Kiedy faraon walczy, po lewej i po prawej ręce jego staje Amon. A któż mu dorówna?… + +Jeszcze raz uściskał królowę i wyszedł. + + + +Rozdział II + +Ogromna świta jego świątobliwości wciąż stała w sali poczekalnej, ale jakby rozłupana na dwie części. Z jednej strony Herhor, Mefres i kilku arcykapłanów starszych wiekiem, z drugiej — wszyscy jenerałowie, wszyscy urzędnicy cywilni i przeważna ilość młodszych kapłanów. + +Orli wzrok faraona w jednej chwili dostrzegł ten rozdział dostojników i w sercu młodego władcy zapaliła się radosna duma. + +„I otóż nie dobywając miecza, odniosłem zwycięstwo!…” — pomyślał. + +A cywilni i wojskowi dostojnicy coraz dalej i wyraźniej odsuwali się od Herhora i Mefresa. Nikt bowiem nie wątpił, że obaj arcykapłani, dotychczas najpotężniejsi w państwie, nie posiadają łaski nowego faraona. + +Teraz pan przeszedł do sali jadalnej, gdzie przede wszystkim zastanowiła go liczba usługujących kapłanów i — półmisków. + +— Ja mam to wszystko zjeść? — zapytał, nie ukrywając zdziwienia. + +Wówczas kapłan czuwający nad kuchnią objaśnił faraona, że potrawy, których nie zużytkuje jego świątobliwość, idą na ofiarę dla dynastii. + +I to mówiąc wskazał na szereg posągów ustawionych wzdłuż sali. + +Pan spojrzał na posągi, które wyglądały, jakby im nic nie dawano, potem na kapłanów, których cera była świeża, jakby oni wszystko zjadali, i — zażądał piwa tudzież żołnierskiego chleba z czosnkiem. + +Starszy kapłan osłupiał, ale powtórzył rozkaz młodszemu. Młodszy zawahał się, ale powtórzył zlecenie chłopcom i dziewczętom. Chłopcy w pierwszej chwili, zdawało się, że nie wierzą własnym uszom; wnet jednak rozbiegli się po całym pałacu. + +Zaś w kwadrans później wrócili wystraszeni, szepcząc kapłanom, że nigdzie nie ma żołnierskiego chleba i czosnku… + +Faraon uśmiechnął się i zapowiedział, ażeby od tej pory nie brakło w jego kuchniach prostych potraw. Potem zjadł gołąbka, kawałek ryby, pszenną bułkę i popił to winem. + +Przyznał w duchu, że jedzenie było zrobione dobrze, a wino cudowne. Nie mógł jednak opędzić się myśli, że kuchnia dworska musi pochłaniać nadzwyczajne sumy. + +Spaliwszy kadzidła na cześć przodków, władca udał się do królewskiego gabinetu celem wysłuchania raportów. + +Pierwszym był Herhor. Skłonił się przed panem daleko niżej, aniżeli zrobił to witając go, i z wielkim wzruszeniem powinszował zwycięstwa nad Libijczykami. + +— Rzuciłeś się — mówił — wasza świątobliwość, na Libijczyków jak Tyfon na nędzne namioty błąkających się po pustyni. Wygrałeś wielką bitwę z bardzo małymi stratami i jednym zamachem boskiego miecza zakończyłeś wojnę, której końca my, ludzie zwyczajni, nie umieliśmy dopatrzeć. + +Faraon czuł, że jego niechęć do Herhora zaczyna słabnąć. + +— Dlatego — ciągnął arcykapłan — najwyższa rada błaga waszą świątobliwość, abyś dla walecznych pułków przeznaczył dziesięć talentów nagrody… Ty zaś sam, naczelny wodzu, pozwól, ażeby obok imienia twego kładziono napis: „Zwycięski!”… + +Licząc na młodość faraona, Herhor przesadził w pochlebstwie. Pan ochłonął z upojenia i nagle odparł: + +— Jakiż przydomek dalibyście mi, gdybym zniósł armię asyryjską i zapełnił świątynie bogactwami Niniwy i Babilonu?… + +„Więc on wciąż myśli o tym?…” — rzekł w sobie arcykapłan. + +Faraon zaś, jakby na potwierdzenie jego obaw, zmienił przedmiot rozmowy i zapytał: + +— Ile też mamy wojska?… + +— Tu, pod Memfisem?… + +— Nie, w całym Egipcie. + +— Wasza świątobliwość miał dziesięć pułków… — mówił arcykapłan. — Dostojny Nitager na granicy wschodniej ma piętnaście… Dziesięć jest na południu, gdyż zaczyna niepokoić się Nubia… Zaś pięć stoją garnizonami po całym kraju. + +— Razem czterdzieści — rzekł po namyśle faraon. — Ileż to będzie żołnierzy? + +— Około sześćdziesięciu tysięcy… + +Pan zerwał się z fotelu. + +— Sześćdziesiąt zamiast stu dwudziestu?… — krzyknął. — Co to znaczy?… Co wy zrobiliście z moją armią?… + +— Nie ma środków na utrzymanie większej liczby… + +— O bogowie!… — mówił faraon chwytając się za głowę. — Ależ nas za miesiąc napadną Asyryjczycy!… Przecież my jesteśmy rozbrojeni… + +— Z Asyrią mamy wstępny traktat — wtrącił Herhor. + +— Kobieta mogłaby tak powiedzieć, ale nie minister wojny — uniósł się pan. — Co znaczy traktat, za którym nie stoi armia?… Przecież dziś zgniotłaby nas połowa wojsk, jakimi rozporządza król Assar. + +— Racz uspokoić się, świątobliwy panie. Na pierwszą wieść o zdradzie Asyryjczyków mielibyśmy pół miliona wojowników… + +Faraon roześmiał mu się w twarz. + +— Co?… Skąd?… Ty oszalałeś, kapłanie!…. Grzebiesz się w papirusach, ale ja siedem lat służę w wojsku i prawie nie ma dnia, ażebym nie odbywał musztry czy manewrów… Jakim sposobem w ciągu paru miesięcy będziesz miał półmilionową armię?… + +— Cała szlachta wystąpi… + +— Co mi po twojej szlachcie!… Szlachta to nie żołnierze. Dla półmilionowej armii trzeba co najmniej stu pięćdziesięciu pułków, a my, jak sam mówisz, mamy ich czterdzieści… Gdzież więc ci ludzie, którzy dziś pasą bydło, orzą ziemię, lepią garnki albo piją i próżnują w swoich dobrach, gdzie nauczą się wojskowego rzemiosła?… Egipcjanie są lichym materiałem na żołnierzy, wiem o tym, bo przecież widuję ich co dzień… Libijczyk, Grek, Cheta, już dzieckiem będąc, strzela z łuku i procy i doskonale włada maczugą; zaś po upływie roku uczy się porządnie maszerować. Ale Egipcjanin dopiero po trzech latach pracy maszeruje jako tako. Prawda, że z mieczem i włócznią oswaja się we dwa lata, ale na trafne rzucanie pocisków i czterech mu za mało… + +Więc po upływie kilku miesięcy moglibyście wystawić nie armię, lecz półmilionową bandę, którą w oka mgnieniu rozbiłaby druga banda, asyryjska. Bo choć pułki asyryjskie są liche i źle wymusztrowane, lecz żołnierz asyryjski umie miotać kamienie i strzały, rąbać i kłuć, a nade wszystko posiada impet dzikiego zwierzęcia, czego łagodnemu Egipcjaninowi całkiem brakuje. My rozbijamy nieprzyjaciół tym, że nasze karne i wyćwiczone pułki są jak tarany: trzeba wybić połowę żołnierzy, nim zepsuje się kolumna. Lecz gdy nie ma kolumny, nie ma egipskiej armii. + +— Mądrą prawdę mówi wasza świątobliwość — rzekł Herhor do zadyszanego faraona. — Tylko bogowie posiadają taką znajomość rzeczy… Ja także wiem, że siły Egiptu są słabe, że dla stworzenia ich trzeba wielu lat pracy… Z tego właśnie powodu chcę zawrzeć traktat z Asyrią. + +— Przecie już zawarliście… + +— Tymczasowy. Sargon bowiem, widząc chorobę waszego ojca, a lękając się waszej świątobliwości, odłożył zawarcie właściwego traktatu do waszego wstąpienia na tron. + +Faraon znowu wpadł w gniew. + +— Co?… — zawołał. — Więc oni naprawdę myślą o zagarnięciu Fenicji?… I sądzą, że ja podpiszę hańbę mojego panowania?… Złe duchy opętały was wszystkich!… + +Audiencja była skończona. Herhor tym razem upadł na twarz, a wracając od pana rozważał w sercu swoim: + +„Jego świątobliwość wysłuchał raportu, więc nie odrzuca moich usług… Powiedziałem mu, że musi podpisać traktat z Asyrią, więc najcięższa sprawa skończona… Namyśli się, zanim Sargon znowu do nas przyjedzie… + +Ależ to lew, a nawet nie lew, ale słoń rozhukany, ten młodzieniec… A przecież dlatego tylko został faraonem, że jest wnukiem arcykapłana!… Jeszcze nie zrozumiał, że te same ręce, które go wzniosły tak wysoko…” + +W przedsionku dostojny Herhor zatrzymał się, dumał nad czymś, w końcu, zamiast do siebie, poszedł do królowej Nikotris. + +W ogrodzie nie było kobiet ani dzieci, tylko z rozrzuconych pałacyków dochodziły jęki. To kobiety należące do domu zmarłego faraona opłakiwały tego, który odszedł na Zachód. + +Żal ich, zdaje się, był szczery. + +Tymczasem do gabinetu nowego władcy przyszedł najwyższy sędzia. + +— Co mi powiesz, wasza dostojność? — zapytał pan. + +— Kilka dni temu zdarzył się niezwykły wypadek pod Tebami — odparł sędzia. — Jakiś chłop zamordował żonę i troje dzieci i sam utopił się w poświęconej sadzawce. + +— Oszalał? + +— Zdaje się, że zrobił to z głodu. + +Faraon się zamyślił. + +— Dziwny wypadek — rzekł — ale ja chciałbym usłyszeć co innego. Jakie występki zdarzają się najpospoliciej w tych czasach? + +Najwyższy sędzia wahał się. + +— Mów śmiało — rzekł pan, już zniecierpliwiony — i niczego nie ukrywaj przede mną. Wiem, że Egipt zapadł w bagnisko, chcę go wydobyć, a więc muszę znać wszystko złe… + +— Najczęstszymi… najzwyklejszymi występkami są bunty… Ale tylko pospólstwo buntuje się… — pośpieszył dodać sędzia. + +— Słucham — wtrącił pan. + +— W Kosem — mówił sędzia — zbuntował się pułk mularzy i kamieniarzy, którym na czas nie dano rzeczy potrzebnych. W Sochem chłopstwo zabiło pisarza zbierającego podatki… W Melcatis i Pi-Hebit także chłopi zburzyli domy fenickich dzierżawców… Pod Kasa nie chcieli poprawiać kanału twierdząc, że za tą robotę należy im się płaca od skarbu… Wreszcie w kopalniach porfiru skazańcy pobili dozorców i chcieli gromadą uciekać w stronę morza… + +— Wcale nie zaskoczyły mnie wiadomości — odparł faraon. — Ale co ty myślisz o nich? + +— Przede wszystkim trzeba ukarać winnych… + +— A ja myślę, że przede wszystkim trzeba dawać pracującym to, co im się należy — rzekł pan. — Głodny wół kładzie się na ziemi, głodny koń chwieje się na swych nogach i wzdycha… Możnaż więc żądać, aby głodny człowiek pracował i nie objawiał, że mu jest źle?… + +— Zatem wasza świątobliwość… + +— Pentuer utworzy radę do zbadania tych rzeczy — przerwał faraon. — Tymczasem nie chcę, aby karano… + +— Ależ w takim razie wybuchnie bunt ogólny!… — zawołał przerażony sędzia. + +Faraon oparł brodę na rękach i rozważał. + +— Ha! — rzekł po chwili — niechże więc sądy robią swoje, tylko… jak najłagodniej. A Pentuer niech jeszcze dziś zbierze radę. + +Zaiste! — dodał po chwili — łatwiej decydować się w bitwie aniżeli w tym nieporządku, jaki opanował Egipt… + +Po wyjściu najwyższego sędziego faraon wezwał Tutmozisa. Kazał mu w swym imieniu powitać wojsko wracające znad Sodowych Jezior i rozdzielić dwadzieścia talentów między oficerów i żołnierzy. + +Następnie pan rozkazał przyjść Pentuerowi, a tymczasem przyjął wielkiego skarbnika. + +— Chcę wiedzieć — rzekł — jaki jest stan skarbu. + +— Mamy — odparł dostojnik — w tej chwili za dwadzieścia tysięcy talentów wartości w spichrzach, oborach, składach i skrzyniach. Ale podatki co dzień wpływają… + +— I bunty robią się co dzień — dodał faraon. — A jakież są nasze ogólne dochody i wydatki? + +— Na wojsko wydajemy rocznie dwadzieścia tysięcy talentów… Na świątobliwy dwór dwa do trzech tysięcy talentów miesięcznie… + +— No?… Cóż dalej?… A roboty publiczne?… + +— W tej chwili wykonywają się darmo — rzeki wielki skarbnik, spuszczając głowę. + +— A dochody?… + +— Ile wydajemy, tyle mamy… — szepnął urzędnik. + +— Więc mamy czterdzieści lub pięćdziesiąt tysięcy talentów rocznie — odparł faraon. — A gdzie reszta?… + +— W zastawie u Fenicjan, u niektórych bankierów i kupców, wreszcie u świętych kapłanów… + +— Dobrze — odparł pan. — Ale jest przecie nienaruszalny skarb faraonów w złocie, platynie, srebrze i klejnotach. Ile to wynosi? + +— To już od dziesięciu lat naruszone i wydane… + +— Na co?… komu?… + +— Na potrzeby dworu — odpowiedział skarbnik — na podarunki dla nomarchów i świątyń… + +— Dwór miał dochody z płynących podatków, a czyliż podarunki mogły wyczerpać skarbiec mojego ojca?… + +— Ozyrys-Ramzes, ojciec waszej świątobliwości, był hojny pan i składał wielkie ofiary… + +— Niby… jak wielkie?… Chcę o tym raz dowiedzieć się… — mówił niecierpliwie faraon. + +— Dokładne rachunki są w archiwach, ja pamiętam tylko liczby ogólne… + +— Mów!… + +— Na przykład świątyniom — odparł wahając się skarbnik — dał Ozyrys-Ramzes w ciągu szczęśliwego panowania około stu miast, ze sto dwadzieścia okrętów, dwa miliony sztuk bydła, dwa miliony worów zboża, sto dwadzieścia tysięcy koni, osiemdziesiąt tysięcy niewolników, piwa i wina ze dwieście tysięcy beczek, ze trzy miliony sztuk chlebów, ze trzydzieści tysięcy szat, ze trzysta tysięcy kruż miodu, oliwy i kadzideł… A prócz tego tysiąc talentów złota, trzy tysiące srebra, dziesięć tysięcy lanego brązu, pięćset talentów ciemnego brązu, sześć milionów kwiecistych wieńców, tysiąc dwieście posągów boskich i ze trzysta tysięcy sztuk drogich kamieni… Innych liczb na razie nie pamiętam, ale wszystko to jest zapisane… + +Faraon ze śmiechem podniósł ręce do góry, a po chwili wpadł w gniew i uderzając pięścią w stół zawołał: + +— Niesłychana rzecz, ażeby garstka kapłanów zużyła tyle piwa, chleba, wieńców i szat, mając własne dochody!… Ogromne dochody, które kilkaset razy przewyższają potrzeby tych świętych… + +— Wasza świątobliwość raczył zapomnieć, że kapłani wspierają dziesiątki tysięcy ubogich, leczą tyluż chorych i utrzymują kilkanaście pułków na koszt świątyń. + +— Na co im pułki?… Przecież faraonowie korzystają z nich tylko w czasie wojny. Co się tyczy chorych, prawie każdy płaci za siebie albo odrabia, co winien świątyni za kurację. A ubodzy?… Wszakże oni pracują na świątynie: noszą bogom wodę, przyjmują udział w uroczystościach, a przede wszystkim — należą do robienia cudów. Oni to pod bramami świątyń odzyskują rozum, wzrok i słuch, im leczą się rany, ich nogi i ręce odzyskują władzę, a lud, patrząc na podobne dziwowiska, tym żarliwiej modli się i hojniejsze składa ofiary bogom… + +Ubodzy są jakby wołami i owcami świątyń; przynoszą im czysty zysk… + +— Toteż — ośmielił się wtrącić skarbnik — kapłani nie wydają wszystkich ofiar, ale je zgromadzają i powiększają fundusz… + +— Na co? + +— Na jakąś nagłą potrzebę państwa… + +— Któż widział ten fundusz? + +— Ja sam — rzekł dostojnik. — Skarby złożone w Labiryncie nie ubywają, ale mnożą się z pokolenia na pokolenie, ażeby w razie… + +— Ażeby — przerwał faraon — Asyryjczycy mieli co brać, gdy zdobędą Egipt tak pięknie rządzony przez kapłanów!… + +Dziękuję ci, wielki skarbniku — dodał. — Wiedziałem, że majątkowy stan Egiptu jest zły. Ale nie przypuszczałem, że państwo jest zrujnowane… W kraju bunty, wojska nie ma, faraon w biedzie… Lecz skarbiec w Labiryncie powiększa się z pokolenia na pokolenie!… + +Gdyby tylko każda dynastia, tylko dynastia, składała tyle podarunków świątyniom, ile im dał mój ojciec, już Labirynt posiadałby dziewiętnaście tysięcy talentów złota, około sześćdziesięciu tysięcy talentów srebra, a ile zbóż, bydła, ziemi, niewolników i miast, ile szat i drogich kamieni, tego nie zliczy najlepszy rachmistrz!… + +Wielki skarbnik pożegnał władcę zgnębiony. Lecz i faraon nie był kontent: po chwilowym bowiem namyśle zdawało mu się, że zbyt otwarcie rozmawiał ze swymi dostojnikami. + + + +Rozdział III + +Straż czuwająca w przedpokoju zameldowała Pentuera. Kapłan upadł na twarz przed faraonem i zapytał o rozkazy. + +— Nie rozkazywać, ale prosić cię chcę — rzekł pan. — Wiesz, w Egipcie bunty!… Bunty chłopów, rzemieślników, nawet więźniów… Bunty od morza do kopalń!… Brakuje tylko, aby zbuntowali się moi żołnierze i ogłosili faraonem… na przykład Herhora!… + +— Żyj wiecznie, wasza świątobliwość — odparł kapłan. — Nie ma w Egipcie człowieka, który nie poświęciłby się za ciebie i nie błogosławił twego imienia. + +— Ach, gdyby wiedzieli — mówił z gniewem władca — jak faraon jest bezsilny i ubogi, każdy nomarcha zechciałby być panem swego nomesu!… Myślałem, że odziedziczywszy podwójną koronę, będę coś znaczył… Lecz już w pierwszym dniu przekonywam się, że jestem tylko cieniem dawnych władców Egiptu! Bo i czym może być faraon bez majątku, bez wojska, a nade wszystko bez wiernych sług… Jestem jak posągi bogów, którym kadzą i składają ofiary… Ale posągi są bezsilne, a ofiarami tuczą się kapłani… Ale prawda, ty trzymasz z nimi!… + +— Boleśnie mi — odrzekł Pentuer — że wasza świątobliwość mówi tak w pierwszym dniu swego panowania. Gdyby wieść o tym rozeszła się po Egipcie… + +— Komuż powiem, co mi dolega?… — przerwał pan. — Jesteś moim doradcą i ocaliłeś mi, a przynajmniej chciałeś ocalić życie, chyba nie po to, ażeby rozgłaszać: co się dzieje w królewskim sercu, które przed tobą otwieram… Ale masz słuszność. + +Pan przeszedł się po komnacie i po chwili rzekł znacznie spokojniejszym tonem: + +— Mianowałem cię naczelnikiem rady, która ma wyśledzić przyczyny nieustannych buntów w moim państwie. Chcę, ażeby karano tylko winnych, a czyniono sprawiedliwość nieszczęśliwym… + +— Niech Bóg wspiera cię łaską swoją!… — szepnął kapłan. — Zrobię, panie, co każesz. Ale powody buntów znam i bez śledztwa… + +— Powiedz. + +— Nieraz o tym mówiłem waszej świątobliwości: lud pracujący jest głodny, ma za dużo roboty i płaci za wielkie podatki. Kto dawniej robił od wschodu do zachodu słońca, dziś musi zaczynać na godzinę przed wschodem, a kończyć w godzinę po zachodzie. Nie tak dawno co dziesiąty dzień prosty człowiek mógł odwiedzać groby matki i ojca, rozmawiać z ich cieniami i składać ofiary. Ale dziś nikt tam nie chodzi, bo nie ma czasu. + +Dawniej chłop zjadał w ciągu dnia trzy placki pszenne, dziś nie stać go na jęczmienny. Dawniej roboty przy kanałach, groblach i gościńcach liczyły się między podatkami; dziś podatki trzeba płacić swoją drogą, a roboty publiczne wykonywać darmo. + +Oto przyczyny buntów. + +— Jestem najbiedniejszy szlachcic w państwie! — zawołał faraon, targając sobie włosy. — Lada właściciel folwarku daje swoim bydlętom przystojne jadło i odpoczynek; ale mój inwentarz jest wiecznie głodny i znużony!… + +Więc co mam robić, powiedz, ty, który prosiłeś mnie, abym poprawił los chłopów?… + +— Rozkazujesz, panie, abym powiedział?… + +— Proszę… każę… jak wreszcie chcesz… tylko mów mądrze. + +— Błogosławione niech będą twoje rządy, prawdziwy synu Ozyrysa! — odparł kapłan. — A oto co czynić należy… + +Przede wszystkim rozkaż, panie, aby płacono za roboty publiczne, jak było dawniej… + +— Rozumie się. + +— Dalej — zapowiedz, ażeby praca rolna trwała tylko od wschodu do zachodu słońca… Potem spraw, jak było za dynastii boskich, ażeby lud wypoczywał co siódmy dzień; nie co dziesiąty, ale co siódmy. Potem nakaż, aby panowie nie mieli prawa zastawiać chłopów, a pisarze bić i dręczyć ich według swego upodobania. + +A nareszcie daj — dziesiątą lub choćby dwudziestą część ziemi chłopom na własność, aby nikt jej odebrać ani zastawiać nie mógł. Niechaj rodzina chłopa ma choćby tyle ziemi, co podłoga tej komnaty, a już nie będzie głodna. Daj, panie, chłopom pustynne piaski na własność, a w kilka lat wyrosną tam ogrody… + +— Pięknie mówisz — wtrącił faraon — ale mówisz to, co widzisz w swym sercu, nie na świecie. Ludzkie pomysły, choćby najlepsze, nie zawsze zgadzają się z naturalnym biegiem rzeczy… + +— Wasza świątobliwość, ja już widywałem podobne zmiany i ich skutki — odrzekł Pentuer. + +Przy niektórych świątyniach dokonywają się różne próby; nad leczeniem chorych, uczeniem dzieci, hodowlą bydła i roślin, wreszcie nad poprawą ludzi. A oto, co się zdarzało: + +Gdy chłopu leniwemu i chudemu dawano dobre jadło i odpoczynek co siódmy dzień, człowiek ten robił się tłustym, chętnym do pracy i więcej skopywał pola niż dawniej. Robotnik płatny jest weselszy i więcej wykonywa roboty aniżeli niewolnik, choćby go bić żelaznymi prętami. Ludziom sytym rodzi się więcej dzieci niż głodnym i spracowanym; potomstwo ludzi wolnych jest zdrowe i silne, a niewolników — wątłe, ponure i skłonne do kradzieży i kłamstwa. + +Przekonano się wreszcie, że ziemia, którą uprawia jej właściciel, daje półtora raza więcej ziarn i jarzyn niż ziemia obsługiwana przez niewolników. + +Ciekawszą rzecz powiem waszej świątobliwości: gdy oraczom przygrywa muzyka, ludzie i woły robią lepiej, prędzej i mniej męczą się aniżeli bez muzyki. + +Wszystko to sprawdzono w naszych świątyniach. + +Faraon uśmiechał się. + +— Muszę ja na moich folwarkach i w kopalniach zaprowadzić muzykę — rzekł. — Jeżeli jednak kapłani przekonali się o takich dziwach, jakie mi opowiadasz, to dlaczego w swoich majątkach nie postępują w ten sposób z chłopstwem?… + +Pentuer opuścił głowę. + +— Bo — odparł wzdychając — nie wszyscy kapłani są mędrcami i mają serca szlachetne… + +— Otóż to!… — zawołał pan. + +A teraz powiedz mi, ty, który jesteś synem chłopów i wiesz, że między kapłanami znajdują się hultaje i głupcy, powiedz: dlaczego nie chcesz mi służyć w walce przeciw nim?… Bo przecie rozumiesz, że ja nie poprawię losu chłopskiego, jeżeli pierwej nie nauczę kapłanów posłuszeństwa dla mojej woli… + +Pentuer załamał ręce. + +— Panie — odparł — bezbożna to i niebezpieczna sprawa walka z kapłaństwem!… Niejeden faraon rozpoczynał ją i… nie mógł dokończyć… + +— Bo go nie popierali tacy, jak ty, mędrcy!… — wybuchnął pan. — I zaprawdę, nigdy nie zrozumiem: dlaczego mądrzy i zacni kapłani wiążą się z bandą łotrów, jakimi jest większość tej klasy?… + +Pentuer trząsł głową i zaczął mówić powoli: + +— Od trzydziestu tysięcy lat święty stan kapłański pielęgnuje Egipt i on zrobił kraj tym, czym jest dziś: dziwem dla całego świata. A dlaczego kapłanom, pomimo ich wad, udało się tak zrobić?… Gdyż oni są kagańcem, w którym płonie światło mądrości. + +Kaganiec może być brudny, nawet śmierdzący, niemniej jednak przechowuje boski ogień, bez którego między ludźmi panowałaby ciemność i dzikość. + +Mówisz, panie, o walce z kapłaństwem — ciągnął — Pentuer. — Co może z niej wyniknąć dla mnie?… Jeżeli ty przegrasz, będę nieszczęśliwy, bo nie poprawisz losu chłopom. A gdybyś wygrał?… O, bodajbym nie doczekał tego dnia!… Bo gdybyś rozbił kaganiec, kto wie, czy nie zgasiłbyś tego ognia mądrości, który od tysięcy lat płonie nad Egiptem i światem… + +Oto, panie mój, powody, dla których nie chcę mieszać się do twej walki ze świętym stanem kapłańskim… Czuję, że ona się zbliża, i cierpię, że taki robak, jakim jestem, nie mogę jej zapobiec. Ale wdawać się w nią nie będę, bo musiałbym zdradzić albo ciebie, albo Boga, który jest twórcą mądrości… + +Słuchając tego, faraon chodził po komnacie zamyślony. + +— Ha — rzekł bez gniewu — czyń, jak chcesz. Nie jesteś żołnierzem, więc nie mogę wyrzucać ci braku odwagi… Nie możesz być jednak moim doradcą… Choć proszę cię, abyś utworzył sąd do rozpatrzenia chłopskich buntów i gdy cię wezwę, mówił, co nakazuje mądrość. + +Pentuer ukląkł, żegnając pana. + +— W każdym razie — dodał faraon — wiedz o tym, że ja nie chcę gasić boskiego światła… Niech kapłani pielęgnują mądrość w swoich świątyniach, ale — niech mi nie marnują wojska, nie zawierają haniebnych traktatów i… niech nie okradają — mówił już z uniesieniem — królewskich skarbców… + +Czy może myślą, że ja jak żebrak będę wystawał pod ich bramami, aby raczyli mi dostarczyć funduszów do podźwignięcia państwa zrujnowanego przez ich głupie i nikczemne rządy?… Cha!… cha!… Pentuerze… ja bym bogów nie prosił o to, co stanowi moją moc i prawo. + +Możesz odejść. + +Kapłan, cofając się tyłem, wyszedł wśród ukłonów i jeszcze we drzwiach upadł twarzą na ziemię. + +Pan został sam. + +„Ludzie śmiertelni — myślał — są jak dzieci. Herhor jest przecie mądry, wie, że Egipt na wypadek wojny potrzebuje pół miliona żołnierzy, wie, że te wojska trzeba ćwiczyć, a mimo to — zmniejszył liczbę i komplet pułków… + +Wielki skarbnik jest także mądry, lecz wydaje mu się rzeczą całkiem naturalną, że wszystkie skarby faraonów przeszły do Labiryntu!… + +Wreszcie Pentuer… Co to za dziwny człowiek!… Chce obdarowywać chłopów jadłem, ziemią i nieustającymi świętami… Dobrze, ależ to wszystko zmniejszy moje dochody, które i tak już są za małe. Lecz gdybym mu powiedział: pomóż mi odebrać kapłanom królewskie skarby, nazwałby to bezbożnością i gaszeniem światła w Egipcie!… + +Osobliwy człowiek… Rad by całe państwo przewrócić do góry nogami, o ile chodzi o dobro chłopów, a nie śmiałby wziąć za kark arcykapłana i odprowadzić go do więzienia. Z największym spokojem każe mi wyrzec się może połowy dochodów, ale jestem pewny, że nie odważyłby się wynieść miedzianego utena z Labiryntu…” + +Faraon uśmiechał się i znowu medytował: + +„Każdy pragnie być szczęśliwym; ale gdy zechcesz zrobić, ażeby wszyscy byli szczęśliwi, każdy będzie cię chwytał za ręce, jak człowiek, któremu chory ząb wyjmują… + +I dlatego władca musi być stanowczym… I dlatego boski mój ojciec niedobrze czynił, zaniedbując chłopstwo, a bez granic ufając kapłanom… Ciężkie zostawił mi dziedzictwo, ale… dam sobie radę… + +U Sodowych Jezior także była trudna sprawa… Trudniejsza niż tu… Tutaj są tylko gadacze i strachopłochy, tam byli ludzie zbrojni i zdecydowani na śmierć… + +Jedna bitwa szerzej otwiera nam oczy aniżeli dziesiątki lat spokojnych rządów… Kto sobie powie: złamię przeszkodę! złamie ją. Ale kto się zawaha, musi ustąpić…” + +Mrok zapadł. W pałacu zmieniono warty i w dalszych salach zapalano pochodnie. Tylko do pokoju faraona nikt nie śmiał wejść bez rozkazu. + +Pan, zmęczony bezsennością, wczorajszą podróżą i dzisiejszymi zajęciami, upadł na fotel. Zdawało mu się, że już setki lat jest faraonem, i nie mógł wierzyć, że od tej godziny, kiedy był pod piramidami, nie upłynęła jeszcze doba. + +„Doba?… Niepodobna!…” + +Potem przyszło mu na myśl, że może być, iż w sercu następcy osiedlają się dusze poprzednich faraonów. Chyba tak jest, bo inaczej — skądże by wzięło się w nim jakieś uczucie starości czy dawności?… I dlaczego rządzenie państwem dziś wydaje mu się rzeczą prostą, choć jeszcze parę miesięcy temu truchlał myśląc, że nie potrafi rządzić. + +„Jeden dzień?… — powtarzał w duchu. — Ależ ja tysiące lat jestem w tym miejscu!…” + +Nagle usłyszał przytłumiony głos: + +— Synu mój!… synu… + +Faraon zerwał się z fotelu. + +— Kto tu jest?… — zawołał. + +— Ja jestem, ja… Czyliżbyś już o mnie zapomniał?… + +Władca nie mógł zorientować się: skąd głos pochodzi? Z góry, z dołu czy może z dużego posągu Ozyrysa, który stał w kącie. + +— Synu mój — mówił znowu głos — szanuj wolę bogów, jeżeli chcesz otrzymać ich błogosławioną pomoc… O, szanuj bogów, gdyż bez ich pomocy największa potęga ziemska jest jako proch i cień… O, szanuj bogów, jeżeli chcesz, ażeby gorycz twoich błędów nie zatruła mi pobytu w szczęśliwej krainie Zachodu… + +Głos umilkł, pan kazał przynieść światło. Jedne drzwi komnaty były zamknięte, przy drugich stała warta. Nikt obcy nie mógł tu wejść. + +Gniew i niepokój szarpały serce faraona. Co to było?… Czy naprawdę przemawiał do niego cień ojca, czy też ów głos był tylko nowym oszustwem kapłanów? + +Lecz jeżeli kapłani mogą przemawiać do niego z odległości bez względu na grube mury, w takim razie mogą i podsłuchiwać. A wówczas on, pan świata, jest jak dzikie zwierzę obsaczony ze wszystkich stron. + +Prawda, w pałacu królewskim podsłuchiwanie było rzeczą zwyczajną. Faraon jednak sądził, że przynajmniej ten gabinet jest wolny i że zuchwalstwo kapłanów zatrzymuje się u progu najwyższego władcy. + +A jeżeli to był duch?… + +Pan nie chciał jeść kolacji, lecz udał się na spoczynek. Zdawało mu się, że nie zaśnie; lecz zmęczenie wzięło górę nad rozdrażnieniem. + +W kilka godzin obudziły go dzwonki i światło. Była już północ i kapłan-astrolog przyszedł złożyć panu raport o stanowisku ciał niebieskich. Faraon wysłuchał sprawozdania, a w końcu rzekł: + +— Czy nie mógłbyś, czcigodny proroku, od tej pory składać swoich raportów dostojnemu Semowi?… On jest przecie moim zastępcą w rzeczach dotyczących religii… + +Kapłan-astrolog bardzo zdziwił się obojętności pana dla rzeczy niebieskich. + +— Wasza świątobliwość — spytał — raczy zrzekać się wskazówek, jakie władcom dają gwiazdy?… + +— Dają? — powtórzył faraon. — Zatem powiedz, jakie są ich obietnice dla mnie? + +Astrolog widocznie spodziewał się tej kwestii, odparł bowiem bez namysłu: + +— Horyzont chwilowo jest zaćmiony… Pan świata nie trafił jeszcze na drogę prawdy, która prowadzi do poznania woli bogów. Ale prędzej czy później znajdzie ją, a na niej długie życie i szczęśliwe, pełne chwały panowanie… + +— Aha!… Dziękuję ci, mężu święty. Skoro już wiem: czego powinienem szukać, zastosuję się do wskazówek, a ciebie znowu proszę, abyś odtąd komunikował się z dostojnym Semem. On jest moim zastępcą i jeżeli coś ciekawego wyczytasz kiedy w gwiazdach, opowie mi o tym z rana. + +Kapłan opuścił sypialnię, potrząsając głową. + +— Wybili mnie ze snu!… — rzekł pan z wyrazem niezadowolenia. + +— Najczcigodniejsza królowa Nikotris — odezwał się nagle adiutant — godzinę temu rozkazała mi prosić waszą świątobliwość o posłuchanie… + +— Teraz?… o północy?… — spytał pan. + +— Właśnie mówiła, że o północy wasza świątobliwość obudzi się… + +Faraon pomyślał i odpowiedział adiutantowi, że będzie czekać na królowę w sali złotej. Sądził, że tam nikt nie podsłucha ich rozmowy. + +Pan narzucił na siebie płaszcz, włożył niewiązane sandały i rozkazał dobrze oświetlić złotą salę. Potem wyszedł, zalecając służbie, aby mu nie towarzyszyła. + +Matkę już zastał w sali, w szatach z grubego płótna na znak żałoby. Zobaczywszy faraona, czcigodna pani chciała znowu upaść na kolana, ale syn podniósł ją i uściskał. + +— Czy zdarzyło się coś ważnego, matko, że trudzisz się o tej godzinie? — spytał. + +— Nie spałam… modliłam się… — odparła. — O synu mój, mądrze odgadłeś, że sprawa jest ważną!… Słyszałam boski głos twego ojca… + +— Doprawdy? — rzekł faraon czując, że gniew go napełnia. + +— Nieśmiertelny twój ojciec — ciągnęła królowa — mówił mi pełen smutku, że wchodzisz na błędną drogę… Wyrzekasz się z pogardą arcykapłańskich święceń i źle traktujesz sługi boże. + +„Któż zostanie przy Ramzesie — mówił twój boski ojciec — jeżeli zniechęci bogów i opuści go stan kapłański?… Powiedz mu… powiedz mu — powtarzał czcigodny cień — że tym sposobem zgubi Egipt, siebie i dynastię…” + +— Oho! — zawołał faraon — więc już tak mi grożą, zaraz w pierwszym dniu panowania?… Moja matko, pies najgłośniej szczeka, kiedy się boi, więc i pogróżki są złą wróżbą, ale tylko dla kapłanów! + +— Ależ to twój ojciec mówił… — powtórzyła stroskana pani. + +— Nieśmiertelny ojciec mój — odparł faraon — i święty dziad Amenhotep, jako czyste duchy, znają moje serce i widzą opłakany stan Egiptu. A ponieważ serce moje chce podźwignąć państwo przez ukrócenie nadużyć, oni więc nie mogliby przeszkadzać mi do spełnienia zamiarów… + +— Więc ty nie wierzysz, że duch ojca daje ci rady? — spytała coraz bardziej przerażona. + +— Nie wiem. Ale mam prawo przypuszczać, że te głosy duchów, rozlegające się w różnych kątach naszego pałacu, są jakimś figlem kapłańskim. Tylko kapłani mogą lękać się mnie, nigdy bogowie i duchy… Więc nie duchy straszą nas, matko… + +Królowa zadumała się i było widać, że słowa syna robią na niej wrażenie. Widziała ona wiele cudów w swym życiu i niektóre jej samej wydawały się podejrzanymi. + +— W takim razie — rzekła z westchnieniem — nie jesteś ostrożny, mój synu!… Po południu był u mnie Herhor, bardzo niezadowolony z posłuchania u ciebie… Mówił, że chcesz usunąć kapłanów ze dworu… + +— A oni mi na co?… Czy ażeby moja kuchnia i piwnica miały duże rozchody?… Czy może na to, ażeby słuchali, co mówię, i patrzyli, co robię?… + +— Cały kraj wzburzy się, gdy kapłani ogłoszą, że jesteś bezbożnikiem… — wtrąciła pani. + +— Kraj już się burzy, ale z winy kapłanów — odparł faraon. — A i o pobożności egipskiego ludu zaczynam mieć inne wyobrażenie… Gdybyś, matko, wiedziała, ile w Dolnym Egipcie jest procesów o znieważanie bogów, a w Górnym — o okradanie zmarłych, przekonałabyś się, że dla naszego ludu sprawy kapłańskie już przestały być świętymi. + +— To wpływ cudzoziemców, którzy zalewają Egipt — zawołała pani. — Zwłaszcza Fenicjanie… + +— Wszystko jedno, czyj wpływ; dość, że Egipt już nie uważa ani posągów, ani kapłanów za istoty nadludzkie… A gdybyś jeszcze, matko, posłuchała szlachty, oficerów, żołnierzy, zrozumiałabyś, że nadszedł czas postawienia władzy królewskiej na miejscu kapłańskiej, jeżeli wszelka władza nie ma upaść w tym kraju. + +— Egipt jest twój — westchnęła królowa. — Mądrość twoja jest nadzwyczajna, więc czyń, jak chcesz… Ale postępuj ostrożnie… O, ostrożnie!… Skorpion, nawet zabity, jeszcze może ranić nieostrożnego zwycięzcę… + +Uściskali się i pan wrócił do swej sypialni. Ale tym razem naprawdę nie mógł zasnąć. + +Już jasno widział, że między nim i kapłanami rozpoczęła się walka, a raczej coś wstrętnego, co nawet nie zasługiwało na nazwę walki i z czym on, wódz, w pierwszej chwili nie umiał sobie poradzić. + +Bo gdzie tu jest nieprzyjaciel?… Przeciw komu ma wystąpić jego wierne wojsko?… Czy przeciw kapłanom, którzy upadają przed nim na ziemię? Czy przeciw gwiazdom, które mówią, że faraon nie wszedł jeszcze na drogę prawdy? Co i kogo tu zwalczać?… + +Może owe głosy duchów rozlegające się wśród pomroki? Czy własną matkę, która, przerażona, błaga go, ażeby nie rozpędzał kapłanów?… + +Faraon wił się na swym łożu w poczuciu bezsilności. Nagle przyszła mu myśl: „Co mnie obchodzi nieprzyjaciel, który rozłazi się jak błoto w garści?… Niech sobie gadają w pustych salach, niech gniewają się na moją bezbożność… + +Ja będę wydawał rozkazy, a kto ośmieli się nie spełnić ich, ten jest moim wrogiem i przeciw temu zwrócę policję, sąd i wojsko…” + + + +Rozdział IV + +Tak tedy w miesiącu Hator, po trzydziestu czterech latach panowania, umarł faraon Mer-amen-Ramzes XII, władca dwu światów, pan wieczności, rozdawca życia i wszelakiej uciechy. + +Umarł, ponieważ czuł, że ciało jego staje się mdłe i nieużyteczne. Umarł, ponieważ tęsknił do wiekuistej ojczyzny, a rządy ziemskiego państwa pragnął powierzyć młodszym rękom. Umarł wreszcie, bo tak chciał, bo taką była jego wola. Boski duch odleciał niby jastrząb, który długo krążąc nad ziemią, w końcu rozpływa się w błękitnych przestworach. + +Jak jego życie było pobytem nieśmiertelnej istoty w krainie znikomości, tak i śmierć była tylko jednym z momentów nadludzkiego istnienia. + +Pan zbudził się o wschodzie słońca i wsparty na dwu prorokach, otoczony chórem kapłanów, udał się do kaplicy Ozyrysa. Tam, jak zwykle, wskrzesił bóstwo, umył je i ubrał, złożył ofiarę i podniósł ręce do modlitwy. + +Przez ten czas kapłani śpiewali: + +*Chór I*. „Cześć tobie, który wznosisz się na horyzoncie i przebiegasz niebo… + +*Chór II*. Gościńcem twej świętości jest pomyślność tych, na których oblicza padają twe promienie… + +*Chór I*. Mógłżebym iść, jako ty idziesz, bez zatrzymywania się, o słońce!… + +*Chór II*. Wielki wędrowcze przestrzeni, który nie masz pana i dla którego setki milionów lat są tylko oka mgnieniem… + +*Chór I*. Ty zachodzisz, ale trwasz. Mnożysz godziny, dnie i noce i trwasz sam, według praw twoich własnych… + +*Chór II*. Oświetlasz ziemię, ofiarowując własnymi rękoma samego siebie, kiedy pod postacią Ra wschodzisz na widnokręgu. + +*Chór I*. O gwiazdo, wynurzająca się, wielka przez swoją światłość, ty sama kształtujesz swoje członki… + +*Chór II*. I nie urodzony przez nikogo rodzisz sam siebie na horyzoncie.” + +A w tym miejscu odezwał się faraon: + +— „O promieniejący na niebie! Pozwól, ażebym wstąpił do wieczności, połączył się z czcigodnymi i doskonałymi cieniami wyższej krainy. Niechaj wraz z nimi oglądam twoje blaski z rana i wieczorem, kiedy łączysz się z twoją matką Nut. A gdy zwrócisz ku zachodowi twe oblicze, niech moje ręce składają się do modlitwy na cześć usypiającego za górami życia.” + +Tak z podniesionymi rękoma mówił pan otoczony chmurą kadzideł. Nagle umilkł i rzucił się w tył, w ramiona asystujących kapłanów. + +Już nie żył. + +Wieść o śmierci faraona jak błyskawica obiegła pałac. Słudzy opuścili swoje zajęcia, dozorcy przestali czuwać nad niewolnikami, zaalarmowano gwardię i obsadzono wszystkie wejścia. + +Na głównym dziedzińcu począł zbierać się tłum: kucharzy, piwniczych, masztalerzy, kobiet jego świątobliwości i ich dzieci. Jedni zapytywali: czy to prawda? inni dziwili się, że jeszcze słońce świeci na niebie, a wszyscy razem krzyczeli wniebogłosy: + +— „O panie!… o nasz ojcze!… o ukochany!… Czy to może być, ażebyś już odchodził od nas?… O tak, już idzie do Abydos!… Na Zachód, na Zachód, do ziemi sprawiedliwych!… Miejsce, które ukochałeś, jęczy i płacze po tobie!…” + +Straszny wrzask rozlegał się po wszystkich dziedzińcach, po całym parku. Odbijał się od gór wschodnich, na skrzydłach wiatru przeleciał Nil i zatrwożył miasto Memfis. + +Tymczasem kapłani, wśród modłów, usadowili ciało zmarłego w bogatej, zamkniętej lektyce. Ośmiu stanęło przy drągach, czterej wzięli do rąk wachlarze ze strusich piór, inni kadzidła i gotowali się do wyjścia. + +Na tę chwilę przybiegła królowa Nikotris, a zobaczywszy zwłoki już w lektyce, rzuciła się do nóg zmarłego. + +— „O mężu mój! o bracie mój! o ukochany mój! — wołała, zanosząc się od płaczu. — O ukochany, zostań z nami, zostań w twoim domu, nie oddalaj się od tego miejsca na ziemi, w którym przebywasz…” + +— „W pokoju, w pokoju, na Zachód — śpiewali kapłani — o wielki władco, idź w pokoju na Zachód…” + +— „Niestety! — mówiła królowa — śpieszysz do przewozu, aby przeprawić się na drugi brzeg! O kapłani, o prorocy, nie śpieszcie się, zostawcie go; bo przecież wy wrócicie do domów, ale on pójdzie do kraju wieczności…” + +— „W pokoju, w pokoju, na Zachód!… — śpiewał chór kapłański. — Jeżeli podoba się Bogu, kiedy dzień wieczności nadejdzie, ujrzymy cię znowu, o władco, bo oto idziesz do kraju, który łączy między sobą wszystkich ludzi.” + +Na znak dany przez dostojnego Herhora służebnice oderwały panią od nóg faraona i gwałtem odprowadziły do jej komnat. + +Lektyka niesiona przez kapłanów ruszyła, a w niej władca ubrany i otoczony jak za życia. Na prawo i na lewo, przed nim i za nim szli: jenerałowie, skarbnicy, sędziowie, wielcy pisarze, nosiciel topora i łuku, a nade wszystko — tłum kapłanów różnego stopnia. + +Na podwórzu służba upadła na twarz jęcząc i płacząc, ale wojsko sprezentowało broń i odezwały się trąby, jakby na powitanie żyjącego króla. + +I istotnie, pan jak żywy niesiony był do przewozu. A gdy dosięgnięto Nilu, kapłani ustawili lektykę na złocistym statku, pod purpurowym baldachimem, jak za życia. + +Tu lektykę zasypano kwiatami, naprzeciw niej ustawiono posąg Anubisa i — statek królewski ruszył ku drugiemu brzegowi Nilu, żegnany płaczem służby i dworskich kobiet. + +O dwie godziny od pałacu, za Nilem, za kanałem, za urodzajnymi polami i gajami palm między Memfisem a „Płaskowzgórzem Mumii” leżała oryginalna dzielnica. Wszystkie jej budowle były poświęcone zmarłym, a zamieszkane tylko przez kolchitów i paraszytów, którzy balsamowali zwłoki. + +Dzielnica ta była niby przedsionkiem właściwego cmentarza, mostem, który łączył żyjące społeczeństwo z miejscem wiecznego spoczynku. Tu przywożono nieboszczyków i robiono z nich mumie; tu rodziny układały się z kapłanami o cenę pogrzebu. Tu przygotowywano święte księgi i opaski, trumny, sprzęty, naczynia i posągi dla zmarłych. + +Dzielnicę tą, oddaloną od Memfisu na parę tysięcy kroków, otaczał długi mur, tu i ówdzie opatrzony bramami. Orszak niosący zwłoki faraona zatrzymał się przed bramą najwspanialszą, a jeden z kapłanów zapukał. + +— Kto tam? — spytano ze środka. + +— Ozyrys-Mer-amen-Ramzes, pan dwu światów, przychodzi do was i żąda, abyście przygotowali go do wiekuistej podróży — odparł kapłan. + +— Czy podobna, ażeby zagasło słońce Egiptu?… Ażeby umarł ten, który sam był oddechem i życiem?… + +— Taką była jego wola — odpowiedział kapłan. — Przyjmijcież tedy pana z należytą czcią i wszystkie usługi oddajcie mu, jak się godzi, ażeby nie spotkały was kary w doczesnym i przyszłym życiu. + +— Uczynimy, jak mówicie — rzekł głos ze środka. + +Teraz kapłani zostawili lektykę pod bramą i śpiesznie odeszli, ażeby nie padło na nich nieczyste tchnienie zwłok nagromadzonych w tym miejscu. Zostali tylko urzędnicy cywilni pod przewodnictwem najwyższego sędziego i skarbnika. + +Po niemałej chwili czekania brama otworzyła się i wyszło z niej kilkunastu ludzi. Mieli kapłańskie szaty i zasłonięte oblicza. + +Na ich widok sędzia odezwał się: + +— Oddajemy wam ciało pana naszego i waszego. Czyńcie z nim to, co nakazują przepisy religijne, i niczego nie zaniedbajcie, ażeby ten wielki zmarły nie doznał z winy waszej niepokoju na tamtym świecie. + +Skarbnik zaś dodał: + +— Użyjcie złota, srebra, malachitu, jaspisu, szmaragdów, turkusów i najosobliwszych wonności dla tego oto pana, aby mu nic nie brakło i aby wszystko miał w jak najlepszym gatunku. To mówię wam ja, skarbnik. A gdyby znalazł się niegodziwiec, który zamiast szlachetnych metalów chciałby podstawić nędzne falsyfikaty, a zamiast drogich kamieni — szkło fenickie, niech pamięta, że będzie miał odrąbane ręce i wyjęte oczy. + +— Stanie się, jak żądacie — odpowiedział jeden z zasłoniętych kapłanów. + +Po czym inni podnieśli lektykę i weszli z nią w głąb dzielnicy zmarłych śpiewając: + +— „Idziesz w pokoju do Abydos!… Obyś doszedł w pokoju do Zachodu tebańskiego!… Na Zachód, na Zachód, do ziemi sprawiedliwych!” + +Brama zamknęła się, a najwyższy sędzia, skarbnik i towarzyszący im urzędnicy zawrócili się do przewozu i pałacu. + +Przez ten czas zakapturzeni kapłani odnieśli lektykę do ogromnego budynku, gdzie balsamowano tylko królewskie zwłoki oraz tych najwyższych dostojników, którzy pozyskali wyjątkową łaskę faraona. Zatrzymali się w przysionku, gdzie stała złota łódź na kółkach, i zaczęli wydobywać nieboszczyka z lektyki. + +— Patrzcie! — zawołał jeden z zakapturzonych — nie sąż to złodzieje?… Faraon przecie umarł pod kaplicą Ozyrysa, więc musiał być w paradnym stroju… A tu — o!… Zamiast złotych bransolet — mosiężne, łańcuch także mosiężny, a w pierścieniach fałszywe klejnoty… + +— Prawda — odparł inny. — Ciekawym, kto go tak oporządził: kapłani czy pisarze? + +— Z pewnością kapłani… O bodaj wam poschły ręce, gałgany!… I taki łotr jeden z drugim śmie nas upominać, ażebyśmy dawali nieboszczykowi wszystko w najlepszym gatunku… + +— To nie oni żądali, tylko skarbnik… + +— Wszyscy są złodzieje… + +Tak rozmawiając, balsamiści zdjęli z nieboszczyka odzież królewską, włożyli na niego tkany złotem szlafrok i przenieśli zwłoki do łodzi. + +— Bogom niech będą dzięki — mówił któryś z zasłoniętych — że już mamy nowego pana. Ten z kapłaństwem zrobi porządek… Co wzięli rękoma, zwrócą gębą… + +— Uuu!… mówią, że to będzie ostry władca — wtrącił inny. — Przyjaźni się z Fenicjanami, chętnie przestaje z Pentuerem, który przecie nie jest rodowity kapłan, tylko z takich biedaków jak my… A wojsko, powiadają, że dałoby się spalić i wytopić za nowego faraona… + +— I jeszcze w tych dniach sławnie pobił Libijczyków… + +— Gdzież on jest, ten nowy faraon?… — odezwał się inny. — W pustyni!… Otóż lękam się, ażeby zanim wróci do Memfis, nie spotkało go nieszczęście… + +— Co mu kto zrobi, kiedy ma wojsko za sobą! Niech nie doczekam uczciwego pogrzebu, jeżeli młody pan nie zrobi z kapłaństwem tak jak bawół z pszenicą… + +— Oj ty głupi! — wtrącił milczący dotychczas balsamista. — Faraon podoła kapłanom!… + +— Czemuż by nie?… + +— A czy widziałeś kiedy, ażeby lew poszarpał piramidę?… + +— Także gadanie!… + +— Albo bawół roztrącił ją? + +— Rozumie się, że nie roztrąci. + +— A wicher obali piramidę? + +— Co on dzisiaj wziął na wypytywanie?… + +— No, więc ja ci mówię, że prędziej lew, bawół czy wicher przewróci piramidę, aniżeli faraon pokona stan kapłański… Choćby ten faraon był lwem, bawołem i wichrem w jednej osobie… + +— Hej tam, wy! — zawołano z góry. — Gotów nieboszczyk?… + +— Już… już… tylko mu szczęka opada — odpowiedziano z przysionka. + +— Wszystko jedno… Dawać go tu prędzej, bo Izyda za godzinę musi iść do miasta… + +Po chwili złota łódź, wraz z nieboszczykiem, za pomocą sznurów została podniesiona w górę, na balkon wewnętrzny. + +Z przysionka wchodziło się do wielkiej sali pomalowanej na kolor niebieski i ozdobionej żółtymi gwiazdami. Przez całą długość sali do jednej ze ścian był przyczepiony niby ganek w formie łuku, którego końce wznosiły się na piętro, środek na półtora piętra wysoko. + +Sala wyobrażała sklepienie niebieskie, ganek drogę słońca na niebie, zmarły zaś faraon miał być Ozyrysem, czyli słońcem, które posuwa się od wschodu ku zachodowi. + +Na dole sali stał tłum kapłanów i kapłanek, którzy oczekując na uroczystość, rozmawiali o rzeczach obojętnych. + +— Gotowe!… — zawołano z balkonu. + +Rozmowy umilkły. W górze rozległ się trzykrotny dźwięk spiżowej blachy i — na balkonie ukazała się złocista łódź słońca, w której jechał nieboszczyk. + +Na dole zabrzmiał hymn na cześć słońca: + +„Oto ukazuje się w obłoku, aby oddzielić niebo od ziemi, a później je połączyć… + +Nieustannie ukryty w każdej rzeczy, on jeden żyjący, w którym wiekuiście istnieją wszystkie rzeczy…” + +Łódź stopniowo posuwała się w górę łuku, wreszcie stanęła na najwyższym szczycie. + +Wówczas na dolnym krańcu łuku ukazała się kapłanka przebrana za boginią Izydę, z synem Horusem, i również wolno zaczęła wchodzić pod górę. Był to obraz księżyca, który posuwa się za słońcem. + +Teraz łódź ze szczytu łuku zaczęła opuszczać się ku zachodowi, a na dole znowu odezwał się chór: + +„Bóg wcielony we wszystkie rzeczy, duch Szu we wszystkich bogach. On jest ciałem żyjącego człowieka, twórcą drzewa, które nosi owoce, on jest sprawcą użyźniających wylewów. Bez niego nic nie żyje w ziemskim kręgu.” + +Łódź znikła na zachodnim końcu balkonu, Izyda z Horusem stanęli na szczycie łuku. Wówczas do łodzi przybiegła gromada kapłanów, wydobyli zwłoki faraona i położyli je na marmurowym stole, niby Ozyrysa na spoczynek po dziennym trudzie. + +Teraz do nieboszczyka zbliżył się paraszyta przebrany za bożka Tyfona. Na głowie miał okropną maskę, rudą kudłatą perukę, na plecach skórę dzika, a w ręku — kamienny nóż etiopski. + +Nożem tym zaczął prędko odrzynać podeszwy nieboszczykowi. + +— Co robisz śpiącemu, bracie Tyfonie? — zapytała go z balkonu Izyda. + +— Oskrobuję nogi memu bratu Ozyrysowi, aby ziemskim pyłem nie zanieczyścił nieba — odpowiedział paraszyta przebrany za Tyfona. + +Oderznąwszy podeszwy paraszyta porwał zgięty drut, zanurzył go w nosie zmarłego i zaczął wydobywać mózg. Następnie rozciął mu brzuch i tym otworem szybko wyciągnął wnętrzności, serce i płuca. + +Przez ten czas pomocnicy Tyfona przynieśli cztery wielkie urny ozdobione głowami bogów: Hape, Emset, Duamutf i Quebhsneuf, i w każdy z tych dzbanów złożyli jakiś wewnętrzny organ zmarłego. + +— A co tam robisz, bracie Tyfonie? — zapytała po raz drugi Izyda. + +— Oczyszczam brata mego, Ozyrysa, z rzeczy ziemskich, ażeby stał się piękniejszym — odpowiedział paraszyta. + +Obok marmurowego stołu znajdowała się sadzawka wody nasyconej sodą. Paraszyci, oczyściwszy zwłoki, rzucili je następnie w sadzawkę, gdzie miały moknąć przez siedemdziesiąt dni. + +Tymczasem Izyda, przeszedłszy cały balkon, zbliżyła się do komnaty, w której paraszyta otworzył i oczyścił królewskie zwłoki. Spojrzała na marmurowy stół, a widząc, że był pusty, zapytała przestraszona: + +— Gdzie mój brat?… gdzie mój boski małżonek?… + +Wtem ryknął grzmot, odezwały się trąby i spiżowe blachy, a paraszyta przebrany za Tyfona wybuchnął śmiechem i zawołał: + +— Piękna Izydo, która pospołu z gwiazdami rozweselasz noce, nie ma już twego małżonka!… Już nigdy promieniejący Ozyrys nie usiądzie na złocistej łodzi, już nigdy słońce nie ukaże się na firmamencie… Ja to uczyniłem, ja, Set, i ukryłem go tak głęboko, że go żaden z bogów ani wszyscy razem nie odnajdą!… + +Na te słowa bogini rozdarła szaty, zaczęła jęczeć i rwać sobie włosy. Znowu odezwały się trąby, grzmoty i dzwony, wśród kapłanów i kapłanek wszczął się szmer, potem krzyk, klątwy i — nagle wszyscy rzucili się na Tyfona, wołając: + +— Przeklęty duchu ciemności!… Który podniecasz wichry pustynne, burzysz morze, zaćmiewasz światło dzienne!… Obyś zapadł w otchłań, z której sam ojciec bogów nie potrafiłby cię uwolnić… Przeklęty!… przeklęty Set!… Niech imię twoje będzie postrachem i obrzydliwością!… + +Tak przeklinając, wszyscy rzucili się na Tyfona z pięściami i kijami, a rudowłosy bożek począł uciekać i w końcu wybiegł z sali. + +Trzy nowe dźwięki spiżowej blachy i — uroczystość skończyła się. + +— No dosyć! — zawołał najstarszy kapłan do gromady, która już naprawdę zaczęła się bić między sobą. — Ty, Izydo, możesz iść do miasta, a reszta do innych nieboszczyków, którzy czekają na nas… Nie zaniedbujcie zwyczajnych zmarłych, bo nie wiadomo, jak nam za tego zapłacą… + +— Z pewnością niewiele! — wtrącił balsamista. — Mówią, że w skarbie nie ma nic, a Fenicjanie grożą, że przestaną pożyczać, jeżeli nie otrzymają nowych praw. + +— Bodaj śmierć wytępiła tych waszych Fenicjan!… Niedługo człowiek będzie musiał żebrać u nich o placek jęczmienny, tak już wszystko zagarnęli… + +— Ale jeżeli oni nie dadzą faraonowi pieniędzy, za pogrzeb nic nie dostaniemy… + +Stopniowo rozmowy ucichły i obecni opuścili niebieską salę. Tylko przy jeziorku, gdzie mokły zwłoki faraona, została warta. + +Cała ta uroczystość odtwarzająca legendę o zabiciu Ozyrysa (słońce) przez Tyfona (bożek nocy i występku) służyła do tego, ażeby rozciąć i oczyścić zwłoki faraona, i tym sposobem przygotować je do właściwego balsamowania. + +Przez siedemdziesiąt dni leżał nieboszczyk w wodzie nasyconej sodą, zdaje się, na pamiątkę, że zły Tyfon utopił ciało brata w Sodowych Jeziorach. Przez wszystkie te dni, rano i wieczór, kapłanka przebrana za Izydę przychodziła do niebieskiej sali. Tam jęcząc i rwąc sobie włosy, wypytywała obecnych: czy kto nie widział boskiego jej małżonka i brata? + +Po upływie tego czasu żałoby zjawił się w sali Horus, syn i następca Ozyrysa, ze swoją świtą i — oni dopiero spostrzegli wannę z wodą. + +— Może by tu poszukać zwłok mego ojca i brata? — spytał Horus. + +Jakoż poszukali, znaleźli i wśród ogromnej radości kapłanów, przy dźwiękach muzyki wydobyli ciało faraona z umacniającej kąpieli. + +Ciało to włożono do kamiennej rury, przez którą kilka dni przepływało gorące powietrze, i po wysuszeniu oddano balsamistom. + +Teraz zaczęły się ceremonie najważniejsze, które nad nieboszczykiem dokonywali najwyżsi kapłani dzielnicy zmarłych. + +Ciało nieboszczyka zwrócone głową do południa obmywano poświęconą wodą, a jego wnętrze winem palmowym. Na posadzce osypanej popiołem zasiadały płaczki i szarpiąc sobie włosy, drapiąc twarze opłakiwały zmarłego. Dokoła śmiertelnego łoża zgromadzili się kapłani przebrani za bożków. Więc naga Izis w koronie faraonów, młodzieńczy Horus, Anubis z głową szakala, Tot z głową ptasią a tabliczkami w rękach i wielu innych. + +Pod dozorem tego czcigodnego grona specjaliści zaczęli napełniać wnętrze zmarłego silnie pachnącymi ziołami, trocinami i nawet wlewać tam wonne żywice, wszystko wśród modłów. Potem, zamiast jego własnych, włożyli mu oczy szklanne, oprawione w brąz. + +Następnie całe ciało obsypano proszkiem sody. + +Teraz przystąpił inny kapłan i wyłożył obecnym, że ciało zmarłego jest ciałem Ozyrysa i jego własności są własnościami Ozyrysa. „Czarodziejskie własności jego lewej skroni są własnościami skroni boga Tumu, a jego prawe oko jest okiem boga Tumu, którego promienie przebijają ciemność. Jego lewe oko jest okiem Horusa, które tępi wszystkie stworzenia żyjące, warga górna to Izis, a warga dolna Nefthys. Szyja zmarłego jest boginią, ręce są boskimi duszami, palce niebieskimi wężami, synami bogini Selkit. Boki jego to dwa pióra Amona, grzbiet jest kością pacierzową Sibu, zaś brzuch jest bogiem Nue.” + +Inny kapłan mówi: + +— „Dano mi usta do mówienia, nogi do chodzenia, ręce, abym obalał nieprzyjaciół moich. Zmartwychwstaję, istnieję, otwieram niebo; robię to, co mi nakazano w Memfis.” + +A tymczasem na szyi zmarłego wieszają wizerunek chrząszcza skarabeusza zrobiony z drogiego kamienia, na którym jest napis: + +— „O serce moje, serce, którem otrzymał od matki, które miałem, kiedym był na ziemi, o serce, nie powstań przeciw mnie i nie daj złego świadectwa w dzień sądu.” + +Teraz każdą rękę i nogę, każdy palec zmarłego owijają kapłani taśmami, na których wypisane są modlitwy i zaklęcia. Taśmy te podkleja się gumą i balsamami. Na piersiach zaś i na szyi kładą się całe rękopisy Księgi Zmarłych z następnymi medytacjami, które nad nieboszczykiem głośno odmawiają kapłani: + +— „Jestem ten, któremu żaden bóg nie stawia przeszkód. + +Kto to jest?… + +On jest Tum na swej tarczy, on jest Ra na swej tarczy, która wznosi się na wschodzie nieba. + +Jestem Wczoraj i znam Jutro. + +Kto to jest? + +Wczoraj — jest to Ozyrys, Jutro — jest to Ra, w tym dniu, kiedy zniweczy nieprzyjaciół Pana, który jest nad wszystkim, i kiedy poświęci syna swego Horusa. Innymi słowy: w dniu, kiedy trumnę Ozyrysa spotka jego ojciec Ra. On zwalczy bogów na rozkaz Ozyrysa, pana góry Amenti. + +Co to jest? + +Amenti jest to tworzenie dusz bogów na rozkaz Ozyrysa, pana góry Amenti. Innymi słowy: Amenti jest to podniecenie wzbudzone przez Ra; każdy bóg, który tam przybywa, stacza walkę. Znam wielkiego boga, który tam mieszka. + +Ja jestem z mego kraju, przychodzę z mojego miasta, niszczę złe, usuwam niedobre, oddalam brud od siebie. Dostaję się do kraju mieszkańców na niebie, wstępuję przez potężną bramę. + +O wy, towarzysze, podajcie mi rękę, gdyż będę jednym z Was.” + +Gdy każdy członek zmarłego został już owinięty modlitewnymi taśmami i zaopatrzony w amulety, gdy posiada już dostateczny zasób medytacji, które pozwolą mu orientować się w krainie bogów, należy pomyśleć o dokumencie, który by otworzył wrota do owej krainy. + +Albowiem między mogiłą i niebem czeka na zmarłego czterdziestu dwu straszliwych sędziów, którzy, pod prezydencją Ozyrysa, badają jego ziemskie życie. Dopiero gdy serce nieboszczyka, zważone na wadze sprawiedliwości okaże się równym bogini prawdy, gdy bóg Dutes zapisujący na tabliczkach czyny zmarłego uważa je za dobre, dopiero wtedy Horus bierze duszę za rękę i prowadzi ją przed tron Ozyrysa. + +Otóż, ażeby zmarły mógł usprawiedliwić się przed sądem, należy jego mumię owinąć w papirus, na którym jest wypisana — spowiedź powszechna. Podczas spowijania w ten dokument kapłani mówią dobitnie i wyraźnie, aby zmarły niczego nie zapomniał: + +„Władcy prawdy, przynoszę wam samą prawdę. + +Nie zrobiłem złego w sposób zdradziecki żadnemu człowiekowi. — Nie uczyniłem nieszczęśliwym nikogo z moich bliźnich. — Nie dopuściłem się sprośności ani zelżywego słowa w domu prawdy. — Nie miałem zażyłości ze złem. — Nie czyniłem złego. — Jako zwierzchnik, nie nakazywałem moim podwładnym pracować ponad siły. — Nikt z mojej winy nie stał się lękliwym, ubogim, cierpiącym ani nieszczęśliwym. — Nie czyniłem nic takiego, czym by pogardzali bogowie. — Nie dręczyłem niewolnika. — Nie morzyłem go głodem. — Nie wyciskałem mu łez. — Nie zabiłem. — Nie kazałem zabijać zdradziecko. — Nie kłamałem. — Nie rabowałem majątku świątyń. — Nie zmniejszałem dochodów poświęconych bogom. — Nie zabierałem chleba ani opasek mumiom. — Nie popełniłem grzechu z kapłanem mego okręgu. — Nie zabierałem mu ani zmniejszałem majętności. — Nie używałem fałszywej wagi. — Nie oderwałem niemowlęcia od piersi jego karmicielki. — Nie dopuszczałem się bestialstwa. — Nie chwytałem w sieci ptaków poświęconych bogom. — Nie szkodziłem przyborowi wody. — Nie odwracałem biegu kanałów. — Nie gasiłem ognia w porze niewłaściwej. — Nie okradałem bogów z ofiar, które wybrali. — Jestem czysty… Jestem czysty… Jestem czysty.” + +Gdy nieboszczyk już umiał, dzięki Księdze Zmarłych, radzić sobie w krainie wiekuistej, a przede wszystkim — gdy wiedział, jak usprawiedliwić się przed sądem czterdziestu dwu bogów, wówczas kapłani zaopatrywali go jeszcze w przedmowę do tej księgi i — ustnie tłumaczyli mu jej niezmierną doniosłość. + +W tym celu balsamiści otaczający świeżą mumię faraona odsuwali się, a przychodził arcykapłan tej dzielnicy i szeptał zmarłemu do ucha: + +„Wiedz o tym, że posiadając tą księgę, będziesz należał do żyjących i pozyskasz wielkie znaczenie między bogami. Wiedz o tym, że dzięki jej nikt nie ośmieli się sprzeciwiać tobie. Sami bogowie zbliżą się do ciebie i uściskają cię, albowiem — będziesz należał do ich grona. + +Wiedz o tym, że ta księga da ci poznać: co było na początku. Żaden człowiek jej nie głosił, żadne oko nie widziało, żadne ucho nie słyszało jej. Księga ta jest samą prawdą, ale nikt i nigdy jej nie znał. Niechże ona będzie widzianą tylko przez ciebie i tego, który cię w nią zaopatrzył. Nie rób do niej komentarzy, jakie mogłaby ci nasunąć twoja pamięć albo wyobraźnia. Pisze się ona całkowicie w sali, gdzie balsamują zmarłych. Jest to wielka tajemnica, której nie zna żaden pospolity człowiek, żaden w świecie. + +Książka ta będzie twym pokarmem w niższej krainie duchów, dostarczy twej duszy środków pobytu na ziemi, da jej życie wieczne i sprawi, że nikt nie będzie miał władzy nad tobą.” + +Zwłoki królewskie ubrano w kosztowne szaty, w złotą maskę na twarz, w pierścienie i bransolety na rękach, które złożono na krzyż. Pod głowę dano mu z kości słoniowej podpórkę, na jakiej zwykli byli sypiać Egipcjanie. Wreszcie zamknięto ciało w trzech trumnach: papierowej, okrytej napisami, cedrowej złoconej i — marmurowej. Kształt dwu pierwszych odpowiadał dokładnie formie ciała zmarłego; nawet rzeźbiona twarz była podobna, tylko uśmiechnięta. + +Po trzech miesiącach pobytu w dzielnicy zmarłych mumia faraona była gotowa do uroczystego pogrzebu. Więc — odniesiono ją na powrót do królewskiego pałacu. + + + +Rozdział V + +Przez siedemdziesiąt dni, w ciągu których czcigodne zwłoki mokły w wodzie nasyconej sodą, Egipt obchodził żałobę. + +Świątynie były zamknięte, nie odprawiano procesji. Wszelka muzyka umilkła, nie urządzano uczt, tancerki zamieniły się na płaczki i zamiast tańcować, rwały sobie włosy, co również przynosiło im dochód. + +Nie pijano wina, nie jadano mięsa. Najwięksi dostojnicy chodzili w grubych szatach, boso. Nikt nie golił się (z wyjątkiem kapłanów), najgorliwsi zaś nawet nie myli się, lecz namazywali błotem twarze, a włosy obsypywali popiołem. + +Od Morza Śródziemnego do pierwszej katarakty na Nilu, od Libijskiej Pustyni do półwyspu Synaj, panowała cisza i smutek. Zgasło słońce Egiptu, odszedł na Zachód i opuścił sługi swoje pan, który dawał radość i życie. + +W wyższych towarzystwach najmodniejszymi były rozmowy o powszechnym żalu, który udzielał się nawet naturze. + +— Czy nie zauważyłeś — mówił dostojnik do dostojnika — że dni są krótsze i ciemniejsze? + +— Nie śmiałem zwierzyć się z tego przed tobą — odparł drugi — ale tak jest w rzeczy samej. Spostrzegłem nawet, że mniej gwiazd świeci podczas nocy i że pełnia trwała krócej, a nów dłużej niż zwykle. + +— Pasterze mówią, że bydło na pastwisku nie chce jeść, tylko ryczy… + +— A ja słyszałem od myśliwych, że zapłakane lwy nie rzucają się już na sarny, bo nie jedzą mięsa. + +— Okropny czas!… Przyjdź do mnie dziś wieczorem, a wypijemy po szklance żałobnego płynu, który wymyślił mój piwniczy. + +— Wiem, pewnie masz czarne piwo sydońskie?… + +— Niech bogowie bronią, ażebyśmy w tym czasie używali trunków rozweselających! Płyn, który wynalazł mój piwniczy, nie jest piwem… Porównałbym go raczej do wina nasyconego piżmem i wonnymi ziołami. + +— Bardzo stosowny napój, gdy pan nasz przebywa w dzielnicy zmarłych, nad którą ciągle unosi się woń piżma i ziół balsamicznych. + +Tak przez siedemdziesiąt dni martwili się dygnitarze. + +Pierwsze drgnienie radości przebiegło Egipt wówczas, gdy z dzielnicy zmarłych dano znać, że ciało władcy wydobyto z kąpieli sodowej i że balsamiści i kapłani już spełniają nad nim obrządki. + +W tym dniu po raz pierwszy ostrzyżono włosy, usunięto błoto z twarzy, a kto miał ochotę, umył się. I w rzeczy samej, już nie było powodu do martwienia się: Horus bowiem znalazł zwłoki Ozyrysa, władca Egiptu, dzięki sztuce balsamistów, odzyskiwał życie, a dzięki modłom kapłanów i Księdze Zmarłych stawał się równy bogom. + +Od tej chwili nieboszczyk faraon Mer-amen-Ramzes urzędownie nazywał się Ozyrysem; nieurzędownie bowiem nazywano go tak natychmiast po śmierci. + +Wrodzona wesołość ludu egipskiego zaczęła brać górę nad żałobą, szczególniej wśród wojska, rzemieślników i chłopów. Radość ta przybierała niekiedy nieprzystojne formy pomiędzy ludem prostym. + +Nie wiadomo bowiem, skąd zaczęły krążyć pogłoski, że nowy faraon, którego cały lud już kochał instynktownie, że młody pan chce zająć się poprawieniem doli chłopów, robotników, a nawet niewolników. + +Z tego powodu zdarzało się (rzecz niesłychana!), że mularze, stolarze i garncarze, zamiast pić spokojnie i rozmawiać o swoim fachu lub interesach rodzinnych, ośmielali się w szynkowniach nie tylko narzekać na podatki, ale nawet sarkać na władzę kapłanów. Chłopi zaś, zamiast czas wolny od roboty poświęcać modlitwom i pamięci przodków, mówili między sobą: jak by to było dobrze, gdyby każdy z nich posiadał kilka zagonów gruntu na własność i mógł odpoczywać co siódmy dzień! + +O wojsku, a szczególniej o cudzoziemskich pułkach, nie ma co wspominać. Ludzie ci wyobrażali sobie, że są najznakomitszą klasą w Egipcie, a jeżeli nie są, to wnet będą, po jakiejś tam szczęśliwej wojnie, która ma wybuchnąć. + +Za to nomarchowie, szlachta siedząca w wiejskich majątkach, a nade wszystko arcykapłani różnych świątyń, uroczyście obchodzili żałobę po zmarłym panu, bez względu, że można było już cieszyć się, gdy faraon został Ozyrysem. + +Ściśle rzeczy biorąc, nowy władca dotychczas nikomu nie zrobił krzywdy, więc przyczyną smutku dostojników były tylko pogłoski, te same, które radowały lud prosty. Nomarchowie i szlachta cierpli na myśl, że ich chłop może próżnować przez pięćdziesiąt dni w roku, a co gorsza — posiadać na własność ziemię, choćby tylko w rozmiarach wystarczających na zbudowanie grobu. Kapłani bledli i zaciskali zęby, patrząc na gospodarstwo Ramzesa XIII i sposób, w jaki ich traktował. + +Rzeczywiście w pałacu królewskim zaszły ogromne zmiany. + +Faraon mieszkanie swoje przeniósł do jednego z gmachów skrzydłowych, w którym prawie wszystkie pokoje zajęli jenerałowie. W suterynach pomieścił żołnierzy greckich, na piętrze gwardię, w pokojach znajdujących się wzdłuż muru — Etiopów. Wartę dokoła pałacyku trzymali Azjaci, a przy komnatach jego świątobliwości kwaterował ten szwadron, którego żołnierze towarzyszyli panu w czasie pościgu za Tehenną przez pustynię. + +Co gorsze — jego świątobliwość, pomimo tak niedawnego buntu Libijczyków, przywrócił im swoją łaskę, żadnego nie skazał na karę, owszem — obdarzał ich zaufaniem. + +Prawda, że korpus kapłański, który był w głównym pałacu, został w nim i odprawiał obrządki religijne pod przewodnictwem dostojnego Sema. Ale ponieważ kapłani nie towarzyszyli faraonowi przy śniadaniu, obiedzie i kolacji, więc ich żywność stała się bardzo niewykwintną. + +Na próżno święci mężowie przypominali, że muszą karmić przedstawicieli dziewiętnastu dynastii i mnóstwo bogów. Skarbnik zmiarkowawszy intencje faraona odpowiadał kapłanom, że dla bogów i przodków wystarczą kwiaty i wonności, a że sami prorocy, jak nakazuje moralność, powinni jadać jęczmienne placki i popijać wodą lub piwem. Dla poparcia swoich grubiańskich teorii skarbnik powoływał się na przykład arcykapłana Sema, który żył jak pokutnik, a co gorsze, mówił im, że jego świątobliwość, wraz z jenerałami, prowadzi żołnierską kuchnię. + +Wobec tego kapłani pałacowi w milczeniu poczęli zastanawiać się: czy nie lepiej zrobią, gdy opuszczą skąpy dom królewski, a przeniosą się do własnych schronień obok świątyń, gdzie będą mieli lżejsze obowiązki i głód nie będzie im skręcał wnętrzności? + +I może uczyniliby tak natychmiast, gdyby najdostojniejsi Herhor i Mefres nie rozkazali im wytrwać na miejscu. + +Ale i położenie Herhora przy nowym panu nie mogło nazywać się pomyślnym. Do niedawna wszechwładny minister, który prawie nie opuszczał pokojów królewskich, siedział dziś samotny w swoim pałacyku i nieraz nie widywał nowego faraona przez całe dekady. Był on jeszcze ministrem wojny, ale już prawie nie wydawał rozkazów. Wszystkie bowiem interesa wojskowe faraon załatwiał sam. Sam czytał raporty jenerałów, sam rozstrzygał wątpliwe kwestie, a jego adiutanci brali z ministerium wojny potrzebne dokumenta. + +Jego dostojność Herhor, jeżeli kiedy był wezwany przez władcę, to chyba po to, ażeby usłyszeć wymówkę. + +Niemniej wszyscy dostojnicy przyznawali, że nowy faraon bardzo pracuje. + +Ramzes XIII wstawał przed wschodem słońca, kąpał się i spalał kadzidło przed posągiem Ozyrysa. Natychmiast potem słuchał raportów: najwyższego sędziego, najwyższego pisarza stodół i obór w całym kraju, najwyższego skarbnika, wreszcie — naczelnika swoich pałaców. Ten ostatni cierpiał najwięcej: nie było bowiem dnia, ażeby pan nie mówił mu, że utrzymanie dworu za dużo kosztuje i że jest w nim za wiele osób. + +Istotnie, mieszkało w pałacu królewskim kilkaset kobiet zmarłego faraona z odpowiednią ilością dzieci i służby. Ciągle upominany naczelnik dworu z dnia na dzień wypędzał po kilkanaście osób, a innym ograniczał wydatki. Skutkiem czego po upływie miesiąca wszystkie damy dworu z krzykiem i płaczem pobiegły do mieszkania królowej Nikotris, błagając o ratunek. + +Jakoż czcigodna pani natychmiast udała się do władcy i upadłszy na twarz prosiła go, aby ulitował się nad kobietami swego ojca i nie pozwolił umierać z niedostatku. + +Faraon wysłuchał jej ze zmarszczonym czołem i rozkazał naczelnikowi dworu już nie posuwać dalej oszczędności. Zarazem jednak powiedział najczcigodniejszej pani, że po pogrzebie ojca kobiety będą usunięte z pałacu i rozesłane po folwarkach. + +— Nasz dwór — mówił — kosztuje około trzydziestu tysięcy talentów rocznie, czyli o połowę więcej aniżeli całe wojsko. Takiej sumy nie mogę wydawać bez zrujnowania siebie i państwa. + +— Czyń, jak chcesz — odparła królowa. — Egipt jest twój. Lękam się jednak, że rozpędzeni ludzie dworscy staną się twymi wrogami. + +Na to pan milcząc wziął matkę za rękę, poprowadził ją do okna i wskazał las włóczni musztrującej się na dziedzińcu piechoty. + +Ten czyn faraona wywołał nieoczekiwany skutek. Oczy królowej, przed chwilą zalane łzami, błysnęły dumą. Nagle pochyliła się i pocałowała syna w rękę, mówiąc wzruszonym głosem: + +— Zaprawdę, jesteś synem Izydy i Ozyrysa i dobrze uczyniłam, odstępując cię bogini… Nareszcie Egipt ma władcę!… + +Od tej pory czcigodna pani nigdy w żadnej sprawie nie wstawiała się do syna. A gdy ją proszono o protekcję, odpowiadała: + +— Jestem sługą jego świątobliwości i radzę wam spełniać rozkazy pana bez oporu. Wszystko bowiem, co on robi, pochodzi z natchnienia bogów; a któż oprze się bogom?… + +Po śniadaniu faraon zajmował się sprawami ministerium wojny i skarbowością, a około trzeciej po południu, otoczony wielką świtą, wyjeżdżał do wojsk obozujących pod Memfisem i przypatrywał się musztrze. + +Rzeczywiście największe zmiany zaszły w sprawach wojskowych państwa. + +W ciągu niespełna dwu miesięcy jego świątobliwość uformował pięć nowych pułków, a raczej — wskrzesił te, które zwinięto za poprzedniego panowania. Usunął oficerów oddających się pijaństwu i kosterstwu tudzież takich, którzy udręczali żołnierzy. + +Do biur ministerium wojny, gdzie pracowali sami kapłani, wprowadził swoich najzdolniejszych adiutantów, którzy bardzo prędko opanowali ważne dokumenta dotyczące armii. Kazał zrobić spis wszystkich mężczyzn w państwie, którzy należeli do stanu wojskowego, lecz od kilkunastu lat nie spełniali żadnych obowiązków, tylko gospodarowali. Otworzył dwie nowe szkoły oficerskie dla dzieci od dwunastu lat i odnowił już zaniedbany zwyczaj, by młodzież wojskowa dopiero po odbyciu trzygodzinnego marszu w liniach i kolumnach, otrzymywała śniadanie. + +Wreszcie żadnemu oddziałowi wojska nie wolno było mieszkać po wsiach, ale w koszarach lub w obozie. Każdy pułk miał wyznaczony plac na ćwiczenia, na którym po całych dniach rzucano kamienie z procy lub strzelano z łuku do tarcz, odległych o sto do dwustu kroków. + +Wyszło też polecenie do rodzin stanu wojskowego, aby mężczyźni ich wprawiali się w rzucaniu pocisków, pod kierunkiem oficerów i dziesiętników armii regularnej. Rozkaz wykonano natychmiast, skutkiem czego Egipt, już we dwa miesiące po śmierci Ramzesa XII, wyglądał jak obóz. + +Albowiem nawet wiejskie i miejskie dzieci, które dotychczas bawiły się w pisarzy i kapłanów, teraz, naśladując starszych, zaczęły bawić się w wojsko. Więc na każdym placu i w każdym ogrodzie od rana do wieczora świstały kamienie i pociski z łuków, a sądy zawalone były skargami o uszkodzenia cielesne. + +I stało się, że Egipt był jakby odmieniony i że, pomimo żałoby, panował w nim wielki ruch, a wszystko za sprawą nowego władcy. + +Sam zaś faraon rósł w dumę widząc, jak całe państwo stosuje się do jego królewskiej woli. + +Przyszła jednak chwila, że i on się zasępił. + +W tym samym dniu, kiedy balsamiści wydobyli ciało Ramzesa XII z sodowej kąpieli, wielki skarbnik składając zwykły raport rzekł do faraona: + +— Nie wiem, co począć… Mamy bowiem w skarbie dwa tysiące talentów, a na pogrzeb zmarłego pana trzeba co najmniej tysiąc… + +— Jak to dwa tysiące?… — zdziwił się władca. — Kiedym obejmował rządy, mówiłeś, że mamy dwadzieścia tysięcy… + +— Wydaliśmy osiemnaście… + +— We dwa miesiące?… + +— Mieliśmy ogromne rozchody… + +— Prawda — odparł faraon — ależ co dzień wpływają podatki… + +— Podatki — rzekł skarbnik — nie wiem dlaczego, znowu zmniejszyły się i nie napływają w takiej ilości, jak rachowałem. Ale i one rozeszły się… Racz, wasza świątobliwość, pamiętać, że mamy pięć nowych pułków. Więc około ośmiu tysięcy ludzi porzuciło swoje zajęcia i żyją na koszt państwa… + +Faraon zamyślił się. + +— Musimy — odpowiedział — zaciągnąć nową pożyczkę. Porozumiej się z Herhorem i Mefresem, aby nam dały świątynie. + +— Mówiłem o tym… Świątynie nic nam nie dadzą. + +— Obrazili się prorocy!… — uśmiechnął się faraon. — W takim razie musimy wezwać pogan… Przyślij do mnie Dagona. + +Nad wieczorem przyszedł bankier fenicki. Upadł na ziemię przed panem i ofiarował mu złoty puchar wysadzany klejnotami. + +— Teraz już mogę umrzeć!… — zawołał Dagon — kiedy mój najłaskawszy władca zasiadł na tronie… + +— Zanim jednak umrzesz — rzekł do klęczącego faraon — Wystaraj mi się o kilka tysięcy talentów. + +Fenicjanin struchlał, czy może tylko udawał wielkie zakłopotanie. + +— Niech wasza świątobliwość każe mi lepiej szukać pereł w Nilu — odparł — gdyż zginę od razu i pan mój nie posądzi mnie o złe chęci… Ale taką sumę znaleźć dzisiaj!… + +Ramzes XIII zdziwił się. + +— Jak to?… — spytał — więc Fenicjanie nie mają dla mnie pieniędzy?… + +— Krew i życie nasze i dzieci naszych oddamy waszej świątobliwości — rzekł Dagon. — Ale pieniądze… Skąd my weźmiemy pieniędzy?… + +Dawniej świątynie udzielały nam pożyczek na piętnaście lub dwadzieścia procentów rocznie. Lecz od czasu gdy wasza świątobliwość, jeszcze jako następca tronu, był w świątyni Hator, tam, pod Pi-Bast, kapłani zupełnie odmówili nam kredytu. + +Oni, gdyby mogli, dziś wygnaliby nas z Egiptu, a jeszcze chętniej wytępiliby… Ach, co my cierpimy z ich łaski!… Chłopi robią, jak chcą i kiedy chcą… na podatek oddają, co im z nosa spadnie… Gdy którego uderzyć, buntują się, a gdy nieszczęśliwy Fenicjanin pójdzie o pomoc do sądu, albo przegrywa sprawę, albo musi się strasznie opłacać… + +Godziny nasze na tej ziemi są policzone!… — mówił z płaczem Dagon. + +Faraon sposępniał. + +— Zajmę ja się tymi sprawami — odparł — i sądy będą wymierzały wam sprawiedliwość. Tymczasem jednak potrzebuję około pięciu tysięcy talentów… + +— Skąd weźmiemy panie?… — jęczał Dagon. — Wskaż nam, wasza świątobliwość, kupców, a sprzedamy im wszystkie nasze ruchomości i nieruchomości, byle spełnić twoje rozkazy… + +Lecz gdzie są ci kupcy?… Chyba kapłani, którzy otaksują nasze majątki za bezcen i — jeszcze nie zapłacą gotowizną. + +— Poślijcie do Tyru, Sydonu… — wtrącił pan. — Przecież każde z tych miast mogłoby pożyczyć nie pięć, ale sto tysięcy talentów… + +— Tyr i Sydon!… — powtórzył Dagon. — Dziś cała Fenicja gromadzi złoto i klejnoty, ażeby opłacić się Asyryjczykom… Kręcą się już po naszym kraju wysłańcy króla Assara i mówią, że byleśmy składali co roku hojny okup, to król i satrapowie nie tylko nie będą nas ciemiężyli, ale jeszcze nastręczą nam większe zarobki niż te, jakie mamy dziś z łaski waszej świątobliwości i Egiptu… + +Władca pobladł i zacisnął zęby. Fenicjanin spostrzegł się i dodał prędko: + +— Wreszcie, co ja mam zabierać waszej świątobliwości czas moim głupim gadaniem?… Jest tu, w Memfisie, książę Hiram… On może lepiej objaśni wszystko memu panu, bo to mędrzec i członek najwyższej rady naszych miast… + +Ramzes ożywił się. + +— A dawajże mi tu prędzej Hirama — odparł. — Bo ty, Dagonie, rozmawiasz ze mną nie jak bankier, ale jak pogrzebowa płaczka. + +Fenicjanin jeszcze raz uderzył czołem w posadzkę i spytał: + +— Czy dostojny Hiram nie mógłby zaraz tu przyjść?… Prawda, że już późno… Ale on tak boi się kapłanów, że wolałby o nocnej porze złożyć hołd waszej świątobliwości… + +Faraon przygryzł usta, ale zgodził się na ten projekt. Wysłał nawet z bankierem Tutmozisa, aby ten przyprowadził Hirama do pałacu tajemnymi wejściami. + + + +Rozdział VI + +Około dziesiątej wieczór stanął przed panem Hiram odziany w ciemną szatę memfijskiego przekupnia. + +— Czegóż się tak skradasz, wasza dostojność?… — zapytał go niemile dotknięty faraon. — Czyliż mój pałac jest więzieniem albo domem trędowatych?… + +— Ach, władco nasz! — westchnął stary Fenicjanin. — Od chwili gdy zostałeś panem Egiptu, zbrodniarzami są ci, którzy ośmielają się widywać ciebie i nie zdawać sprawy z tego, o czym raczysz mówić… + +— Przed kimże to musicie powtarzać moje słowa?… — spytał pan. + +Hiram podniósł oczy i ręce do góry. + +— Wasza świątobliwość znasz swoich wrogów!… — odparł. + +— Mniejsza o nich — rzekł faraon. — Wasza dostojność wiesz, po co cię wezwałem? Chcę pożyczyć kilka tysięcy talentów… + +Hiram syknął i tak zachwiał się na nogach, że pan pozwolił mu usiąść w swojej obecności, co było najwyższym zaszczytem. + +Rozsiadłszy się wygodnie i odpocząwszy, Hiram rzekł: + +— Po co wasza świątobliwość ma pożyczać, kiedy może mieć duże skarby… + +— Wiem, gdy zdobędę Niniwę — przerwał faraon. — To dalekie czasy, a pieniądze potrzebne mi są dziś… + +— Ja nie mówię o wojnie — odparł Hiram. — Ja mówię o takiej sprawie, która natychmiast przyniesie skarbowi duże sumy i — stały roczny dochód… + +— Jakim sposobem? + +— Niech wasza świątobliwość pozwoli nam i pomoże wykopać kanał, który by połączył Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym… + +Faraon zerwał się z fotelu. + +— Żartujesz, stary człowieku?… — zawołał. — Któż taką pracę wykona i kto chciałby narazić Egipt?… Przecie morze zalałoby nas… + +— Jakie morze?… Bo chyba ani Czerwone, ani Śródziemne — spokojnie odparł Hiram. — Ja wiem, że egipscy kapłani-inżynierowie badali ten interes i wyrachowali, że to jest bardzo dobry interes, najlepszy w świecie… Tylko oni sami wolą go zrobić, a raczej nie chcą, ażeby zrobił to faraon. + +— Gdzie masz dowody? — spytał Ramzes. + +— Ja nie mam dowodów, ale ja przyślę waszej świątobliwości takiego kapłana, który całą sprawę objaśni planami i rachunkiem… + +— Kto jest ten kapłan?… + +Hiram zamyślił się i rzekł po chwili: + +— Czy mam obietnicę waszej świątobliwości, że o nim nikt nie będzie wiedział oprócz nas?… On wam, panie mój, większe odda usługi aniżeli ja sam… On zna dużo tajemnic i… dużo niegodziwości kapłańskich… + +— Przyrzekam — odparł faraon. + +— Ten kapłan to jest Samentu… On służy w świątyni Seta pod Memfisem… On jest wielkim mędrcem, tylko potrzebuje pieniędzy i jest bardzo ambitny. A ponieważ arcykapłani poniżają go, więc on mi powiedział, że gdy wasza świątobliwość zechce, to on… to on obali stan kapłański… Bo on wie dużo sekretów… O, dużo!… + +Ramzes głęboko zamyślił się. Zrozumiał, że ten kapłan jest wielkim zdrajcą, ale i oceniał, jak ważne może mu oddać usługi. + +— Owszem — rzekł faraon — pomyślę o tym Samentu. A teraz na chwilę przypuśćmy, że można zbudować taki kanał: cóż ja będę miał z niego? + +Hiram podniósł lewą rękę i na jej palcach zaczął rachować. + +— Przede wszystkim — mówił — Fenicja odda waszej świątobliwości pięć tysięcy talentów zaległych danin… + +Po drugie — Fenicja zapłaci waszej świątobliwości pięć tysięcy talentów za prawo wykonywania robót… + +Po trzecie — gdy zaczną się roboty, będziemy płacili tysiąc talentów rocznego podatku i jeszcze tyle talentów, ile Egipt dostarczy nam dziesiątek robotników. + +Po czwarte — za każdego inżyniera egipskiego damy waszej świątobliwości talent na rok. + +Po piąte — gdy skończą się roboty, wasza świątobliwość odda nam kanał w dzierżawę na sto lat, a my będziemy płacili za to po tysiąc talentów rocznie. + +Czy to są małe zyski?… — spytał Hiram. + +— A teraz, a dziś — rzekł faraon — dalibyście mi owe pięć tysięcy haraczu?… + +— Jeżeli dziś będzie zawarta umowa, damy dziesięć tysięcy i jeszcze dołożymy ze trzy tysiące jako podatek za trzy lata z góry… + +Ramzes XIII zamyślił się. Nieraz już Fenicjanie proponowali władcom Egiptu budowę tego kanału, lecz zawsze trafiali na nieugięty opór kapłanów. Egipscy mędrcy tłumaczyli faraonom, że kanał ten narazi państwo na zalew wód od strony Morza Śródziemnego i Czerwonego. + +Ale znowu Hiram twierdził, że wypadek podobny nie nastąpi, o czym wiedzą kapłani!… + +— Obiecujecie — odezwał się faraon po długiej chwili — obiecujecie płacić po tysiąc talentów rocznie przez sto lat. Mówicie, że ów kanał, wygrzebany w piaskach, jest najlepszym w świecie interesem. Ja tego nie rozumiem i przyznam się, Hiramie, podejrzewam… + +Fenicjaninowi zapłonęły oczy. + +— Panie — odparł — powiem ci wszystko, ale zaklinam cię na twoją koronę… na cień twego ojca… ażebyś przed nikim nie odsłonił tej tajemnicy… Jest to największa tajemnica kapłanów chaldejskich i egipskich, a nawet Fenicji… Od niej zależy przyszłość świata!… + +— No, no… Hiramie!… — odparł faraon z uśmiechem. + +— Tobie, królu — ciągnął Fenicjanin — dali bogowie mądrość, energię i szlachetność, więc tyś nasz… Ty jeden z władców ziemskich możesz być wtajemniczony, bo ty jeden potrafisz wykonywać wielkie rzeczy… Toteż zdobędziesz taką potęgę, jakiej jeszcze nie dosięgnął żaden człowiek… + +Faraon odczuł w sercu słodycz dumy, ale opanował się. + +— Ty mnie nie chwal — rzekł — za to, czego jeszcze nie zrobiłem, ale mi powiedz: jakie korzyści spłyną na Fenicję i na moje państwo z wykopania kanału? + +Hiram poprawił się na fotelu i zaczął mówić zniżonym głosem: + +— Wiedz o tym, panie nasz, że na wschód, południe i północ od Asyrii i Babilonu nie ma ani pustyni, ani bagien zamieszkałych przez dziwne potwory, ale są olbrzymie… olbrzymie kraje i państwa… Kraje to tak wielkie, że piechota waszej świątobliwości, słynna z marszów, musiałaby prawie dwa lata iść wciąż ku wschodowi, zanim dosięgłaby ich granic… + +Ramzes podniósł brwi w górę jak człowiek, który pozwala komuś kłamać, ale wie o kłamstwie. + +Hiram lekko wzruszył ramionami i prawił: + +— Na wschód i na południe od Babilonu, nad wielkim morzem, mieszka ze sto milionów ludzi, którzy mają potężnych królów, kapłanów mędrszych niż egipscy, stare księgi, biegłych rzemieślników… Ludy te umieją wyrabiać nie tylko tkaniny, sprzęty i naczynia, równie piękne jak Egipcjanie, ale od niepamiętnych czasów mają podziemne i nadziemne świątynie — większe, wspanialsze i bogatsze aniżeli Egipt… + +— Mów dalej… mów!… — wtrącił pan. Ale z twarzy jego nie można było poznać: czy jest zaciekawiony opisem, czy oburzony kłamstwem. + +— W krajach tych są perły, drogie kamienie, złoto, miedź… Są najosobliwsze zboża, kwiaty i owoce… Są wreszcie lasy, po których całe miesiące można błądzić między drzewami grubszymi od waszych kolumn w świątyniach, wyższymi od palm… Ludność zaś tych okolic jest prosta i łagodna… I gdybyś, wasza świątobliwość, posłał tam na okrętach dwa swoje pułki, mógłbyś zdobyć obszar ziemi większy od całego Egiptu, bogatszy niż skarbiec w Labiryncie… + +Jutro, jeżeli wasza świątobliwość pozwoli, przyślę wam próbki tamtejszych tkanin, drzewa i brązów… Przyślę też dwa ziarnka tamtejszych cudownych balsamów, które gdy połknie człowiek, otwierają się przed nim bramy wieczności i może doznać szczęścia, które jest udziałem samych tylko bogów… + +— Bardzo proszę o próbkę tkanin i wyrobów — wtrącił faraon. — Co zaś do balsamów… mniejsza o nie!… Dosyć nacieszymy się wiecznością i bogami po śmierci… + +— Zaś daleko, bardzo daleko, na wschód od Asyrii — mówił Hiram — leżą jeszcze większe kraje, mające ze dwieście milionów ludności… + +— Jak wam łatwo o miliony!… — uśmiechnął się pan. Hiram położył rękę na sercu. + +— Przysięgam — rzekł — na duchy przodków moich i na moją cześć, że mówię prawdę!… + +Faraon poruszył się: zastanowiła go tak wielka przysięga. + +— Mów… mów dalej… — rzekł. + +— Otóż kraje te — ciągnął Fenicjanin — są bardzo dziwne. Zamieszkują je ludy o skośnych oczach i żółtej cerze. Ludy te mają pana, który nazywa się Synem Nieba i rządzi nimi za pośrednictwem mędrców, którzy jednak nie są kapłanami i nie mają takiej władzy jak w Egipcie… + +A przy tym ludy te są podobne do Egipcjan… Czczą zmarłych przodków i bardzo dbają o ich zwłoki. Używają pisma, które przypomina wasze, kapłańskie… Lecz — noszą długie szaty z tkanin wcale u was nie znanych, mają sandały podobne do małych ławeczek, a głowy zakrywają spiczastymi pudełkami… Także dachy ich domów są spiczaste i zadarte na brzegach… + +Te nadzwyczajne ludy mają zboże plenniejsze niż egipska pszenica i robią z niego napitek mocniejszy niż wino. Mają też roślinę, której liście dają tęgość członkom, wesołość umysłowi, a nawet pozwalają obchodzić się bez snu. Mają papier, który umieją ozdabiać różnokolorowymi obrazami, i mają glinę, która po wypaleniu prześwieca jak szkło, a dźwięczy jak metal… + +Jutro, gdy wasza świątobliwość pozwoli, przyślę próbki wyrobów tego ludu… + +— Dziwy opowiadasz, Hiramie… — rzekł faraon. — Nie widzę jednak związku między tymi osobliwościami a kanałem, który chcecie kopać… + +— Odpowiem krótko — odparł Fenicjanin. — Gdy będzie kanał, cała fenicka i egipska flota przepłynie na Morze Czerwone, z niego dalej i — w ciągu paru miesięcy dosięgnie tych bogatych krajów, do których lądem prawie niepodobna się dostać. + +A czy wasza świątobliwość — mówił z błyszczącymi oczyma — nie widzi skarbów, jakie tam znajdziemy?… Złota, kamieni, zbóż, drzewa?… Przysięgam ci, panie — ciągnął z uniesieniem — że wówczas o złoto będzie ci łatwiej aniżeli dzisiaj o miedź, drzewo będzie tańsze od słomy, a niewolnik od krowy… + +Pozwól tylko, panie, wykopać kanał i wynajmij nam z pięćdziesiąt tysięcy twoich żołnierzy… + +Ramzes także się zapalił. + +— Pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy — powtórzył. — A ileż dacie mi za to?… + +— Mówiłem już waszej świątobliwości… Tysiąc talentów rocznie za prawo robót i pięć tysięcy za robotników, których sami będziemy karmili i wynagradzali… + +— I zamęczycie mi ich robotą?… + +— Niech bogowie bronią!… — zawołał Hiram. — To przecie żaden interes, gdy giną robotnicy… Żołnierze waszej świątobliwości nie będą więcej pracować przy kanale aniżeli dziś przy fortyfikacjach albo gościńcach… A jaka sława dla was, panie!… jakie dochody dla skarbu!… jaki pożytek dla Egiptu!… Najuboższy chłop może mieć drewnianą chałupę, kilkoro bydła, sprzęty i bodajże niewolnika… Żaden faraon nie podniósł państwa tak wysoko i nie dokonał tak niezmiernego dzieła… + +Bo czymże martwe i nieużyteczne piramidy będą wobec kanału, który ułatwi przewóz skarbów całego świata?… + +— No — dodał faraon — i pięćdziesiąt tysięcy wojska na wschodniej granicy… + +— Naturalnie!… — zawołał Hiram. — Wobec tej siły, której utrzymanie nie będzie nic kosztowało waszą świątobliwość, Asyria nie ośmieli się wyciągać ręki ku Fenicji… + +Plan był tak olśniewający i tyle obiecywał zysków, że Ramzes XIII uczuł się odurzonym. Lecz panował nad sobą. + +— Hiramie — rzekł — piękne robisz obietnice… Tak piękne, że lękam się, czy za nimi nie ukrywasz jakichś mniej pomyślnych następstw. Dlatego muszę i sam głęboko zastanowić się, i — naradzić z kapłanami. + +— Oni nigdy dobrowolnie nie zgodzą się!… — zawołał Fenicjanin. — Choć… (niech bogowie wybaczą mi bluźnierstwo) jestem pewny, że gdyby dziś najwyższa władza w państwie przeszła w ręce kapłanów, za parę miesięcy oni wezwaliby nas do tej budowy… + +Ramzes spojrzał na niego z chłodną pogardą. + +— Starcze — rzekł — mnie zostaw troskę o posłuszeństwo kapłanów, a sam złóż dowody, że to, co mówiłeś, jest prawdą. Byłbym bardzo lichym królem, gdybym nie potrafił usunąć przeszkód wyrastających pomiędzy moją wolą a interesami państwa. + +— Zaprawdę, jesteś wielkim władcą, panie nasz — szepnął Hiram, schylając się do ziemi. + +Było już późno w nocy. Fenicjanin pożegnał faraona i wraz z Tutmozisem opuścił pałac. Na drugi zaś dzień przysłał przez Dagona skrzynkę z próbkami bogactw nieznanych krajów. + +Pan znalazł w niej posążki bogów, tkaniny i pierścienie indyjskie, małe kawałki opium, a w drugiej przegrodzie — garstkę ryżu, listki herbaty, parę porcelanowych czarek ozdobionych malowidłami i — kilkanaście rysunków wykonanych farbami i tuszem na papierze. + +Obejrzał to z największą uwagą i przyznał, że podobne okazy były mu nieznane. Ani ryż, ani papier, ani wizerunki ludzi, którzy mieli spiczaste kapelusze i skośne oczy. + +Już nie wątpił o istnieniu jakiegoś nowego kraju, w którym wszystko było inne niż w Egipcie: góry, drzewa, domy, mosty, okręty… + +„I taki kraj istnieje zapewne od wieków — myślał — nasi kapłani wiedzą o nim, znają jego bogactwa, lecz nic nie wspominają o nich… Oczywiście, są to zdrajcy, którzy chcą ograniczyć władzę i zubożyć faraonów, aby następnie zepchnąć ich z wysokości tronu… + +Ale… o przodkowie i następcy moi — mówił w duchu — was wzywam na świadectwo, że tym nikczemnościom kres położę. Podźwignę mądrość, ale wytępię obłudę i dam Egiptowi czasy wytchnienia…” + +Myśląc tak, pan podniósł oczy i spostrzegł Dagona oczekującego na rozkazy. + +— Skrzynia twoja jest bardzo ciekawa — rzekł do bankiera — ale… Ja nie tego chciałem od was. + +Fenicjanin zbliżył się na palcach i uklęknąwszy przed faraonem szepnął: + +— Gdy wasza świątobliwość raczy podpisać umowę z dostojnym Hiramem, Tyr i Sydon u stóp waszych złożą wszystkie swoje skarby… + +Ramzes zmarszczył brwi. Nie podobało mu się zuchwalstwo Fenicjan, którzy ośmielali się stawiać mu warunki. Odparł więc chłodno: + +— Zastanowię się i dam Hiramowi odpowiedź. Możesz odejść, Dagonie. + +Po wyjściu Fenicjanina Ramzes znowu zamyślił się. W jego duszy zaczęła budzić się reakcja. + +„Ci handlarze — mówił w sercu — uważają mnie za jednego ze swoich… ba!… śmią ukazywać mi z daleka wór złota, ażeby wymusić traktat!… Nie wiem, czy który z faraonów dopuścił ich kiedy do podobnej poufałości?… + +Muszę to zmienić. Ludzie, którzy upadają na twarze przed wysłannikami Assara, nie mogą mówić do mnie: podpisz, a dostaniesz… Głupie szczury fenickie, które zakradłszy się do królewskiego pałacu, uważają go za swój chlewik!…” + +Im dłużej myślał, im dokładniej przypominał sobie zachowanie Hirama i Dagona, tym silniejszy gniew go ogarniał. + +„Jak oni śmią… Jak oni śmią stawiać mi warunki?…” + +— Hej!… Tutmozis… — zawołał. + +Wnet stanął przed nim ulubieniec. + +— Co rozkażesz, panie mój? + +— Poślij którego z młodszych oficerów do Dagona, ażeby zawiadomił go, że przestaje być moim bankierem. Za głupi on jest na tak wysokie stanowisko… + +— A komu wasza świątobliwość przeznaczysz ten zaszczyt? + +— W tej chwili nie wiem… Trzeba będzie znaleźć kogo między egipskimi albo greckimi kupcami… W ostateczności — odwołamy się do kapłanów. + +Wiadomość ta obiegła wszystkie pałace królewskie i przed upływem godziny doleciała do Memfisu. Po całym mieście opowiadano, że Fenicjanie wpadli w niełaskę u faraona, a ku wieczorowi lud już zaczął rozbijać sklepy znienawidzonym cudzoziemcom. + +Kapłani odetchnęli. Herhor złożył nawet wizytę świętemu Mefresowi i rzekł mu: + +— Serce moje czuło, że pan nasz odwróci się od tych pogan pijących krew ludu. Myślę, że należy okazać mu wdzięczność z naszej strony… + +— I może otworzyć drzwi do naszych skarbców?… — spytał szorstko święty Mefres. — Nie śpiesz się, wasza dostojność… Odgadłem już tego młodzika i — biada nam — jeżeli raz pozwolimy mu wziąć górę nad sobą… + +— A gdyby zerwał z Fenicjanami?… + +— To sam na tym zyska, bo im nie spłaci długów — rzekł Mefres. + +— Moim zdaniem — odezwał się po namyśle Herhor — jest to chwila, w której możemy odzyskać łaskę młodego faraona. W gniewie zapalczywy, umie on jednak być wdzięcznym… Doświadczyłem tego… + +— Co wyraz, to błąd!… — przerwał zacięty Mefres. — Bo naprzód książę ten nie jest jeszcze faraonem, gdyż nie koronował się w świątyni… Po wtóre — nigdy nie będzie prawdziwym faraonem, gdyż pogardza arcykapłańskimi święceniami… + +A nareszcie — nie my potrzebujemy jego łaski, ale on łaski bogów, których na każdym kroku znieważa!… + +Zadyszany z gniewu Mefres odpoczął i mówił dalej: + +— Był miesiąc w świątyni Hator, słuchał najwyższej mądrości i wnet potem wdał się z Fenicjanami. Ba!… odwiedzał bożnicę Astarty i stamtąd wziął kapłankę, co uchybia zasadom wszystkich religii… + +Potem drwił publicznie z mojej pobożności… spiskował z takimi jak sam lekkoduchami i za pomocą Fenicjan wykradał państwowe tajemnice… A gdy wszedł na tron, źle mówię: ledwo wszedł na pierwsze stopnie tronu, już zohydza kapłanów, wichrzy chłopstwo i żołdactwo i odnawia śluby ze swoimi przyjaciółmi Fenicjanami… + +Czy, dostojny Herhorze, zapomniałbyś o tym wszystkim?… A jeżeli pamiętasz, czy nie rozumiesz niebezpieczeństw, jakie grożą nam od tego młokosa?… Wszak on ma pod ręką wiosło nawy państwowej, która posuwa się między wirami i skałą. Kto mi zaręczy, że ten szaleniec, który wczoraj — wezwał do siebie Fenicjan, a dziś — pokłócił się z nimi, nie spełni jutro czegoś, co narazi państwo na zgubę?… + +— A więc… co… — spytał Herhor, bystro patrząc mu w oczy. + +— To, że nie mamy powodu okazywać mu wdzięczności, a naprawdę — słabości. A ponieważ chce gwałtem pieniędzy, nie damy pieniędzy!… + +— A… a potem co?… — pytał Herhor. + +— Potem będzie sobie rządził państwem i powiększał armię bez pieniędzy — odparł rozdrażniony Mefres. + +— A… a jeżeli jego wygłodzona armia zechce zrabować świątynie?… — wciąż pytał Herhor. + +— Cha!… cha!… cha!… — wybuchnął śmiechem Mefres. + +Nagle spoważniał i kłaniając się, rzekł ironicznym tonem: + +— To już należy do waszej dostojności… Człowiek, który przez tyle lat, jak wy, rządził państwem, winien był przygotować się na podobne niebezpieczeństwo. + +— Przypuśćmy — mówił powoli Herhor — przypuśćmy, że ja znalazłbym środki przeciw niebezpieczeństwom, które by groziły państwu. Ale czy wasza dostojność, który jesteś najstarszym arcykapłanem, potrafiłbyś zapobiec zniewadze stanu kapłańskiego i świątyń?… + +Przez chwilę obaj patrzyli sobie w oczy. + +— Pytasz: czybym potrafił? — rzekł Mefres. — Czy potrafię?… Ja nawet nie będę trafiał. Bogowie złożyli w moich rękach piorun, który zniszczy każdego świętokradcę. + +— Psyt!… — szepnął Herhor. — Niechże się tak stanie… + +— Za zgodą czy bez zgody najwyższej rady kapłanów — dodał Mefres. — Kiedy czółno wywraca się, nie czas na rozprawianie z wioślarzami. + +Rozeszli się obaj w posępnym nastroju. Zaś tego samego dnia wieczorem wezwał ich faraon. + +Przyszli o naznaczonej porze, każdy oddzielnie. Złożyli głęboki ukłon panu i — każdy stanął w innym kącie, nie patrząc na drugiego. + +„Czyby się poróżnili ze sobą?… — pomyślał Ramzes. — Nic to nie szkodzi…” + +W chwilę później wszedł święty Sem i prorok Pentuer. Wtedy Ramzes usiadł na wzniesieniu, wskazał czterem kapłanom niskie taborety naprzeciw siebie i rzekł: + +— Święci ojcowie! Nie wzywałem was do tej pory na radę, ponieważ wszystkie moje rozkazy odnosiły się wyłącznie do spraw wojskowych… + +— Miałeś prawo, wasza świątobliwość — wtrącił Herhor. + +— Zrobiłem też, com mógł, w czasie tak niedługim, ażeby wzmocnić obronne siły państwa. Utworzyłem dwie nowe szkoły oficerskie i wskrzesiłem pięć zwiniętych pułków… + +— Miałeś prawo, panie — odezwał się Mefres. + +— O innych wojskowych ulepszeniach nie mówię, gdyż was, ludzi świętych, rzeczy te nie obchodzą… + +— Masz słuszność, panie — rzekli razem Mefres i Herhor. + +— Ale jest inna sprawa — mówił faraon, zadowolony potakiwaniem dwu dostojników, od których spodziewał się opozycji. — Zbliża się dzień pogrzebu boskiego ojca mego, lecz skarb nie posiada dostatecznych funduszów… + +Mefres podniósł się z taboretu. + +— Ozyrys-Mer-amen-Ramzes — rzekł — był sprawiedliwym panem, który ludowi swemu zapewnił wieloletni spokój, a bogom chwałę. Pozwól więc, wasza świątobliwość, aby pogrzeb tego pobożnego faraona odbył się na koszt świątyń. + +Ramzes XIII zdziwił się i wzruszył hołdem oddanym jego ojcu. Przez chwilę milczał, jakby nie mogąc znaleźć odpowiedzi, wreszcie odparł: + +— Bardzo jestem wam wdzięczny za cześć okazaną równemu bogom ojcu memu. Zezwalam na taki pogrzeb i jeszcze raz — bardzo wam dziękuję… + +Przerwał, wsparł głowę na ręku i rozmyślał, jakby ze sobą samym staczając walkę. Nagle podniósł głowę: twarz jego była ożywiona, oczy błyszczały. + +— Jestem wzruszony — rzekł — dowodem waszej życzliwości, święci ojcowie. Jeżeli tak drogą jest wam pamięć mego ojca, więc chyba nie możecie być niechętni dla mnie… + +— Czy wasza świątobliwość wątpi o tym?… — wtrącił arcykapłan Sem. + +— Mówisz prawdę — ciągnął faraon — niesłusznie was posądzałem o uprzedzenie do mnie… Ale chcę to naprawić, więc będę z wami szczerym… + +— Niech bogowie błogosławią waszą świątobliwość!… — rzekł Herhor. + +— Będę szczerym. Boski ojciec mój, skutkiem wieku, choroby, a może i zajęć kapłańskich, nie mógł tyle sił i czasu poświęcać sprawom państwa, ile ja mogę. Ja jestem młody, zdrów, wolny, więc chcę i będę rządził sam. Jak wódz musi prowadzić swoją armię na własną odpowiedzialność i według własnego planu, tak ja będę kierował państwem. Oto jest moja wyraźna wola i od tego nie odstąpię. + +Ale rozumiem, że choćbym był najdoświadczeńszy, nie obejdę się bez wiernych sług i mądrych doradców. I dlatego będę niekiedy zapytywał was o opinię w rozmaitych sprawach… + +— Po toż jesteśmy najwyższą radą przy tronie waszej świątobliwości — wtrącił Herhor. + +— Owszem — mówił wciąż ożywiony faraon — będę korzystał z waszych usług, nawet od tej chwili, zaraz… + +— Rozkazuj, panie — rzekł Herhor. + +— Chcę poprawić byt ludu egipskiego. Ale ponieważ w podobnych sprawach zbyt szybkie działanie może tylko przynieść szkody, więc na początek ofiaruję im rzecz drobną: po sześciu dniach pracy — siódmy dzień odpoczynku… + +— Tak było przez ciąg panowania osiemnastu dynastii… Prawo to jest stare jak sam Egipt — odezwał się Pentuer. + +— Odpoczynek co siódmy dzień da pięćdziesiąt dni rocznie na każdego robotnika, czyli jego panu ujmie pięćdziesiąt drachm. A na milionie robotników państwo straci z dziesięć tysięcy talentów rocznie… — rzekł Mefres. — Myśmy to już rachowali w świątyniach!… — dodał. + +— Tak jest — żywo odparł Pentuer — straty będą, ale tylko w pierwszym roku. Bo gdy lud wzmocni swoje siły wypoczynkami, w następnych latach odrobi wszystko z przewyżką… + +— Prawdę mówisz — odpowiedział Mefres — w każdym jednak razie trzeba mieć dziesięć tysięcy talentów na ów pierwszy rok. Ja zaś myślę, że i dwadzieścia tysięcy talentów nie zawadziłoby… + +— Masz słuszność, dostojny Mefresie — zabrał głos faraon. — Przy zmianach, jakie chcę zaprowadzić w moim państwie, dwadzieścia, a nawet trzydzieści tysięcy talentów nie będzie sumą zbyt wielką. + +Dlatego — dodał szybko — od was, święci mężowie, będę potrzebował pomocy… + +— Każdy zamiar waszej świątobliwości gotowi jesteśmy popierać modłami i procesjami — rzekł Mefres. + +— Owszem, módlcie się i zachęcajcie do tego naród. Ale prócz tego dajcie państwu trzydzieści tysięcy talentów — odpowiedział faraon. + +Arcykapłani milczeli. Pan chwilę czekał, w końcu zwrócił się do Herhora: + +— Milczysz, wasza dostojność? + +— Sam powiedziałeś, władco nasz, że skarb nie ma funduszu nawet na pogrzeb Ozyrysa-Mer-amen-Ramzesa. Nie mogę więc nawet odgadnąć: skąd wzięlibyśmy trzydzieści tysięcy talentów?… + +— A skarbiec Labiryntu?… + +— To są skarby bogów, które można by naruszyć tylko w chwili największej potrzeby państwa — odparł Mefres. + +Ramzes XIII zakipiał gniewem. + +— Jeżeli nie chłopi — zawołał, uderzając pięścią w poręcz — więc ja potrzebuję tej sumy!… + +— Wasza świątobliwość — odparł Mefres — może w ciągu roku zyskać więcej niż trzydzieści tysięcy talentów, a Egipt dwa razy tyle… + +— Jakim sposobem?… + +— Bardzo prostym — mówił Mefres. — Każ, władco, wypędzić z państwa Fenicjan… + +Zdawało się, że pan rzuci się na zuchwałego arcykapłana: zbladł, drżały mu usta i oczy wyszły z orbit. Lecz w jednej chwili pohamował się i rzekł na podziw spokojnym tonem: + +— No, dosyć… Jeżeli tylko takich rad potraficie mi udzielać, obejdę się bez nich… Przecież Fenicjanie mają nasze podpisy, że im wiernie spłacimy zaciągnięte długi!… Czy nie przyszło ci to na myśl, Mefresie?… + +— Daruj, wasza świątobliwość, ale w tej chwili zajmowały mnie inne myśli. Twoi przodkowie, panie, nie na papirusach, ale na brązie i kamieniach rzeźbili, że dary, złożone przez nich bogom i świątyniom, należą i wiecznie będą należały do bogów i do świątyń. + +— I do was — rzekł szyderczo faraon. + +— O tyle do nas — odparł zuchwały arcykapłan — o ile państwo należy do ciebie, władco. Pilnujemy tych skarbów i pomnażamy je, ale trwonić ich — nie mamy prawa… + +Dyszący gniewem pan opuścił zebranie i poszedł do swego gabinetu. Jego położenie przedstawiło mu się okrutnie jasno. + +O nienawiści kapłanów do siebie już nie wątpił. To byli ci sami oszołomieni pychą dostojnicy, którzy w roku zeszłym nie dali mu korpusu Menfi i dopiero zrobili go namiestnikiem, gdy zdawało im się, że spełnił akt pokory, usuwając się z pałacu. Ci sami, którzy kontrolowali każdy jego ruch, składali o nim raporty, ale jemu, następcy tronu, nie powiedzieli nawet o traktacie z Asyrią. Ci sami, co oszukiwali go w świątyni Hator, a nad Sodowymi Jeziorami wymordowali jeńców, którym on przyobiecał łaskę. + +Faraon przypomniał sobie ukłony Herhora, spojrzenia Mefresa i ton głosu obydwu. Spod pozorów uprzejmości co chwilę wynurzała się ich duma i lekceważenie jego. On potrzebuje pieniędzy, a oni obiecują mu modlitwy, ba!… ośmielają się mówić, że nie jest wyłącznym władcą Egiptu. + +Młody pan mimo woli uśmiechnął się: przyszły mu bowiem na myśl wynajęte pastuchy, którzy właścicielowi trzody mówią, że on nie ma prawa robić z nią tego, co chce!… + +Lecz obok strony śmiesznej była tu strona groźna. W skarbie znajdowało się może tysiąc talentów, które według dotychczasowej normy wydatków mogły starczyć na siedem do dziesięciu dni. A co potem?… Jak zachowają się urzędnicy, służba, a przede wszystkim — wojsko nie tylko nie pobierające żołdu, ale wprost głodne?… + +Arcykapłani znali to położenie faraona, a jeżeli nie śpieszą mu z pomocą, więc chcą go zgubić… I to zgubić w ciągu kilku dni, nawet przed pogrzebem ojca. + +Ramzes przypomniał sobie pewien wypadek z dzieciństwa. + +Był w szkole kapłańskiej, kiedy na święto bogini Mut, między innymi zabawami, sprowadzono najsławniejszego w Egipcie błazna. + +Artysta ten udawał nieszczęśliwego bohatera. Gdy rozkazywał — nie słuchano go, na jego gniewy odpowiadano śmiechem; a gdy dla ukarania szyderców schwycił za topór, topór złamał mu się w rękach. + +W końcu wypuszczono na niego lwa, a — gdy bezbronny bohater zaczął uciekać, okazało się, że nie goni go lew, ale świnia w lwiej skórze. + +Uczniowie i nauczyciele śmieli się do łez z tych przygód; ale mały książę siedział posępny: jemu żal było człowieka, który rwał się do rzeczy wielkich, lecz padał okryty szyderstwem. + +Scena ta i uczucia, jakich doznał podówczas, dziś odżyły w pamięci faraona. + +„Takim chcą mnie zrobić!…” — rzekł do siebie. + +Ogarnęła go rozpacz, bo uczuł, że jednocześnie z wydaniem ostatniego talentu skończy się jego władza, a razem z nią i życie. + +Tu jednak nastąpił nagły zwrot. Pan stanął na środku komnaty i rozmyślał. + +„Co mnie może spotkać?… Tylko śmierć… Odejdę do moich sławnych przodków, do Ramzesa Wielkiego… A im przecież nie mogę powiedzieć, żem zginął, nie broniąc się… Po nieszczęściach życia ziemskiego spotkałaby mnie hańba wiekuista…” + +Jak to, on, zwycięzca znad Sodowych Jezior, miałby ustąpić przed garścią obłudników, z którymi jeden azjatycki pułk nie miałby wielkiego zajęcia?… Więc dlatego, że Mefres i Herhor chcą rządzić Egiptem i faraonem, jego wojska mają cierpieć głód, a milion chłopów nie otrzymać łaski odpoczynku?… + +Alboż nie jego przodkowie powznosili te świątynie?… Alboż nie oni wypełnili je łupami?… A kto wygrywał bitwy: kapłani czy żołnierze?… Więc kto ma prawo do skarbów: kapłani czy faraon i jego armia? + +Młody pan wzruszył ramionami i wezwał do siebie Tutmozisa. Mimo późnej nocy królewski ulubieniec zjawił się natychmiast. + +— Czy wiesz? — rzekł faraon — kapłani odmówili mi pożyczki, pomimo że skarb jest pusty. + +Tutmozis wyprostował się. + +— Każesz, wasza świątobliwość, zaprowadzić ich do więzienia?… — odparł. + +— Zrobiłbyś to?… + +— Nie ma w Egipcie oficera, który zawahałby się spełnić rozkaz naszego pana i wodza. + +— W takim razie… — mówił powoli faraon — w takim razie… nie trzeba więzić nikogo. Za wiele mam potęgi dla siebie, a pogardy dla nich. Padliny, którą człowiek spotkał na gościńcu, nie zamyka w okutej skrzyni, tylko ją obchodzi… + +— Ale hienę sadza się do klatki — szepnął Tutmozis. + +— Jeszcze za wcześnie — odparł Ramzes. — Muszę być łaskawym dla tych ludzi przynajmniej do pogrzebu ojca mego. Gdyż inaczej gotowi jego czcigodnej mumii zrobić jakie łotrostwo i zakłócić spokój duszy… A teraz, pójdź jutro do Hirama i powiedz, ażeby przysłał mi tego kapłana, o którym mówiliśmy. + +— Tak się stanie. Muszę jednak wspomnieć waszej świątobliwości, że dzisiaj lud napadał domy memfijskich Fenicjan… + +— Oho?… To było niepotrzebne. + +— Zdaje mi się też — ciągnął Tutmozis — że od czasu kiedy wasza świątobliwość kazałeś Pentuerowi zbadać położenie chłopów i robotników, kapłani podburzają nomarchów i szlachtę… Mówią, panie, że chcesz zrujnować szlachtę dla chłopów… + +— I szlachta wierzy temu?… + +— Są tacy, którzy wierzą. Ale są i tacy, którzy wręcz odpowiadają, że to jest intryga kapłańska przeciw waszej świątobliwości. + +— A gdybym naprawdę chciał poprawić dolę chłopów?… — spytał faraon. + +— Uczynisz, panie, to, co ci się podoba — odparł Tutmozis. + +— O, taką odpowiedź rozumiem! — zawołał wesoło Ramzes XIII. — Bądź spokojny i powiedz szlachcie, że nie tylko nic nie stracą, spełniając moje rozkazy, ale jeszcze byt ich i znaczenie poprawi się. Bogactwa Egiptu muszą nareszcie być wydarte z rąk niegodnych, a oddane wiernym sługom. + +Faraon pożegnał ulubieńca i zadowolony udał się na spoczynek. Jego chwilowa desperacja wydawała mu się teraz rzeczą godną śmiechu. + +Nazajutrz, około południa, zameldowano jego świątobliwości, że przyszła deputacja fenickich kupców. + +— Czy może chcą skarżyć się za napad na ich domy?… — spytał faraon. + +— Nie — odparł adiutant — chcą złożyć hołd. + +Istotnie kilkunastu Fenicjan, pod przewodnictwem Rabsuna, przyszli z darami. Gdy pan ukazał im się, upadli na ziemię, po czym Rabsun oświadczył, że starym obyczajem ośmielają się złożyć nikczemną ofiarę u stóp władcy, który im daje życie, a ich majątkom bezpieczeństwo. + +Po czym składali na stołach złote misy, łańcuchy i puchary napełnione klejnotami. Zaś Rabsun położył na stopniach tronu tacę z papirusem, gdzie Fenicjanie zobowiązali się dać dla wojska wszelkich rzeczy potrzebnych za dwa tysiące talentów. + +Był to dar zacny: wszystko bowiem, co ofiarowali Fenicjanie, przedstawiało sumę trzech tysięcy talentów. + +Pan odpowiedział wiernym kupcom bardzo łaskawie, obiecując im swoją opiekę. Pożegnali go uszczęśliwieni. + +Ramzes XIII odetchnął: bankructwo skarbu, a więc i konieczność użycia gwałtownych środków przeciw kapłanom odsunęła się na dalsze dziesięć dni. + +Wieczorem, znowu pod opieką Tutmozisa, stanął w gabinecie jego świątobliwości dostojny Hiram. Tym razem nie skarżył się na zmęczenie, ale upadł na twarz i jękliwym głosem przeklinał głupiego Dagona. + +— Dowiedziałem się — mówił — że ten parch śmiał przypominać waszej świątobliwości naszą umowę o kanał do Morza Czerwonego… Niech on zmarnieje!… niech jego trąd stoczy!… niech jego dzieci zostaną świnopasami, a wnuki Żydami… + +Ty zaś, władco, tylko rozkazuj, a ile ma bogactw Fenicja, wszystkie złoży u stóp twoich bez żadnego kwitu i traktatu… Czy to my Asyryjczycy albo… kapłani — dodał szeptem — ażeby nie wystarczało nam jedno słowo tak potężnego mocarza?… + +— A gdybym ja, Hiramie, naprawdę zażądał wielkiej sumy? — spytał faraon. + +— Jakiej?… + +— Na przykład… trzydziestu tysięcy talentów… + +— Czy natychmiast? + +— Nie, w ciągu roku. + +— Będzie ją miał wasza świątobliwość — odpowiedział bez namysłu Hiram. + +Pan zdumiał się tej hojności. + +— No, ale muszę wam dać zastaw… + +— To tylko dla formy — odparł Fenicjanin — da nam wasza świątobliwość na zastaw kopalnie, ażeby nie obudzić podejrzeń kapłanów… Gdyby nie to, Fenicja cała odda się wam bez zastawów i kwitów… + +— A kanał?… Czy mam zaraz traktat podpisać? — spytał faraon. + +— Wcale nie. Wasza świątobliwość zawrze z nami traktat, kiedy sam zechce… + +Ramzesowi zdawało się, że jest podniesiony w górę. W tej chwili dopiero poznał słodycz królewskiej władzy, i to — dzięki Fenicjanom! + +— Hiramie! — rzekł, już nie panując nad sobą. — Dziś daję wam, Fenicjanom, pozwolenie na budowę kanału, który połączy Morze Śródziemne z Czerwonym… + +Starzec upadł do nóg faraona. + +— Jesteś największym królem, jakiego widziano na ziemi! — zawołał. + +— Do czasu nie wolno ci mówić o tym nikomu, bo wrogowie mojej sławy czuwają. Abyś jednak miał pewność, daję ci ten oto mój pierścień królewski… + +Zdjął z palca pierścień ozdobiony czarodziejskim kamieniem, na którym było wyryte imię Horusa, i włożył go na palec Fenicjaninowi. + +— Majątek całej Fenicji jest na twoje rozkazy! — powtarzał głęboko wzruszony Hiram. — Dokonasz, panie, dzieła, które będzie ogłaszało imię twoje, dopóki nie zagaśnie słońce… + +Faraon uścisnął jego siwą głowę i kazał mu usiąść. + +— A więc jesteśmy sprzymierzeńcami — rzekł po chwili pan — i mam nadzieję, że wyniknie stąd pomyślność dla Egiptu i dla Fenicji… + +— Dla całego świata! — wtrącił Hiram. + +— Powiedz mi jednak, książę, skąd masz taką ufność we mnie?… + +— Znam szlachetny charakter waszej świątobliwości. Gdybyś, władco, nie był faraonem, po kilku latach zostałbyś najznakomitszym kupcem fenickim i naczelnikiem naszej rady… + +— Przypuśćmy — odparł Ramzes. — Ależ ja, aby dotrzymać wam obietnic, muszę pierwej zgnieść kapłanów. Jest to walka, a skutek walki niepewny… + +Hiram uśmiechnął się. + +— Panie — rzekł — gdybyśmy byli tak nikczemni, żebyśmy cię opuścili dzisiaj, kiedy twój skarb jest pusty, a nieprzyjaciele hardzi, przegrałbyś walkę. Bo człowiek pozbawiony środków łatwo traci odwagę, a od ubogiego króla odwraca się i jego armia, i poddani, i dygnitarze… + +Ale jeżeli ty, panie, masz nasze złoto i naszych agentów, a swoje wojsko i jenerałów, to z kapłanami tyle będziesz miał kłopotu, ile słoń ze skorpionem. Ledwie postawisz nogę na nich, i już będą rozmiażdżeni… + +Wreszcie — to nie moja rzecz. W ogrodzie czeka arcykapłan Samentu, któremu wasza świątobliwość kazałeś przyjść. Ja się usuwam; teraz jego pora… Ale od dostarczania pieniędzy to ja się nie usuwam i do wysokości trzydziestu tysięcy talentów niech wasza świątobliwość rozkazuje… + +Hiram znowu upadł na twarz i wyszedł obiecując, że natychmiast przyśle Samentu. + +W pół godziny zjawił się arcykapłan. Nie golił on rudej brody i kudłatych włosów, jak przystało na czciciela Seta; twarz miał surową, ale oczy pełne mądrości. Ukłonił się bez zbytniej pokory i spokojnie wytrzymał sięgające do głębi duszy spojrzenie faraona. + +— Siądź — rzekł pan. + +Arcykapłan usiadł na posadzce. + +— Podobasz mi się — mówił Ramzes. — Masz postawę i fizjognomię Hyksosa, a oni są najwaleczniejszymi żołnierzami mojej armii. + +Potem nagle zapytał: + +— Ty powiedziałeś Hiramowi o traktacie naszych kapłanów z Asyryjczykami?… + +— Ja — odparł Samentu, nie spuszczając oka. + +— Byłeś uczestnikiem tej niegodziwości? + +— Nie. Podsłuchałem tą umowę… W świątyniach, jak w pałacach waszej świątobliwości, mury są podziurawione kanałami, za pośrednictwem których nawet ze szczytu pylonów można słyszeć: co mówi się w podziemiach… + +— A z podziemiów można przemawiać do osób mieszkających w górnych komnatach?… — wtrącił faraon. + +— I udawać rady bogów — dodał poważnie kapłan. + +Faraon uśmiechnął się. Więc przypuszczenie, że to nie duch ojca przemawiał do niego i do matki, tylko kapłani — było prawdziwe! + +— Dlaczego powierzyłeś Fenicjanom wielką tajemnicę państwa? — zapytał Ramzes. + +— Bo chciałem zapobiec haniebnemu traktatowi, który szkodził zarówno nam, jak i Fenicji. + +— Mogłeś ostrzec kogo z dostojnych Egipcjan… + +— Kogo?… — zapytał kapłan. — Czy takich, którzy wobec Herhora byli bezsilni, czy takich, którzy by mnie oskarżyli przed nim i narazili na śmierć w męczarniach?… Powiedziałem Hiramowi, bo on stykał się z naszymi dostojnikami, których ja nie widuję nigdy. + +— A dlaczego Herhor i Mefres zawarli podobną umowę? — badał faraon. + +— Są to, moim zdaniem, ludzie słabej głowy, których nastraszył Beroes, wielki kapłan chaldejski. Powiedział im, że nad Egiptem przez dziesięć lat będą srożyły się złe losy i że gdybyśmy w ciągu tego czasu rozpoczęli wojnę z Asyrią, zostalibyśmy pobici. + +— I oni uwierzyli temu? + +— Podobno Beroes pokazywał im cuda… Nawet wzniósł się nad ziemię… Niewątpliwie jest to rzecz dziwna; ale ja nigdy nie zrozumiem: dlaczego mielibyśmy za to stracić Fenicję, że Beroes umie latać nad ziemią? + +— Więc i ty nie wierzysz w cuda?… + +— Jak w jakie — odparł Samentu. — Zdaje się, że Beroes naprawdę wykonywa rzeczy niezwykłe, ale — nasi kapłani tylko oszukują, zarówno lud, jak i władców. + +— Nienawidzisz kapłańskiego stanu? + +Samentu rozłożył ręce. + +— Oni mnie także nie cierpią, a co gorsze, poniewierają mną niby z tej racji, że służę Setowi. Tymczasem co mi to za bogowie, którym za pomocą sznurków trzeba poruszać głowę i ręce?… Albo co mi to za kapłani, którzy udając pobożnych i powściągliwych mają po dziesięć kobiet, wydatkują po kilkanaście talentów rocznie, kradną ofiary składane na ołtarzach i są mało co mędrsi od uczniów wyższej szkoły? + +— Ale ty bierzesz datki od Fenicjan? + +— Od kogóż mam brać? Jedni Fenicjanie naprawdę czczą Seta i boją się, aby nie zatapiał im okrętów. U nas zaś szanują go tylko biedacy. Gdybym poprzestawał na ich ofiarach, umarłbym z głodu — ja i moje dzieci. + +Faraon pomyślał, że jednak ten kapłan nie jest złym człowiekiem, choć zdradza tajemnice świątyń. A przy tym wydaje się być mądry i mówi prawdę. + +— Słyszałeś co — spytał znowu pan — o kanale, który ma połączyć Morze Śródziemne z Czerwonym? + +— Znam tą sprawę. Już od kilkuset lat nasi inżynierowie obrobili ten projekt. + +— A dlaczego nie wykonano go dotychczas? + +— Gdyż kapłani boją się, aby nie napłynęły do Egiptu ludy obce, które mogłyby podkopać naszą religię, a wraz z nią ich dochody. + +— A czy prawda jest, co mówił Hiram o ludach mieszkających na dalekim wschodzie? + +— Najzupełniejsza. Od dawna wiemy o nich i nie ma dziesiątka lat, ażebyśmy z tamtych krajów nie otrzymali jakiegoś klejnotu, rysunku czy wyrobu. + +Faraon znowu zamyślił się i nagle spytał: + +— Będziesz mi wiernie służył, gdy zrobię cię moim doradcą?… + +— Służyć będę waszej świątobliwości na życie i śmierć. Ale… gdybym został doradcą tronu, oburzyliby się kapłani, którzy mnie nienawidzą. + +— Nie sądzisz, że można ich obalić?… + +— I bardzo łatwo! — odparł Samentu. + +— Jakiż byłby twój plan, gdybym musiał pozbyć się ich? + +— Należałoby opanować skarbiec Labiryntu — wykładał kapłan. + +— Trafiłbyś do niego? + +— Mam już wiele wskazówek, resztę — znajdę, bo wiem, gdzie szukać. + +— Cóż dalej? — pytał faraon. + +— Należałoby wytoczyć Herhorowi i Mefresowi proces o zdradę państwa za tajemne stosunki z Asyrią… + +— A dowody?… + +— Znajdziemy je przy pomocy Fenicjan — odparł kapłan. + +— Czy nie wynikłyby stąd jakie niebezpieczeństwa dla Egiptu? + +— Żadnych. Czterysta lat temu faraon Amenhotep IV obalił władzę kapłanów ustanowiwszy wiarę w jednego tylko bożka Re Harmachis. Rozumie się, że przy tej sposobności zabrał skarby ze świątyń innych bogów… Otóż wówczas ani lud, ani wojsko, ani szlachta nie ujęli się za kapłanami… Cóż dopiero dziś, gdy dawna wiara bardzo osłabła!… + +— Kto to pomagał Amenhotepowi? — zapytał faraon. + +— Prosty kapłan Ey. + +— Ale który po śmierci Amenhotepa IV został dziedzicem jego tronu — rzekł Ramzes, bystro patrząc w oczy kapłanowi. + +Lecz Samentu odpowiedział spokojnie: + +— Wypadek ten dowodzi, że Amenhotep był niedołężnym władcą, który więcej dbał o cześć Re aniżeli o państwo. + +— Zaprawdę, jesteś prawdziwym mędrcem!… — rzekł Ramzes. + +— Do usług waszej świątobliwości. + +— Mianuję cię moim doradcą — mówił faraon. — No, ale w takim razie nie możesz odwiedzać mnie po kryjomu, tylko zamieszkasz u mnie… + +— Wybacz, panie, ale dopóki członkowie najwyższej rady nie osiądą w więzieniu za umawianie się z nieprzyjaciółmi państwa, moja obecność w pałacu przyniesie więcej szkody aniżeli dobrego… + +Będę więc służył i radził waszej świątobliwości, ale — potajemnie… + +— I znajdziesz drogę do skarbca w Labiryncie? + +— Mam nadzieję, że nim wrócisz, panie, z Tebów, uda mi się ta sprawa. + +A gdy przeniesiemy skarb do waszego pałacu, gdy sąd potępi Herhora i Mefresa, których wasza świątobliwość może potem ułaskawić, wówczas za waszym pozwoleniem wystąpię jawnie… I przestanę być kapłanem Seta, który tylko ludzi odstrasza ode mnie… + +— I myślisz, że wszystko dobrze pójdzie?… + +— Życie stawiam!… — zawołał kapłan. — Lud kocha waszą świątobliwość, więc łatwo go podburzyć przeciw zdradzieckim dostojnikom… Wojsko jest wam posłuszne jak żadnemu z faraonów od czasu Ramzesa Wielkiego… Więc któż się oprze?… A w dodatku wasza świątobliwość ma za sobą Fenicjan i pieniądze, największą siłę na świecie!… + +Gdy Samentu żegnał faraona, pan zezwolił mu ucałować swoje nogi i darował ciężki złoty łańcuch tudzież bransoletę, ozdobioną szafirami. + +Nie każdy dostojnik zdobywał podobne łaski w ciągu całych lat służby. + +Odwiedziny i obietnice Samentu nową otuchą napełniły serce faraona. + +Gdybyż udało się pozyskać skarb Labiryntu!… Za drobną jego część można by uwolnić szlachtę od fenickich długów, poprawić dolę chłopów i wykupić zastawione majątki dworskie. + +A jakimi budowlami wzbogaciłoby się państwo… + +Tak, fundusze Labiryntu mogły usunąć wszystkie kłopoty faraona. Bo i cóż z tego, że Fenicjanie ofiarowują mu wielką pożyczkę? Pożyczkę trzeba kiedyś spłacić wraz z procentami i prędzej czy później oddać w zastaw resztę królewskich majątków. Było to więc tylko odsunięciem ruiny, ale nie zapobieżeniem jej. + + + +Rozdział VII + +W połowie miesiąca Famenut (styczeń) zaczęła się wiosna. Cały Egipt zielenił się wschodzącą pszenicą, na czarnych zaś płatach ziemi snuły się gromady chłopów siejących łubin, bób, fasolę i jęczmień. W powietrzu unosił się zapach pomarańczowego kwiatu. Woda bardzo opadła i co dzień odsłaniała nowe kawałki gruntów. + +Przygotowania do pogrzebu Ozyrys-Mer-amen-Ramzesa były ukończone. + +Czcigodna mumia króla była już zamknięta w białym pudle, którego górna część doskonale odtwarzała rysy nieboszczyka. Faraon zdawał się patrzeć emaliowymi oczyma, a boska twarz wyrażała smutek łagodny, nie za światem, który opuścił, lecz nad ludźmi jeszcze skazanymi na utrapienie doczesnego żywota. + +Na głowie wizerunek faraona miał czepiec egipski w białe i szafirowe pasy, na szyi sznury klejnotów, na piersiach obraz człowieka klęczącego z rozkrzyżowanymi rękoma, na nogach wizerunki bożków, świętych ptaków i oczu nie osadzonych w żadnej twarzy, lecz jakby wyglądających z przestrzeni. + +Tak opakowane zwłoki króla spoczywały na kosztownym łożu, w małej cedrowej kaplicy, której ściany były pokryte napisami opiewającymi żywot i czyny zmarłego. Nad zwłokami unosił się cudowny jastrząb z ludzką głową, a przy łożu, dniem i nocą, czuwał kapłan przebrany za Anubisa, bożka pogrzebu, z głową szakala. + +Prócz tego przygotowano ciężki, bazaltowy sarkofag, który stanowił zewnętrzną trumnę mumii. Sarkofag miał także formy i rysy zmarłego faraona, był pokryty napisami i wizerunkami modlących się ludzi, świętych ptaków tudzież skarabeuszów. + +Siedemnastego Famenut mumię wraz z jej kaplicą i sarkofagiem przeniesiono z dzielnicy zmarłych do królewskiego pałacu i ustawiono w największej sali. + +Salę tą wnet zapełnili kapłani śpiewający hymny żałobne, dworzanie i słudzy zmarłego króla, a nade wszystko jego kobiety, które jęczały tak głośno, że ich krzyki słychać było aż na drugiej stronie Nilu. + +— O panie!… o panie nasz!… — wołały — dlaczego nas opuszczasz?… Ty taki piękny, taki dobry?… Który tak chętnie rozmawiałeś z nami, teraz milczysz, i dlaczego?… Przecie lubiłeś nasze towarzystwo, a dziś tak daleko jesteś od nas?… + +A przez ten czas kapłani śpiewali: + +*Chór I*. „Ja jestem Tum, który jedynym jest… + +*Chór II*. Jestem Re w pierwszym jego blasku… + +*Chór I*. Jestem bogiem, który sam siebie stwarza… + +*Chór II*. Który sam sobie daje imię, a nikt go nie wstrzyma między bogami… + +*Chór I*. Znam imię wielkiego boga, który tam jest… + +*Chór II*. Gdyż ja jestem wielki ptak Benu, który próbuje to, co jest.” + +Po dwu dniach jęków i nabożeństw zajechał przed pałac wielki wóz w formie łodzi. Jej końce były ozdobione baranimi głowami i wachlarzami z piór strusich, a nad kosztownym baldachimem unosił się orzeł i wąż ureus, symbol władzy faraona. + +Na ten wóz włożono świątobliwą mumię, pomimo gwałtownego oporu kobiet dworskich. Jedne z nich czepiały się trumny, inne zaklinały kapłanów, ażeby nie zabierali im dobrego pana, inne drapały sobie oblicza i targały włosy, a nawet biły ludzi niosących zwłoki. + +Krzyk był straszliwy. + +Nareszcie wóz, przyjąwszy boskie ciało, ruszył wśród mnóstwa ludu, który zaległ ogromną przestrzeń od pałacu do Nilu. I tu byli ludzie pomazani błotem, podrapani, okryci żałobnymi płachtami, którzy zawodzili wniebogłosy. A obok nich, zgodnie z rytuałem żałobnym, na całej drodze były rozrzucone chóry. + +*Chór I*. „Na Zachód, do mieszkania Ozyrysa, na Zachód idziesz ty, który byłeś najlepszym z ludzi, który nienawidziłeś fałszu. + +*Chór II*. Na Zachód! nie zakwitnie już człowiek, który tak kochał prawdę i miał w obrzydzeniu kłamstwo. + +*Chór woźniców*. Na Zachód, woły, które ciągniecie wóz żałobny, na Zachód!… Pan wasz idzie za wami. + +*Chór III*. Na Zachód, na Zachód, do ziemi sprawiedliwych. Miejsce, które ukochałeś, jęczy i płacze po tobie. + +*Tłum ludu*. Idź w pokoju do Abydos!… Idź w pokoju do Abydos!… Obyś doszedł w pokoju do Zachodu tebańskiego!… + +*Chór płaczek*. O panie nasz, o panie nasz, kiedy ty odchodzisz na Zachód, sami bogowie płaczą. + +*Chór kapłanów*. On jest szczęśliwy, najszanowniejszy między ludźmi, ponieważ los pozwala mu odpocząć w grobie, który sam przygotował… + +*Chór woźniców*. Na Zachód, woły, które ciągniecie wóz żałobny, na Zachód!… Pan wasz idzie za wami… + +*Tłum ludu*. Idź w pokoju do Abydos… Idź w pokoju do Abydos, ku Morzu Zachodniemu!” + +Co paręset kroków stał oddział wojska witający pana głuchym łoskotem bębnów i żegnający go przeraźliwym odgłosem trąb. Nie był to pogrzeb, ale marsz triumfalny do kraju bogów. + +W pewnej odległości za wozem szedł Ramzes XIII otoczony wielką świtą jenerałów, a za nim królowa Nikotris oparta na dwu damach dworskich. Ani syn, ani matka nie płakali, ponieważ im było wiadomo (o czym nie wiedział lud prosty), że zmarły pan już znajduje się u boku Ozyrysa i z pobytu w ojczyźnie szczęśliwości jest tak zadowolony, że nie chciałby wrócić na ziemię. + +Po parugodzinnym pochodzie, któremu towarzyszył nieustanny krzyk, zwłoki zatrzymały się nad brzegiem Nilu. + +Tu zdjęto je z wozu w formie łodzi i przeniesiono na prawdziwy statek złocony, rzeźbiony, pokryty malowidłami, zaopatrzony w białe i purpurowe żagle. + +Dworskie kobiety jeszcze raz próbowały odebrać mumię kapłanom; jeszcze raz odezwały się wszystkie chóry i wszystkie muzyki wojskowe. Potem na statek wiozący mumię królewską weszła pani Nikotris i kilkunastu kapłanów, lud począł rzucać bukiety i wieńce i — zaszumiały wiosła… + +Ramzes XII po raz ostatni opuścił swój pałac, dążąc Nilem do grobu w Tebach. Po drodze zaś, jako troskliwy władca, miał wstępować do wszystkich słynnych miejscowości, aby pożegnać się z nimi. + +Podróż ciągnęła się bardzo długo. Do Tebów było ze sto mil, płynęło się w górę rzeki, wzdłuż której mumia musiała odwiedzić kilkanaście świątyń i przyjmować udział w uroczystych nabożeństwach. + +W kilka dni po wyjeździe Ramzesa XII na wiekuisty spoczynek wyruszył za nim Ramzes XIII, aby widokiem swoim wskrzesić martwe z żalu serca poddanych, przyjąć ich hołdy i złożyć ofiary bogom. + +Za zmarłym panem odjechali, każdy na własnym statku, wszyscy arcykapłani, wielu starszych kapłanów, najbogatsi właściciele ziemscy i większa część nomarchów. Toteż nowy faraon myślał nie bez goryczy, że jego orszak będzie bardzo nieliczny. + +Stało się jednak inaczej. Przy boku Ramzesa XIII znaleźli się wszyscy jenerałowie, bardzo wielu urzędników, mnóstwo drobnej szlachty i — całe niższe duchowieństwo, co bardziej nawet zdziwiło, aniżeli ucieszyło faraona. + +Był to dopiero początek. Gdy bowiem statek młodego pana wypłynął na Nil, wyjechała naprzeciw niego taka masa większych i mniejszych, ubogich i bogatych czółen, że prawie zasłoniły wodę. Siedziały w nich nagie rodziny chłopów i rzemieślników, strojni kupcy, jaskrawi Fenicjanie, zwinni żeglarze greccy, a nawet Asyryjczycy i Hetyci. + +Tłum ten już nie krzyczał, ale wył; nie cieszył się, ale szalał. Co chwilę na statek królewski wdzierała się jakaś deputacja, aby ucałować pokład, którego dotykały nogi pańskie, i złożyć dary: garstkę zboża, kawałek tkaniny, prosty gliniany dzbanek, parę ptaszków, a nade wszystko wiązankę kwiatów. Toteż zanim faraon ominął Memfis, jego statek trzeba było kilka razy opróżnić z podarunków, ażeby nie zatonął. + +Młodsi kapłani mówili między sobą, że oprócz Ramzesa Wielkiego żaden faraon nie był witany z tak olbrzymim zapałem. + +W podobny sposób odbyła się cała podróż od Memfisu do Tebów, a szał ludu, zamiast słabnąć, potęgował się. Chłopi rzucili swoje pola, a rzemieślnicy warsztaty, aby nacieszyć się widokiem nowego władcy, o którego zamiarach już utworzyły się legendy. Spodziewano się ogromnych zmian, choć nikt nie wiedział jakich. To tylko było pewne, że surowość urzędników złagodniała, że Fenicjanie w mniej bezwzględny sposób wybierali podatki i że pokorny zazwyczaj lud egipski zaczął podnosić głowę wobec kapłanów. + +— Niech tylko faraon pozwoli — mówiono w szynkowniach, na polach i na rynkach — a zaraz ład zrobimy ze świętymi mężami… Oni to są winni, że płacimy wielkie podatki, że rany nigdy nie goją się na naszych plecach!… + +O siedem mil na południe od Memfisu leżał między rozgałęzieniami gór libijskich kraj Piom albo Fajum, dziwny tym, że stworzyły go ludzkie ręce. + +Kiedyś w tym miejscu była pustynia zaklęśnięta i otoczona amfiteatrem gór nagich. Dopiero faraon Amenhemat na 3500 lat przed Chrystusem powziął zuchwały projekt zamienienia jej na żyzną okolicę. + +W tym celu oddzielił od reszty wschodnią część zaklęśnięcia i otoczył ten kawałek potężną groblą. Miała ona wysokość piętrowego domu, grubości w podstawie około stu kroków i przeszło czterdzieści kilometrów długości. + +Tym sposobem utworzono zbiornik mogący pomieścić ze trzy miliardy metrów kubicznych, trzy kilometry sześcienne wody, której powierzchnia zajmowała około trzystu kilometrów kwadratowych. Rezerwoar ten służył do nawadniania czterechset tysięcy morgów gruntu, a oprócz tego, w czasach przyboru rzeki, wchłaniał w siebie nadmiar wody i znaczną część Egiptu zabezpieczał od nagłego zalewu. + +To olbrzymie nagromadzenie wód nazywano jeziorem Moeris i zaliczano je do cudów świata. Dzięki niemu pustynna dolina zamieniła się na żyzny kraj Piom, gdzie żyło w dobrobycie około dwustu tysięcy mieszkańców. W prowincji tej, obok palm i pszenicy, hodowano najpiękniejsze róże, z których olejek rozchodził się po całym Egipcie i za jego granicami. + +Istnienie jeziora Moeris było związane z innym cudem pracy egipskich inżynierów, z kanałem Józefa. + +Kanał ten, szeroki na dwieście kroków, ciągnął się przez kilkadziesiąt mil na zachodniej stronie Nilu. Odległy od rzeki o dwie mile, służył do nawadniania gruntów sąsiadujących z górami libijskimi i — prowadził wodę do jeziora Moeris. + +Dokoła kraju Piom wznosiło się kilka starych piramid i mnóstwo mniejszych grobów. Zaś na jego wschodniej granicy, w pobliżu Nilu, stał słynny Labirynt (Lope-ro-hunt). Był on również zbudowany przez Amenhemata, a miał formę olbrzymiej podkowy, która zajmowała kawał gruntu na tysiąc kroków długi i sześćset szeroki. + +Gmach ten był największą skarbnicą Egiptu. W nim spoczywały mumie wielu sławnych faraonów, znakomitych kapłanów, wodzów i budowniczych. Tu również leżały zwłoki czczonych zwierząt, a przede wszystkim krokodylów. Tu nareszcie chronił się nagromadzony w ciągu wieków majątek państwa egipskiego, o którym trudno mieć dziś pojęcie. + +Labirynt nie był ani niedostępny z zewnątrz, ani zbyt pilnowany. Strzegł go mały oddział wojsk kapłańskich i kilku kapłanów wypróbowanej uczciwości. Bezpieczeństwo skarbca polegało właściwie na tym, że z wyjątkiem owych kilku osób nikt nie wiedział, gdzie go szukać wśród Labiryntu, który dzielił się na dwa piętra: nadziemne i podziemne, i — w każdym z nich — liczył po tysiąc pięćset komnat… + +Każdy faraon, każdy arcykapłan, nareszcie każdy wielki skarbnik i najwyższy sędzia miał obowiązek natychmiast po objęciu urzędu własnymi oczyma obejrzeć majątek państwa. Lecz mimo to żaden z dostojników nie tylko nie trafiłby tam, ale nawet nie mógł zmiarkować: gdzie leży skarbiec? W korpusie głównym czy w którym ze skrzydeł, nad ziemią czy pod ziemią. + +Byli tacy, którym zdawało się, że skarbiec naprawdę mieści się pod ziemią, daleko za obrębem właściwego Labiryntu. Nie brakło zaś i takich, którzy sądzili, że skarbiec leży pod dnem jeziora, aby w razie potrzeby można go wodą zalać. Wreszcie żaden dostojnik państwa nie lubił zajmować się tą kwestią, wiedząc, że pokuszenie się na majątek bogów pociąga za sobą zgubę świętokradcy. + +Może zresztą niewtajemniczeni potrafiliby odkryć tam drogę, gdyby myśli ich nie paraliżowała obawa. Śmierć doczesna i wieczna groziła człowiekowi i jego rodzinie, który ośmieliłby się bezbożnym umysłem odsłaniać podobne tajniki. + +Przybywszy w te strony, Ramzes XIII zwiedził przede wszystkim prowincję Fajum. Wyglądała ona jak wnętrze głębokiej misy, której dnem było jezioro, a brzegami wzgórza. Gdzie zwrócił oczy, wszędzie spotykał soczystą zieloność traw upstrzonych kwiatami, kępy palm, gaje fig i tamaryndusów, wśród których od wschodu do zachodu słońca rozlegał się śpiew ptaków i wesołe głosy ludzkie. + +Był to bodajże najszczęśliwszy kąt Egiptu. + +Lud przyjął faraona z ogromnym zapałem. Jego i świtę zasypywano kwiatami, ofiarowano mu kilka dzbanków najkosztowniejszych perfum i za dziesięć talentów złota i drogich kamieni. + +Dwa dni zabawił pan w rozkosznej okolicy, gdzie radość zdawała się wykwitać z drzew, pływać w powietrzu, przeglądać w wodzie jeziora. Lecz przypomniano mu, że musi zwiedzić Labirynt. + +Opuścił Piom z westchnieniem i jadąc oglądał się z drogi. Wnet jednak uwagę jego pochłonął olbrzymi gmach szarej barwy, majestatycznie rozsiadający się na wzgórzu. + +Przy bramie wiekopomnego Lope-ro-hunt powitała go gromadka kapłanów o ascetycznej powierzchowności tudzież mały oddziałek wojska, w którym każdy żołnierz był zupełnie ogolony. + +— Ci ludzie wyglądają jak kapłani!… — zawołał Ramzes. + +— Bo też każdy z nich odebrał niższe święcenia, a setnicy wyższe — odpowiedział arcykapłan gmachu. + +Przypatrzywszy się uważniej fizjognomiom tych dziwnych żołnierzy, którzy nie jadali mięsa i żyli w celibacie, faraon dojrzał w nich bystrość i spokojną energię. Poznał też, że jego święta osoba żadnego wrażenia nie wywołuje w tym miejscu. + +„Bardzom ciekawy, w jaki sposób trafi tutaj Samentu?…” — rzekł do siebie pan. + +Zrozumiał, że tych ludzi nie można ani nastraszyć, ani przekupić. Taka biła od nich pewność siebie, jakby każdy miał do swego rozporządzenia niezwalczone pułki duchów. + +„Zobaczymy — pomyślał — czy ulękną się tych bogobojnych mężów moi Grecy i Azjaci?… Na szczęście są oni tak dzicy, że nawet nie poznają się na uroczystych minach…” + +Na prośbę kapłanów świta Ramzesa XIII została przed bramą, jakby pod dozorem żołnierzy z ogolonymi głowami. + +— Czy i miecz mam tu zostawić? — zapytał faraon. + +— Nic on nam nie zaszkodzi — odparł najwyższy dozorca. + +Młody pan miał ochotę przynajmniej wypłazować pobożnego męża za taką odpowiedź. Ale pohamował się. + +Przez ogromny dziedziniec, między dwoma szeregami sfinksów, faraon i kapłani weszli do głównego korpusu. Tu, w sieni bardzo obszernej, lecz nieco przyćmionej, było ośmioro drzwi, a dozorca zapytał: + +— Którymi drzwiami wasza świątobliwość chce dostać się do skarbca? + +— Tymi, które doprowadzą nas najprędzej. + +Każdy z pięciu kapłanów wziął po dwa pęki pochodni, ale zapalił światło tylko jeden. Obok niego stanął najwyższy dozorca, trzymając w rękach duży sznur paciorków, na których wypisane były jakieś znaki. Za nimi zaś szedł Ramzes otoczony przez trzech pozostałych kapłanów. + +Arcykapłan z paciorkami zwrócił się na prawo i wszedł do wielkiej sali, której ściany i kolumny były pokryte napisami i figurami. Stamtąd dostali się do ciasnego korytarza, który prowadził pod górę, i znaleźli się w innej sali odznaczającej się wielką ilością drzwi. Tu usunęła się przed nimi tafla w podłodze, odsłaniając otwór, przez który zeszli na dół, i — znowu przez ciasny korytarz podążyli do komnaty, która nie miała żadnych drzwi. + +Ale przewodnik dotknął jednego hieroglifu i — usunęła się przed nim ściana. + +Ramzes chciał zdać sobie sprawę z kierunku, w jakim idą; lecz wnet splątała mu się uwaga. Widział tylko, że śpiesznie przechodzą duże sale, małe komnaty, ciasne korytarze, że wdrapują się pod górę lub zbiegają na dół, że niektóre sale mają mnóstwo drzwi, a inne wcale ich nie posiadają. Zarazem spostrzegł, że przewodnik przy każdym nowym wejściu przesuwa jedno ziarnko swego długiego różańca, a niekiedy przy blasku pochodni porównywa znaki na paciorkach ze znakami na ścianach. + +— Gdzież teraz jesteśmy — nagle zapytał faraon — w podziemiu czy na górze?… + +— Jesteśmy w mocy bogów — odparł jego sąsiad. + +Po kilku zakrętach i przejściach faraon znowu odezwał się: + +— Ależ myśmy tu już byli, bodajże ze dwa razy!… + +Kapłani milczeli, tylko niosący pochodnią oświetlił kolejno ściany, a Ramzes przypatrzywszy się wyznał w duchu, że chyba tu jeszcze nie byli. + +W małej komnacie bez drzwi zniżono pochodnię i faraon spostrzegł na ziemi wyschłe, czarne zwłoki, owinięte zbutwiałą szatą. + +— To — rzekł dozorca gmachu — jest trup pewnego Fenicjanina, które za szesnastej dynastii probował wedrzeć się do Labiryntu i doszedł aż tutaj. + +— Zabito go? — spytał faraon. + +— Umarł z głodu. + +Szli już z pół godziny, gdy kapłan niosący pochodnią oświetlił framugę korytarza, gdzie równie leżały wysuszone zwłoki. + +— To — mówił dozorca — jest trup kapłana nubijskiego, który za czasów dziada waszej świątobliwości probował tu wejść… + +Faraon nie pytał, co się z nim stało. Miał wrażenie, że znajduje się w jakiejś głębi i że gmach przygniata go swym ciężarem. O zorientowaniu się wśród setek korytarzy, sal i komnat już nie myślał. A nawet nie pragnął wyjaśnić sobie: jakim cudem rozstępują się przed nimi kamienne ściany lub zapadają posadzki. + +„Samentu nic nie zrobi!… — mówił w duchu. — Albo zginie jak ci dwaj, o których muszę mu nawet powiedzieć.” + +Takiego zgnębienia, takiego uczucia niemocy i nicości nigdy jeszcze nie doznał. Chwilami zdawało mu się, że kapłani zostawią go w jednej z ciasnych komnat pozbawionych drzwi. Wówczas ogarniała go rozpacz: sięgał do miecza i gotów był ich porąbać. Ale wnet przypominał sobie, że bez ich pomocy nie wyjdzie stąd, i — spuszczał głowę. + +O, gdyby choć na chwilę zobaczyć światło dzienne!… Jakże straszną musi być śmierć między trzema tysiącami tych komnat wypełnionych mrokiem lub ciemnością!… + +Dusze bohaterskie miewają chwile głębokiego znękania, jakich nawet nie domyśla się człowiek zwykły. + +Pochód trwał blisko godzinę, gdy nareszcie weszli do niskiej sali wspartej na ośmiokątnych słupach. Trzej kapłani otaczający faraona rozpierzchli się, przy czym Ramzes spostrzegł, że jeden z nich przytulił się do kolumny i — jakby znikł w jej wnętrzu. + +Po chwili w jednej ze ścian odsłonił się wąski otwór, kapłani wrócili na swoje miejsca, a ich przewodnik kazał zapalić cztery pochodnie. Po czym wszyscy skierowali się do owego otworu i ostrożnie przecisnęli się przezeń. + +— Oto są komory… — rzekł dozorca gmachu. + +Kapłani szybko zapalili pochodnie przytwierdzone do kolumn i ścian i Ramzes zobaczył szereg ogromnych izb przepełnionych najrozmaitszymi wyrobami bezcennej wartości. W zbiorze tym każda dynastia, jeżeli nie każdy faraon składał, co miał najosobliwszego i najdroższego. + +Więc były wozy, czółna, łóżka, stoły, skrzynie i trony złote lub złotą blachą obite tudzież inkrustowane: kością słoniową, perłową masą i kolorowym drzewem tak ozdobnie, że drobiazgi te artyści-rzemieślnicy wyrabiali przez dziesiątki lat. Były zbroje, hełmy, tarcze i kołczany lśniące od drogich kamieni. Były szczerozłote dzbany, misy i łyżki, kosztowne szaty i baldachimy. + +Wszystko to, dzięki suchości i czystości powietrza, od wieków przechowywało się bez zmiany. + +Między osobliwościami faraon zauważył srebrny model asyryjskiego pałacu, ofiarowany Ramzesowi XII przez Sargona. Arcykapłan objaśniając faraonowi, który dar od kogo pochodzi, pilnie przypatrywał się jego fizjognomii. Ale zamiast podziwu dla skarbów dostrzegł niezadowolenie. + +— Powiedz mi, wasza dostojność — zapytał faraon nagle — jaka jest korzyść z tych skarbów zamkniętych w ciemnicy?… + +— Jest w nich wielka siła na wypadek, gdyby Egipt znalazł się w niebezpieczeństwie — odparł arcykapłan. — Za kilka tych hełmów, wozów, mieczów możemy kupić sobie życzliwość wszystkich asyryjskich satrapów. A może nie oparłby się i król Assar, gdybyśmy mu dostarczyli sprzętów do sali tronowej lub zbrojowni. + +— Myślę, że oni woleliby zabrać wszystko mieczem od nas aniżeli trochę — życzliwością dla nas — wtrącił pan. + +— Niech spróbują!… — rzekł kapłan. + +— Rozumiem… Macie widać sposoby zniszczenia skarbów. Ale w takim razie już nikt z nich nie skorzysta. + +— Nie mój w tym rozum — odparł najwyższy dozorca. — Pilnujemy, co nam oddano, i czynimy, jak kazano. + +— Czy nie lepiej byłoby użyć cząstki tych skarbów na zasilenie kasy państwa i podźwignięcie Egiptu z niedoli, w jakiej jest dziś pogrążony? — spytał faraon. + +— To nie zależy od nas. + +Faraon zmarszczył brwi. Jakiś czas oglądał przedmioty bez wielkiego zresztą zapału, wreszcie znowu zapytał: + +— Dobrze. Te kunsztowne wyroby przydać się mogą na zjednanie życzliwości asyryjskich dostojników. Ale gdyby wybuchła wojna z Asyrią, czym wydobylibyśmy: zboże, ludzi i broń od narodów, które nie znają się na osobliwościach? + +— Otworzyć skarbiec — rzekł arcykapłan. + +I tym razem kapłani rozbiegli się: dwaj znikli jakby we wnętrzu kolumn, a jeden po drabince wszedł na ścianę i coś robił około rzeźbionej figurki. + +Znowu usunęły się ukryte drzwi i Ramzes wszedł do właściwego skarbca. + +I to była rozległa komnata przepełniona bezcennymi materiałami. Stały w niej gliniane beczki pełne złotego piasku, bryły złota ułożone jak cegły i złote sztaby w wiązkach. Srebrne bryły ustawione pod jedną ścianą tworzyły niby mur szeroki na parę łokci, wysoki do sufitu. + +We framugach i na kamiennych stołach leżały drogie kamienie wszystkich barw: rubiny, topazy, szmaragdy, szafiry, diamenty, wreszcie perły wielkości orzechów, a nawet ptasich jaj. Za niejeden z tych klejnotów można było kupić miasto. + +— Oto jest nasz majątek na wypadek nieszczęścia — rzekł kapłan-dozorca. + +— Na jakie wy nieszczęścia czekacie? — zapytał faraon. — Lud biedny, szlachta i dwór zadłużeni, armia do połowy zmniejszona, faraon nie ma pieniędzy… Czy kiedykolwiek Egipt znajdował się w gorszym położeniu?… + +— Był w gorszym, kiedy go podbili Hyksosi. + +— Za kilkanaście lat — odparł Ramzes — podbiją nas nawet Izraelici, jeżeli nie uprzedzą ich Libijczycy i Etiopowie. A wówczas te piękne kamienie, rozbite na okruchy, pójdą na przyozdobienie żydowskich i murzyńskich sandałów… + +— Bądź spokojnym, wasza świątobliwość. W razie potrzeby nie tylko skarbiec, ale nawet Labirynt zniknie bez śladu, razem ze swymi dozorcami. + +Ramzes ostatecznie zrozumiał, że ma przed sobą fanatyków, którzy myślą tylko o jednym: ażeby nikogo nie dopuścić do owładnięcia skarbem. + +Faraon usiadł na stosie złotych cegieł i rzekł: + +— Więc majątek ten zachowujecie na złe czasy Egiptu? + +— Prawdę mówisz, świątobliwy panie. + +— Dobrze. Ale kto was, dozorców, przekona, że takie czasy nadeszły, gdyby nadeszły? + +— Do tego musi być zwołane nadzwyczajne zgromadzenie rodowitych Egipcjan, w którym zasiądzie: faraon, trzynastu kapłanów wyższego stopnia, trzynastu nomarchów, trzynastu szlachty, trzynastu oficerów i po trzynastu kupców, rzemieślników i chłopów. + +— Więc takiemu zgromadzeniu oddalibyście skarby? — spytał faraon. + +— Dalibyśmy sumę potrzebną, gdyby całe zgromadzenie jak jeden mąż uchwaliło, że — Egipt jest w niebezpieczeństwie i… + +— I co?… + +— I gdyby posąg Amona w Tebach potwierdził tę uchwałę. + +Ramzes spuścił głowę, ażeby ukryć wyraz wielkiego zadowolenia. Już miał plan. + +„Zgromadzenie takie potrafię zebrać i skłonić go do jednomyślności… — mówił sobie. — Również zdaje mi się, że boski posąg Amona potwierdzi uchwałę, gdy jego kapłanów otoczę moimi Azjatami…” + +— Dziękuję wam, pobożni mężowie — rzekł głośno — za pokazanie cennych rzeczy, których jednak wielka wartość nie przeszkadza mi być najuboższym z królów świata. A teraz proszę, ażebyście mnie wyprowadzili stąd krótszą i wygodniejszą drogą. + +— Życzymy waszej świątobliwości — odparł dozorca — abyś drugie tyle bogactw dołożył Labiryntowi… Co się zaś tyczy drogi do wyjścia stąd, jest tylko jedna i tą samą musimy wracać. + +Jeden z kapłanów podał Ramzesowi trochę daktyli, drugi flaszę wina zaprawionego wzmacniającą substancją. Po czym faraon odzyskał siły i szedł wesoło. + +— Dużo bym dał — mówił, śmiejąc się — ażeby zrozumieć wszystkie zakręty tej dziwacznej drogi!… + +Kapłan przewodniczący zatrzymał się. + +— Zapewniam waszą świątobliwość — rzekł — że my sami nie rozumiemy ani pamiętamy tej drogi, choć każdy z nas odbywał ją po kilkanaście razy… + +— Więc jakim sposobem trafiacie tu? + +— Korzystamy z pewnych wskazówek. Lecz gdyby nam bodaj w tej chwili zginęła która, pomarlibyśmy tu z głodu… + +Nareszcie wyszli do przysionka, a z niego na dziedziniec. Faraon zaczął oglądać się dokoła i kilka razy odetchnął. + +— Za wszystkie skarby Labiryntu nie chciałbym ich pilnować! — zawołał. — Strach pada mi na piersi, gdy pomyślę, że można umrzeć w tych kamiennych ciemnicach… + +— Ale można się i przywiązać do nich — odparł z uśmiechem arcykapłan. + +Faraon podziękował każdemu ze swych przewodników i zakończył: + +— Rad bym udzielić wam jakiejś łaski, żądajcie więc… + +Ale kapłani słuchali obojętnie, a ich naczelnik rzekł: + +— Wybacz mi, panie, zuchwalstwo, ale… czegóż moglibyśmy pragnąć?… Nasze figi i daktyle są tak słodkie jak z twego ogrodu; woda tak dobra jak z twojej studni. Gdyby zaś ciągnęły nas bogactwa, czyliż nie mamy ich więcej aniżeli wszyscy królowie?… + +„Tych niczym nie przejednam — pomyślał faraon — ale… dam im uchwałę zgromadzenia i wyrok Amona.” + + + +Rozdział VIII + +Opuściwszy Piom faraon i jego orszak kilkanaście dni posuwali się na południe, w górę Nilu, otoczeni chmurą łódek, pozdrawiani okrzykami, zasypywani kwiatami. + +Po obu brzegach rzeki, na tle zielonych pól, ciągnęły się nieprzerwanym szeregiem gliniane chłopskie chaty, ligowe gaje, bukiety palm. Co godzinę ukazywała się grupa białych domów jakiegoś miasteczka albo większe miasto z kolorowymi budowlami, z ogromnymi pylonami świątyń. + +Od zachodu ściana gór libijskich rysowała się niezbyt wyraźnie; za to od wschodu pasmo arabskie coraz bardziej zbliżało się do rzeki. I można było widzieć strome, poszarpane skały barwy ciemnej, żółtej lub różowej przypominające kształtami zwaliska fortec czy świątyń zbudowanych przez olbrzymów. + +Na środku Nilu spotykano wysepki, które jakby wczoraj wynurzyły się spod wody, a już dziś zostały pokryte bujną roślinnością i zamieszkałe przez niezliczone stada ptaków. Kiedy nadpływał burzliwy orszak faraona, wystraszone ptaki zrywały się i krążąc nad statkami, łączyły swoje krzyki z potężnym głosem ludu. Nad tym wszystkim unosiło się przeczyste niebo i światło tak pełne życia, że w jego powodzi czarna ziemia nabierała blasku, a kamienie barw tęczowych. + +Schodził więc faraonowi czas wesoło. Z początku trochę drażniły go nieustanne krzyki, lecz później tak przywykł do nich, że już nie zwracał uwagi. Mógł odczytywać dokumenta, naradzać się, nawet spać. + +O trzydzieści do czterdziestu mil od Piom, na lewym brzegu Nilu leżało duże miasto Siut, w którym Ramzes XIII parę dni odpoczął. Wypadało nawet zatrzymać się, gdyż mumia zmarłego króla jeszcze przebywała w Abydos, gdzie przy grobie Ozyrysa odprawiano uroczyste modły. + +Siut było jednym z bogatszych miast Górnego Egiptu. Tu wyrabiano słynne naczynia z białej i czarnej gliny i tkano płótna; tu było główne targowisko, na które przywożono towary z oaz rozrzuconych w pustyni. Tu wreszcie była sławna świątynia Anubisa, bożka z wilczą głową. + +Drugiego dnia pobytu w tym miejscu zgłosił się do jego świątobliwości kapłan Pentuer, naczelnik komisji badającej położenie ludu. + +— Masz jakie nowiny? — zapytał pan. + +— Mam te, że cały Egipt błogosławi waszą świątobliwość. Wszyscy, z kimkolwiek rozmawiałem, są pełni otuchy i mówią, że wasze panowanie odrodzi państwo… + +— Chcę — odparł faraon — ażeby moi poddani byli szczęśliwi, a lud odetchnął. Chcę, ażeby Egipt miał, jak niegdyś, osiem milionów ludności i odzyskał grunta, które wydarła mu pustynia. Chcę, ażeby człowiek pracowity odpoczywał co siódmy dzień i ażeby każdy rolnik posiadał kawałek ziemi na własność… + +Pentuer upadł na twarz przed dobrotliwym panem. + +— Podnieś się — mówił Ramzes. — Powiem ci jednak, że miałem godziny ciężkiego smutku. Widzę bowiem niedolę mego ludu, pragnę go podźwignąć, a jednocześnie donoszą mi, że skarb jest pusty. Sam zaś wiesz najlepiej, że nie posiadając kilkudziesięciu tysięcy talentów gotowizną, nie mógłbym ważyć się na podobne ulepszenia. + +Ale dziś jestem spokojny: mam środek na wydobycie potrzebnych funduszów z Labiryntu… + +Pentuer spojrzał na władcę zdziwiony. + +— Dozorca skarbu objaśnił mnie: co mam robić — ciągnął faraon. — Muszę zwołać ogólne zgromadzenie wszystkich stanów, po trzynastu ludzi z każdego stanu. A gdy oni oświadczą, że Egipt jest w potrzebie, Labirynt dostarczy mi skarbów… + +Bogowie! — dodał — za parę… za jeden z tych klejnotów, jakie tam leżą, można dać ludowi pięćdziesiąt odpoczynków na rok… Nigdy chyba nie zostaną one lepiej użytymi… + +Pentuer potrząsnął głową. + +— Panie — rzekł — sześć milionów Egipcjan, a ja i moi przyjaciele przed innymi zgodzimy się, ażebyś czerpał z tamtego skarbca. Ale… nie łudź się, wasza świątobliwość!… Bo stu najwyższych dostojników państwa oprą się temu, a wówczas Labirynt nic nie wyda… + +— Więc oni chcą, ażebym chyba został żebrakiem przy której ze świątyń?… — wybuchnął faraon. + +— Nie — odparł kapłan. — Oni lękać się będą, ażeby nie opróżnił się skarbiec raz napoczęty. Oni będą posądzali najwierniejsze sługi waszej świątobliwości o udział w zyskach płynących z tego źródła… A wówczas zazdrość podszepnie im: dlaczego i wy nie mielibyście coś zyskać?… Nie niechęć do ciebie, panie, ale wzajemna nieufność, ale chciwość popchną ich do oporu… + +Pan, wysłuchawszy tego, uspokoił się, a nawet uśmiechnął. + +— Jeżeli tak jest, kochany Pentuerze, jak mówisz, więc bądź spokojny — rzekł. — W tej chwili dokładnie zrozumiałem: w jakim celu Amon ustanowił władzę faraona i dał mu nadludzką potęgę… Dlatego, widzisz, ażeby stu choćby najdostojniejszych łotrów nie mogli zgubić państwa. + +Ramzes podniósł się z krzesła i dodał: + +— Powiedz memu ludowi, niech pracuje i będzie cierpliwy… Powiedz wiernym mi kapłanom, ażeby służyli bogom i uprawiali mądrość, która jest słońcem świata. A owych opornych i podejrzliwych dostojników mnie zostaw… Biada im, jeżeli rozgniewają moje serce. + +— Panie — rzekł kapłan — jestem twoim wiernym sługą… + +Ale gdy pożegnawszy się wychodził, na jego obliczu widać było troskę. + +O piętnaście mil od Siutu, w górę rzeki, dzikie skały arabskie prawie dotykają Nilu; natomiast góry libijskie odsunęły się od niego tak daleko, że tamtejsza dolina jest bodaj najszerszą w Egipcie. + +W tym właśnie miejscu, tuż obok siebie, stały dwa czcigodne miasta: Tinis i Abydos. Tam urodził się Menes, pierwszy faraon Egiptu; tam przed stoma tysiącami lat złożono do grobu święte zwłoki bożka Ozyrysa, którego w zdradziecki sposób zamordował brat Tyfon. + +Tam wreszcie na pamiątkę owych wielkich wydarzeń wiekopomny faraon Seti wybudował świątynię, do której zbiegali się pielgrzymi z całego Egiptu. Każdy prawowierny musiał choć raz w życiu dotknąć czołem tej błogosławionej ziemi. Prawdziwie zaś szczęśliwym był ten, czyja mumia mogła odbyć podróż do Abydos i choć z daleka zatrzymać się pod murami świątyni. + +Mumia Ramzesa XII przemieszkała tam parę dni; był to bowiem władca odznaczający się pobożnością. Nic też dziwnego, że i Ramzes XIII rozpoczynał rządy od złożenia hołdu grobowi Ozyrysa. + +Świątynia Setiego nie należała do najstarszych ani najwspanialszych w Egipcie, lecz odznaczała się czystością egipskiego stylu. Jego świątobliwość Ramzes XIII zwiedzał ją i złożył w niej ofiary w towarzystwie arcykapłana Sema. + +Grunta należące do świątyni zajmowały przestrzeń stu pięćdziesięciu morgów, na których były rybne sadzawki, ogrody kwiatowe, owocowe i warzywne, wreszcie domy, a raczej pałacyki kapłanów. Wszędzie rosły: palmy, figi, pomarańcze, topole, akacje, które tworzyły albo aleje idące w kierunku głównych okolic świata, albo łany drzew sadzonych regularnie i mających prawie jednakową wysokość. + +Nawet świat roślinny, pod bacznym okiem kapłanów, nie rozwijał się według własnego popędu tworząc nieprawidłowe, ale malownicze skupienia; nawet on szykował się według linii prostych, linii równoległych albo skupiał się w geometryczne figury. + +Palmy, tamaryndusy, cyprysy i mirty byli to żołnierze uszykowani szeregami lub kolumnami. Trawa był to dywan strzyżony i ozdobiony malowidłami z kwiatów, nie byle jakiej barwy, ale tej, która była potrzebna. Lud, z góry przypatrując się gazonom świątyń, widział na nich kwitnące obrazy bogów lub świętych zwierząt; mędrzec znajdował aforyzmy wypisane hieroglifami. + +Środkową część ogrodów zajmował prostokąt na dziewięćset kroków długi a trzysta szeroki. Prostokąt ten był zamknięty niezbyt wysokim murem, który posiadał jedną bramę widoczną i kilkanaście ukrytych furtek. Przez tę bramę lud pobożny wchodził na dziedziniec otaczający przybytek Ozyrysa. + +Dopiero na środku dziedzińca, który był wyłożony kamienną posadzką, stała świątynia: gmach prostokątny o czterystu pięćdziesięciu krokach długości i stu pięćdziesięciu szerokości. + +Od bramy ludowej do świątyni prowadziła aleja sfinksów ze lwimi ciałami i ludzkimi głowami. Stały one w dwu szeregach, po dziesięciu w każdym, i patrzyły sobie w oczy. Między nimi przechodzić mogli tylko najwyżsi dostojnicy. + +W końcu alei sfinksów, ciągle naprzeciw bramy ludowej, wznosiły się dwa obeliski, czyli cienkie a wysokie kolumny czworoboczne z granitu, na których wypisano historię faraona Seti. + +Dopiero za obeliskami wznosiła się potężna brama świątyni mająca z obu boków olbrzymie gmachy w kształcie piramid ściętych, zwanych *pylonami*. Były to jakby dwie wieże barczyste, na których ścianach znajdowały się malowidła przedstawiające zwycięstwa Setiego albo ofiary, jakie składał bogom. + +Tej bramy już nie wolno było przekraczać chłopom, tylko bogatemu mieszczaństwu i klasom uprzywilejowanym. Przez nią wchodziło się do *perystylu*, czyli dziedzińca otoczonego korytarzem wspartym na mnóstwie kolumn. Perystyl mógł pomieścić z dziesięć tysięcy pobożnych. + +Z dziedzińca osoby stanu szlacheckiego mogły jeszcze wchodzić do pierwszej sali, *hipostylu*; miała ona sufit oparty na dwu szeregach wysokich kolumn i mogła pomieścić ze dwa tysiące uczestników nabożeństwa. Sala ta była ostatnim kresem dla ludzi świeckich. Najwięksi dostojnicy, lecz którzy nie otrzymali święceń, mieli prawo modlić się tylko tutaj i z tego miejsca patrzeć na zasłonięty posąg boga, który wznosił się w sali „boskiego objawienia”. + +Za salą „objawienia” leżała komnata „stołów ofiarnych”, gdzie kapłani składali bogom dary przyniesione przez wiernych. Następną była komnata „odpoczynku”, gdzie wypoczywał bożek wracający lub idący na procesję, ostatnią — kaplica, czyli sanktuarium, gdzie bożek mieszkał. + +Kaplica była zwykle bardzo małą i ciemną, niekiedy wyciosaną z jednej sztuki kamienia. Ze wszystkich stron otaczały ją kapliczki równie małe, zapełnione szatami, sprzętami, naczyniami i klejnotami bożka, który w swym niedostępnym ukryciu spał, kąpał się, namaszczał perfumami, jadał i pijał, a zdaje się, że nawet przyjmował odwiedziny młodych i ładnych kobiet. + +Do sanktuarium wchodził tylko arcykapłan i panujący faraon, o ile otrzymał święcenia. Zwykły śmiertelnik, dostawszy się tam, mógł stracić życie. + +Ściany i kolumny każdej sali były pokryte napisami i malowidłami objaśniającymi. W korytarzu otaczającym dziedziniec (perystyl) były nazwiska i portrety wszystkich faraonów od Menesa, pierwszego władcy Egiptu, do Ramzesa XII. W hipostylu, czyli sali szlacheckiej, przedstawiono w sposób poglądowy jeografię i statystykę Egiptu tudzież podbitych ludów. W sali „objawienia” znajdował się kalendarz i rezultaty obserwacji astronomicznych; w komnacie „stołów ofiarnych” i „odpoczynku” figurowały obrazy dotyczące religijnych obrządków, a w sanktuarium — przepisy wywoływania istot zaziemskich i opanowania zjawisk natury. + +Ten ostatni rodzaj wiedzy nadludzkiej zawierał się w tak powikłanych zdaniach, że nawet kapłani z czasów Ramzesa XII nie rozumieli ich. Dopiero Chaldejczyk Beroes miał wskrzesić obumierającą mądrość. + +Odpocząwszy dwa dni w rządowym pałacu w Abydos, Ramzes XIII wybrał się do świątyni. Miał na sobie białą koszulę, złoty pancerz, fartuszek w pomarańczowe i niebieskie pasy, stalowy miecz przy boku i złoty hełm na głowie. Wsiadł na wóz, którego konie, przybrane w pióra strusie, prowadzili nomarchowie, i z wolna pojechał do domu Ozyrysa otoczony świtą. + +Gdziekolwiek spojrzał: na pola, na rzekę, na dachy domów, nawet na konary fig i tamaryndusów, wszędzie tłoczyła się ciżba ludu i rozlegał się nie milknący okrzyk podobny do ryku burzy. + +Dojechawszy do świątyni, faraon zatrzymał konie i wysiadł przed bramą ludową, co bardzo podobało się pospólstwu, a ucieszyło kapłanów. Piechotą przeszedł aleje sfinksów i powitany przez świętych mężów spalił kadzidło przed posągami Seti siedzącymi z obu stron bramy wielkiej. + +W perystylu arcykapłan zwrócił uwagę jego świątobliwości na misterne portrety faraonów i wskazał miejsce przeznaczone na jego wizerunek. W hipostylu objaśnił mu znaczenie map jeograficznych i statystycznych tablic. W komnacie „boskiego objawienia” Ramzes ofiarował kadzidło olbrzymiemu posągowi Ozyrysa, a arcykapłan wskazał mu słupy poświęcone oddzielnym planetom: Merkuremu, Wenerze, Księżycowi, Marsowi, Jowiszowi i Saturnowi. Stały one dokoła posągu słonecznego bóstwa w liczbie siedmiu. + +— Mówisz mi — spytał Ramzes — że jest sześć planet, a tymczasem widzę siedem słupów… + +— Ten siódmy przedstawia Ziemię, która także jest planetą — szepnął arcykapłan. + +Zdziwiony faraon zażądał objaśnień; ale mędrzec milczał wskazując na migi, że dla dalszych objaśnień ma zapieczętowane usta. + +W komnacie „stołów ofiarnych” odezwała się cicha, lecz piękna muzyka, podczas której chór kapłanek wykonał uroczysty taniec. Faraon zdjął swój złoty hełm i pancerz wielkiej wartości i oboje oddał Ozyrysowi żądając, aby dary te zostały w boskim skarbcu i nie były odnoszone do Labiryntu. + +W zamian za hojność arcykapłan ofiarował władcy najpiękniejszą piętnastoletnią tancerkę, która wydawała się bardzo zadowoloną ze swego losu. + +Gdy faraon znalazł się w sali „odpoczynku”, usiadł na tronie, a jego zastępca religijny, Sem, przy dźwiękach muzyki i wśród dymu kadzideł, wszedł do sanktuarium, ażeby wynieść stamtąd bożka. + +W pół godziny, przy ogłuszającym dźwięku dzwonków, ukazała się w mroku komnaty złota łódź, okryta zasłonami, które niekiedy poruszały się, jakby za nimi siedziała żywa istota. + +Kapłani upadli na twarz, a Ramzes pilniej wpatrzył się w przezroczyste zasłony. Jedna uchyliła się i faraon ujrzał nadzwyczajnej piękności dziecko, które spojrzało na niego tak mądrymi oczyma, że władca Egiptu uczuł nieomal trwogę. + +— Oto jest Horus — szeptali kapłani — Horus, wschodzące słońce… Jest on synem i ojcem Ozyrysa, i mężem swej matki, która jest jego siostrą. + +Rozpoczęła się procesja, ale tylko po wewnętrznej świątyni. Naprzód szli harfiarze i tancerki, potem biały wół ze złotą tarczą między rogami. Dalej dwa chóry kapłanów i arcykapłani niosący bożka, potem znowu chóry i nareszcie faraon w lektyce dźwiganej przez ośmiu kapłanów. + +Gdy procesja obeszła wszystkie sale i korytarze świątyni, bożek i Ramzes obaj wrócili do komnaty „odpoczynku”. Wówczas zasłony okrywające łódź świętą odchyliły się po raz drugi i piękne dziecko — uśmiechnęło się do faraona. + +Po czym łódź i bożka Sem odniósł do kaplicy. + +„Może by zostać arcykapłanem?” — pomyślał władca, któremu dziecko tak się podobało, że rad był widywać je jak najczęściej. + +Lecz gdy wyszedł ze świątyni, zobaczył słońce i niezmierny tłum radującego się ludu, przyznał w duchu, że — nic nie rozumie. Ani skąd wzięło się owe dziecko niepodobne do żadnego z egipskich? ani skąd ta nadludzka mądrość w jego oczach? ani — co to wszystko oznacza?… + +Nagle przyszedł mu na myśl jego zamordowany synek, który mógł być równie pięknym, i władca Egiptu wobec stu tysięcy poddanych — rozpłakał się. + +— Nawrócony!… nawrócony faraon!… — mówili kapłani. — Ledwie wstąpił do przybytku Ozyrysa, i oto poruszyło się jego serce!… + +Tego samego dnia jeden ślepy i dwóch paralityków modlących się za murem świątyni odzyskało zdrowie. Więc rada kapłańska uchwaliła, ażeby dzień ten zaliczyć do rzędu cudownych i na zewnętrznej ścianie gmachu wymalować obraz przedstawiający zapłakanego faraona i uzdrowionych kaleków. + +Dobrze po południu Ramzes wrócił do swego pałacu, aby wysłuchać raportów. Gdy zaś wszyscy dostojnicy opuścili gabinet pana, przyszedł Tutmozis mówiąc: + +— Kapłan Samentu pragnie złożyć hołd waszej świątobliwości. + +— Dobrze, wprowadź go. + +— On błaga cię, panie, ażebyś przyjął go w namiocie, wśród wojskowego obozu, i twierdzi, że mury pałaców lubią podsłuchiwać… + +— Ciekawym, czego chce?… — rzekł faraon i zapowiedział dworzanom, że noc przepędzi w obozie. + +Przed zachodem słońca pan odjechał z Tutmozisem do swoich wiernych wojsk i znalazł tam królewski namiot, przy którym z polecenia Tutmozisa wartę trzymali Azjaci. + +Wieczorem przyszedł Samentu odziany w płaszcz pielgrzyma i ze czcią powitawszy jego świątobliwość, szepnął: + +— Zdaje mi się, że przez całą drogę szedł za mną jakiś człowiek, który zatrzymał się nie opodal boskiego namiotu. Może to wysłannik arcykapłanów?… + +Na rozkaz faraona wybiegł Tutmozis i rzeczywiście znalazł obcego oficera. + +— Kto jesteś? — zapytał. + +— Jestem Eunana, setnik pułku Izydy… Nieszczęśliwy Eunana, wasza dostojność nie pamięta mnie?… Więcej niż rok temu na manewrach pod Pi-Bailos odkryłem święte skarabeusze… + +— Ach, to ty!… — przerwał Tutmozis. — Twój pułk przecież nie stoi w Abydos? + +— Woda prawdy płynie z ust waszych. Stoimy w nędznej okolicy pod Mena, gdzie kapłani rozkazali nam poprawiać kanał, jak chłopom albo Żydom… + +— Skądżeś się tu wziął? + +— Ubłagałem starszych o kilkudniowy odpoczynek — odparł Eunana — i jak spragniony jeleń do źródła przybiegłem tutaj dzięki chyżości moich nóg. + +— Więc czego chcesz? + +— Chcę żebrać miłosierdzia u jego świątobliwości przeciw ogolonym łbom, którzy nie dają mi awansu dlatego, że jestem tkliwy na cierpienia żołnierzy. + +Tutmozis markotny wrócił do namiotu i powtórzył faraonowi rozmowę z Eunaną. + +— Eunana?… — powtórzył pan. — Prawda, pamiętam go… Narobił nam kłopotu skarabeuszami, ale też i dostał pięćdziesiąt kijów z łaski Herhora. I mówisz, że skarży się na kapłanów?… Daj go tu!… + +Faraon kazał odejść Samentowi do drugiego przedziału w namiocie, a swego ulubieńca wysłał po Eunanę. + +Niebawem ukazał się nieszczęśliwy oficer. Upadł twarzą na ziemię, a potem klęcząc i wzdychając, mówił: + +— „Co dzień modlę się do Re Harmachis przy jego wschodzie i zachodzie i do Amona, i Re, i Ptaha, i do innych bogów i bogiń: Obyś ty zdrów był, władco Egiptu! Obyś został przy życiu! Oby ci się dobrze wiodło, a ja ażebym mógł choć blaski twoich pięt oglądać…” + +— Czego on chce? — spytał faraon Tutmozisa, pierwszy raz przestrzegając etykiety. + +— Jego świątobliwość raczy zapytywać: czego chcesz? — powtórzył Tutmozis. + +Obłudny Eunana, wciąż klęcząc, zwrócił się do ulubieńca i prawił: + +— Jesteś, wasza dostojność, uchem i okiem pana, który daje nam radość i życie, a więc odpowiem ci jak na sądzie Ozyrysa: + +Służę w kapłańskim pułku boskiej Izydy dziesięć lat, walczyłem sześć lat na wschodnich kresach. Rówieśnicy moi zostali już pułkownikami, ale ja wciąż jestem tylko setnikiem i wciąż biorę kije z polecenia bogobojnych kapłanów. + +I za co dzieje mi się taka krzywda? + +„W dzień obracam serce moje do książek, a w nocy czytam; bo głupiec, który opuszcza książki tak prędko jak uciekająca gazela, jest podłego umysłu, równy osłowi, który bierze cięgi, równy głuchemu, który nie słyszy i do którego trzeba mówić ręką. Mimo tę moją chęć do nauk, nie jestem zarozumiałym z własnej wiedzy, lecz radzę się wszystkich, bo od każdego coś nauczyć się można, a czcigodnych mędrców otaczam szacunkiem…” + +Faraon poruszył się niecierpliwie, lecz słuchał dalej, wiedząc, że prawy Egipcjanin uważa gadulstwo za swój obowiązek i najwyższą cześć dla przełożonych. + +— Oto jaki jestem — prawił Eunana. — „W obcym domu nie oglądam się za kobietami, czeladzi jeść daję, co należy, ale gdy o mnie chodzi, nie sprzeczam się przy podziale. Mam zawsze zadowoloną twarz, a wobec zwierzchników zachowuję się z szacunkiem i nie siądę, gdy starszy człowiek stoi. Nie jestem natrętnym, a nieproszony, nie wchodzę do obcych domów. Co moje oko ujrzy, o tym milczę, bo wiem, że głuchymi jesteśmy dla tych, którzy wielu słów używają. + +Mądrość uczy, że ciało człowieka podobne jest do spichrza, pełne rozmaitych odpowiedzi. Dlatego zawsze wybieram dobrą i mówię dobrą, a złą chowam zamkniętą w ciele moim. Cudzych też oszczerstw nie powtarzam, a już co się tyczy poselstwa, zawsze spełniam je jak najlepiej…” + +I co mam za to?… — kończył Eunana podniesionym głosem. — Cierpię głód, chodzę w łachmanach, a na grzbiecie leżeć nie mogę, tak jest zbity. Czytam w księgach, że stan kapłański wynagradzał męstwo i roztropność. Zaprawdę! musiało tak być kiedyś i już bardzo dawno. Bo dzisiejsi kapłani tyłem odwracają się od roztropnych, a męstwo i siłę wypędzają z oficerskich kości… + +— Ja zasnę przy tym człowieku! — rzekł faraon. + +— Eunano — dodał Tutmozis — przekonałeś jego świątobliwość, że jesteś biegły w księgach, a teraz — powiedz jak najkrócej: czego pragniesz? + +— Strzała tak prędko nie dobiega celu, jak moja prośba doleci do boskich pięt jego świątobliwości — odparł Eunana. — Tak obmierzła mi służba u ogolonych łbów, taką goryczą kapłani napełnili moje serce, że — jeżeli nie będę przeniesiony do wojsk faraona, przebiję się własnym mieczem, przed którym nie raz i nie sto razy drżeli wrogowie Egiptu. + +Wolę być dziesiętnikiem, wolę być prostym żołnierzem jego świątobliwości aniżeli setnikiem w kapłańskich pułkach. Świnia albo pies może im służyć, nie prawowierny Egipcjanin!… + +Ostatnie frazesy Eunana wypowiedział z takim wściekłym gniewem, że faraon rzekł po grecku do Tutmozisa: + +— Weź go do gwardii. Oficer, który nie lubi kapłanów, może nam się przydać. + +— Jego świątobliwość, pan obu światów, kazał przyjąć cię do swej gwardii — powtórzył Tutmozis. + +— Zdrowie i życie moje należy do pana naszego Ramzesa… Oby żył wiecznie! — zawołał Eunana i ucałował dywan leżący pod królewskimi stopami. + +Gdy uszczęśliwiony Eunana cofał się tyłem z namiotu, co parę kroków padając na twarz i błogosławiąc władcę, faraon rzekł: + +— W gardle łaskotało mnie jego gadulstwo… Muszę ja nauczyć żołnierzy i oficerów egipskich, aby wyrażali się krótko, nie zaś jak uczeni pisarze. + +— Bodajby on miał tylko tę jedną wadę!… — szepnął Tutmozis, na którym Eunana niemiłe zrobił wrażenie. + +Pan wezwał do siebie Samentu. + +— Bądź spokojny — powiedział do kapłana. — Ten oficer, który szedł za tobą, nie śledził cię. Jest on za głupi do spełniania tego rodzaju zleceń… Ale może mieć ciężką rękę na wypadek potrzeby!… + +No — dodał faraon — a teraz powiedz: co cię skłania do podobnej ostrożności? + +— Prawie już znam drogę do skarbca w Labiryncie — odparł Samentu. + +Pan potrząsnął głową. + +— Ciężka to rzecz — szepnął. — Godzinę biegałem po rozmaitych korytarzach i salach, jak mysz, którą kot goni. I przyznam ci się, że nie tylko nie rozumiem tej drogi, ale nawet nie wybrałbym się na nią sam. Śmierć na słońcu może być wesołą; ale śmierć w tych norach, gdzie kret zabłąkałby się… brr!… + +— A jednak musimy znaleźć i opanować tę drogę — rzekł Samentu. + +— A jeżeli dozorcy sami oddadzą nam potrzebną część skarbów?… — spytał faraon. + +— Nie zrobią tego, dopóki żyje Mefres, Herhor i ich poplecznicy. Wierzaj mi, panie, że tym dostojnikom chodzi o to, ażeby owinęli cię w powijaki jak niemowlę… + +Faraon pobladł z gniewu. + +— Obym ja nie zawinął ich w łańcuchy!… Jakim sposobem chcesz odkryć drogę? + +— Tu, w Abydos, w grobie Ozyrysa znalazłem cały plan drogi do skarbca — rzekł kapłan. + +— A skąd wiedziałeś, że on tu jest? + +— Objaśniły mnie o tym napisy w mojej świątyni Seta. + +— Kiedyżeś znalazł plan? + +— Gdy mumia wiecznie żyjącego ojca waszej świątobliwości była w świątyni Ozyrysa — odparł Samentu. — Towarzyszyłem czcigodnym zwłokom i będąc na nocnej służbie w sali „odpoczynku”, wszedłem do sanktuarium. + +— Tobie być jenerałem, nie arcykapłanem!… — zawołał śmiejąc się Ramzes. — I już rozumiesz drogę Labiryntu?… + +— Rozumiałem ją od dawna, a teraz zebrałem wskazówki do kierowania się. + +— Czy możesz mi to objaśnić? + +— Owszem, nawet przy okazji pokażę waszej świątobliwości plan. + +Droga ta — ciągnął Samentu — przechodzi w zygzak cztery razy przez cały Labirynt; zaczyna się na najwyższym piętrze, kończy w najniższym podziemiu i posiada jeszcze mnóstwo zakrętów. Dlatego jest tak długa. + +— A jakże trafisz z jednej sali do drugiej, gdzie jest mnóstwo drzwi?… + +— Na każdych drzwiach prowadzących do celu znajduje się cząstka zdania: + +„Biada zdrajcy, który usiłuje przeniknąć najwyższą tajemnicę państwa i wyciągnąć świętokradzką rękę na majątek bogów. Zwłoki jego będą jak padlina, a duch nie zazna spokoju, lecz będzie się tułał po miejscach ciemnych, szarpany przez własne grzechy…” + +— I ciebie nie odstrasza ten napis? + +— A waszą świątobliwość odstrasza widok libijskiej włóczni?… Groźby dobre są dla pospólstwa, nie dla mnie, który sam potrafiłbym napisać jeszcze groźniejsze przekleństwa… + +Faraon zamyślił się. + +— Masz słuszność — rzekł. — Włócznia nie zaszkodzi temu, kto potrafi ją odbić, a mylna droga nie obłąka mędrca, który zna słowo prawdy… + +Jakże jednak sprawisz, ażeby ustępowały przed tobą kamienie w ścianach i ażeby kolumny zamieniały się na drzwi wchodowe?… + +Samentu pogardliwie wzruszył ramionami. + +— W mojej świątyni — odparł — są także niedostrzegalne wejścia, nawet trudniej otwierające się aniżeli w Labiryncie. Kto zna słowo tajemnicy, wszędzie trafi, jak słusznie powiedziałeś, wasza świątobliwość. + +Faraon oparł głowę na ręku i wciąż dumał. + +— Żal by mi cię było — rzekł — gdybyś na tej drodze spotkał nieszczęście… + +— W najgorszym wypadku spotkam śmierć, a czyliż ona nie grozi nawet faraonom?… Czy wreszcie wasza świątobliwość nie szedłeś śmiało nad Jeziora Sodowe, choć nie byłeś pewny, że stamtąd powrócisz?… + +Nie myśl też, panie — ciągnął kapłan — że ja będę musiał przejść całą drogę, po której chodzą zwiedzający Labirynt. Znajdę bliższe punkta i w ciągu jednej modlitwy do Ozyrysa dostanę się tam, gdzie ty idąc mogłeś odmówić ze trzydzieści modlitw… + +— Alboż tam są inne wejścia? + +— Niezawodnie są, a ja muszę je znaleźć — odparł Samentu. — Nie wejdę przecież, jak wasza świątobliwość, w dzień ani główną bramą… + +— Więc jak?… + +— Są w murze zewnętrznym niewidoczne furtki, które znam, a których mądrzy dozorcy Labiryntu nigdy nie pilnują… Na dziedzińcu warty w nocy są nieliczne i tak ufają opiece bogów czy trwodze pospólstwa, że najczęściej śpią… Prócz tego trzy razy między zachodem i wschodem słońca kapłani idą na modlitwę do świątyni, a ich żołnierze odbywają praktyki nabożne pod niebem… Zanim skończą jedno nabożeństwo, ja będę w gmachu… + +— A jeżeli zabłądzisz?… + +— Mam plan. + +— A jeżeli plan jest fałszywy? — mówił faraon, nie mogąc ukryć troski. + +— A jeżeli wasza świątobliwość nie pozyska skarbów Labiryntu?… Jeżeli Fenicjanie, rozmyśliwszy się, nie dadzą przyobiecanej pożyczki?… Jeżeli wojsko będzie głodne, a nadzieje pospólstwa zostaną zawiedzione?… + +Racz mi wierzyć, panie mój — ciągnął kapłan — że ja wśród korytarzy Labiryntu będę bezpieczniejszy aniżeli ty w twoim państwie… + +— Ale ciemność… ciemność… I mury, których nie można przebić, i głębia, i te setki dróg, gdzie człowiek musi się zabłąkać… Wierz mi, Samentu, że walka z ludźmi to zabawka; ale szamotanie się z cieniem i nieświadomością to straszna rzecz!… + +Samentu uśmiechnął się. + +— Wasza świątobliwość — odparł — nie zna mego życia… Kiedym miał lat dwadzieścia pięć, byłem kapłanem Ozyrysa… + +— Ty?… — zdziwił się Ramzes. + +— Ja, i zaraz powiem, dlaczego przeszedłem do służby Seta. Wyprawiono mnie na półwysep Synaj, aby tam wybudować małą kaplicę dla górników. Budowa ciągnęła się sześć lat, ja zaś, mając dużo wolnego czasu, włóczyłem się między górami i zwiedzałem tamtejsze pieczary. + +Czego ja tam nie widziałem!… Korytarze długie na kilka godzin; ciasne wejścia, przez które trzeba było pełzać na brzuchu; izby tak ogromne, że w każdej zmieściłaby się świątynia. Oglądałem podziemne rzeki i jeziora, gmachy z kryształów, jaskinie zupełnie ciemne, w których nie było widać własnej ręki, albo znowu tak widne, jakby w nich świeciło drugie słońce… + +Ile razy zbłąkałem się w niezliczonych przejściach, ile razy zgasła mi pochodnia, ile razy stoczyłem się w niewidzialną przepaść!… Bywało, żem po kilka dni spędzał w podziemiach, karmiąc się prażonym jęczmieniem, liżąc wilgoć z mokrych skał, niepewny, czy wrócę na świat. + +Za to nabrałem doświadczenia, wzrok zaostrzył mi się i nawet polubiłem te piekielne krainy. A dziś, gdy pomyślę o dziecinnych skrytkach Labiryntu, śmiać mi się chce… Gmachy ludzkie są kretowiskami wobec niezmiernych budowli wzniesionych przez ciche i niewidzialne duchy ziemi. + +Raz jednak spotkałem rzecz straszną, która wpłynęła na zmianę mego stanowiska. + +Na zachód od kopalni Synaj leży węzeł wąwozów i gór, wśród których często odzywają się podziemne grzmoty, ziemia drży, a niekiedy widać płomienie. Zaciekawiony, wybrałem się tam na czas dłuższy, szukałem i dzięki niepozornej szczelinie odkryłem cały łańcuch olbrzymich pieczar, pod których sklepieniami mogłaby pomieścić się największa piramida. + +Kiedy się tam błąkałem, doleciał mnie bardzo silny zapach zgnilizny, tak przykry, że chciałem uciec. Przemógłszy się jednak, wszedłem do pieczary, skąd pochodził, i zobaczyłem… + +Racz wyobrazić sobie, panie, człowieka, który ma nogi i ręce o połowę krótsze niż my, ale grube, niezgrabne i zakończone pazurami. Dodaj temu kształtowi szeroki, z boków spłaszczony ogon, na wierzchu powycinany jak grzebień koguci; dodaj bardzo długą szyję, a na niej — psią głowę. Nareszcie ubierz tego potwora w zbroję pokrytą na grzbiecie zagiętymi kolcami… + +Teraz pomyśl, że figura ta stoi na nogach, rękoma i piersiami oparta o skałę… + +— Coś bardzo brzydkiego — wtrącił faraon. — Zaraz bym to zabił… + +— To nie było brzydkie — mówił kapłan wstrząsając się. — Bo pomyśl, panie, że ten potwór był wysoki jak obelisk… + +Ramzes XIII zrobił gest niezadowolenia. + +— Samentu — rzekł — zdaje mi się, żeś twoje pieczary zwiedzał we śnie… + +— Przysięgam ci, panie, na życie moich dzieci — zawołał kapłan — że mówię prawdę!… Tak jest, ten potwór w skórze gada, okryty kolczastą zbroją, gdyby leżał na ziemi, miałby wraz z ogonem z pięćdziesiąt kroków długości… Pomimo trwogi i odrazy kilkakrotnie wracałem do jego jaskini i obejrzałem go jak najuważniej… + +— Więc on żył? + +— Nie. To już był trup, bardzo dawny, ale tak zachowany jak nasze mumie. Utrzymała go wielka suchość powietrza, a może nie znane mi sole ziemi. + +Było to moje ostatnie odkrycie — ciągnął Samentu. Nie wchodziłem już do jaskiń, alem dużo rozmyślał. Ozyrys — mówiłem — tworzy wielkie istoty: lwy, słonie, konie… zaś Set rodzi węża, nietoperza, krokodyla… Potwór, którego spotkałem, jest na pewno tworem Seta, a ponieważ przerasta wszystko, co znamy pod słońcem, więc Set jest mocniejszym bogiem aniżeli Ozyrys. + +Wówczas nawróciłem się do Seta, a przyjechawszy do Egiptu, osiadłem w jego świątyni. Gdym zaś opowiedział kapłanom o moim odkryciu, objaśnili mnie, że znają nierównie więcej takich potworów. + +Samentu odpoczął i mówił dalej: + +— Jeżeli kiedy wasza świątobliwość zechce odwiedzić naszą świątynię, pokażę wam w grobach dziwne i straszne istoty: gęsi z jaszczurczymi głowami a skrzydłami nietoperza, jaszczurki podobne do łabędzi, lecz większe od strusiów, krokodyla trzy razy dłuższego aniżeli te, które mieszkają w Nilu, żabę wielkości psa… + +Są to albo mumie, albo szkielety znalezione w jaskiniach i przechowujące się w naszych grobach. Lud myśli, że my im cześć składamy, a tymczasem my tylko badamy ich budowę i chronimy od zepsucia. + +— Uwierzę ci, gdy sam zobaczę — odparł faraon. — Ale powiedz mi, skąd mogłyby się wziąć podobne istoty w jaskiniach?… + +— Panie mój — mówił kapłan — świat, na którym żyjemy, ulega wielkim zmianom. Już w samym Egipcie znajdujemy gruzy miast i świątyń głęboko ukryte w ziemi. Był czas, że miejsce Dolnego Egiptu zajmowała odnoga morska, a Nil płynął całą szerokością naszej doliny. Jeszcze dawniej tu, gdzie jest nasze państwo, było morze… Nasi zaś przodkowie zamieszkiwali krainę, którą dziś zajęła pustynia zachodnia… + +Jeszcze dawniej, przed dziesiątkami tysięcy lat, nie było ludzi takich jak my, ale stworzenia podobne do małp, które jednak umiały budować szałasy, podtrzymywać ogień, walczyć maczugami i kamieniami. Wówczas nie było koni ani wołów; ale słonie, nosorożce i lwy — trzy lub cztery razy przechodziły wzrostem dzisiejsze zwierzęta mające tę samą postać. + +Lecz i olbrzymie słonie nie są najstarszymi potworami. Dawniej bowiem od nich żyły niezmierne gady: latające, pływające i chodzące. Przed gadami na tym świecie były tylko ślimaki i ryby, a przed nimi — same rośliny, ale takie, jakich dziś już nie ma… + +— A jeszcze dawniej?… — spytał Ramzes. + +— Jeszcze dawniej ziemia była pusta i próżna, a Duch Boży unosił się nad wodami… + +— Coś słyszałem o tym — rzekł faraon — ale nie prędzej uwierzę, aż mi pokażesz mumie potworów, jakie mają spoczywać w waszej świątyni. + +— Za pozwoleniem waszej świątobliwości, dokończę, com zaczął — mówił Samentu. — Otóż kiedy w pieczarze Synaj zobaczyłem owego ogromnego trupa, zdjął mnie strach i przez parę lat nie byłbym poszedł do żadnej jaskini. Ale gdy kapłani Seta wytłumaczyli mi, skąd się wzięły tak dziwne istoty, trwoga moja znikła, a ciekawość wzmogła się. I dziś nie ma dla mnie milszej zabawy jak błąkać się po podziemiach i szukać dróg wśród ciemności. Z tego powodu Labirynt nie sprawi mi więcej trudów jak przechadzka po królewskim ogrodzie. + +— Samentu — rzekł pan — bardzo cenię twoją nadludzką odwagę i mądrość. Opowiedziałeś mi tyle ciekawych rzeczy, że zaprawdę sam nabrałem ochoty do oglądania jaskiń i kiedyś może popłynę razem z tobą do Synaj. + +Niemniej jednak obawiam się, czy poradzisz sobie z Labiryntem, i na wszelki wypadek zwołam zgromadzenie Egipcjan, aby upoważniło mnie do korzystania ze skarbca. + +— To nigdy nie zawadzi — odparł kapłan. — Ale moja praca niemniej będzie potrzebną, bo Mefres i Herhor nie zgodzą się na wydanie skarbu. + +— I masz pewność, że ci się uda?… — uporczywie zapytywał faraon. + +— Jak Egipt Egiptem — przekonywał go Samentu — nie było człowieka, który by posiadał tyle środków, co ja, do zwyciężenia w tej walce, która dla mnie nie jest nawet walką, ale zabawą. + +Jednych straszy ciemność, którą ja lubię, a nawet widzę wśród niej. Inni nie potrafią kierować się pomiędzy licznymi komnatami i kurytarzami, ja robię to z łatwością. Jeszcze inni nie znają tajemnic otwierania drzwi utajonych, z czym ja jestem obeznany. + +Gdybym nic więcej nie posiadał nad to, co wyliczyłem, już w ciągu miesiąca lub dwu odkryłbym drogi w Labiryncie. Ale ja mam jeszcze plan szczegółowy tych przejść i znam wyrazy, które przeprowadzą mnie z sali do sali. Co mi więc może przeszkodzić?… + +— A jednak na dnie serca twego leży wątpliwość: zląkłeś się bowiem oficera, który zdawał się iść za tobą… + +Kapłan wzruszył ramionami. + +— Ja niczego i nikogo nie lękam się — odparł spokojnie — tylko jestem ostrożny. Przewiduję wszystko i jestem nawet na to przygotowany, że mnie złapią… + +— Straszne czekałyby cię męki!… — szepnął Ramzes. + +— Żadne. Prosto z podziemiów Labiryntu otworzę sobie drzwi do krainy, gdzie panuje wieczne światło. + +— I nie będziesz miał do mnie żalu?… + +— Za co?… — spytał kapłan. — Dojdę do wielkiego celu: chcę w państwie zająć miejsce Herhora… + +— Przysięgam, że je zajmiesz!… + +— O ile nie zginę — odparł Samentu. — A że na szczyty gór wchodzi się nad przepaściami, że w tej wędrówce może się poślizgnąć noga i spadnę, cóż to znaczy? Ty, panie, zajmiesz się losem moich dzieci. + +— A więc idź — rzekł faraon. — Jesteś godzien być najprzedniejszym moim pomocnikiem. + + + +Rozdział IX + +Opuściwszy Abydos, Ramzes XIII popłynął, wciąż w górę rzeki, do miasta Tan-ta-ren (Dendera) i Kaneh, które leżały prawie naprzeciw siebie: jedno na wschodnim, drugie na zachodnim brzegu Nilu. + +W Tan-ta-ren były dwa miejsca znakomite: sadzawka, w której hodowano krokodyle, i świątynia Hator posiadająca wyższą szkołę. Tu uczono medycyny, pieśni pobożnych, sposobów odprawiania nabożeństw, wreszcie astronomii. + +Faraon był tu i tam. Zirytował się, gdy mu kazano palić kadzidła przed świętymi krokodylami, które uważał za gady śmierdzące i głupie. A gdy jeden z nich w czasie ofiary, zanadto wysunąwszy się, chwycił pana zębami za szatę, Ramzes tak trzasnął go w łeb brązową łyżką, że gad na chwilę zamknął oczy i rozstawił łapy; potem cofnął się i wlazł w wodę, jakby zrozumiawszy, że młody władca nawet ze strony bogów nie lubi poufałości. + +— A może popełniłem świętokradztwo? — zapytał arcykapłana. + +Dostojnik spojrzał spod oka, czy kto nie podsłuchuje, i odparł: + +— Gdybym wiedział, że wasza świątobliwość taką zrobisz mu ofiarę, podałbym wam maczugę, a nie kadzielnicę. Ten krokodyl to najnieznośniejsze bydlę w całej świątyni… Raz porwał dziecko… + +— I zjadł? + +— Rodzice byli kontenci!… — rzekł kapłan. + +— Powiedz mi — spytał po namyśle faraon — jakim sposobem wy, ludzie mądrzy, możecie składać hołdy zwierzętom, które w dodatku, gdy nie ma widzów, okładacie kijami!… + +Arcykapłan jeszcze raz obejrzał się, a widząc, że w bliskości nie ma nikogo, odpowiedział: + +— Przecie chyba ty, władco, nie posądzisz wyznawców Jedynego Boga o wiarę w świętość zwierząt… To, co się robi, robi się dla motłochu… Byk Apis, którego niby czczą kapłani, jest najpiękniejszym bykiem w całym Egipcie i utrzymuje naszą rasę bydła. Ibisy i bociany oczyszczają z padliny nasze pola; dzięki kotom — myszy nie niszczą nam zapasów zboża, a dzięki krokodylom mamy dobrą wodę w Nilu, którą bez ich pomocy trulibyśmy się… + +Tymczasem lekkomyślne i ciemne pospólstwo nie rozumie pożytku z tych zwierząt i wytępiłoby je w ciągu roku, gdybyśmy nie zabezpieczyli ich bytu ceremoniami religijnymi. + +Oto sekret naszych świątyń przeznaczonych dla zwierząt i naszego nabożeństwa do nich. Okadzamy to, co lud powinien szanować, bo ma z tego pożytek. + +W świątyni Hator faraon prędko przebiegł dziedzińce szkoły medycznej i bez wielkiego zapału wysłuchał wróżb, jakie stawiali mu astrologowie. Gdy zaś arcykapłan-astronom pokazał mu złotą tablicę, na której była wyrytowana mapa nieba, pan zapytał: + +— Jak też często sprawdzają się wasze przepowiednie, które odczytujecie w gwiazdach? + +— Czasem sprawdzają się. + +— A gdybyście wróżyli ludziom z drzew, kamieni albo biegu wody, to także sprawdzałoby się? + +Arcykapłan zakłopotał się. + +— Wasza świątobliwość nie chciej uważać nas za oszustów. Przepowiadamy ludziom przyszłość, bo ona ich obchodzi i, co prawda, tyle rozumieją z astronomii. + +— A co wy rozumiecie? + +— Znamy — mówił kapłan — budowę sklepienia niebieskiego i ruchy gwiazd… + +— Cóż z tego przyjdzie komu?… + +— Niemałe usługi oddaliśmy Egiptowi. My wskazujemy główne kierunki, według których wznoszą się budowle i kopią kanały. Bez pomocy naszej nauki okręty pływające po morzu nie mogłyby oddalać się od brzegów. My wreszcie układamy kalendarz i obrachowujemy przyszłe zjawiska na niebie. Ot, i teraz niedługo będziemy mieli zaćmienie… + +Ale Ramzes już go nie słuchał; odwrócił się i wyszedł. + +„Jak można — myślał faraon — budować świątynie dla tak dziecinnej zabawki i jeszcze rezultaty jej ryć na złotych tablicach?… Święci mężowie już nie wiedzą, czego się chwytać z próżniactwa!…” + +Krótko zabawiwszy w Tan-ta-ren, władca przeprawił się na drugą stronę Nilu, do miasta Kaneh. + +Tam nie było sławnych świątyń, okadzanych krokodylów i złotych tablic z gwiazdami. Natomiast kwitnęło garncarstwo i handel. Stamtąd szły dwa trakty do portów Morza Czerwonego: Koseir i Berenice, tudzież gościniec do gór porfirowych, skąd przywożono posągi i wielkie bryły budulca. + +Kaneh roiło się też Fenicjanami, którzy z ogromnym zapałem przyjęli władcę i ofiarowali mu rozmaitych kosztowności za dziesięć talentów. + +Mimo to faraon ledwie jeden dzień zabawił w Kaneh; dano mu bowiem z Tebów znać, że czcigodna mumia Ramzesa XII już znajduje się w pałacu Luksor i czeka na pogrzeb. + +W owej epoce Teby były miastem ogromnym i zajmowały około dwunastu kilometrów kwadratowych powierzchni. Posiadały one największą w Egipcie świątynię Amona tudzież mnóstwo gmachów publicznych i prywatnych. Główne ulice były szerokie, proste i wyłożone kamiennymi płytami, brzegi Nilu obulwarowane, domy cztero- i pięciopiętrowe. + +Ponieważ każda świątynia i pałac miała ogromną bramę z pylonami, nazywano więc Teby miastem „stubramowym”. Właściwie były one miastem — z jednej strony bardzo przemysłowym i handlowym, z drugiej — jakby progiem do wieczności. Albowiem na zachodnim brzegu Nilu, w górach i między górami, znajdowała się niezliczona ilość grobów kapłańskich, magnackich i królewskich. + +Wspaniałość swoją Teby zawdzięczały dwom faraonom: Amenofisowi III, czyli Memnonowi, który zastał „miasto gliniane, a zostawił kamienne”, i Ramzesowi II, który wykończył i uzupełnił gmachy rozpoczęte przez Amenofisa. + +Na wschodnim brzegu Nilu, w stronie południowej miasta, była cała dzielnica ogromnych budowli królewskich: pałaców, willi, świątyń, na których gruzach dziś wznosi się miasteczko Luksor. W tej dzielnicy zwłoki faraona oczekiwały na ostateczne ceremonie. + +Gdy przyjechał Ramzes XIII, całe Teby wyległy na powitanie go; w domach zostali tylko starcy i kalecy, a w zaułkach złodzieje… Tu po raz pierwszy lud wyprzągł konie z królewskiego wozu i sam go ciągnął. Tu również po raz pierwszy faraon usłyszał krzyki i złorzeczenia przeciw kapłanom, co go ucieszyło, tudzież wołania, aby każdy siódmy dzień był świętem, co zastanowiło władcę. Pragnął on dać taki podarunek pracującemu Egiptowi, ale nie myślał, że jego zamiary stały się już głośnymi i naród oczekuje ich spełnienia. + +Milowa podróż ciągnęła się parę godzin wśród zbitych tłumów. Wóz królewski bardzo często zatrzymywał się między ciżbą i nie prędzej ruszał, aż gwardii jego świątobliwości udało się podnieść tych, którzy leżeli plackiem na ziemi. + +Dobiwszy się wreszcie do pałacowych ogrodów, gdzie zajął jedną z mniejszych willi, faraon był tak zmęczony, że tego dnia nie zajmował się interesami państwa. Zaś na drugi dzień spalił kadzidła przed mumią ojca, która stała w królewskim gmachu głównym, i powiedział Herhorowi, że można zwłoki przeprowadzić do grobów. + +Nie odbyło się to jednak natychmiast. + +Z pałacu przewieziono zmarłego do świątyni Ramzesa, gdzie dobę odpoczywał. Następnie z ogromnym przepychem wyprowadzono mumię do świątyni Amona-Ra. + +Szczegóły obrzędu pogrzebowego były takie same jak w Memfis, choć w nierównie większych proporcjach. + +Pałace królewskie, które na prawym brzegu Nilu leżały w stronie południowej miasta, ze świątynią Amona-Ra, która znajdowała się w północnej jego części, łączyła jedyna w swoim rodzaju droga. Była to aleja długa na dwa kilometry, bardzo szeroka, wysadzona nie tylko ogromnymi drzewami, ale jeszcze podwójnym rzędem sfinksów. Jedne z nich miały przy lwich ciałach głowy ludzkie, inne — głowy baranie. Posągów tych wzdłuż drogi stało kilkaset. + +Po obu stronach alei cisnęły się nieprzebrane tłumy ludu z Teb i okolic; środkiem zaś gościńca posuwał się orszak pogrzebowy. Więc szły muzyki rozmaitych pułków, oddziały płaczek, chóry śpiewaków, wszystkie cechy rzemieślnicze i kupieckie, deputacje kilkudziesięciu nomesów ze swoimi bogami i chorągwiami, deputacje kilkunastu narodów utrzymujących stosunki z Egiptem… I znowu muzyka, płaczki i chóry kapłańskie. + +I tym razem mumia królewska jechała w złotej łodzi, ale nierównie kosztowniejszej niż w Memfisie. Wóz, który ją dźwigał, zaprzężony w osiem par białych wołów, miał ze dwa piętra wysokości i prawie znikał pod stosami wieńców, bukietów, strusich piór i drogocennych tkanin. Otaczały go gęste kłęby dymu z kadzideł, co robiło wrażenie, iż Ramzes XII ukazuje się swojemu narodowi już jako bóg w obłokach. + +Z pylonów wszystkich świątyń tebańskich odzywały się odgłosy podobne do grzmotu tudzież potężne a rzewne dźwięki blach spiżowych. + +Pomimo że aleja sfinksów była wolna i szeroka, mimo że pochód odbywał się pod kierunkiem egipskich jenerałów, a więc w największym porządku, niemniej na przejście owych dwu kilometrów oddzielających pałace od gmachów Amona orszak zużył trzy godziny. + +Dopiero gdy mumię Ramzesa XII wniesiono do świątyni, z pałacu, na złotym wozie ciągnionym przez parę dzielnych koni, wyjechał Ramzes XIII. Lud stojący wzdłuż alei, który w czasie procesji zachowywał się spokojnie, na widok ukochanego władcy wybuchnął tak ogromnym okrzykiem, że w nim rozpłynęły się grzmoty i dźwięki ze szczytu świątyń. + +Była chwila, że uniesione zapałem pospólstwo chciało wybiec na środek alei i otoczyć pana. Ale Ramzes jednym znakiem reki powstrzymał żyjącą powódź i zapobiegł świętokradztwu. + +W ciągu kilkunastu minut faraon przejechał gościniec i stanął przed olbrzymimi pylonami najwspanialszej świątyni w Egipcie. + +Jak Luksor był całą dzielnicą pałaców królewskich w południowej, tak Karnak był dzielnicą bogów w północnej stronie miasta. Głównym zaś ogniskiem Karnaku była świątynia Amona-Ra. + +Sam ten gmach zajmował cztery morgi powierzchni, a otaczające go ogrody i stawy około czterdziestu morgów. Przed świątynią stały dwa pylony, wysokie na dziesięć piątr. Podwórze, otoczone wspartym na kolumnach kurytarzem, zajmowało blisko dwie morgi, zaś sala kolumnowa, w której gromadziły się stany uprzywilejowane, miała morgę rozległości. Nie był to już gmach, ale — okolica. + +Owa sala, czyli hipostyl, miała przeszło sto pięćdziesiąt kroków długości i siedemdziesiąt pięć szerokości, jej zaś sufit opierał się na stu trzydziestu czterech kolumnach. Spomiędzy nich dwanaście środkowych słupów miało po piętnaście kroków obwodu i pięć do sześciu piętr wysokości!… + +Posągi rozmieszczone w świątyni, obok pylonów i nad świętym stawem, miały odpowiednie proporcje. + +W olbrzymiej bramie czekał na faraona dostojny Herhor, arcykapłan tej świątyni. Otoczony całym sztabem kapłanów, Herhor powitał władcę prawie dumnie, a paląc przed nim kadzidło, nie patrzył na niego. Potem przez dziedziniec zaprowadził faraona do hipostylu i wydał rozkaz wpuszczenia deputacji w obręb świątyniowego muru. + +Na środku hipostylu stała łódź z mumią zmarłego władcy, a po obu jej stronach, naprzeciw siebie — dwa jednakowo wysokie trony. Na jednym zasiadł Ramzes XIII otoczony przez jenerałów i nomarchów, na drugim — Herhor otoczony przez kapłanów. Po czym arcykapłan Mefres podał Herhorowi infułę Amenhotepa, a młody faraon po raz drugi na głowie Herhora zobaczył złotego węża, symbol władzy królewskiej. + +Ramzes pobladł z gniewu i pomyślał: + +„Obym nie potrzebował zdjąć ci ureusza razem z twoją głową!…” + +Ale milczał, wiedząc, że w tej największej świątyni egipskiej Herhor jest panem równym bogom i mocarzem bodaj czy nie wyższym od samego faraona. + +Przez ten czas, gdy lud napełniał dziedziniec, a za purpurową zasłoną oddzielającą od śmiertelnych resztę świątyni odezwały się arfy i ciche śpiewy, Ramzes przypatrywał się sali. Cały las potężnych kolumn, od góry do dołu okrytych malowidłami, tajemnicze oświetlenie, sufit zawieszony gdzieś pod niebem, przytłaczające wywarło na nim wrażenie. + +„Co to znaczy — myślał — wygrać bitwę nad Sodowymi Jeziorami?… Zbudować taki gmach to jest dzieło!… A przecież oni go wznieśli…” + +W tej chwili odczuł potęgę kapłańskiego stanu. Czyliż on, jego wojsko, a nawet cały lud potrafiłby obalić tę świątynię?… A jeżeli trudno poradzić sobie z gmachem, czy będzie łatwiej uporać się z jego budowniczymi?… + +Z przykrych medytacji wyrwał go głos arcykapłana Mefresa. + +— Wasza świątobliwość — mówił starzec — ty, najdostojniejszy powierniku bogów (tu ukłonił się Herhorowi), wy nomarchowie, pisarze, rycerze i ludu pospolity! Najdostojniejszy arcykapłan tej świątyni, Herhor, wezwał nas, abyśmy starym obyczajem osądzili ziemskie postępki zmarłego faraona i odmówili mu lub przyznali — prawo pogrzebu… + +Gniew uderzył do głowy faraonowi. Nie dość, że jego lekceważą w tym miejscu, ale jeszcze śmią rozprawiać o czynach ojca, decydować o pogrzebie!… + +Ale uspokoił się. Była to tylko formalność, tak wreszcie stara jak egipskie dynastie. Nie chodziło w niej naprawdę o sąd, ale o pochwałę dla zmarłego. + +Na znak dany przez Herhora arcykapłani zasiedli na taboretach. Ale nomarchowie ani jenerałowie otaczający tron Ramzesa nie usiedli: dla nich bowiem nie było krzeseł. + +Faraon zapamiętał i tę zniewagę; ale już tak panował nad sobą, że nie można było poznać, czy dostrzegł lekceważenie swoich bliskich. + +Tymczasem święty Mefres zastanawiał się nad życiem zmarłego pana. + +— Ramzes XII — mówił — nie popełnił żadnego z czterdziestu dwóch grzechów, więc sąd bogów wyda dla niego wyrok łaskawy. A że nadto mumia królewska, dzięki wyjątkowej troskliwości kapłanów, jest zaopatrzona we wszystkie amulety, modlitwy, przepisy i zaklęcia, zatem nie ulega kwestii, że zmarły faraon jest już w mieszkaniu bogów, zasiada obok Ozyrysa i jest sam Ozyrysem. + +Boska natura Ramzesa XII objawiała się już w ziemskim życiu. Panował przeszło trzydzieści lat, dał narodowi głęboki spokój i wybudował lub dokończył wielu świątyń. Prócz tego sam był arcykapłanem i najpobożniejszych kapłanów prześcigał pobożnością. W jego panowaniu pierwsze miejsce zajmowała cześć bogów i podźwignięcie świętego stanu kapłańskiego. Za co też kochały go moce niebieskie, a jeden z tebańskich bożków, Chonsu, na prośbę faraona raczył udać się do kraju Buchten i tam wypędził złego ducha z córki królewskiej. + +Mefres odpoczął i znowu mówił dalej: + +— Gdy dowiodłem wam, dostojnicy, że Ramzes XII był bogiem, zapytacie: w jakim celu ta wyższa istota zstąpiła na ziemię egipską i kilkadziesiąt lat spędziła na niej? + +Oto w tym celu, ażeby poprawić świat, który jest bardzo zepsuty skutkiem upadku wiary. + +Kto bowiem dziś zajmuje się pobożnością, kto myśli o spełnianiu woli bogów? + +Na dalekiej północy widzimy duży naród asyryjski, który wierzy tylko w siłę miecza, a zamiast mądrością i nabożeństwem, zajmuje się podbijaniem ludów. Bliżej nas siedzą Fenicjanie, dla których bogiem jest złoto, a nabożeństwem oszukiwanie i lichwa. Inne wreszcie ludy, jak Chetowie na wschodzie, Libijczycy na zachodzie, Etiopowie na południu i Grecy na Morzu Śródziemnym, są to barbarzyńcy i rabusie. Zamiast pracować kradną, a zamiast ćwiczyć się w mądrości piją, grają w kości albo wysypiają się jak strudzone bydlęta. + +Na świecie jest jeden tylko naród prawdziwie pobożny i mądry — egipski; lecz zobaczcie, co się i tutaj dzieje? + +Skutkiem napływu cudzoziemców, pozbawionych wiary, religia u nas upadła. Szlachta i dostojnicy przy kubkach wina drwią z bogów i wiecznego życia, a lud obrzuca błotem święte posągi i nie składa ofiar świątyniom. + +Miejsce pobożności zajął zbytek, mądrości — rozpusta. Każdy chce nosić ogromne peruki, namaszczać się osobliwymi woniami, posiadać tkane złotem koszule i fartuszki, stroić się w łańcuchy i bransolety wysadzane drogimi kamieniami. Placek pszenny już mu nie wystarcza: on chce ciastka z mlekiem i miodem; piwem myje nogi, zaś pragnienie gasi zagranicznymi winami. + +Skutkiem tego cała szlachta jest zadłużona, lud bity i przeciążony pracą, tu i ówdzie wybuchają bunty. Co mówię: tu i ówdzie?… Od pewnego czasu, jak długi i szeroki Egipt, dzięki tajemniczym burzycielom, słyszymy okrzyk: + +„Dajcie nam co sześć dni odpoczynek!… Nie bijcie nas bez sądu!… Darujcie nam po zagonie ziemi na własność!…” + +Jest to zapowiedź ruiny naszego państwa, przeciw której trzeba znaleźć ratunek. Ratunek zaś jest tylko w religii, która uczy nas, że lud powinien pracować, mężowie święci, jako znający wolę bogów, powinni mu wskazywać pracę, a faraon i jego dostojnicy winni czuwać, ażeby praca była rzetelnie spełniana. + +Tego nas uczy religia; według tych zasad rządził państwem równy bogom Ozyrys-Ramzes XII. My zaś, arcykapłani, uznając jego pobożność, ten napis wyryjemy mu na grobie i w świątyniach: + +„Horus wół, Apis silny, który połączył korony królestwa, krogulec złoty rządzący szablą, zwycięzca dziewięciu narodów, król Wyższego i Niższego Egiptu, władca dwu światów, syn słońca Amen-mer-Ramessu, ukochany przez Amon-Ra, pan i władca Tebaidy, syn Amon-Ra, przybrany za syna przez Horusa, a spłodzony przez Hormacha, król Egiptu, władca Fenicji, panujący nad dziewięcioma narodami.” + +Gdy wniosek ten zebrani zatwierdzili okrzykiem, wybiegły spoza zasłony tancerki i wykonały przed sarkofagiem święty taniec, a kapłani zapalili kadzidła. Po czym zdjęto mumię z łodzi i wniesiono do sanktuarium Amona, dokąd Ramzes XIII już nie miał prawa wchodzić. + +Niebawem nabożeństwo skończyło się i zebrani opuścili świątynię. + +Wracając do pałacu Luksor, młody faraon był tak pogrążony w myślach, że prawie nie dostrzegał niezmiernego tłumu i nie słyszał jego okrzyków. + +„Nie mogę oszukiwać własnego serca — mówił do siebie Ramzes. — Arcykapłani lekceważą mnie, co nie spotkało dotychczas żadnego faraona; ba! nawet wskazują mi, w jaki sposób mogę odzyskać ich łaskę. Oni chcą rządzić państwem, a ja mam pilnować, ażeby wykonywano ich rozkazy… + +Otóż będzie inaczej: ja rozkazuję, a wy musicie spełniać… I albo zginę, albo na waszych karkach oprę moją królewską nogę…” + +Przez dwa dni czcigodna mumia Ramzesa XII przebywała w świątyni Amona-Ra, w miejscu tak boskim, że z wyjątkiem Herhora i Mefresa, nawet arcykapłani wchodzić tam nie mogli. Przed zmarłym świeciła się jedna tylko lampa, której płomień podniecany cudownym sposobem nigdy nie gasnął. Nad zmarłym unosił się symbol duszy, krogulec z ludzką głową. Czy to była machina, czy naprawdę żywa istota, nikt nie wiedział. To pewne, że kapłani, którzy mieli odwagę spojrzeć ukradkiem za zasłonę, widzieli, że istota owa wisiała w powietrzu bez podparcia poruszając przy tym ustami i oczyma. + +Nastąpił dalszy ciąg pogrzebu i łódź złota powiozła zmarłego już na drugą stronę Nilu. Pierwej jednak, otoczona ogromnym orszakiem: kapłanów, płaczek, wojska i ludu, wśród kadzideł, muzyki, płaczu i śpiewu przejechała główną ulicą Tebów. + +Była to chyba najpiękniejsza ulica w egipskim państwie: szeroka, gładka, wysadzona drzewami. Cztero-, a nawet pięciopiętrowe domy jej od góry do dołu były wyłożone mozaiką lub pokryte kolorowanymi płaskorzeźbami. Co wyglądało tak, jakby na owych budowlach zawieszono olbrzymie, barwne dywany lub zasłonięto je kolosalnymi obrazami, które przedstawiały pracę kupców, rzemieślników, żeglarzy tudzież dalekie kraje i ludy. + +Słowem, była to nie ulica, ale raczej niezmierna galeria obrazów, barbarzyńskich pod względem rysunku, jaskrawych pod względem kolorów. + +Orszak pogrzebowy posuwał się około dwu kilometrów z północy na południe. Mniej więcej we środku miasta zatrzymał się, a potem skręcił na zachód ku Nilowi. + +W tym miejscu wśród rzeki znajdowała się duża wyspa, do której prowadził most zbudowany na czółnach. Ażeby uniknąć wypadku, jenerałowie komenderujący procesją jeszcze raz uszykowali orszak, ustawili po czterech ludzi w szeregu i nakazali im posuwać się bardzo wolno, unikając rytmicznych stąpań. W tym celu muzyki idące na czele gromady intonowały pieśni, każdą w innym takcie. + +Po paru godzinach procesja przeszła pierwszy most, potem wyspę, potem drugi most i — znalazła się na lewym, zachodnim brzegu Nilu. + +Jeżeli wschodnią połowę Tebów można nazwać miastem bogów i królów, to zachodnia była dzielnicą pamiątkowych świątyń i grobów. + +Orszak posuwał się od Nilu w stronę gór, drogą środkową. Na południe od tej drogi stała na wzgórzu świątynia upamiętniająca zwycięstwa Ramzesa III, której ściany były pokryte wizerunkami ludów podbitych: Chetów, Amorejczyków, Filistynów, Etiopów, Arabów, Libijczyków. Trochę poniżej wznosiły się dwa kolosalne posągi Amenhotepa II, których wysokość, mimo siedzącej postawy, odpowiada pięciu piętrom. Jedna z tych statui odznaczała się cudowną własnością: gdy padły promienie wschodzącego słońca, posąg wydawał dźwięki niby arfa, której struny zrywają. + +Jeszcze bliżej drogi, wciąż na lewo od niej, stało Rameseum, niezbyt wielka, ale piękna świątynia Ramzesa II. Jej przysionku pilnowały cztery posągi stojące, z królewskimi insygniami w rękach. Na dziedzińcu zaś wznosił się również posąg Ramzesa II, wysoki na cztery piętra. + +Droga szła wciąż łagodnie pod górę i coraz wyraźniej widać było bardzo spadziste wzgórza podziurawione jak gąbka: były to groby egipskich dostojników. Przy wejściu do nich, między stromymi skałami, leżała bardzo oryginalna świątynia królowej Hatasu. Budynek ten miał czterysta pięćdziesiąt kroków długości. Z dziedzińca otoczonego murem wchodziło się po schodach na dziedziniec otoczony kolumnami, pod którym była świątynia podziemna. Z dziedzińca zaś kolumnowego wchodziło się znowu po schodach do świątyni już wykutej w skale, pod którą były znowu podziemia. + +Tym sposobem świątynia miała dwie kondygnacje: niższą i wyższą, z których jeszcze każda dzieliła się na górną i dolną. Schody były ogromne, opatrzone zamiast poręczy dwoma rzędami sfinksów; wejścia na każde schody pilnowały po dwa siedzące posągi. + +Od świątyni Hatasu zaczynał się ponury wąwóz, który od grobów dygnitarzy prowadził do grobów królewskich. Zaś między dwoma tymi dzielnicami znajdował się wykuty w skale grób arcykapłana Retemenofa: komnaty i korytarze tworzące go zajmowały około dwu morgów podziemnej powierzchni. + +Droga w wąwozie staje się tak stromą, że wołom ciągnącym muszą pomagać ludzie i popychać łódź żałobną. Orszak posuwa się jakby po gzymsie wykutym z boku skały, wreszcie zatrzymuje się na obszernym placu o kilkanaście piętr nad dnem wąwozu. + +Tu znajdują się drzwi prowadzące do podziemnego grobu, który budował sobie faraon przez trzydzieści lat panowania. Grób ten to cały pałac z komnatami dla pana, rodziny i służby, z jadalnią, sypialnią i łazienką, z kaplicami poświęconymi różnym bogom, a nareszcie — ze studnią, na dnie której znajduje się mały pokoik, gdzie na wieki spocznie mumia faraona. + +Przy blasku jaskrawych pochodni widać ściany wszystkich komnat pokryte modlitwami i obrazami, które odtwarzają wszystkie zajęcia i rozrywki zmarłego: polowania, budowę świątyń i kanałów, triumfalne przejazdy, uroczystości odprawiane na cześć bogów, walki wojsk z nieprzyjaciółmi, pracę ludu… + +Nie dość na tym: pokoje bowiem nie tylko są zastawione sprzętami, naczyniami, wozami i bronią, kwiatami, mięsem, ciastem i winem, ale jeszcze znajduje się w nich mnóstwo posągów. Są to liczne wizerunki Ramzesa XII, jego kapłanów, ministrów, kobiet, żołnierzy i niewolników. Pan bowiem i na tamtym świecie nie może obejść się bez kosztownych sprzętów, wykwintnego jadła i wiernej służby. + +Gdy wóz żałobny zatrzymał się u wejścia do grobu, kapłani wyjęli mumię królewską z sarkofagu i postawili ją na ziemi opartą plecami o skałę. Wówczas Ramzes XIII spalił przed zwłokami ojca kadzidło, a królowa Nikotris, objąwszy mumię za szyję, poczęła mówić z płaczem: + +— „Jam jest siostra twoja, żona twoja Nikotris, nie opuszczaj mnie, o wielki! Czy istotnie pragniesz, mój dobry ojcze, abym się oddaliła? A jeżeli ja odejdę, zostaniesz sam, i czy ktokolwiek będzie z tobą?…” + +W tej chwili arcykapłan Herhor spalił kadzidło przed mumią, a Mefres rozlał wino i rzekł: + +— „Twemu sobowtórowi ofiarujemy to, Ozyrysie-Mer-amen-Ramzesie, władco Górnego i Dolnego Egiptu, którego głos jest sprawiedliwy przed wielkim bogiem…” + +Po czym odezwały się płaczki i chóry kapłanów: + +*Chór I*. „Skarżcie się, skarżcie, płaczcie, płaczcie, bez ustanku płaczcie, tak głośno, jak tylko możecie… + +*Płaczki*. O dostojny podróżniku, który kierujesz swe kroki do ziemi wieczności, jakże prędko wydzierają nam ciebie!… + +*Chór II*. Jakże pięknym jest, co mu się dzieje! Ponieważ on bardzo kochał Chonsu z Teb, więc bóg pozwolił mu osiągnąć Zachód, w świecie pokoleń sług jego. + +*Płaczki*. O ty, którego otaczało tylu sług, będziesz teraz w ziemi, która nakazuje samotność… Ty, który miałeś cienkie szaty i lubiłeś czystą bieliznę, leżysz teraz we wczorajszej odzieży!… + +*Chór I*. W pokoju, w pokoju na Zachód, o panie nasz, idź w pokoju… Ujrzymy cię znowu, gdy dzień wieczności nadejdzie, albowiem idziesz do kraju, który łączy z sobą wszystkich ludzi.” + +Zaczęły się ostateczne ceremonie. + +Przyprowadzono wołu i antylopę, które powinien był zabić Ramzes XIII, ale zabił jego zastępca wobec bogów, arcykapłan Sem. Niżsi kapłani szybko oprawili zwierzęta, po czym Herhor i Mefres, wziąwszy udźce ich, kolejno przykładali je do ust mumii. Ale mumia jeść nie chciała, była bowiem jeszcze nie ożywiona, a usta jej zamknięte. + +Aby usunąć tę przeszkodę, Mefres obmył ją świętą wodą i okadził wonnościami i ałunem, mówiąc: + +— „Oto stoi mój ojciec, oto stoi Ozyrys-Mer-amen-Ramzes. Ja jestem twoim synem, jestem Horusem, przychodzę do ciebie, aby cię oczyścić i zrobić żywym… Składam na powrót twoje kości, spajam, co było przecięte, gdyż jestem Horus, mściciel ojca mojego… Zasiadasz na tronie Re i dajesz rozkazy bogom. Gdyż ty jesteś Re, który z Nut pochodzi, które rodzi Re każdego poranku, który rodzi Mer-amen-Ramzesa codziennie tak jak Re.” + +Mówiąc tak, arcykapłan dotykał amuletami ust, piersi, rąk i nóg mumii. + +Teraz znowu odezwały się chóry. + +*Chór I*. „Ozyrys-Mer-amen-Ramzes będzie odtąd jadał i pijał wszystko, co jedzą i piją bogowie. Zasiada na ich miejscu, jest zdrów i silny jak oni… + +*Chór II*. Ma władzę we wszystkich członkach swoich; nienawistnym mu jest, gdy będąc głodnym, jeść nie może, i gdy jest spragnionym, a pić nie może. + +*Chór I*. O bogowie, użyczcie Ozyrysowi-Mer-amen-Ramzesowi tysiące tysięcy kruż wina, tysiące szat, chlebów i wołów… + +*Chór II*. O wy, żyjący na ziemi, którzy tędy przechodzić będziecie, jeżeli wam życie miłe, a śmierć obrzydła, jeżeli pragniecie, ażeby dostojeństwa wasze przeszły na wasze potomstwo, odmawiajcie tę modlitwę, za pochowanym tu nieboszczykiem… + +*Mefres*. O wy wielcy, wy prorocy, wy książęta, pisarze i faraonowie, wy inni ludzie, którzy za milion lat po mnie przyjdziecie, gdyby kto z was na miejscu mego nazwiska położył swoje, Bóg go skarze zniszczeniem jego osoby na tej ziemi…” + +Po tym zaklęciu kapłani zapalili pochodnie, wzięli mumię królewską i znowu włożyli ją do skrzyni, a ze skrzynią do kamiennego sarkofagu, który w ogólnych zarysach miał ludzką formę. Następnie pomimo krzyku, rozpaczy i oporu płaczek zanieśli ogromny ten ciężar do grobu. + +Minąwszy przy świetle pochodni kilka korytarzy i komnat, zatrzymali się w jednej, gdzie była studnia. W otwór ten spuścili sarkofag i sami weszli za nim do podziemiów dolnych. Tam ustawili sarkofag w ciasnym pokoiku i szybko zamurowali otwór tak, że najwprawniejsze oko nie odkryłoby wejścia do grobu. Następnie wrócili na górę i z równą starannością zamurowali wejście do studni. + +Wszystko to wykonali sami kapłani, bez świadków, a wykonali tak dokładnie, że mumia Ramzesa XII po dziś dzień spoczywa w swym tajemniczym mieszkaniu, zarówno bezpieczna od złodziejów, jak i od nowożytnej ciekawości. W ciągu dwudziestu dziewięciu wieków wiele mogił królewskich zgwałcono, ale ta została nie tkniętą. + +Przez ten czas, gdy jedna grupa kapłanów ukrywała zwłoki pobożnego faraona, inna grupa, oświetliwszy podziemne komnaty, zaprosiła żyjących na ucztę. + +Weszli do sali jadalnej: Ramzes XIII, królowa Nikotris, arcykapłani Herhor, Mefres i Sem tudzież kilkunastu cywilnych i wojskowych dostojników. Na środku komnaty stały stoły zapełnione potrawami, winem i kwiatami, a pod ścianą siedział wykuty z porfiru posąg zmarłego pana. Zdawał się on patrzeć na obecnych i z melancholijnym uśmiechem zapraszać ich, aby jedli. + +Uczta zaczęła się świętym tańcem, któremu towarzyszył śpiew jednej z najwyższych kapłanek: + +„Używajcie dni szczęścia, bo życie trwa tylko jedną chwilę… Używajcie szczęścia, bo gdy wejdziecie do grobu, spoczniecie tam na wieki, na całą długość każdego dnia!…” + +Po kapłance wystąpił prorok i przy akompaniamencie arf mówił śpiewającym głosem: + +„Świat jest ciągłą zmianą i ciągłym odnawianiem. Mądry to układ losu, godne podziwu postanowienie Ozyrysa, że w miarę jak ciało z ubiegłych czasów ulega zniszczeniu i ginie, zostają po nim inne ciała… + +Faraonowie, ci bogowie, którzy byli przed nami, spoczywają w swych piramidach; mumie i sobowtóry ich zostały. Choć pałace, które zbudowali, nie znajdują się już na dawnych miejscach, nie ma ich wcale… + +Nie rozpaczaj więc, ale oddaj się swoim żądzom i szczęściu, i nie zużywaj twego serca, aż przyjdzie dla ciebie dzień, kiedy błagać będziesz, a Ozyrys, bóg, którego serce już nie bije, nie zechce wysłuchać próśb i błagań… + +Żale całego świata nie wrócą szczęścia człowiekowi, który leży w mogile; używaj więc dni szczęścia i nie bądź leniwym w radości. Zaprawdę, nie ma człowieka, który by mógł zabrać z sobą dobro swoje na tamten świat — zaprawdę nie ma człowieka, który by tam poszedł i wrócił!…” + +Uczta skończyła się i dostojne zebranie, jeszcze raz okadziwszy posąg zmarłego, zabrało się z powrotem do Tebów. W świątyni grobowej zostali tylko kapłani, aby regularnie składać panu ofiary, tudzież straż pilnująca grobu przeciw świętokradzkim pokuszeniom złodziejów. + +Odtąd Ramzes XII został sam w swej tajemnej komnacie. Przez małe a ukryte w skale okienko ledwie wdzierał się mrok. Zamiast piór strusich nad panem szeleściły skrzydła ogromnych nietoperzy; zamiast muzyki rozlegały się w nocnej porze jękliwe wycia hien i kiedy niekiedy potężny głos lwa, który ze swej pustyni pozdrawiał faraona w grobie. + + + +Rozdział X + +Po pogrzebie faraona Egipt wrócił do zwykłego trybu życia, a Ramzes XIII do spraw państwowych. Nowy władca w miesiącu Epifi (kwiecień — maj) zwiedził miasta położone za Tebami wzdłuż Nilu. Był więc w Sni, mieście bardzo przemysłowym i handlowym, gdzie znajdowała się świątynia Knepha, czyli „duszy świata”. Zwiedził Edfu, którego świątynia, o dziesięciopiętrowych pylonach, posiadała ogromną bibliotekę papirusów, a na ścianach miała wypisaną i wymalowaną jakby encyklopedię ówczesnej jeografii, astronomii i teologii. Wstąpił do łomów kamienia w Chennu; w Nubii, czyli Kom Ombo, złożył ofiary Horusowi, bogu światła, i Sebekowi, który jest duchem ciemności. Był na wyspie Ab, która między czarnymi skałami wyglądała jak szmaragd, rodziła najlepsze daktyle i nazywała się stolicą słoniów: tam bowiem koncentrował się handel kością słoniową. Wstąpił wreszcie do miasta Sunnu, położonego przy pierwszej katarakcie Nilowej, i zwiedził olbrzymie kopalnie granitu tudzież sjenitu, w których łupano skały za pomocą klinów napojonych wodą i wyciosywano obeliski na dziewięć piętr wysokie. + +Gdziekolwiek ukazał się nowy pan Egiptu, poddani witali go z szalonym zapałem. Nawet pracujący w kopalniach przestępcy, których ciało było pokryte nie zagojonymi ranami, nawet ci zaznali szczęścia: faraon bowiem na trzy dni kazał uwolnić ich od roboty. + +Ramzes XIII mógł być zadowolony i dumny: żaden bowiem faraon nawet w czasie triumfalnego wjazdu nie był przyjmowany tak jak on w swojej pokojowej przejażdżce. Toteż nomarchowie, pisarze i arcykapłani, widząc bezgraniczne przywiązanie ludu do nowego faraona, ugięli się przed jego władzą i między sobą szeptali: + +— Pospólstwo jest jak stado byków, a my jak roztropne i gospodarne mrówki. Czcijmy więc nowego pana, abyśmy cieszyli się zdrowiem i ochronili nasze domy od zniszczenia… + +Tym sposobem opozycja dostojników, jeszcze przed kilkoma miesiącami bardzo silna, dziś umilkła i ustąpiła miejsca nieograniczonej pokorze. Cała arystokracja, całe kapłaństwo upadło na twarz przed Ramzesem XIII; tylko Mefres i Herhor pozostali nieugięci. + +Toteż kiedy faraon wrócił z Sunnu do Tebów, zaraz pierwszego dnia wielki skarbnik przyniósł mu dwie niepomyślne wiadomości. + +— Wszystkie świątynie — rzekł — odmówiły skarbowi kredytu i najpokorniej błagają waszą świątobliwość, aby w ciągu dwu lat rozkazał wypłacić pożyczone od nich sumy… + +— Rozumiem — odparł władca — to robota świętego Mefresa!… Ileż jesteśmy im winni? + +— Z pięćdziesiąt tysięcy talentów. + +— Pięćdziesiąt tysięcy talentów mamy spłacić w ciągu dwu lat!… — powtórzył faraon. — No, a co jeszcze?… + +— Podatki wpływają bardzo opieszale — mówił skarbnik. — Od trzech miesięcy dostajemy zaledwie czwartą część tego, co nam się należy… + +— Cóż się to stało?… + +Skarbnik był zakłopotany. + +— Słyszałem — rzekł — iż jacyś ludzie tłumaczą chłopom, że za panowania waszej świątobliwości mogą nie płacić podatków… + +— Oho! ho!… — zawołał, śmiejąc się, Ramzes — owi jacyś ludzie wydają mi się bardzo podobnymi do dostojnego Herhora… Cóż to, chce on mnie zamorzyć głodem?… Czymże pokrywacie wydatki bieżące? — spytał. + +— Z rozkazu Hirama pożyczają nam Fenicjanie — odpowiedział skarbnik. — Wzięliśmy już osiem tysięcy talentów… + +— Ale kwity dajecie im? + +— I kwity, i zastawy… — westchnął skarbnik. — Oni mówią, że to prosta formalność; niemniej osiedlają się na folwarkach waszej świątobliwości i zabierają chłopom, co się da… + +Upojony przyjęciem ze strony ludu i pokorą magnatów, faraon już nawet nie gniewał się na Herhora i Mefresa. Czas gniewów minął, nadeszła chwila działania, i Ramzes tego samego dnia ułożył plan. + +Nazajutrz wezwał ludzi najbardziej zaufanych: arcykapłana Sema, proroka Pentuera, ulubieńca Tutmozisa i Fenicjanina Hirama. A gdy zebrali się, rzekł: + +— Zapewne wiecie, że świątynie zażądały, abym zwrócił im fundusze, które pożyczył od nich mój wiecznie żyjący ojciec. Każdy dług jest świętym, ten zaś, który należy się bogom, rad bym spłacić najpierwej. Ale skarb mój jest pusty, bo nawet podatki nieregularnie wpływają… + +Z tego powodu uważam, że państwo jest w niebezpieczeństwie, i — jestem zmuszony zwrócić się po fundusze do skarbów przechowywanych w Labiryncie… + +Dwaj kapłani niespokojnie poruszyli się. + +— Wiem — ciągnął faraon — że według naszych świętych praw, mój dekret nie wystarczy do otworzenia nam piwnic Labiryntu. Lecz kapłani tamtejsi objaśnili mnie: co powinienem zrobić. Oto — muszę zwołać przedstawicieli wszystkich stanów Egiptu, po trzynastu ludzi z każdego stanu, i uzyskać od nich potwierdzenie mojej woli… + +Faraon w tym miejscu uśmiechnął się i zakończył: + +— Dziś wezwałem was, abyście mi pomogli zwołać to zgromadzenie stanów, i oto, co wam rozkazuję: + +Ty, dostojny Semie, wybierzesz mi trzynastu kapłanów i trzynastu nomarchów… Ty, pobożny Pentuerze, sprowadzisz z różnych nomesów trzynastu rolników i trzynastu rzemieślników… Tutmozis dostarczy trzynastu oficerów i trzynastu szlachty, a książę Hiram zajmie się tym, ażebym miał trzynastu kupców. + +Życzę sobie, ażeby zgromadzenie to jak najprędzej zebrało się w moim pałacu w Memfis i nie tracąc czasu na próżnym gadaniu uznało, że Labirynt powinien dostarczyć funduszów memu skarbowi… + +— Ośmielę się przypomnieć waszej świątobliwości — wtrącił arcykapłan Sem — że na tym zgromadzeniu muszą być: dostojny Herhor i dostojny Mefres, i że służy im prawo, a nawet mają obowiązek sprzeciwiać się naruszeniu skarbca w Labiryncie. + +— Owszem, zgadzam się na to najzupełniej! — żywo odparł faraon. — Oni powiedzą swoje powody, ja moje. Zaś zgromadzenie osądzi: czy może istnieć państwo bez pieniędzy i czy jest rozsądnie dusić skarby w piwnicach, podczas gdy rządowi grozi bankructwo? + +— Kilkoma szafirami z tych, jakie leżą w Labiryncie, można by spłacić wszystkie długi fenickie!… — rzekł Hiram. — Ja zaraz idę między kupców i wnet dostarczę nie trzynastu, ale trzynaście tysięcy takich, którzy będą głosowali na rozkazy waszej świątobliwości… + +To powiedziawszy, Fenicjanin upadł na ziemię i pożegnał władcę. + +Gdy Hiram wyszedł, arcykapłan Sem odezwał się: + +— Nie wiem, czy dobrze stało się, że na tej naradzie był cudzoziemiec?… + +— Musiał być!… — zawołał faraon. — Bo on nie tylko ma wielki wpływ na naszych kupców, ale, co ważniejsza, on dziś dostarcza nam pieniędzy… Chciałem go przekonać, że myślę o jego należnościach i mam środki do pokrycia ich… + +Nastało milczenie, z którego skorzystał Pentuer, mówiąc: + +— Jeżeli wasza świątobliwość pozwoli, ja zaraz wyjadę, ażeby zająć się zgromadzeniem rolników i rzemieślników. Wszyscy oni będą głosowali za naszym panem, ale spośród mnóstwa trzeba wybrać najmędrszych. + +Pożegnał faraona i wyszedł. + +— A ty, Tutmozisie?… — spytał Ramzes. + +— Panie mój — rzekł ulubieniec — jestem tak pewny twojej szlachty i wojska, że zamiast mówić o nich, ośmielę się zanieść do ciebie moją własną prośbę… + +— Chcesz pieniędzy? + +— Wcale nie. Chcę żenić się… + +— Ty?… — zawołał faraon. — Któraż kobieta zasłużyła u bogów na podobne szczęście? + +— Jest to piękna Hebron, córka najdostojniejszego nomarchy tebańskiego — Antefa… — odparł, śmiejąc się, Tutmozis. — Jeżeli wasza świątobliwość raczysz oświadczyć mnie tej czcigodnej rodzinie… Chciałem powiedzieć, że moja miłość dla was zwiększy się… ale dam spokój, bo skłamałbym… + +Faraon poklepał go po ramieniu. + +— No… no!… tylko mnie nie zapewniaj o tym, czego jestem pewny — rzekł. — Pojadę jutro do Antefa i przez bogi, zdaje mi się, że w ciągu kilku dni urządzę ci wesele. A teraz możesz iść do swojej Hebron… + +Zostawszy z jednym tylko Semem, jego świątobliwość zapytał: + +— Oblicze twoje jest ponure… Czy wątpisz, aby znalazło się trzynastu kapłanów gotowych spełnić moje rozkazy?… + +— Jestem pewny — odpowiedział Sem — że prawie wszyscy kapłani i nomarchowie zrobią to, co będzie potrzebne do szczęścia Egiptu i zadowolenia waszej świątobliwości… Racz jednak nie zapominać, panie, że gdy chodzi o skarbiec Labiryntu, ostateczną decyzję wyda Amon… + +— Posąg Amona w Tebach?… + +— Tak. + +Faraon pogardliwie machnął ręką. + +— Amon — rzekł — to Herhor i Mefres… że oni nie zgodzą się, o tym wiem; ale też nie myślę dla uporu dwu ludzi poświęcać państwa. + +— Myli się wasza świątobliwość — odparł z powagą Sem. — Prawda, że bardzo często posągi bogów robią to, czego chcą ich arcykapłani, ale… nie zawsze!… W naszych świątyniach, panie, dzieją się niekiedy rzeczy nadzwyczajne i tajemnicze… Posągi bogów niekiedy same robią i mówią, co chcą… + +— W takim razie jestem spokojny — przerwał mu faraon. — Bogowie znają stan państwa i czytają w moim sercu… Chcę, ażeby Egipt był szczęśliwym, a ponieważ tylko do tego celu dążę, więc żaden mądry i dobry bóg nie może mi przeszkadzać. + +— Oby sprawdziły się słowa waszej świątobliwości!… — szepnął arcykapłan. + +— Ty jeszcze chcesz mi coś powiedzieć — rzekł Ramzes widząc, że jego religijny zastępca ociąga się z pożegnaniem. + +— Tak jest, panie. Mam obowiązek przypomnieć ci, że każdy faraon, zaraz po objęciu władzy i pogrzebaniu swego poprzednika, musi pomyśleć o wzniesieniu dwu budowli: grobu dla siebie i świątyni dla bogów. + +— Otóż właśnie! — zawołał pan. — Nieraz już myślałem o tym, ale nie mając pieniędzy, nie śpieszę się z wydawaniem rozkazów. Bo rozumiesz — dodał z ożywieniem — że jeżeli zbuduję coś, to coś wielkiego, coś, co by kazało Egiptowi nieprędko zapomnieć o mnie… + +— Chcesz mieć wasza świątobliwość piramidę?… + +— Nie. Nie zbuduję przecie większej piramidy niż Cheopsa ani większej świątyni aniżeli Amona w Tebach. Moje państwo jest za słabe do wykonywania dzieł ogromnych… Muszę więc zrobić coś zupełnie nowego, gdyż powiem ci, że nasze budowle już mnie nudzą. Wszystkie są podobne jak ludzie między sobą, a różnią się jedna od drugiej chyba tylko wymiarami, jak człowiek dorosły i dziecko. + +— Więc?… — zapytał zdziwiony arcykapłan. + +— Mówiłem z Grekiem Dionem, który jest u nas najznakomitszym architektem, i on pochwalił mój plan — ciągnął faraon. — Otóż na grób dla siebie chcę zbudować wieżę okrągłą, ze schodami zewnętrznymi, taką, jak była w Babelu… Wzniosę też świątynię nie dla Ozyrysa lub Izydy, ale dla Jedynego Boga, w którego wierzą wszyscy: Egipcjanie, Chaldejczycy, Fenicjanie i Żydzi… Chcę zaś, aby świątynia ta była podobną do pałacu króla Assara, którego model Sargon przywiózł mojemu ojcu… + +Arcykapłan potrząsnął głową. + +— Wielkie to są zamiary, panie mój — odparł — ale wykonać ich nie można… Wieże babilońskie, z powodu swojej formy, są nietrwałe i łatwo przewracają się; tymczasem nasze gmachy muszą przetrwać wieki… Świątyni Jedynemu Bogu stawiać nie można, gdyż On nie potrzebuje ani odzieży, ani jadła, ani napoju, a cały świat jest Jego mieszkaniem. Gdzież więc świątynia, która by Go pomieściła, gdzie kapłan, który ośmieliłby się składać Mu ofiary?… + +— Ha, więc zbudujemy przybytek dla Amona-Ra — wtrącił faraon. + +— Owszem, byle nie taki jak pałac króla Assara. Gdyż jest to gmach asyryjski, a nam, Egipcjanom, nie przystoi naśladować barbarzyńców… + +— Nie rozumiem cię… — przerwał nieco rozdrażniony władca. + +— Wysłuchaj mnie, panie nasz — mówił Sem. — Przypatrz się ślimakom, z których każdy ma inną skorupę: jeden zwiniętą, ale płaską, drugi zwiniętą, a podłużną, jeszcze inny — podobną do pudełka… Tak samo każdy naród buduje inne gmachy, zgodne z jego krwią i usposobieniem. + +Racz także pamiętać, że gmachy egipskie są tak różne od asyryjskich, jak Egipcjanie od Asyryjczyków. + +U nas zasadniczym kształtem każdego gmachu jest piramida ścięta, najtrwalsza ze wszystkich form, jak Egipt jest najtrwalszym ze wszystkich państw. Zaś u Asyryjczyków zasadniczą formą jest sześcian, który łatwo psuje się i ulega zniszczeniu. + +Pyszny i lekkomyślny Asyryjczyk stawia swoje sześciany jeden na drugim i buduje gmach wielopiętrowy, pod którego ciężarem usuwa się ziemia. Pokorny zaś i roztropny Egipcjanin ustawia swoje ścięte piramidy jedna za drugą. Tym sposobem u nas nic nie wisi w powietrzu, ale każda część gmachu opiera się na ziemi. + +Stąd wynika, że nasze budowle są długie i wiecznotrwałe, a asyryjskie — wysokie i kruche jak ich państwo, które dziś szybko wznosi się, a za parę wieków zostaną po nim tylko gruzy. + +Asyryjczyk jest wrzaskliwym samochwalcą, więc w swoich budowlach wszystko wystawia na zewnątrz: kolumny, obrazy i rzeźby. Skromny zaś Egipcjanin najpiękniejsze rzeźby i kolumny kryje wewnątrz świątyń, jak mędrzec, który wzniosłe myśli, uczucia i pragnienia chowa w głębi serca, lecz nie ozdabia nimi swoich piersi i pleców. U nas wszystko, co piękne, jest ukryte, u nich wszystko robi się na pokaz. Asyryjczyk, gdyby mógł, rozciąłby sobie żołądek, ażeby pokazać światu, jakie osobliwe jada potrawy… + +— Mów… mów dalej!… — wtrącił Ramzes. + +— Niewiele zostaje mi do powiedzenia — ciągnął Sem. — Chcę tylko jeszcze zwrócić, panie, twoją uwagę na ogólną formę naszych i asyryjskich gmachów. + +Kiedy, będąc przed laty w Niniwie, przyglądałem się hardo wyskakującym nad ziemię asyryjskim wieżom, zdawało mi się, że to rozhukane konie, które zerwawszy wędzidła, stają dęba, ale — wnet upadną, jeżeli jeszcze nóg sobie nie połamią. + +Tymczasem spróbuj, wasza świątobliwość, spojrzeć z jakiego wzniesionego punktu na egipską świątynię. Co ona przypomina?… Oto — człowieka, który modli się, leżąc na ziemi. + +Dwa pylony to dwie dłonie wzniesione ku niebu. Dwa mury opasujące dziedziniec — to ramiona. Sala „kolumn, czyli niebiańska” — to głowa; komnaty: „boskiego objawienia” i „stołów ofiarnych” — to piersi, a „tajemny przybytek boga” — to serce pobożnego Egipcjanina. + +Nasza świątynia uczy nas, jakimi być powinniśmy. + +„Miej dłonie potężne jak pylony — mówi do nas — a ramiona silne jak mury. Miej w głowie rozum tak obszerny i bogaty jak przysionek świątyni, duszę czystą jak komnaty »objawienia« i »ofiar«, a w sercu miej boga — o Egipcjaninie!…” + +Zaś asyryjskie gmachy przemawiają do swego ludu: + +„Wspinaj się nad ludzi, Asyryjczyku, zadzieraj głowę wyżej niż inni!… Nie zdziałasz nic wielkiego na świecie, ale przynajmniej zostawisz wiele gruzów…” + +Miałżebyś, panie, odwagę — zakończył arcykapłan — wznosić u nas budowle asyryjskie, naśladować naród, którym Egipt brzydzi się i pogardza?… + +Ramzes zamyślił się. Pomimo wykładu Sema i teraz sądził, że jednak pałace asyryjskie są piękniejsze od egipskich. Ale tak nienawidził Asyryjczyków, że jego serce poczęło się chwiać. + +— W takim razie — odparł — zaczekam z budową świątyni i mego grobu. Wy zaś, mędrcy, którzy jesteście mi życzliwi, obmyślcie plany takich gmachów, które by imię moje przekazały najdalszym pokoleniom. + +„Nieludzka duma wypełnia duszę tego młodzieńca!…” — rzekł do siebie arcykapłan i smutny pożegnał faraona. + + + +Rozdział XI + +Tymczasem Pentuer wybierał się z powrotem do Dolnego Egiptu, aby z jednej strony znaleźć po trzynastu delegatów stanu rolniczego i rzemieślniczego dla faraona, z drugiej zaś — aby zachęcić ludność pracującą do upominania się o ulgi, jakie przyobiecał nowy władca. W jego bowiem przekonaniu największą sprawą dla Egiptu było: usunąć krzywdy, jakich doznawały, i nadużycia, jakim ulegały klasy pracujące. + +Niemniej Pentuer był kapłanem i nie tylko nie pragnął upadku swego stanu, ale nawet nie chciał zrywać węzłów, jakie go z nim łączyły. + +Toteż aby zaznaczyć swoją wierność, Pentuer poszedł z pożegnaniem do Herhora. + +Potężny niegdyś dostojnik przyjął go z uśmiechem. + +— Rzadki gość… rzadki gość… — zawołał Herhor. — Od czasu jak mogłeś zostać doradcą jego świątobliwości, nie pokazujesz mi się… Co prawda, nie ty jeden!… Ale cokolwiek nastąpi, nie zapomnę twoich usług, choćbyś mnie jeszcze bardziej unikał. + +— Ani jestem doradcą pana naszego, ani unikam waszej dostojności, którego łasce zawdzięczam to, czym dziś jestem… — odparł Pentuer. + +— Wiem, wiem! — przerwał Herhor. — Nie przyjąłeś wysokiego dostojeństwa, aby nie pracować na zgubę świątyń. Wiem, wiem!… choć może i szkoda, że nie zostałeś doradcą rozbrykanego młokosa, który niby to nami rządzi… Z pewnością nie pozwoliłbyś mu otaczać się zdrajcami, którzy go zgubią… + +Pentuer, nie chcąc rozmawiać o tak drażliwych kwestiach, opowiedział Herhorowi, po co jedzie do Dolnego Egiptu. + +— Owszem — odparł Herhor — niechaj Ramzes XIII zwołuje zebranie wszystkich stanów… Ma do tego prawo. + +Ale — dodał nagle — szkoda mi, że ty się w to mieszasz… Duże zmiany zaszły w tobie!… Pamiętasz, co mówiłeś w czasie owych manewrów pod Pi-Bailos do mego adiutanta?… Przypomnę ci: mówiłeś, że potrzeba ograniczyć nadużycia i rozpustę faraonów. A dziś… sam popierasz dziecinne pretensje największego rozpustnika, jakiego miał kiedy Egipt. + +— Ramzes XIII — przerwał mu Pentuer — chce poprawić dolę ludu. Byłbym więc głupim i nikczemnym, gdybym ja, syn chłopów, nie służył mu w tej sprawie. + +— Nie pytasz jednak, czy to nie zaszkodzi nam, kapłaństwu?… + +Pentuer zdziwił się. + +— Wszakże sami dajecie wielkie ulgi chłopom należącym do świątyń! — zawołał. — Mam zresztą wasze pozwolenie… + +— Co?… jakie?… — spytał Herhor. + +— Przypomnij sobie, wasza dostojność, tę noc, podczas której, w świątyni Seta, witaliśmy najświątobliwszego Beroesa. Mefres mówił wtedy, że Egipt upadł skutkiem poniżenia się stanu kapłańskiego, a ja twierdziłem, że nędza ludu jest przyczyną niedoli państwa. Na co ty, o ile pamiętam, odpowiedziałeś: + +„Niech Mefres zajmuje się podźwignięciem kapłanów, a Pentuer poprawą losu chłopstwa… Ja zaś będę zapobiegał zgubnej wojnie między Egiptem i Asyrią…” + +— A widzisz — przerwał arcykapłan — więc masz obowiązek działać z nami, nie z Ramzesem. + +— Alboż on chce wojny z Asyrią?… — odparł energicznie Pentuer. — Czy może przeszkadza kapłanom w nabywaniu mądrości?… Chce dać ludowi siódmy dzień na odpoczynek, a później obdarzyć każdą rodzinę chłopską małym kawałkiem gruntu… I nie mów mi, wasza dostojność, że faraon chce złego: bo przecie na folwarkach świątyń sprawdzono, że chłop wolny i mający swój zagon bez porównania lepiej pracuje aniżeli niewolnik. + +— Ależ ja nic nie mam przeciw ulgom dla pospólstwa! — zawołał Herhor. — Tylko jestem przekonany, że Ramzes nie zrobi nic dla ludu. + +— Z pewnością — nie, jeżeli odmówicie mu pieniędzy… + +— Choćbyśmy mu dali piramidę złota i srebra, a drugą klejnotów, nic nie zrobi, bo to rozhukany dzieciak, którego asyryjski poseł Sargon nigdy nie nazywał inaczej, tylko — chłystkiem… + +— Faraon ma wielkie zdolności… + +— Ale nic nie wie, niczego nie umie! — mówił Herhor. — Ledwie trochę zawadził o wyższą szkołę, z której czym prędzej uciekł. Toteż dziś w sprawach rządu jest jak ślepy, jest jak dziecko, które śmiało przestawia warcaby, ale nie ma pojęcia o grze w warcaby. + +— Jednak rządzi… + +— Co to za rządy, Pentuerze! — odparł z uśmiechem arcykapłan. — Pootwierał nowe szkoły wojskowe, pomnożył liczbę pułków, zbroi cały naród, obiecuje święta pospólstwu… Ale jak on to wykona?… Trzymasz się z daleka od niego, więc nic nie wiesz; lecz ja zapewniam cię, że on, wydając rozkazy, wcale nie zastanawia się: kto to zrobi? czy są środki? jakie będą następstwa?… + +Tobie się zdaje, że on rządzi. To ja rządzę, ja ciągle rządzę, ja, którego on wypędził od siebie… Ja robię to, że dziś mniej wpływa podatków do skarbu, ale ja też zapobiegam buntowi chłopstwa, który już by wybuchnął; ja sprawiam, że nie porzucono robót przy kanałach, groblach i gościńcach. Ja w końcu już dwa razy powstrzymałem Asyrię od wypowiedzenia nam wojny, którą ten szaleniec wywołuje wojskowymi rozporządzeniami… + +Ramzes rządzi!… On tylko robi zamęt. Miałeś próbę jego gospodarki w Dolnym Egipcie: pił, hulał, sprowadzał coraz nowe dziewczęta i — niby to zajmował się administracją nomesów, ale nic, zupełnie nic nie rozumiał. Co zaś najgorsze: wdał się z Fenicjanami, ze zbankrutowaną szlachtą i rozmaitego gatunku zdrajcami, którzy pchają go do zguby… + +— A zwycięstwo nad Sodowymi Jeziorami?… — spytał Pentuer. + +— Przyznaję mu energię i znajomość sztuki wojskowej — odparł Herhor. — To jedno on umie. Lecz powiedz sam, czy wygrałby bitwę nad Sodowymi Jeziorami, gdyby nie pomoc twoja i innych kapłanów?… Przecież wiem, że zawiadamialiście go o każdym ruchu libijskiej bandy… A teraz pomyśl, czy Ramzes, nawet z waszą pomocą, mógłby wygrać bitwę, na przykład — przeciw Nitagerowi?… Nitager to mistrz, Ramzes to dopiero czeladnik. + +— Więc czym skończy się wasza nienawiść? — zapytał Pentuer. + +— Nienawiść!… — powtórzył arcykapłan. — Alboż ja mogę nienawidzieć chłystka, który w dodatku jest tak obsaczony jak jeleń w wąwozach przez myśliwców. Muszę jednak przyznać, iż jego rządy są tak szkodliwe dla Egiptu, że gdyby Ramzes miał brata albo gdyby Nitager był młodszy, już usunęlibyśmy dzisiejszego faraona… + +— A wasza dostojność zostałbyś jego następcą!… — wybuchnął Pentuer. + +Herhor wcale nie obraził się. + +— Dziwnie zgłupiałeś, Pentuerze — odparł, wzruszając ramionami — od czasu gdy robisz politykę na własny rachunek. Rozumie się, że gdyby zabrakło faraona, ja miałbym obowiązek zostać nim, jako arcykapłan Amona tebańskiego i naczelnik najwyższej rady kapłańskiej. Ale na co mi to? Czyliż od kilkunastu lat nie mam większej władzy aniżeli faraonowie?… Albo czy dziś ja, wypędzony minister wojny, nie robię w państwie tego, co uważam za potrzebne?… + +Ci sami arcykapłani, skarbnicy, sędziowie, nomarchowie, a nawet jenerałowie, którzy mnie teraz unikają, muszą przecie spełniać każdy tajemny rozkaz najwyższej rady, opatrzony moją pieczęcią. Czy jest w Egipcie człowiek, który by takich zleceń nie spełnił?… Czy ty sam ośmielibyś się im opierać?… + +Pentuer zwiesił głowę. Jeżeli pomimo śmierci Ramzesa XII utrzymała się najwyższa, tajna rada kapłańska, to Ramzes XIII albo musi jej ulec, albo stoczyć z nią walkę na życie i śmierć. + +Faraon miał za sobą cały naród, całe wojsko, wielu kapłanów i większość cywilnych dostojników. Rada mogła rachować ledwo na parę tysięcy stronników, na swoje skarby i niesłychanie mądrą organizację. Siły najzupełniej nierówne, ale wynik walki — bardzo wątpliwy. + +— Więc wy postanowiliście zgubić faraona!… — szepnął Pentuer. + +— Wcale nie. Chcemy tylko uratować państwo. + +— W takim razie: cóż powinien robić Ramzes XIII?… + +— Co on zrobi?… nie wiem — odparł Herhor. — Ale wiem, co robił jego ojciec. + +Ramzes XII również zaczął rządy od nieuctwa i samowoli; lecz gdy zabrakło mu pieniędzy, a najgorliwsi stronnicy poczęli go lekceważyć, zwrócił się do bogów. Otoczył się kapłanami, uczył się od nich, ba! nawet ożenił się z córką arcykapłana Amenhotepa… I po kilkunastu latach doszedł do tego, że sam został arcykapłanem nie tylko pobożnym, ale nawet bardzo uczonym. + +— A jeżeli faraon nie usłucha tej rady? — spytał Pentuer. + +— To obejdziemy się bez niego — rzekł Herhor. + +Po chwili zaś ciągnął dalej: + +— Posłuchaj mnie, Pentuerze. Ja wiem nie tylko, co robi, ale nawet: o czym myśli ten twój faraon, który zresztą nie odbył jeszcze uroczystej koronacji, więc dla nas jest niczym. Ja wiem, że on chce zrobić kapłanów swoimi sługami, a siebie — jedynym panem Egiptu. + +Ale taki zamiar jest głupstwem, a nawet zdradą. Nie faraonowie — o czym dobrze wiesz — stworzyli Egipt, lecz bogowie i kapłani. Nie faraonowie oznaczają przybór Nilu i regulują jego wylewy; nie faraonowie nauczyli lud siać, zbierać płody, hodować bydło. Nie faraonowie leczą choroby mieszkańców i czuwają nad bezpieczeństwem państwa od zewnętrznych wrogów… + +Cóż by zatem było, sam powiedz, gdyby nasz stan wydał Egipt na łaskę faraonów? Najmędrszy z nich ma za sobą doświadczenie z lat kilkudziesięciu; ale stan kapłański badał i uczył się przez dziesiątki tysięcy lat… Najpotężniejszy władca ma jedną parę oczu i rąk — przy sobie; podczas gdy my posiadamy tysiące oczu i rąk we wszystkich nomesach i nawet w obcych państwach… + +Czy więc działalność faraona może porównywać się z naszą i — w razie różnicy zdań — kto powinien ustąpić: my czy on?… + +— A cóż ja teraz mam robić? — wtrącił Pentuer. + +— Rób, co ci każe ten młodzik, byleś nie zdradził świętych tajemnic. A resztę… zostaw czasowi… Szczerze pragnę, ażeby młodzieniec, nazywany Ramzesem XIII, upamiętał się, i przypuszczam, że zrobiłby to, gdyby… Gdyby nie związał się z obmierzłymi zdrajcami, nad którymi już zawisła ręka bogów. + +Pentuer pożegnał arcykapłana, pełen smutnych przeczuć. Nie upadł jednak na duchu, wiedząc, że cokolwiek dziś zdobędzie dla poprawienia bytu ludowi, to już zostanie, choćby faraon ugiął się przed potęgą kapłanów. + +„W najgorszym położeniu — myślał — trzeba robić, co możemy i co do nas należy. Kiedyś poprawią się stosunki, a teraźniejszy zasiew wyda owoce.” + +Niemniej jednak postanowił wyrzec się agitacji między ludem. Owszem, gotów był uspakajać niecierpliwych, aby nie powiększali kłopotów faraonowi. + +W parę tygodni później Pentuer wjeżdżał w granice Dolnego Egiptu, upatrując po drodze najrozsądniejszych chłopów i rzemieślników, spomiędzy których można by wybrać delegatów do zgromadzenia, które zwoływał faraon. + +Wszędzie na drodze spotykał oznaki najwyższego wzburzenia: zarówno chłopi, jak rzemieślnicy domagali się, aby im dano siódmy dzień wypoczynku i płacono za wszelkie publiczne roboty, jak było dawniej. A tylko upomnieniom kapłanów różnych świątyń należało zawdzięczać, że nie wybuchnął bunt ogólny, a przynajmniej, że robót nie przerywano. + +Zarazem uderzyło go kilka nowych zjawisk, których miesiąc temu nie dostrzegał. + +Przede wszystkim lud podzielił się na dwie partie. Jedni byli stronnikami faraona i wrogami kapłanów, drudzy — burzyli się przeciw Fenicjanom. Jedni dowodzili, że kapłani powinni wydać faraonowi skarby Labiryntu, drudzy szeptali, że — faraon zanadto proteguje cudzoziemców. + +Najdziwniejszą jednak była pogłoska, nie wiadomo skąd powstała, że Ramzes XIII — zdradza objawy obłąkania jak jego brat przyrodni i starszy, który właśnie dlatego został usunięty od tronu. O wieści tej mówili kapłani, pisarze, nawet chłopi. + +— Kto wam opowiada takie kłamstwa?… — zapytał Pentuer jednego ze znajomych inżynierów. + +— To nie kłamstwo — odparł inżynier — ale smutna prawda. W pałacach tebańskich widziano faraona, jak biegał nagi po ogrodach… A pewnego wieczora jego świątobliwość w nocy, pod oknami królowej Nikotris, wlazł na drzewo i rozmawiał z nią samą. + +Pentuer zapewnił go, że nie dawniej jak przed pół miesiącem widział faraona, który cieszy się najlepszym zdrowiem. Wnet jednak poznał, że inżynier nie ufa mu. + +„To już sprawa Herhora!… — pomyślał. — Zresztą tylko kapłani mogliby mieć tak szybkie wiadomości z Tebów…” + +Na chwilę stracił chęć do zajmowania się wyborem delegatów, lecz znowu odzyskał energię, wciąż powtarzając sobie, że — co lud dziś pozyska, tego nie straci jutro… Chyba gdyby zaszły jakieś nadzwyczajne wypadki! + +Za Memfisem, na północ od piramid i sfinksa, wznosiła się już na granicy piasków niewielka świątynia bogini Nut. Mieszkał tam stary kapłan Menes, największy w Egipcie znawca gwiazd, zarazem inżynier. + +Gdy trafiła się w państwie budowa dużego gmachu albo nowego kanału, Menes schodził na grunt i wytykał kierunek. Poza obrębem tego żył ubogi i samotny w swej świątyni, nocami badając gwiazdy, w dzień pracując nad osobliwymi przyrządami. + +Od kilku lat Pentuer nie był w tym miejscu, toteż uderzyło go opuszczenie i ubóstwo. Ceglany mur walił się, w ogrodzie poschły drzewa, na dziedzińcu wałęsała się chuda koza i parę kur. + +Przy świątyni nie było nikogo. Dopiero gdy Pentuer zaczął wołać, z pylonu wyszedł stary człowiek. Miał bose nogi, na głowie brudny czepiec, jak chłopi, dokoła bioder łachman opaski, a na plecach panterczą skórę, z której szerść wypełzła. Mimo to jego postawa była pełna godności, a oblicze rozumu. Bystro przypatrzył się gościowi i rzekł: + +— Albo mi się zdaje, albo jesteś Pentuerem?… + +— Jestem nim — odrzekł przybysz i serdecznie uściskał starca. + +— Ho!… ho!… — zawołał Menes, on to był bowiem — widzę, że zmieniłeś się na dostojnych posadzkach! Masz gładką skórę, bielsze ręce i złoty łańcuch na szyi. Na taką ozdobę długo musi czekać bogini oceanu niebieskiego, matka Nut!… + +Pentuer chciał zdjąć łańcuch; ale Menes powstrzymał go z uśmiechem. + +— Daj pokój! — rzekł. — Gdybyś wiedział, jakie klejnoty mamy na niebie, nie kwapiłbyś się z ofiarowaniem złota… Cóż, przychodzisz do nas osiedlić się?… + +Pentuer potrząsnął głową. + +— Nie — odparł. — Przyszedłem tylko pokłonić się tobie, boski nauczycielu. + +— A potem znowu do dworu?… — śmiał się starzec. — Oj, wy, wy!… gdybyście wiedzieli, co tracicie, porzucając mądrość dla pałaców, bylibyście najsmutniejszymi ludźmi… + +— Sam jesteś, nauczycielu? + +— Jak palma w pustyni, szczególniej dziś, kiedy mój głuchoniemy poszedł z koszem do Memfisu użebrać co dla matki Re i jej kapłana. + +— I nie przykro ci?… + +— Mnie?… — zawołał Menes. — Przez czas kiedyśmy się nie widzieli, wydarłem bogom kilka tajemnic, których nie odstąpiłbym za obie korony Egiptu!… + +— Czy to sekret?… — zapytał Pentuer. + +— Co za sekret!… Przed rokiem dokończyłem pomiarów i rachunków odnoszących się do wielkości ziemi… + +— Co to znaczy? + +Menes obejrzał się i zniżył głos. + +— Przecież wiadomo ci — mówił — że ziemia nie jest płaską jak stół, ale — jest olbrzymią kulą, na powierzchni której znajdują się morza, kraje i miasta… + +— To wiadomo — rzekł Pentuer. + +— Nie wszystkim — odparł Menes. — A już wcale nie było wiadomo: jak wielką może być ta kula… + +— A ty wiesz? — zapytał prawie wylękniony Pentuer. + +— Wiem. Nasza piechota maszeruje na dzień około trzynastu mil egipskich. Otóż kula ziemska jest tak ogromna, że nasze wojska obeszłyby ją dokoła w ciągu pięciu lat… + +— Bogowie!… — rzekł Pentuer. — Czy nie lękasz się, ojcze, myśleć o podobnych rzeczach?… + +Menes wzruszył ramionami. + +— Mierzyć wielkość, cóż w tym strasznego? — odparł. — Mierzyć wielkość piramidy czy ziemi, wszystko jedno. Robiłem trudniejsze rzeczy, bo wymierzyłem odległość naszej świątyni od pałacu faraona, nie przechodząc przez Nil… + +— Strach!… — szepnął Pentuer. + +— Co za strach?… Odkryłem ja rzecz, której naprawdę będziecie się lękać… Ale o tym nie mów nikomu. Wiesz, w miesiącu Paofi (lipiec — sierpień) będziemy mieli zaćmienie słońca… w dzień zrobi się noc… I niech umrę śmiercią głodową, jeżeli chybiłem w rachunku bodaj o dwudziestą część godziny… + +Pentuer dotknął amuletu, który miał na piersiach, i odmówił modlitwę. Potem rzekł: + +— Czytałem w świętych księgach, że już nieraz, ku utrapieniu ludzi, robiła się noc w południe. Ale co to jest? nie rozumiem. + +— Widzisz piramidy? — spytał nagle Menes, wskazując ku pustyni. + +— Widzę. + +— A teraz postaw rękę przed oczyma… Widzisz piramidy?… Nie widzisz. Otóż zaćmienie słońca jest tym samym: między słońcem a nami staje księżyc, zasłania ojca światła i robi noc… + +— I to stanie się u nas? — spytał Pentuer. + +— W miesiącu Paofi. Pisałem o tym do faraona myśląc, że w zamian złoży jaką ofiarę dla naszej zaniedbanej świątyni. Ale on, odczytawszy list, wyśmiał mnie i kazał memu posłańcowi zanieść tę nowinę do Herhora… + +— A Herhor? + +— Dał nam trzydzieści miar jęczmienia. Ten jeden człowiek w Egipcie szanuje mądrość; ale młody faraon jest lekkomyślny. + +— Nie bądź surowym dla niego, ojcze — wtrącił Pentuer. — Ramzes XIII chce poprawić dolę chłopów i rzemieślników: da im co siódmy dzień odpoczynek, zabroni bić ich bez sądu, a może obdaruje ziemią… + +— A ja ci mówię, że on jest lekkoduch — odparł rozdrażniony Menes. — Dwa miesiące temu posłałem mu wielki plan ulżenia pracy chłopom i… także wyśmiał mnie!… To nieuk i pyszałek. + +— Uprzedzasz się, ojcze… Ale powiedz mi twój plan, a może pomogę wykonać go. + +— Plan!… — powtórzył starzec. — To już nie plan, ale rzecz… + +Powstał z ławy i obaj z Pentuerem poszli do sadzawki w ogrodzie, nad którą stała altana doskonale zasłonięta pnącymi się roślinami. + +W tym budynku znajdowało się wielkie koło osadzone na poziomej osi, z mnóstwem wiaderek na obwodzie. Menes wszedł wewnątrz koła i zaczął poruszać nogami. Koło obracało się, a wiaderka czerpały wodę z sadzawki i wlewały ją w koryto stojące wyżej. + +— Ciekawy przyrząd! — rzekł Pentuer. + +— A czy zgadniesz: co on może zrobić dla ludu egipskiego? + +— Nie… + +— Więc pomyśl, że to koło jest pięć albo i dziesięć razy większe i że w jego wnętrzu, zamiast człowieka, chodzi kilka par wołów… + +— Coś… coś wydaje mi się — wtrącił Pentuer — ale jeszcze niedobrze rozumiem. + +— A to takie proste! — odparł Menes. — Za pomocą tego koła woły lub konie mogłyby czerpać wodę z Nilu i wlewać ją do coraz wyżej leżących kanałów… W takim zaś wypadku pół miliona ludzi, którzy dziś pracują przy wiadrach, mogliby odpoczywać… Teraz widzisz, że mądrość więcej robi dla ludzkiego szczęścia aniżeli faraonowie. + +Pentuer potrząsnął głową. + +— Ileż by na to potrzeba drzewa — rzekł — ile wołów, ile paszy!… Zdaje mi się, ojcze, że twoje koło nie zastąpi siódmego dnia odpoczynku. + +— Widzę — odpowiedział Menes wzruszając ramionami — że nie wyszły ci na pożytek dostojeństwa. Ale choć straciłeś bystrość, którą w tobie podziwiałem, pokażę ci jeszcze coś… Może kiedy znowu nawrócisz się do mądrości i gdy ja umrę, zechcesz pracować nad ulepszeniem i upowszechnieniem moich wynalazków. + +Wrócili do pylonu, a Menes podłożył nieco paliwa pod miedziany kociołek. Rozdmuchał płomień i wkrótce woda zaczęła się gotować. + +Z kociołka wychodziła pionowa rura zakryta ciężkim kamieniem. Gdy w kotle zasyczało, Menes rzekł: + +— Stań w tej framudze i patrz… + +Poruszył korbę przytwierdzoną do rury i — w jednej chwili ciężki kamień wyleciał w powietrze, a komnata napełniła się kłębami pary. + +— Dziwo!… — krzyknął Pentuer. Lecz wnet uspokoiwszy się zapytał: + +— No, a ten kamień w czym poprawi byt ludu? + +— Kamień w niczym — odpowiedział już zniecierpliwiony mędrzec. — Ale zaprawdę, powiadam ci, i o tym pamiętaj: przyjdzie czas, że koń i wół zastąpią pracę ludzką, a zaś gotująca się woda zastąpi konia i wołu. + +— Ale co chłopom z tego przyjdzie? — nalegał Pentuer. + +— Biada mi! — zawołał Menes chwytając się za głowę. — Nie wiem, zestarzałeś się czy zgłupiałeś, ale już chłopi zasłonili przed tobą cały świat, zaćmili ci umysł. + +Tymczasem gdyby mędrcy mieli tylko chłopów na względzie, powinni by rzucić księgi i rachunki i zostać pastuchami!… + +— Każda rzecz musi przynosić pożytek — wtrącił onieśmielony Pentuer. + +— Wy, ludzie dworscy — rzekł z goryczą Menes — często posługujecie się dwoma miarami! Kiedy Fenicjanin przyniesie wam rubin lub szafir, nie pytacie, jaki z tego pożytek, lecz kupujecie klejnot i zamykacie go w skrzyni. Ale gdy mędrzec przyjdzie do was z wynalazkiem, który mógłby zmienić postać świata, zaraz pytacie: jaki z tego pożytek?… Widać strach was ogarnia, ażeby badacz nie zażądał garści jęczmienia za przedmiot, którego nie pojmuje wasz umysł. + +— Gniewasz się, ojcze?… Czyliż chciałem zrobić tobie przykrość?… + +— Nie gniewam się, lecz ubolewam. Jeszcze przed dwudziestoma laty było nas w tej świątyni pięciu pracujących nad odkryciem nowych tajemnic. Dziś zostałem ja sam i, przez bogi! nie mogę znaleźć nie tylko następcy, ale nawet człowieka, który by mnie rozumiał. + +— Z pewnością, ojcze, zostałbym tu do śmierci, aby poznać boskie twoje pomysły — rzekł Pentuer. — Powiedz jednak, czy mogę zamykać się dziś w świątyni, gdy ważą się losy państwa, szczęście ludu prostego — i gdy mój udział… + +— Wpłynie na losy państwa i kilku milionów ludu?… — przerwał szyderczo Menes. — O wy, dorosłe dzieci w infułach i łańcuchach dostojników!… Dlatego że wolno wam zaczerpnąć wody z Nilu, zaraz wam się zdaje, że możecie powstrzymać przybór albo odpływ rzeki. + +Zaprawdę, inaczej nie myśli owca, która idąc za stadem wyobraża sobie, że ona je popędza! + +— Ależ pomyśl tylko, nauczycielu. Młody faraon ma serce pełne szlachetności, chce dać ludowi siódmy dzień wypoczynku, sprawiedliwy sąd, a nawet ziemię… + +Menes potrząsnął głową. + +— Wszystko to — mówił — są rzeczy znikome. Młodzi faraonowie starzeją się, a lud… Lud miał już nieraz siódmy dzień odpoczynku i ziemię, a potem je tracił… Ach, gdybyż tylko to zmieniało się!… Ileż od trzech tysięcy lat przesunęło się nad Egiptem dynastii i kapłanów, ile miast i świątyń upadło w gruzy, ba! nawet narosły nowe warstwy ziemi… + +Wszystko zmieniło się z wyjątkiem tego, że: dwa i dwa jest cztery, że trójkąt jest połową prostokąta, że księżyc może zakryć słońce, a gotująca się woda wyrzuca kamień w powietrze… + +W znikomym świecie trwa i zostaje sama tylko mądrość. I biada temu, kto dla rzeczy mijających jak obłoki opuszcza wiekuiste! Jego serce nigdy nie zazna spokoju, a umysł będzie kołysał się jak czółno podczas wichru. + +— Bogowie mówią przez twoje usta, nauczycielu — odparł po namyśle Pentuer — ale zaledwo jeden człowiek na miliony może stać się ich naczyniem… I dobrze tak jest. Bo co by było, gdyby chłopi całe noce patrzyli w gwiazdy, żołnierze robili rachunki, a dostojnicy i faraon, zamiast rządzić, wyrzucali kamienie za pomocą gotującej się wody? Zanim księżyc raz obszedłby ziemię, wszyscy musieliby pomrzeć z głodu… Żadne też koło ani kociołek nie obroniłby kraju przed napadem barbarzyńców ani wymierzyłby sprawiedliwości pokrzywdzonym. + +Więc — zakończył Pentuer — chociaż mądrość jest jak słońce, krew i oddech, nie możemy jednak wszyscy być mędrcami. + +Na te słowa Menes już nic nie odpowiedział. + +Kilka dni przepędził Pentuer w świątyni boskiej Nut, lubując się już to widokiem piaszczystego morza, już to żyznej doliny Nilu. Razem z Menesem przypatrywał się gwiazdom, oglądał koło do czerpania wody, czasami chodził w stronę piramid. Podziwiał ubóstwo i geniusz swego nauczyciela, lecz w duchu mówił: + +„Menes jest niezawodnie bogiem wcielonym w człowieczą postać i dlatego nie dba o życie ziemskie. Jego zaś koło do czerpania wody nie przyjmie się w Egipcie, bo naprzód brak nam drzewa, a po wtóre do poruszania takich kół trzeba by mieć ze sto tysięcy wołów. A gdzie dla nich pasza, choćby w Górnym Egipcie?…” + + + +Rozdział XII + +Przez ten czas, kiedy Pentuer objeżdżał państwo, wybierając delegatów, Ramzes XIII mieszkał w Tebach i żenił swego ulubieńca Tutmozisa. + +Przede wszystkim władca dwu światów, otoczony wspaniałym orszakiem, pojechał na złocistym wozie do pałacu najdostojniejszego Antefa, nomarchy Teb. Magnat wybiegł naprzeciw pana aż przed bramę i zdjąwszy z nóg kosztowne sandały, na klęczkach pomógł Ramzesowi wysiąść. + +W zamian za ten hołd faraon podał mu do ucałowania rękę i oświadczył, że od tej pory Antef staje się jego przyjacielem i ma prawo wchodzić w obuwiu nawet do sali tronowej. + +Gdy zaś znaleźli się w ogromnej komnacie pałacu Antefa, pan wobec całego orszaku odezwał się: + +— Wiem, dostojny Antefie, że jak czcigodni przodkowie twoi mieszkają w najpiękniejszych grobach, tak ty, potomek ich, jesteś najprzedniejszym między nomarchami Egiptu. Tobie zaś zapewne wiadomo, że na moim dworze i w wojsku, jak również w moim królewskim sercu, pierwsze miejsce zajmuje ulubieniec mój i dowódca gwardii — Tutmozis. + +Według zdania mędrców: źle czyni bogacz, który najdroższego klejnotu nie osadza w najpiękniejszy pierścień. A że twój ród, Antefie, jest mi najdroższy, a Tutmozis najmilszy, więc umyśliłem — połączyć was ze sobą. Co łatwo może się stać, jeżeli córka twoja, piękna i mądra Hebron, przyjmie za małżonka Tutmozisa. + +Na co dostojny Antef odparł: + +— Wasza świątobliwość, władco żywego i zachodniego świata! Jak cały Egipt i wszystko, co w nim jest, należy do ciebie, tak ten dom i wszyscy jego mieszkańcy są twoją własnością. Skoro zaś pragniesz w swym sercu, aby moja córka, Hebron, została żoną ulubieńca twego, Tutmozisa, więc niech tak będzie… + +Teraz faraon opowiedział Antefowi, że Tutmozis ma dwadzieścia talentów rocznej płacy ze skarbu i znaczne dobra własne w różnych nomesach. Zaś dostojny Antef oświadczył, że jego jedyna córka Hebron będzie miała pięćdziesiąt talentów rocznie tudzież prawo korzystania z dóbr ojca w tych nomesach, w których na dłuższy czas zatrzyma się dwór królewski. + +A ponieważ Antef nie miał syna, więc cały jego ogromny i nie zadłużony majątek musiał kiedyś przejść na Tutmozisa wraz z urzędem nomarchy Teb, o ile zgadzałoby się to z wolą jego świątobliwości. + +Po ukończeniu układów wszedł z dziedzińca Tutmozis i podziękował Antefowi naprzód za to, że takiemu jak on nędzarzowi oddaje swoją córkę, a po wtóre — że ją tak pięknie wychował. Zarazem umówiono się, że ceremonia zaślubin odbędzie się w ciągu kilku dni. Tutmozis bowiem, jako dowódca gwardii, nie ma czasu na zbyt długie uroczystości wstępne. + +— Życzę ci szczęścia, mój synu — zakończył z uśmiechem Antef — tudzież wielkiej cierpliwości. Albowiem ukochana córka moja, Hebron, ma już dwadzieścia lat, jest pierwszą elegantką w Tebach i przywykła posiadać swoją wolę. + +Na bogi!… mówię ci, że moja władza nad Tebami zawsze kończyła się przy furcie ogrodów mojej córki. I lękam się, że twoje jeneralstwo nie większe zrobi na niej wrażenie. + +Z kolei szlachetny Antef zaprosił swoich gości na wspaniałą ucztę, w czasie której ukazała się piękna Hebron z wielkim orszakiem towarzyszek. + +W sali jadalnej stało mnóstwo stolików na dwie i cztery osoby tudzież jeden większy stół na wzniesieniu dla faraona. Aby uczcić Antefa i swego ulubieńca, jego świątobliwość zbliżył się do Hebron i zaprosił ją do swego stołu. + +Panna Hebron była rzeczywiście piękna, a robiła wrażenie osoby doświadczonej, co w Egipcie nie stanowiło osobliwości. Ramzes prędko spostrzegł, że narzeczona wcale nie zwraca uwagi na przyszłego małżonka, ale za to posyła wymowne spojrzenia w stronę jego, faraona. + +I to także nie było dziwem w Egipcie. + +Gdy goście zasiedli przy stolikach, gdy odezwała się muzyka, a tancerki zaczęły roznosić między biesiadnikami wino i kwiaty, Ramzes odezwał się: + +— Im dłużej patrzę na ciebie, Hebron, tym więcej zdumiewam się. Gdyby tu wszedł kto obcy, uważałby cię za boginię albo arcykapłankę, ale nigdy za szczęśliwą narzeczoną. + +— Mylisz się, panie — odparła. — W tej chwili jestem szczęśliwą, ale nie z mego narzeczeństwa… + +— Jak to może być?… — przerwał faraon. + +— Małżeństwo nie nęci mnie i z pewnością wolałabym zostać arcykapłanką Izydy aniżeli żoną… + +— Więc dlaczego wychodzisz za mąż? + +— Robię to dla ojca, który koniecznie chce mieć spadkobiercę swej sławy… Głównie zaś dlatego, że ty tak chcesz, panie… + +— Mógłżeby ci się nie podobać Tutmozis? + +— Tego nie mówię. Tutmozis jest piękny, jest pierwszym elegantem w Egipcie, ładnie śpiewa i bierze nagrody na igrzyskach. Jego zaś stanowisko dowódcy gwardii waszej świątobliwości należy do najpierwszych w kraju. + +Mimo to, gdyby nie prośby ojca i twój rozkaz, panie, nie zostałabym jego żoną… Choć i tak nie będę nią!… Tutmozisowi wystarczy mój majątek i tytuły po moim ojcu, a resztę znajdzie u tancerek. + +— I on wie o swoim nieszczęściu? + +Hebron uśmiechnęła się. + +— On od dawna wie, że choćbym nie była córką Antefa, ale ostatniego paraszyty, jeszcze nie oddałabym się człowiekowi, którego nie kocham. A pokochać mogłabym tylko wyższego od siebie. + +— Mówisz to naprawdę?… — dziwił się Ramzes. + +— Mam przecie dwadzieścia lat, więc już od sześciu lat otaczają mnie wielbiciele. Prędko jednak poznałam ich wartość… A dziś wolę słuchać rozmowy uczonych kapłanów aniżeli śpiewów i oświadczyn eleganckiej młodzieży. + +— W takim razie nie powinienem siedzieć przy tobie, Hebron, bo nawet nie jestem elegantem, a już wcale nie posiadam mądrości kapłańskiej… + +— O, ty, panie, jesteś czymś większym… — odparła, mocno rumieniąc się. — Ty jesteś wódz, który odniósł zwycięstwo… Ty jesteś porywczy jak lew, bystry jak sęp… Przed tobą miliony upadają na twarz, a państwa drżą… Alboż nie wiemy, jaką trwogę budzi w Tyrze i Niniwie twoje imię? Bogowie mogliby zazdrościć twojej potęgi… + +Ramzes zmieszał się. + +— O Hebron, Hebron… Gdybyś wiedziała, jaki niepokój zasiewasz w moim sercu!… + +— Dlatego — mówiła — godzę się na małżeństwo z Tutmozisem… Będę bliższą waszej świątobliwości i choć co kilka dni będę widywała ciebie, panie… + +To powiedziawszy — wstała od stolika i odeszła. + +Postępek jej spostrzegł Antef i wylękniony przybiegł do Ramzesa. + +— O panie! — zawołał — czy moja córka nie powiedziała czego niestosownego?… To niepohamowana lwica… + +— Uspokój się — odparł faraon. — Twoja córka jest pełna mądrości i powagi. Wyszła zaś, bo spostrzegła, że wino waszej dostojności zbyt silnie rozwesela biesiadników. + +Rzeczywiście w sali jadalnej panował wielki hałas, tym bardziej że Tutmozis, porzuciwszy rolę wicegospodarza, zrobił się najbardziej ożywionym biesiadnikiem. + +— Poufnie rzeknę waszej świątobliwości — szepnął Antef — że biedny Tutmozis bardzo będzie musiał pilnować się wobec Hebron… + +Ta pierwsza uczta przeciągnęła się do rana. Wprawdzie faraon zaraz wyjechał, lecz inni zostali — z początku na krzesłach, później na posadzkach… Aż wreszcie musiał Antef wozami rozesłać ich do domów, niby rzeczy martwe. + +W kilka dni odbyła się uroczystość zaślubin. + +Do pałacu Antefa zeszli się arcykapłani Herhor i Mefres, nomarchowie sąsiednich nomesów i najwyżsi dostojnicy miasta Tebów. Później przyjechał na dwukolnym wozie Tutmozis otoczony oficerami gwardii, a na końcu — jego świątobliwość Ramzes XIII. + +Towarzyszyli panu: wielki pisarz, naczelnik łuczników, naczelnik konnicy, wielki sędzia, wielki skarbnik, arcykapłan Sem i generałowie-adiutanci. + +Gdy wspaniałe to zgromadzenie znalazło się w sali przodków najdostojniejszego Antefa, ukazała się Hebron w białych szatach, z licznym orszakiem przyjaciółek i służebnic. Wówczas ojciec jej, spaliwszy kadzidło przed Amonem, posągiem swego ojca i — siedzącym na wzniesieniu Ramzesem XIII, oświadczył, że córkę swoją Hebron uwalnia spod opieki i ofiaruje jej posag. Przy czym podał jej w złotej puszce odnośny akt spisany na papirusie wobec sądu. + +Po krótkiej przekąsce panna młoda wsiadła do kosztownej lektyki niesionej przez ośmiu urzędników nomesu. Przed nią szła muzyka i śpiewacy, dokoła lektyki dostojnicy, a za nimi wielki tłum ludu. Cały ten orszak posuwał się ku świątyni Amona, przez najpiękniejsze ulice Tebów, wśród tłumu tak licznego jak na pogrzebie faraona. + +W świątyni lud został za murem, a państwo młodzi, faraon i dygnitarze weszli do sali kolumnowej. Tu Herhor spalił kadzidła przed zasłoniętym posągiem Amona, kapłanki wykonały święty taniec, a Tutmozis przeczytał z papirusa akt następujący: + +„Ja, Tutmozis, dowódca gwardii jego świątobliwości Ramzesa XIII, biorę ciebie, Hebron, córkę monarchy tebańskiego, Antefa, za żonę. Daję ci zaraz sumę dziesięciu talentów za to, żeś żoną moją być zechciała. Na ubranie twoje przeznaczam ci trzy talenty rocznie, a na wydatki domowe po talencie co miesiąc. Z dzieci, które mieć będziemy, syn najstarszy będzie spadkobiercą majątku, jaki dziś posiadam i w przyszłości nabyć mogę. Jeżelibym nie żył z tobą, rozwiódł się i inną pojął żonę, będę obowiązanym do wypłacania ci czterdziestu talentów, jakową sumę opieram na majątku moim. Syn nasz, gdy obejmie majątek, będzie obowiązany płacić ci piętnaście talentów rocznie. Dzieci zaś spłodzone z inną żoną nie będą miały prawa do majątku pierworodnego syna naszego.” + +Teraz wystąpił wielki sędzia i w imieniu Hebron przeczytał akt, w którym młoda pani obiecuje: dobrze karmić i odziewać małżonka swego, dbać o jego dom, rodzinę, służbę, inwentarz i niewolników, i powierza temuż małżonkowi zarząd majątkiem, jaki otrzymała i otrzyma od ojca. + +Po odczytaniu aktów Herhor podał Tutmozisowi puchar wina. + +Pan młody wypił połowę, panna Hebron umoczyła usta, po czym oboje spalili kadzidła przed purpurową zasłoną. + +Opuściwszy świątynię Amona tebańskiego państwo młodzi i ich wspaniały orszak udali się przez aleję sfinksową do królewskiego pałacu. Gromady ludu i żołnierzy witały ich okrzykami, rzucając na drogę kwiaty. + +Tutmozis dotychczas mieszkał w komnatach faraona. Lecz w dniu wesela pan darował mu piękny pałacyk, w głębi ogrodów, otoczony lasem fig, mirtów i baobabów, gdzie młodzi małżonkowie mogli przepędzać dni szczęścia, ukryci przed ludzkim okiem, jakby odcięci od świata. W spokojnym tym zakątku tak rzadko pokazywali się ludzie, że nawet ptaki nie uciekały przed nimi. + +Gdy nowożeńcy i goście znaleźli się w nowym mieszkaniu, nastąpiła ceremonia ślubu ostateczna. + +Tutmozis ujął za rękę Hebron i podprowadził ją do ognia płonącego przed posągiem Izydy. Wtedy Mefres wylał na głowę panny łyżkę świętej wody, Hebron dotknęła ręką ognia, a Tutmozis podzielił się z nią kawałkiem chleba i na palec włożył jej swój pierścień na znak, że od tej pory zostaje panią majątku, sług, trzód i niewolników pana młodego. + +Przez ten czas kapłani śpiewali hymny weselne i obnieśli posąg boskiej Izydy po całym domu. Kapłanki zaś wykonały święte tańce. + +Dzień ten zakończył się widowiskami i wielką ucztą, podczas której wszyscy spostrzegli, że Hebron ciągle towarzyszyła faraonowi, a Tutmozis trzymał się od niej z daleka i tylko częstował gości. + +Gdy zeszły gwiazdy, święty Herhor opuścił ucztę, a wkrótce po nim wymknęło się kilku najwyższych dostojników. Zaś około północy w podziemiach świątyni Amona zebrały się następujące czcigodne osoby: arcykapłani Herhor, Mefres i Mentezufis, najwyższy sędzia Tebów tudzież naczelnicy nomesów Abs, Horti i Emsuch. + +Mentezufis obejrzał grube kolumny, zamknął drzwi, pogasił światła, i została w niskiej komnacie tylko jedna lampa płonąca przed posążkiem Horusa. Dostojnicy zasiedli na trzech kamiennych ławach, a nomarcha Absu rzekł: + +— Gdyby mi kazano określić charakter jego świątobliwości Ramzesa XIII, zaiste! nie potrafiłbym tego uczynić… + +— Wariat! — wtrącił Mefres. + +— Czy wariat, nie wiem — odparł Herhor. — W każdym razie człowiek bardzo niebezpieczny. Asyria już dwa razy przypominała nam o ostatecznym traktacie, a dziś, jak słyszę, zaczyna niepokoić się zbrojeniem Egiptu… + +— O to mniejsza — rzekł Mefres. — Gorsze bowiem jest, że ten bezbożnik naprawdę myśli naruszyć skarby Labiryntu… + +— A ja bym sądził — odezwał się nomarcha Emsuchu — że gorsze są obietnice porobione chłopom. Dochody państwa i nasze stanowczo zachwieją się, jeżeli pospólstwo zacznie świętować co siódmy dzień… A gdyby jeszcze faraon nadał im grunta!… + +— On gotów to zrobić — szepnął najwyższy sędzia. + +— Czy aby gotów?… — spytał nomarcha Horti. — Mnie się zdaje, że on tylko chce pieniędzy. Gdyby mu więc ustąpić coś ze skarbów Labiryntu… + +— Nie można — przerwał Herhor. — Państwu nie grozi żadne niebezpieczeństwo, tylko faraonowi, a to — nie wszystko jedno. Po wtóre — jak grobla póty jest mocna, dopóki nie przeniknie jej choćby strumyk wody, tak Labirynt dopóty jest pełen, dopóki nie ruszymy z niego pierwszej sztaby złota. Po niej wszystko pójdzie… + +Wreszcie — kogóż zasilimy skarbami bogów i państwa?… Oto młodzieńca, który pogardza wiarą, upokarza kapłanów i buntuje lud. Nie jestże on gorszym od Assara?… Bo ten jest wprawdzie barbarzyńcą, ale szkody nam nie robi. + +— Nieprzystojną jest rzeczą, aby faraon tak jawnie zalecał się do żony swego ulubieńca, już w dniu ślubu… — odezwał się zamyślony sędzia. + +— Hebron sama go ciągnie! — rzekł nomarcha Horti. + +— Każda kobieta wabi wszystkich mężczyzn — odpowiedział nomarcha Emsuchu. — Lecz na to dany jest rozum człowiekowi, aby nie popełniał grzechu… + +— Alboż faraon nie jest mężem wszystkich kobiet w Egipcie? — szepnął nomarcha Abs. — Grzechy wreszcie należą do sądu bogów, a nas obchodzi tylko państwo… + +— Niebezpieczny!… niebezpieczny!… — mówił nomarcha Emsuchu, trzęsąc rękoma i głową. — Nie ma żadnej wątpliwości, że pospólstwo jest już rozzuchwalone i lada chwilę podniesie bunt. A wówczas żaden arcykapłan ani nomarcha nie będzie pewny nie tylko władzy i majątku, ale nawet życia… + +— Na bunt mam sposób — wtrącił Herhor. + +— Jaki? + +— Przede wszystkim — odezwał się Mefres — buntowi można zapobiec, jeżeli mędrszych spomiędzy pospólstwa oświecimy, że ten, który obiecuje im wielkie ulgi, jest wariatem… + +— Najzdrowszy człowiek pod słońcem! — szepnął nomarcha Horti. — Trzeba tylko wyrozumieć: o co mu chodzi? + +— Wariat! wariat! — powtarzał Mefres. — Jego przyrodni brat starszy już udaje małpę i pije z paraszytami, a on zacznie to robić lada dzień… + +— Jest to zły i niedorzeczny sposób ogłaszać za wariata człowieka przytomnego — zabrał głos nomarcha Horti. — Bo gdy lud zmiarkuje kłamstwo, przestanie nam wierzyć we wszystkim, a wówczas nic nie powstrzyma buntu. + +— Jeżeli ja mówię, że Ramzes jest wariatem, muszę mieć na to dowody — rzekł Mefres. — A teraz posłuchajcie. + +Dostojnicy poruszyli się na ławach. + +— Powiedzcie mi — ciągnął Mefres — czy człowiek zdrowego rozumu ośmieli się, będąc następcą tronu, walczyć publicznie z bykiem wobec kilku tysięcy Azjatów? Czy rozsądny książę, Egipcjanin, będzie po nocy włóczył się do świątyni fenickiej?… Czy bez powodu zepchnie do rzędu niewolnic pierwszą swoją kobietę, co nawet było przyczyną śmierci jej i dziecka?… + +Obecni zaszemrali ze zgrozy. + +— Wszystko to — mówił arcykapłan — widzieliśmy w Pi-Bast, jak również ja i Mentezufis byliśmy świadkami pijackich uczt, na których już półobłąkany następca bluźnił bogom i znieważał kapłanów… + +— Tak było — wtrącił Mentezufis. + +— A jak mniemacie — prawił zapalając się Mefres — czy człowiek zdrowy na umyśle, będąc naczelnym wodzem, opuści armię, ażeby uganiać się po pustyni za kilkoma libijskimi bandytami? + +Pomijam mnóstwo rzeczy drobniejszych, choćby pomysł nadania chłopom świąt i ziemi, lecz pytam was: czy mogę nazywać przytomnym człowieka, który popełnił tyle występnych niedorzeczności, bez powodu, oto tak sobie!… + +Obecni milczeli, nomarcha Horti był zafrasowany. + +— Nad tym trzeba zastanowić się — wtrącił najwyższy sędzia — ażeby nie stała się krzywda człowiekowi… + +Tu odezwał się Herhor. + +— Święty Mefres wyrządza mu łaskę — rzekł stanowczym tonem — poczytując go za wariata. W przeciwnym bowiem razie musielibyśmy uważać Ramzesa za zdrajcę… + +Obecni poruszyli się z niepokojem. + +— Tak, człowiek nazywany Ramzesem XIII jest zdrajcą, bo nie tylko wybiera sobie szpiegów i złodziei, ażeby odkryli drogę do skarbów Labiryntu, nie tylko odmawia traktatu z Asyrią, którego Egipt koniecznie potrzebuje… + +— Ciężkie oskarżenia! — rzekł sędzia. + +— Ale jeszcze, słuchajcie mnie, układa się z podłymi Fenicjanami o przekopanie kanału między Morzem Czerwonym i Śródziemnym. Otóż kanał ten jest największą groźbą dla Egiptu, albowiem kraj nasz w jednej chwili może być zalany przez wodę!… + +Tu już nie chodzi o skarby Labiryntu, ale o nasze świątynie, domy, pola, o sześć milionów, wprawdzie głupich, ale niewinnych ludzi, a w końcu o życie nasze i naszych dzieci… + +— Jeżeli tak jest… — westchnął nomarcha Horti. + +— Ja i dostojny Mefres zaręczamy, że tak jest i że ten jeden człowiek takie w swych rękach nagromadził niebezpieczeństwa, jakie jeszcze nigdy nie groziły Egiptowi… Dlatego zebraliśmy was, czcigodni mężowie, ażeby obmyśleć środki ratunku… Ale musimy działać śpiesznie, bo zamiary tego człowieka pędzą naprzód jak wicher pustyni i — bodajby nie zasypały nas!… + +Na chwilę w mrocznej komnacie zaległa cisza. + +— Cóż tu radzić? — odezwał się nomarcha Emsuch. — My siedzimy w nomesach, daleko od dworu, i wreszcie nie tylko nie znamy zamiarów tego szaleńca, ale nawet nie domyślaliśmy się ich, prawie nie wierzymy… + +Dlatego sądzę, że najlepiej pozostawić tę sprawę tobie, dostojny Herhorze, i Mefresowi. Odkryliście chorobę, obmyślcie teraz lekarstwo i zastosujcie… A jeżeli niepokoi was ogrom odpowiedzialności, dobierzcie sobie do pomocy najwyższego sędziego… + +— Tak! tak!… prawdę mówi!… — potwierdzili wzburzeni dostojnicy. + +Mentezufis zapalił pochodnię i położył na stole przed posągiem boga papirus, na którym spisano akt tej treści, że: wobec niebezpieczeństw grożących państwu władza rady tajnej przechodzi w ręce Herhora, któremu do pomocy dodani są: Mefres i najwyższy sędzia. + +Akt ten, stwierdzony podpisami obecnych dostojników, zamknięto w puszkę i schowano w skrytce pod ołtarzem. + +Nadto — każdy z siedmiu uczestników zobowiązał się pod przysięgą spełniać wszystkie rozkazy Herhora i wciągnąć do spisku po dziesięciu dygnitarzy. Herhor zaś obiecał im złożyć dowody, że Asyria nalega o traktat, że faraon nie chce go podpisać, że układa się z Fenicjanami o budowę kanału i że w zdradziecki sposób chce dostać się do Labiryntu. + +— Życie moje i cześć jest w waszych rękach — zakończył Herhor. — Jeżeli to, co powiedziałem, jest nieprawdą, skażcie mnie na śmierć, a ciało moje na spalenie… + +Teraz już nikt nie wątpił, że arcykapłan mówi szczerą prawdę. Żaden bowiem Egipcjanin nie naraziłby ciała swego na spalenie, czyli — duszy na zgubę. + +Kilka dni po weselu Tutmozis przepędził w towarzystwie Hebron w pałacyku darowanym mu przez jego świątobliwość. Ale każdego wieczora przychodził do koszar gwardii, gdzie w towarzystwie oficerów i tancerek bardzo wesoło przepędzał noce. + +Z tego zachowania koledzy domyślili się, że Tutmozis poślubił Hebron tylko dla posagu, co wreszcie nikogo nie dziwiło. + +Po pięciu dniach Tutmozis przyszedł do faraona i oświadczył, że może na powrót objąć służbę. Skutkiem czego odwiedzał swoją małżonkę tylko przy świetle słonecznym, a w nocy czuwał przy komnacie pana. + +Jednego wieczora rzekł mu faraon: + +— Pałac ten ma tyle kątów do podglądania i podsłuchiwania, że każda moja czynność jest śledzona. Nawet do czcigodnej matki mojej znowu odzywają się tajemnicze głosy, które już umilkły były w Memfis, gdym rozpędził kapłanów… + +Tym sposobem — ciągnął pan — nie mogę nikogo przyjmować u siebie, ale muszę opuszczać pałac i w miejscu bezpiecznym naradzać się ze sługami moimi… + +— Mam iść za waszą świątobliwością? — spytał Tutmozis widząc, że faraon ogląda się za płaszczem. + +— Nie. Musisz zostać tutaj i pilnować, aby nikt nie wchodził do mojej komnaty. Nikogo też nie wpuszczaj, choćby to była matka moja, a nawet cień wiecznie żyjącego ojca… Powiesz, że śpię i że nie chcę widzieć się z nikim. + +— Stanie się, jak rzekłeś — odparł Tutmozis, wkładając na pana płaszcz z kapturem. + +Potem zgasił światło w sypialni, a faraon wyszedł bocznymi korytarzami. + +Znalazłszy się w ogrodzie, Ramzes przystanął i z uwagą rozejrzał się w okolicy. Następnie widać zorientowawszy się, począł szybko iść w stronę pałacyku ofiarowanego Tutmozisowi. + +Po kilku minutach drogi w cienistej alei ktoś przed nim stanął i zapytał: + +— Kto idzie?… + +— Nubia — odpowiedział faraon. + +— Libia — rzekł pytający i nagle cofnął się, jakby przestraszony. + +Był to oficer gwardii. Władca przypatrzył mu się i zawołał: + +— Ach, to Eunana!… Co tu robisz? + +— Obchodzę ogrody. Robię to każdej nocy po parę razy, gdyż zakradają się niekiedy złodzieje. + +Faraon pomyślał i rzekł: + +— Roztropnie czynisz. Lecz zapamiętaj sobie, że pierwszym obowiązkiem gwardzisty jest milczeć… Złodzieja wypędź, ale gdybyś spotkał jaką dostojną osobę, nie zaczepiaj jej i milcz, zawsze milcz… Choćby to… był sam arcykapłan Herhor… + +— O panie! — zawołał Eunana — tylko nie rozkazuj mi składać w nocy hołdu Herhorowi albo Mefresowi… Nie wiem, czy na ich widok miecz sam nie wydarłby mi się z pochwy… + +Ramzes uśmiechnął się. + +— Twój miecz jest moim — odparł — i tylko wtedy może wyjść z pochwy, kiedy ja rozkażę… + +Skinął głową Eunanie i poszedł dalej. + +Po kwadransie błądzenia mylnymi ścieżkami faraon znalazł się w pobliżu altany ukrytej w gąszczach. Zdawało mu się, że usłyszał szelest i cicho zapytał: + +— Hebron?… + +Naprzeciw niemu wybiegła figura odziana również w ciemny płaszcz. Przypadła do Ramzesa i zawisła mu na szyi szepcząc: + +— To ty, panie?… to ty?… Jakże długo czekałam… + +Faraon poczuł, że wysuwa mu się z objęć; wziął ją na ręce i zaniósł do altany. W tej chwili spadł z niego płaszcz. Ramzes przez chwilę ciągnął go, lecz w końcu zostawił. + +Na drugi dzień czcigodna pani Nikotris wezwała do siebie Tutmozisa. Ulubieniec faraona aż zląkł się, spojrzawszy na nią. Królowa była strasznie blada; oczy miała zapadnięte, prawie błędne. + +— Siądź — rzekła wskazując mu stołeczek obok swego fotelu. + +Tutmozis zawahał się. + +— Siądź!… i… przysięgnij, że nikomu nie powtórzysz tego, co ci powiem… + +— Na cienie mego ojca… — rzekł. + +— Słuchaj — mówiła królowa cicho — byłam dla ciebie prawie matką… Gdybyś więc zdradził tajemnicę, bogowie skaraliby… Nie… Oni tylko zwaliliby na twoją głowę część tych klęsk, jakie wiszą nad moim rodem… + +Tutmozis słuchał zdumiony. + +„Obłąkana?…” — pomyślał z trwogą. + +— Spojrzyj na to okno — ciągnęła — na to drzewo… Czy wiesz, kogo dziś w nocy widziałam na tym drzewie, za oknem?… + +— Miałżeby przyjechać do Tebów przyrodni brat jego świątobliwości?… + +— To nie był tamten — szeptała łkając. — To był on sam… mój syn… mój Ramzes!… + +— Na drzewie?… dziś w nocy?… + +— Tak!… światło pochodni doskonale padało na jego twarz i postać… Miał kaftan w białe i niebieskie pasy… obłąkane spojrzenie… Śmiał się dziko jak tamten nieszczęsny jego brat i mówił: „Patrz, matko, ja już umiem latać, czego nie potrafił ani Seti, ani Ramzes Wielki, ani Cheops… Patrz, jakie wyrastają mi skrzydła!…” + +Wyciągnął do mnie rękę, i ja, nieprzytomna z żalu, dotykałam przez okno jego rąk, jego twarzy oblanej zimnym potem… Wreszcie zsunął się z drzewa i uciekł… + +Tutmozis słuchał przerażony. Nagle uderzył się w czoło. + +— To nie był Ramzes! — odparł stanowczo. — To był człowiek bardzo podobny do niego, podły Grek, Lykon, który zabił mu syna, a dziś znajduje się w mocy arcykapłanów… To nie Ramzes!… To występek tych nikczemników, Herhora i Mefresa… + +Na twarzy królowej błysnęła nadzieja, lecz tylko na chwilę. + +— Czyliżbym nie poznała mego syna?… + +— Lykon ma być nadzwyczajnie podobny — rzekł Tutmozis. — To sprawa kapłanów… Nikczemni!… Śmierci za mało dla nich… + +— Więc faraon spał dzisiejszą noc w domu? — nagle zapytała pani. + +Tutmozis zmieszał się i spuścił oczy. + +— Więc nie spał?… + +— Spał… — odrzekł niepewnym głosem ulubieniec. + +— Kłamiesz!… Ale powiedz mi przynajmniej, czy nie miał kaftana w białe i niebieskie pasy?… + +— Nie pamiętam… — szepnął Tutmozis. + +— Znowu kłamiesz… A ten płaszcz… powiedz, że to nie jest płaszcz mego syna… Mój niewolnik znalazł go na tym samym drzewie… + +Pani zerwała się i wydobyła ze skrzyni brunatny płaszcz z kapturem. Jednocześnie Tutmozis przypomniał sobie, że faraon wrócił po północy bez płaszcza, a nawet tłumaczył się przed nim, że płaszcz zginął mu gdzieś w ogrodzie… + +Wahał się, myślał, w końcu odparł stanowczo: + +— Nie, królowo. To nie był faraon… To był Lykon i zbrodnia kapłanów, o której natychmiast trzeba powiedzieć jego świątobliwości… + +— A jeżeli to Ramzes?… — znowu spytała pani, choć w jej oczach już było widać iskrę nadziei. + +Tutmozis stropił się. Domysł jego co do Lykona był mądry i mógł być słuszny; lecz nie brakło poszlak, że królowa widziała Ramzesa. Wszak wrócił do swego mieszkania po północy, miał kaftan w białe i niebieskie pasy, zgubił płaszcz… Wszakże jego brat już był obłąkany, a wreszcie — czy w tym wypadku mogłoby omylić się serce matki?… + +I oto naraz w duszy Tutmozisa zbudziły się wątpliwości skłębione i zmotane jak gniazdo jadowitych wężów. + +Szczęściem, w miarę jak on wahał się, w serce królowej wstępowała otucha. + +— Dobrze, że przypomniałeś mi tego Lykona… Pamiętam!… Przez niego Mefres posądził Ramzesa o dzieciobójstwo, a dziś — może posługuje się nędznikiem do zniesławienia pana… + +W każdym razie ani słowa nikomu o tym, co ci powierzyłam… Gdyby Ramzes… gdyby naprawdę uległ takiemu nieszczęściu, może to być chwilowe… Niepodobna upakarzać go rozgłaszaniem podobnych wieści, a nawet niepodobna zawiadamiać go o tym!… Jeżeli zaś jest to zbrodnia kapłanów, musimy być również ostrożni. Chociaż… ludzie, którzy uciekają się do takich oszustw, nie mogą być silni… + +— Wyśledzę ja to — przerwał Tutmozis — ale gdy się przekonam… + +— Tylko nie mów Ramzesowi, zaklinam cię na cienie ojców!… — zawołała pani, składając ręce. — Faraon nie przebaczyłby im, oddałby ich pod sąd, a wówczas musiałoby nastąpić jedno z dwu nieszczęść. Albo skazano by na śmierć najwyższych kapłanów państwa, albo sąd uwolniłby ich… A co potem?… + +Natomiast Lykona ścigaj i zabij bez miłosierdzia jak drapieżne zwierzę… jak żmiję… + +Tutmozis pożegnał królowę znacznie uspokojoną, choć jego obawy wzrosły. + +„Jeżeli ten podły Grek Lykon żyje jeszcze pomimo kapłańskiego więzienia — myślał — to przede wszystkim, zamiast łazić po drzewach i pokazywać się królowej — wolałby uciec… Ja sam ułatwiłbym mu ucieczkę i obsypałbym bogactwami, gdyby wyznał mi prawdę i szukał opieki przeciw tym łotrom… Ale skąd kaftan, płaszcz?… Dlaczego myliłaby się matka?…” + +Od tej pory Tutmozis unikał faraona i nie śmiał patrzeć mu w oczy. A że i Ramzes był jakiś nieswój, więc zdawało się na pozór, że serdeczne ich stosunki ochłodły. + +Lecz pewnego wieczora pan znowu wezwał ulubieńca. + +— Muszę — rzekł — pogadać z Hiramem o ważnych sprawach, więc wychodzę. Czuwaj tu, przy mojej sypialni, a gdyby kto chciał mnie widzieć, nie dopuść… + +Gdy Ramzes zniknął w tajemnych korytarzach pałacu, Tutmozisa ogarnął niepokój. + +„Może — myślał — kapłani otruli go jakim szalejem, a on czując, że zbliża się wybuch choroby, ucieka ze swego domu?… Ha, zobaczymy.” + +Jakoż zobaczył. Faraon wrócił dobrze po północy do swych komnat i wprawdzie miał na sobie płaszcz, ale… nie swój, tylko żołnierski. + +Tutmozis zatrwożył się i nie spał do rana oczekując, rychło znowu wezwie go królowa. Królowa jednak nie wezwała go. Natomiast, w czasie rannego przeglądu gwardii, oficer Eunana poprosił swego naczelnika o chwilę rozmowy. + +Gdy znaleźli się we dwu w osobnej komnacie, Eunana upadł Tutmozisowi do nóg błagając, aby nikomu nie powtórzył tego, co on mu powie. + +— Cóż się stało?… — zapytał Tutmozis czując chłód w sercu. + +— Wodzu — mówił Eunana — wczoraj, około północy, dwaj moi żołnierze schwycili w ogrodzie człowieka, który biegał nagi i krzyczał nieludzkim głosem… + +Przyprowadzili go do mnie i wodzu… zabij mnie!… + +Eunana upadł znowu do nóg Tutmozisowi. + +— …Ten człowiek nagi… ten… Nie mogę powiedzieć… + +— Kto był?… — zapytał przerażony Tutmozis. + +— Już nic nie powiem… — jęknął Eunana. — Zdjąłem mój płaszcz i okryłem świętą nagość… Chciałem odprowadzić do pałacu, ale… ale pan kazał mi zostać i milczeć… milczeć… + +— I gdzie poszedł?… + +— Nie wiem… nie patrzyłem i nie pozwoliłem patrzeć żołnierzom… Zniknął gdzieś w gąszczach ogrodu… Zapowiedziałem moim ludziom, że… nic nie widzieli… nic nie słyszeli… A gdyby który widział lub słyszał cokolwiek, będzie natychmiast uduszony. + +Tutmozis tymczasem zdołał zapanować nad sobą. + +— Nie wiem — rzekł chłodno — nie wiem i nie rozumiem nic z tego, coś mi opowiedział. Ale pamiętaj o jednym, że — ja sam biegałem nago, gdym raz wypił za dużo wina, i… hojnie nagrodziłem tych, którzy mnie nie spostrzegli. + +Chłopi, Eunano, chłopi i robotnicy zawsze chodzą nago. Wielcy zaś tylko wówczas, gdy im się tak podoba. I gdyby mnie czy któremu z dostojników przyszła ochota stanąć na głowie, mądry i pobożny oficer nie powinien się temu dziwić. + +— Rozumiem — odparł Eunana bystro patrząc w oczy wodzowi. — I nie tylko powtórzę to moim żołnierzom, ale nawet zaraz dzisiejszej nocy będę chodził nago po ogrodach, aby wiedzieli, że starsi mają prawo robić to, co chcą… + +Bez względu jednak na małą liczbę osób, które widziały faraona czy jego sobowtóra w stanie obłędu, wieść o tych dziwnych wypadkach rozeszła się bardzo prędko. W kilka dni wszyscy mieszkańcy Teb, od paraszytów i nosiwodów do kupców i pisarzy, szeptali, że Ramzes XIII dotknięty jest nieszczęściem, które jego starszych braci usunęło od tronu. + +Obawa i cześć dla faraona były tak wielkie, że lękano się mówić głośno, osobliwie między ludźmi obcymi. Niemniej jednak wszyscy o tym wiedzieli — z wyjątkiem samego Ramzesa. + +Najszczególniejsze jednak było to, że pogłoska bardzo prędko obiegła całe państwo, co było dowodem, że rozchodziła się za pośrednictwem świątyń. Tylko bowiem kapłani posiadali tajemnicę porozumiewania się w ciągu kilkunastu godzin z jednego krańca Egiptu na drugi. + +Tutmozisowi nikt bezpośrednio nie wspominał o szkaradnych wieściach. Lecz dowódca faraonowej gwardii na każdym kroku czuł ich istnienie. Z zachowania się ludzi, z którymi łączyły go stosunki, odgadywał, że służba, niewolnicy, żołnierze, dostawcy dworu mówią o szaleństwie pana, milknąc tylko na tę chwilę, kiedy mógłby usłyszyć ktoś starszy. + +Nareszcie zniecierpliwiony i zatrwożony Tutmozis zdecydował się na rozmowę z nomarchą tebańskim. + +Przyszedłszy do jego pałacu, zastał Antefa leżącego na kanapie w pokoju, którego połowa była jakby ogródkiem zapełnionym osobliwymi roślinami. Na środku tryskała fontanna różanej wody; w kątach stały posągi bogów, na ścianach była wymalowana historia czynów znakomitego nomarchy. Stojący w głowach czarny niewolnik chłodził pana wachlarzem ze strusich piór; na posadzce siedział pisarz nomesu i czytał raport. + +Tutmozis miał minę tak zafrasowaną, że nomarcha natychmiast wyprawił pisarza i niewolnika, a podniósłszy się z kanapy przejrzał wszystkie kąty pokoju, aby sprawdzić, czy kto nie podsłuchuje. + +— Dostojny ojcze pani Hebron, mojej czcigodnej małżonki — odezwał się Tutmozis — z twego zachowania się widzę, że odgadujesz: o czym chcę mówić… + +— Nomarcha Teb zawsze musi być przezornym — odparł Antef. — Domyślam się również, że naczelnik gwardii jego świątobliwości nie mógł zaszczycić mnie odwiedzinami w błahym interesie. + +Przez chwilę obaj patrzyli sobie w oczy. Wreszcie Tutmozis usiadł obok swego teścia i szepnął: + +— Czy słyszałeś nikczemne wieści, które wrogowie państwa rozgłaszają o naszym władcy?… + +— Jeżeli chodzi o moją córkę Hebron — śpiesznie odezwał się nomarcha — oświadczam ci, że dziś ty jesteś jej panem i nie możesz mieć do mnie żalu… + +Tutmozis niedbale machnął ręką. + +— Jacyś niegodni ludzie — mówił zięć — rozgłaszają, że faraon jest obłąkany… Słyszałeś o tym, mój ojcze?… + +Antef kiwał i kręcił głową, co mogło równie dobrze oznaczać potwierdzenie, jak i zaprzeczenie. Wreszcie rzekł: + +— Głupstwo jest wielkie jak morze, wszystko w sobie pomieści. + +— To nie głupstwo, ale występek kapłanów, którzy posiadają człowieka podobnego do jego świątobliwości i posługują się nim do podłych czynów. + +I opowiedział nomarsze historią Greka Lykona tudzież jego zbrodnię w Pi-Bast. + +— O tym Lykonie, który zabił dziecko księcia następcy słyszałem — odparł Antef. — Ale gdzie masz dowody, że Mefres uwięził Lykona w Pi-Bast, że przywiózł go do Teb i że wypuszcza go do ogrodów królewskich, aby tam udawał obłąkanego faraona?… + +— Właśnie dlatego pytam waszą dostojność: co robić?… Jestem przecie naczelnikiem gwardii i muszę czuwać nad czcią i bezpieczeństwem naszego pana. + +— Co robić?… co robić?… — powtarzał Antef. — Ha! przede wszystkim pilnować, ażeby te wieści bezbożne nie dosięgnęły uszu faraona… + +— Dlaczego?… + +— Bo stanie się wielkie nieszczęście. Gdy nasz pan usłyszy, że Lykon w jego imieniu udaje wariata, wpadnie w gniew… straszny gniew!… Naturalnie zwróci się przeciw Herhorowi i Mefresowi. Może ich tylko zelży, może uwięzi, może nawet zabije… Cokolwiek zaś zrobi, zrobi bez żadnego dowodu, a wtedy co?… Dzisiejszy Egipt już nie lubi składać ofiar bogom, ale jeszcze ujmie się za niewinnie pokrzywdzonymi kapłanami… A wtedy co?… Bo ja myślę — dodał zbliżywszy usta do ucha Tutmozisowi — bo ja myślę, że byłby to koniec dynastii… + +— Więc cóż robić?… + +— Ciągle jedno! — zawołał Antef. — Znajdź owego Lykona, dowiedź, że Mefres i Herhor ukrywali go i kazali mu udawać obłąkanego faraona… To możesz zrobić, jeżeli chcesz utrzymać łaskę pana. Dowodów, jak najwięcej dowodów!… U nas nie Asyria, arcykapłanów bez najwyższego sądu krzywdzić nie można, a żaden sąd nie skaże ich bez namacalnych dowodów… + +Gdzie masz zresztą pewność, że faraonowi nie podsunięto jakiejś odurzającej trucizny?… Przecie to byłoby prostsze aniżeli wysyłanie po nocy człowieka, który nie zna ani haseł, ani pałacu, ani ogrodu… Mówię ci: O Lykonie słyszałem z pewnych ust, bo od Hirama. Ale nie rozumiem, w jaki sposób Lykon mógłby w Tebach wyprawiać takie dziwy. + +— Ale, ale!… — przerwał Tutmozis. — A gdzie jest Hiram? + +— Zaraz po waszym weselu pojechał ku Memfisowi, a w tych dniach był już w Hiten. + +Tutmozis znowu zakłopotał się. + +„Tej nocy — myślał — kiedy do Eunany przyprowadzono nagiego człowieka, faraon mówił, że idzie zobaczyć się z Hiramem. A ponieważ Hirama nie było w Tebach, więc co?… Więc jego świątobliwość już o tej godzinie sam nie wiedział, co mówi!” + +Tutmozis wrócił do siebie oszołomiony. Już nie tylko nie pojmował: co robić w tym niesłychanym położeniu, ale nawet — co o nim myśleć? O ile bowiem w rozmowie z królową Nikotris był pewny, że w ogrodach ukazywał się Lykon, wysłany przez arcykapłanów, o tyle dziś jego wątpliwości rosły. + +A jeżeli tak było z Tutmozisem, ulubieńcem, który ciągle widywał Ramzesa, cóż musiało dziać się w sercach ludzi obcych?… Najgorliwsi stronnicy faraona i jego zamiarów mogli zachwiać się słysząc ze wszystkich stron, że władca jest obłąkanym! + +Był to pierwszy cios zadany Ramzesowi XIII przez kapłanów. Drobny sam w sobie, pociągał nieobrachowane skutki. + +Tutmozis nie tylko wahał się, ale i cierpiał. Pod lekkomyślnymi pozorami miał on charakter szlachetny i energiczny. Więc dziś, kiedy godzono na cześć i władzę jego pana, Tutmozisa gryzła bezczynność. Zdawało mu się, że jest komendantem twierdzy, którą podkopuje nieprzyjaciel, a on patrzy na to bezczynny!… + +Myśl ta tak dręczyła Tutmozisa, że pod wpływem jej wpadł na śmiały pomysł. Mianowicie spotkawszy raz arcykapłana Sema, rzekł mu: + +— Wasza dostojność słyszałeś — pogłoski, jakie krążą o naszym panu?… + +— Faraon jest młody, więc mogą o nim krążyć bardzo rozmaite plotki — odparł Sem, dziwnie patrząc na Tutmozisa. — Ale sprawy takie nie do mnie należą: zastępuję jego świątobliwość w służbie bogów, spełniam to, jak umiem najlepiej, o resztę nie dbam. + +— Wiem, że wasza dostojność jesteś wiernym sługą faraona — mówił Tutmozis — i nie mam zamiaru mieszać się do kapłańskich tajemnic. Muszę jednak zwrócić waszą uwagę na jeden drobiazg… + +Oto dowiedziałem się z pewnością, że święty Mefres przechowuje niejakiego Lykona, Greka, na którym ciążą dwa występki: jest on mordercą faraonowego syna i — jest zanadto podobny do jego świątobliwości… + +Niech więc dostojny Mefres nie ściąga hańby na czcigodny stan kapłański i czym prędzej wyda mordercę sądom. Jeżeli bowiem my znajdziemy Lykona, przysięgam, że Mefres utraci nie tylko swój urząd, ale i głowę. W naszym państwie nie można bezkarnie opiekować się zbójami i ukrywać ludzi podobnych do najwyższego władcy!… + +Sem, w którego obecności Mefres odebrał policji Lykona, zmieszał się, może z obawy, aby go nie posądzono o wspólnictwo. Niemniej jednak odparł: + +— Postaram się ostrzec świętego Mefresa o tych uwłaczających mu podejrzeniach. Czy jednak wasza dostojność wie: jak odpowiadają ludzie oskarżający kogoś o zbrodnię? + +— Wiem i przyjmuję odpowiedzialność. Tak przecie jestem pewny swego, że o następstwa moich podejrzeń wcale się nie troszczę. Niepokój zostawiam czcigodnemu Mefresowi i życzę mu, abym nie potrzebował od przestróg — przejść do czynów. + +Rozmowa wywołała skutek: od tej pory ani razu nikt nie widział faraonowego sobowtóra. + +Ale pogłoski nie ucichły, a Ramzes XIII nie wiedział o nich. Nawet bowiem Tutmozis, lękając się ze strony pana gwałtownych wystąpień przeciw kapłanom, nie zawiadomił go o niczym. + + + +Rozdział XIII + +W początkach miesiąca Paofi (lipiec — sierpień) jego świątobliwość, królowa Nikotris i dwór powrócili z Tebów do pałacu pod Memfisem. + +Przy końcu podróży, która i tym razem odbywała się Nilem, Ramzes XIII często wpadał w zamyślenie, a raz rzekł do Tutmozisa: + +— Spostrzegam dziwny objaw… Lud gromadzi się na obu brzegach tak gęsto, a może nawet gęściej niż wówczas, gdyśmy płynęli w tamtą stronę. Ale okrzyki są znacznie słabsze, czółen jedzie za nami mniej i kwiatów rzucają skąpo… + +— Boska prawda płynie z ust twoich, panie — odparł Tutmozis. — Istotnie lud wygląda, jakby był zmęczony, co jednak pochodzi ze strasznych upałów… + +— Mądrze powiedziałeś!… — pochwalił go faraon i rozjaśnił oblicze. + +Ale Tutmozis nie wierzył własnym słowom. On czuł, a co gorsze, czuł cały orszak królewski, że masy ludu nieco ochłodły w miłości swej do pana. + +Czy był to skutek wieści o nieszczęsnej chorobie Ramzesa, czy jakich innych praktyk? Tutmozis nie wiedział. Był jednak pewny, że na to ochłodnięcie wpłynęli kapłani. + +„Oto głupi motłoch! — myślał nie hamując w swym sercu pogardy. — Niedawno tonęli, byle tylko ujrzeć oblicze jego świątobliwości, a dziś żałują krzyku… Czyby już zapomnieli i o siódmym dniu odpoczynku, i o ziemi na własność?…” + +Natychmiast po przyjeździe do pałacu faraon wydał rozkaz zgromadzenia delegatów, którzy mieli postanowić o naruszeniu skarbów Labiryntu. Jednocześnie polecił oddanym sobie urzędnikom i policji, aby rozpoczęto agitacją przeciw kapłanom i za siódmym dniem odpoczynku. + +Niebawem znowu zaczęło w Dolnym Egipcie wrzeć jak w ulu. Chłopi upominali się nie tylko o święta, ale i o płacenie im gotówką za roboty publiczne. Rzemieślnicy w szynkach i na ulicach złorzeczyli kapłanom, którzy chcą ograniczyć świętą władzę faraona. Liczba przestępstw wzrosła, ale przestępcy nie chcieli odpowiadać przed sądem. Pisarze spokornieli i żaden nie śmiał uderzyć człowieka prostego wiedząc, że spotka się z odwetem. Do świątyń rzadziej składano ofiary, bogi pilnujące granic nomesów coraz częściej były obrzucane kamieniami i błotem, a nawet obalane. + +Strach padł na kapłanów, nomarchów i ich popleczników. Na próżno sędziowie ogłaszali na rynkach i gościńcach, że według starych praw rolnik i rzemieślnik, a nawet kupiec, nie powinien zajmować się plotkami, które odciągają go od pracy chlebodajnej; pospólstwo bowiem wśród śmiechu i krzyku obrzucało woźnych zgniłymi jarzynami i pestkami daktylów. + +Wówczas arystokracja zaczęła gromadzić się w pałacu i leżąc u nóg faraona błagać go o ratunek. + +— Jesteśmy — wołali — jakby ziemia rozpadała się pod naszymi stopami… jakby świat kończył się!… Żywioły są zmieszane, umysły w rozterce i jeżeli nie uratujesz nas ty, panie, godziny życia naszego są policzone!… + +— Mój skarb jest pusty, armia nieliczna, policja od dawna nie widzi żołdu — odparł faraon. — Jeżeli więc chcecie mieć trwały spokój i bezpieczeństwo, musicie dostarczyć mi funduszów. + +Ponieważ jednak moje królewskie serce trapi wasz niepokój, wiec zrobię, co będę mógł, i mam nadzieję, że uda mi się przywrócić porządek. + +Jakoż jego świątobliwość nakazał ściągnąć wojska i ustawić je w najważniejszych punktach kraju. Jednocześnie posłał rozkaz do Nitagera, aby ten zostawił granicę wschodnią swemu pomocnikowi, a sam z pięcioma najlepszymi pułkami maszerował do Memfisu. + +Tak czynił pan, nie tyle dla osłonienia arystokracji przed pospólstwem, ile dlatego, ażeby mieć pod ręką duże siły na wypadek, gdyby arcykapłani podburzyli Górny Egipt i pułki należące do świątyń. + +Dziesiątego Paofi w zamku królewskim i jego okolicach zapanował wielki ruch. Zebrali się delegaci mający przyznać faraonowi prawo czerpania ze skarbu w Labiryncie tudzież — mnóstwo ludzi, którzy chcieli przynajmniej patrzeć na miejsce, gdzie odbywała się niezwykła w Egipcie uroczystość. + +Procesja delegatów zaczęła się z rana. Przodem szli nadzy chłopi w białych czepcach i opaskach; każdy miał w ręku grubą płachtę dla okrycia grzbietu w obecności faraona. Za nimi posuwali się rzemieślnicy, ubrani jak chłopi, od których różnili się nieco cieńszymi płachtami i wąziutkimi fartuszkami pokrytymi różnobarwnym haftem. + +Następowali kupcy, niektórzy w perukach, wszyscy w długich koszulach i pelerynach. Tu już można było widzieć na rękach i nogach bogate bransolety, a na palcach pierścienie. Potem szli oficerowie w czepcach i kaftanach w pasy: czarne i żółte, niebieskie i białe, niebieskie i czerwone. Dwaj, zamiast kaftanów, mieli na piersiach mosiężne półpancerze. + +Po dłuższej przerwie ukazało się trzynastu szlachty w wielkich perukach i białych szatach do ziemi. Za nimi sunęli nomarchowie w szatach oblamowanych purpurową taśmą i w koronach na głowie. Pochód zamykali kapłani z ogolonymi głowami i twarzami, w panterczych skórach przez plecy. + +Delegaci weszli do wielkiej sali pałacu faraonów, gdzie stało siedem ław jedna za drugą: najniższa dla chłopów, najwyższa dla stanu kapłańskiego. + +Niebawem ukazał się, niesiony w lektyce, jego świątobliwość Ramzes XIII, wobec którego delegaci upadli na ziemię. Gdy pan obu światów zasiadł na wysokim tronie, pozwolił wstać i zająć miejsce na ławach swoim wiernym poddanym. Po czym weszli i siedli na niższych tronach arcykapłani Herhor, Mefres i — dozorca Labiryntu ze szkatułką w rękach. Świetny orszak jenerałów otoczył faraona, poza którym dwaj wyżsi urzędnicy stanęli z wachlarzami z piór pawich. + +— Prawowierni Egipcjanie! — odezwał się władca obu światów. — Wiadomo wam, że mój dwór, moje wojsko i moi urzędnicy znajdują się w potrzebie, której zubożały skarb wydołać nie może. O wydatkach na moją świętą osobę nie mówię, gdyż jadam i ubieram się jak żołnierz, a każdy jenerał lub wielki pisarz ma więcej służby i kobiet aniżeli ja. + +Między zebranymi odezwał się szmer potakujący. + +— Dotychczas było we zwyczaju — ciągnął Ramzes — że gdy skarb potrzebował funduszów, nakładało się większe podatki na pracujące pospólstwo. Ja jednak, który znam mój lud i jego nędzę, nie tylko nie chciałbym go na nowo obciążać, ale jeszcze rad bym udzielić mu pewnych ulg… + +— Żyj wiecznie, panie nasz! — zawołano z kilku niższych ławek. + +— Na szczęście dla Egiptu — mówił faraon — państwo nasze ma skarby, za pomocą których można podźwignąć armią, wynagrodzić urzędników, obdarzyć lud, a nawet spłacić wszystkie długi, jakie winniśmy bądź świątyniom, bądź Fenicjanom. Skarb ten, zebrany przez pełnych chwały przodków moich, leży w piwnicy Labiryntu. Lecz może być naruszony tylko wówczas, jeżeli wy wszyscy, prawowierni, jak jeden mąż, uznacie, że Egipt jest w potrzebie, a ja, pan, mam prawo rozporządzać skarbami moich poprzedników… + +— Uznajemy!… Błagamy, ażebyś wziął, panie, ile potrzeba!… — wołano ze wszystkich ław. + +— Dostojny Herhorze — zwrócił się do niego władca — czy święty stan kapłański ma coś do powiedzenia w tej sprawie?… + +— Bardzo niewiele — odparł arcykapłan powstając. — Według odwiecznych praw skarb Labiryntu może być tylko wówczas naruszony, gdyby państwo nie posiadało żadnych innych środków… Ale dziś tak nie jest. Gdyby bowiem rząd zmazał wierzytelności fenickie powstałe z niegodziwej lichwy, nie tylko napełniłby się skarb waszej świątobliwości, ale i pospólstwo, dziś pracujące dla Fenicjan, odetchnęłoby w swym ciężkim trudzie… + +Na ławach delegatów znowu odezwał się szmer przychylny. + +— Pełna mądrości jest rada twoja, święty mężu — rzekł spokojnie faraon — ale niebezpieczna. Gdyby mój skarbnik, dostojni nomarchowie i szlachta raz nauczyli się przekreślać cudze należności, dziś nie zapłaciliby długów Fenicjanom, a jutro mogliby zapomnieć o długach należnych faraonowi i świątyniom. Kto mi zaś powie, czy i pospólstwo, zachęcone przykładem wielkich, nie pomyśli, że i ono ma prawo zapomnieć o swoich obowiązkach względem nas?… + +Cios był tak silny, że najdostojniejszy Herhor aż pochylił się na swoim krześle i — umilkł. + +— A ty, najwyższy dozorco Labiryntu, chcesz co nadmienić? — spytał faraon. + +— Mam tu szkatułkę — odparł — z białymi i czarnymi kamykami. Każdy delegat otrzyma obie gałki i jedną z nich rzuci do dzbana. Kto chce, abyś wasza świątobliwość naruszył skarbiec Labiryntu, włoży czarny kamyk; kto woli, ażeby nie tykano własności bogów, położy biały. + +— Nie zgadzaj się, panie, na to — szepnął skarbnik do władcy. — Niech raczej każdy delegat jasno powie: co ma w swej duszy?… + +— Uszanujmy dawne zwyczaje — wtrącił Mefres. + +— Owszem, niech rzucają kamyki do dzbana — rozstrzygnął pan. — Serce moje jest czyste, a zamiary niezłomne. + +Święci Mefres i Herhor zamienili spojrzenia. + +Nadzorca labiryntu, w asystencji dwu jenerałów, zaczął obchodzić ławy i wręczać delegatom po dwa kamyki: czarny i biały. Biedacy z pospólstwa byli bardzo zmieszani widząc przed sobą tak wielkich dostojników. Niektórzy chłopi upadali na ziemię, nie śmieli brać gałek i z wielką trudnością pojmowali, że mogą rzucić do dzbana tylko jeden kamyk: czarny lub biały. + +— Ja przecie chciałbym dogodzić i bogom, i jego świątobliwości… — szeptał stary pastuch. + +W końcu udało się dostojnikom wytłumaczyć, a chłopom zrozumieć: czego od nich żądano. I zaczęło się oddawanie głosów. Każdy delegat przychodził do dzbana i wpuszczał swój kamyk w taki sposób, że inni nie widzieli, jakiej barwy gałkę rzuca. + +Przez ten czas wielki skarbnik klęcząc za tronem szeptał do władcy: + +— Wszystko zgubione!… Gdyby głosowali jawnie, mielibyśmy jednomyślność, ale teraz, bodaj mi ręka uschła, jeżeli w dzbanie nie znajdzie się ze dwadzieścia białych kamyków!… + +— Uspokój się, wierny sługo — z uśmiechem odparł Ramzes. — Mam pod ręką więcej pułków, aniżeli będzie głosów przeciw nam. + +— Ale po co to?… po co?… — wzdychał skarbnik. — Przecież bez jednomyślności nie otworzą nam Labiryntu… + +Ramzes wciąż uśmiechał się. + +Skończyła się procesja delegatów. Nadzorca Labiryntu podniósł dzban i jego zawartość wysypał na złotą tacę. + +Na dziewięćdziesięciu jeden głosujących było osiemdziesiąt trzy kamyków czarnych, a tylko osiem białych. + +Jenerałowie i urzędnicy struchleli, arcykapłani patrzyli na zgromadzenie z triumfem, ale wnet ogarnął ich niepokój; Ramzes bowiem miał wesołą fizjognomię. + +Nikt nie śmiał oznajmić głośno, że projekt jego świątobliwości upadł. Lecz faraon odezwał się z całą swobodą: + +— Prawowierni Egipcjanie, dobrzy słudzy moi! Spełniliście mój rozkaz i łaska moja jest z wami. Przez dwa dni będziecie gośćmi mojego domu. Gdy zaś otrzymacie podarunki, wrócicie do swoich rodzin i zajęć. Pokój z wami i błogosławieństwo. + +To powiedziawszy pan opuścił salę wraz ze świtą, zaś arcykapłani Herhor i Mefres z trwogą spojrzeli po sobie. + +— On wcale nie zmartwił się — szepnął Herhor. + +— A mówiłem, że jest to wściekłe zwierzę!… — odparł Mefres. On nie cofnie się przed gwałtem i jeżeli go nie uprzedzimy… + +— Bogowie obronią nas i swoje przybytki… + +Wieczorem w komnacie Ramzesa XIII zgromadzili się najwierniejsi jego słudzy: wielki skarbnik, wielki pisarz, Tutmozis i Kalipos, naczelny wódz Greków. + +— O panie — jęknął skarbnik — dlaczego nie uczyniłeś jak twoi wiecznie żyjący przodkowie?… Gdyby delegaci głosowali jawnie, już mielibyśmy prawo do skarbu w Labiryncie!… + +— Prawdę mówi jego dostojność — wtrącił wielki pisarz. + +Faraon potrząsnął głową. + +— Mylicie się. Choćby cały Egipt krzyknął: oddajcie skarbowi fundusze Labiryntu! arcykapłani nie oddadzą… + +— Więc po co zaniepokoiliśmy ich zwołaniem delegatów?… Ten królewski czyn bardzo wzburzył i rozzuchwalił pospólstwo, które jest dzisiaj jak wzbierająca woda… + +— Nie lękam się przyboru — rzekł pan. — Moje pułki będą dla niego groblami… Mam zaś oczywistą korzyść z delegacji, które mi pokazały niemoc przeciwników: osiemdziesiąt trzy kamyki za nami, osiem za nimi!… Znaczy to, że gdy oni mogą liczyć na jeden korpus, ja na dziesięć… + +Nie oddawajcie się złudzeniom — ciągnął faraon. — Między mną i arcykapłanami już zaczęła się wojna. Oni są fortecą, którą wezwaliśmy do poddania się. Odmówili, więc musimy przypuścić szturm. + +— Żyj wiecznie!… — zawołali Tutmozis i Kalipos. + +— Rozkazuj, panie — rzekł wielki pisarz. + +— A oto moja wola — mówił Ramzes. — Ty, skarbniku, rozdasz sto talentów między policję, oficerów robotniczych i sołtysów w nomesach: Seft, Neha-chent, Neha-pechu, Sebt-Het, Aa, Ament, Ka… W tych samych miejscach wydasz szynkarzom i oberżystom, jęczmień, pszenicę, i wino, jakie jest pod ręką, aby pospólstwo miało darmo żywność i jadło. Uczynisz to natychmiast, aby do dwudziestego Paofi zapasy były, gdzie trzeba. + +Skarbnik schylił się do ziemi. + +— Ty, pisarzu, napisz i każ jutro ogłosić na ulicach stolic nomesów, że barbarzyńcy z pustyni zachodniej wielkimi siłami chcą napaść boską prowincję Fayum… + +Ty, Kaliposie, wyślesz cztery greckie pułki na południe. Dwa staną pod Labiryntem, dwa posuną się aż do Hanes. Gdyby milicja kapłańska szła od Tebów, odepchniecie ją i nie dopuścicie do Fayumu. A gdy lud, oburzony na kapłanów, zagrozi Labiryntowi, twoi Grecy niech go zajmą… + +— A gdyby dozorcy zamku oparli się? — wtrącił Kalipos. + +— Byłby to bunt — odrzekł faraon i mówił dalej: — A ty, Tutmozisie, wyślesz trzy pułki do Memfisu i ustawisz je w pobliżu świątyń: Ptah, Izydy i Horusa. Gdy wzburzony lud zechce je szturmować, pułkownicy otworzą sobie bramy, nie dopuszczą pospólstwa do miejsc świętych i zabezpieczą osoby arcykapłanów od zniewagi. + +I w Labiryncie, i w memfijskich świątyniach znajdą się kapłani, którzy wyjdą naprzeciw wojska z zielonymi gałązkami. Pułkownicy zapytają mężów tych o hasło i będą radzić się ich… + +— A jeżeli kto ośmieli się stawić opór? — spytał Tutmozis. + +— Tylko buntownicy nie spełnią rozkazów faraona — odparł Ramzes. + +— Świątynie i Labirynt muszą być zajęte przez wojska dwudziestego trzeciego Paofi — ciągnął faraon, zwracając się do wielkiego pisarza. — Lud zatem zarówno w Memfis, jak i w Fayum może zbierać się już osiemnastego, z początku małymi garściami, potem coraz liczniej. Gdyby więc około dwudziestego zaczęły się drobne rozruchy, już nie należy im przeszkadzać. Szturmować jednak do świątyń mogą dopiero w dniach dwudziestym drugim i dwudziestym trzecim. A gdy wojsko zajmie te punkta, wszystko musi uspokoić się. + +— Czy nie lepiej byłoby natychmiast uwięzić Herhora i Mefresa? — zapytał Tutmozis. + +— Po co?… Mnie nie chodzi o nich, tylko o świątynie i Labirynt, do zajęcia których wojsko nie jest jeszcze gotowe. Zresztą Hiram, który przejął listy Herhora do Asyryjczyków, wróci dopiero około dwudziestego… Więc dopiero w dniu dwudziestym pierwszym Paofi będziemy mieli w rękach dowody, że arcykapłani są zdrajcami, i ogłosimy to ludowi. + +— Zatem mam jechać do Fayum?… — spytał Kalipos. + +— O nie. Ty i Tutmozis zostaniecie przy mnie z wyborowymi pułkami… Trzeba mieć przecie rezerwy na wypadek, gdyby arcykapłani odciągnęli od nas część ludu. + +— Nie lękasz się, panie, zdrady? — spytał Tutmozis. + +Faraon niedbale machnął ręką. + +— Zdrada ciągle sączy się jak woda z pękniętej beczki. Jużci arcykapłani trochę odgadują moje zamiary, a i ja znam ich chęci… Ponieważ jednak uprzedziłem ich w gromadzeniu sił, więc już będą słabsi. W ciągu kilkunastu dni nie formuje się pułków… + +— A czary?… — spytał Tutmozis. + +— Nie ma czarów, których by nie rozproszył topór!… — zawołał śmiejąc się Ramzes. + +Tutmozis chciał w tej chwili opowiedzieć faraonowi o praktykach arcykapłanów z Lykonem. Ale i tym razem powstrzymała go uwaga, że gdy pan bardzo rozgniewa się, utraci spokój, który dziś robi go potężnym. + +Wódz przed bitwą nie może myśleć o niczym, tylko o bitwie. A na sprawę Lykona będzie czas, gdy kapłani znajdą się w więzieniu. + +Na znak jego świątobliwości Tutmozis został w komnacie, trzej zaś inni dygnitarze złożywszy panu niskie ukłony wyszli. + +— Nareszcie — westchnął wielki pisarz, gdy ze skarbnikiem znaleźli się w przedsionku — nareszcie skończy się władza ogolonych łbów… + +— Zaprawdę jest czas — dodał skarbnik. — Przez dziesięć lat ostatnich lada prorok więcej znaczył aniżeli nomarcha Tebów albo Memfisu. + +— Ja myślę, że Herhor po cichu gotuje sobie czółenko, ażeby uciec przed dwudziestym trzecim Paofi — wtrącił Kalipos. + +— Co mu będzie! — rzekł pisarz. — Jego świątobliwość, dziś groźny, przebaczy im, gdy się upokorzą… + +— A nawet za wstawieniem się królowej Nikotris zostawi im majątki — dopełnił skarbnik. — W każdym razie nastanie w państwie jakiś ład, którego już zaczynało braknąć. + +— Zdaje mi się tylko, że jego świątobliwość zbyt wielkie robi przygotowania — mówił pisarz. — Ja bym wszystko zakończył greckimi pułkami, nie tykając pospólstwa… + +— Młody… lubi ruch, hałas… — dorzucił skarbnik. + +— Jak to widać, że nie jesteście żołnierzami! — odezwał się Kalipos. — Kiedy chodzi o walkę, trzeba zgromadzić wszystkie siły, bo zawsze znajdą się niespodzianki. + +— Zapewne, gdybyśmy nie mieli za sobą pospólstwa — odparł pisarz. — A tak, co może zdarzyć się nieoczekiwanego?… Bogowie nie zejdą bronić Labiryntu. + +— Tak mówisz, wasza dostojność, bo jesteś spokojny — rzekł Kalipos — bo wiesz, że naczelny wódz czuwa i wszystko stara się przewidzieć. Inaczej może cierpłaby ci skóra. + +— Nie widzę niespodzianek — upierał się pisarz. — Chyba arcykapłani znowu rozpuszczą wieść, że faraon oszalał… + +— Będą oni probowali różnych sztuk — wtrącił ziewając wielki skarbnik — ale zaprawdę sił im nie starczy… W każdym razie dziękuję bogom, że postawili mnie w królewskim obozie… No, idźmy spać… + +Po wyjściu dostojników z komnaty faraona Tutmozis w jednej ze ścian otworzył drzwi ukryte i wprowadził Samentu. Pan przyjął Setowego arcykapłana z wielką radością, podał do ucałowania rękę i uścisnął mu głowę. + +— Pokój tobie, dobry sługo — rzekł władca. — Co przynosisz?… + +— Byłem dwa razy w Labiryncie — odparł kapłan. + +— I już znasz drogę?… + +— Znałem ją dawniej, ale teraz odkryłem jedną rzecz. Skarbiec może się zapaść, pozabijać ludzi i zniszczyć klejnoty, które są największym bogactwem… + +Faraon zmarszczył brwi. + +— Dlatego — ciągnął Samentu — wasza świątobliwość raczy przygotować kilkunastu ludzi pewnych. Z nimi wejdę do Labiryntu w nocy poprzedzającej szturm i obsadzę komnaty, które sąsiadują ze skarbcem… Osobliwie górną… + +— Wprowadzisz ich?… + +— Tak. Chociaż pójdę do Labiryntu jeszcze raz sam i ostatecznie sprawdzę: czy nie uda mi się zapobiec ruinie bez cudzej pomocy? Ludzie, choćby najwierniejsi, są niepewni, a wprowadzanie ich może zwrócić uwagę tych psów dozorujących… + +— Jeżeli cię już nie śledzą… — wtrącił faraon. + +— Wierz mi, panie — odparł kapłan kładąc rękę na piersiach — że aby mnie wyśledzić, trzeba by cudu. Ich zaślepienie jest prawie dziecinne. Czują już bowiem, że ktoś chce wedrzeć się do Labiryntu, lecz głupcy podwajają straże przy widocznych furtkach. Tymczasem ja sam, w ciągu miesiąca, poznałem trzy wejścia ukryte, o których oni zapomnieli czy może zgoła nie wiedzą. Chyba jaki duch mógłby ich ostrzec, że chodzę po Labiryncie, albo wskazać komnatę, w której będę. Między trzema tysiącami komnat i korytarzy jest to niemożliwe. + +— Mówi prawdę dostojny Samentu — odezwał się Tutmozis. — I bodaj że już za daleko posuwamy przezorność wobec arcykapłańskich gadzin. + +— Tego nie mów, wodzu — rzekł kapłan. — Siły ich przy jego świątobliwości są garścią piasku wobec pustyni, ale Herhor i Mefres są bardzo mądrzy!… I bodaj że użyją przeciw nam takich orężów i obrotów, wobec których oniemiejemy ze zdziwienia… Nasze świątynie są pełne tajemnic, które zastanawiają nawet mędrców, a ścierają na proch duszę pospólstwa. + +— Powiedzże nam co o tym? — zapytał faraon. + +— Z góry mówię, że żołnierze waszej świątobliwości spotkają dziwy w świątyniach. To pogasną im światła, to znowu otoczą ich płomienie i szkaradne poczwary… To mur zastąpi im drogę albo pod nogami otworzy się przepaść. W niektórych korytarzach zaleje ich woda, w innych niewidzialne ręce będą rzucały kamieniami… A jakie grzmoty, jakie głosy rozlegać się będą dokoła nich!… + +— W każdej świątyni mam życzliwych mi kapłanów młodszych, a w Labiryncie ty będziesz — rzekł faraon. + +— I nasze topory — wtrącił Tutmozis. — Lichy to żołnierz, który cofa się przed płomieniami czy straszydłami albo marnuje czas na przysłuchiwanie się tajemniczym głosom. + +— Dobrze mówisz, wodzu! — zawołał Samentu. — Gdy tylko będziecie szli dzielnie naprzód, strachy pierzchną, głosy umilkną, a płomienie przestaną parzyć. + +Teraz ostatnie słowo, panie nasz — zwrócił się kapłan do Ramzesa. — Gdybym zginął… + +— Nie mów tak!… — żywo przerwał mu faraon. + +— Gdybym zginął — mówił ze smutnym uśmiechem Samentu — przyjdzie do waszej świątobliwości młody kapłan Seta z moim pierścieniem. Niech więc wojsko zajmie Labirynt i wypędzi dozorców i niech już nie opuszcza gmachu, bo ów młodzieniec, może w ciągu miesiąca, a może i wcześniej, znajdzie drogę do skarbów, przy wskazówkach, jakie mu zostawię… + +Ale, panie — mówił klękając — błagam cię o jedno: gdy zwyciężysz, pomścij mnie, a nade wszystko nie przebaczaj Herhorowi i Mefresowi. Ty nie wiesz: jacy to są nieprzyjaciele!… Gdyby oni wzięli górę, zginiesz nie tylko ty sam, ale i twoja dynastia… + +— Alboż zwycięzcy nie godzi się być wspaniałomyślnym?… — spytał pochmurnie władca. + +— Żadnej wspaniałomyślności!… żadnej łaski!… — wołał Samentu. — Dopóki oni będą żyli, tobie i mnie, panie, grozi śmierć, hańba, nawet zniewaga naszych trupów. + +Można ugłaskać lwa, kupić Fenicjanina, przywiązać Libijczyka i Etiopa, można ubłagać chaldejskiego kapłana, bo on jak orzeł unosi się na wysokościach i bezpieczny jest od pocisków… + +Ale egipskiego proroka, który zakosztował zbytku i władzy, nie zjednasz niczym. I tylko śmierć ich albo twoja może zakończyć walkę. + +— Prawdę mówisz, Samentu — odpowiedział Tutmozis. — Na szczęście, nie jego świątobliwość, ale — my, żołnierze, będziemy rozstrzygali odwieczny spór między kapłanami i faraonem. + + + +Rozdział XIV + +Dwunastego Paofi z różnych świątyń egipskich rozeszły się niepokojące wieści. + +W ciągu paru dni ostatnich w świątyni Horusa wywrócił się ołtarz, w świątyni Izydy posąg bóstwa płakał. Zaś u Amona tebańskiego i u grobu Ozyrysa w Denderach wypadły bardzo złe wróżby. Z nieomylnych oznak wywnioskowali kapłani, że Egiptowi grozi jakieś wielkie nieszczęście jeszcze przed upływem miesiąca. + +Skutkiem tego arcykapłani Herhor i Mefres nakazali procesje dokoła świątyń i składanie ofiar w domach. + +Zaraz nazajutrz, trzynastego Paofi, odbyła się w Memfis wielka procesja: bóg Ptah wyszedł ze swojej świątyni, a bogini Izyda ze swojej. Oba bóstwa podążały ku środkowi miasta, w bardzo nielicznym gronie wiernych, przeważnie kobiet. Musiały jednak cofnąć się: mieszczanie bowiem egipscy drwili z nich, a innowiercy posunęli się do rzucania kamieni na święte łodzie bogów. + +Policja wobec tych nadużyć zachowała się obojętnie, a nawet niektórzy jej członkowie przyjęli udział w nieprzystojnych żartach. Od południa zaś jacyś nieznani ludzie zaczęli opowiadać tłumom, że stan kapłański nie pozwala na żadne ulgi dla pracujących i chce podnieść bunt przeciw faraonowi. + +Ku wieczorowi pod świątyniami zbierały się gromadki robotników z gwizdaniem i złorzeczeniami na kapłanów. Jednocześnie ciskano kamienie do bram, a jakiś zbrodniarz publicznie odbił nos Horusowi pilnującemu swojej świątyni. + +W parę godzin po zachodzie słońca zebrali się arcykapłani i ich najwierniejsi stronnicy w świątyni Ptah. Był dostojny Herhor, Mefres, Mentezufis, trzech nomarchów i najwyższy sędzia z Tebów. + +— Straszne czasy! — odezwał się sędzia. — Wiem z pewnością, że faraon chce podburzyć motłoch do napadu na świątynie… + +— Słyszałem — odezwał się nomarcha Sebes — że wysłano rozkaz do Nitagera, ażeby przybiegł czym prędzej z nowymi wojskami, jakby już i tych nie było dosyć!… + +— Komunikacja między Dolnym i Górnym Egiptem przecięta od wczoraj — dodał nomarcha Aa. — Na gościńcach stoi wojsko, a galery jego świątobliwości rewidują każdy statek płynący Nilem… + +— Ramzes XIII nie jest „świątobliwością” — wtrącił oschle Mefres — gdyż nie otrzymał koron z rąk bogów. + +— Wszystko to byłyby drobiazgi — odezwał się najwyższy sędzia. — Gorszą jest zdrada… Mam poszlaki, że wielu młodszych kapłanów sprzyja faraonowi i o wszystkim donosi mu… + +— Są nawet tacy, którzy podjęli się ułatwić wojsku zajęcie świątyń — dodał Herhor. + +— Wojsko ma wejść do świątyń?!… — zawołał nomarcha Sebes. + +— Taki ma przynajmniej rozkaz na dwudziestego trzeciego — odparł Herhor. + +— I wasza dostojność mówisz o tym spokojnie?… — zapytał nomarcha Ament. + +Herhor wzruszył ramionami, a nomarchowie zaczęli spoglądać po sobie. + +— Tego już nie rozumiem!… — odezwał się prawie z gniewem nomarcha Aa. — Świątynie mają zaledwie kilkuset żołnierzy, kapłani zdradzają, faraon odcina nas od Tebów i podburza lud, a dostojny Herhor mówi o tym, jakby nas zapraszał na ucztę… Albo brońmy się, jeżeli jeszcze można, albo… + +— Poddajmy się jego świątobliwości?… — spytał ironicznie Mefres. — Na to zawsze będziecie mieli czas!… + +— Ale my chcielibyśmy dowiedzieć się czegoś o środkach obrony… — rzekł nomarcha Sebes. + +— Bogowie ocalą swoich wiernych — odpowiedział Herhor. + +Nomarcha Aa załamał ręce. + +— Jeżeli mam otworzyć moje serce, to i mnie dziwi wasza obojętność — odezwał się najwyższy sędzia. — Prawie całe pospólstwo jest przeciw nam… + +— Pospólstwo jak jęczmień na polu, idzie za wiatrem — rzekł Herhor. + +— A wojsko?… + +— Któreż wojsko nie upadnie przed Ozyrysem? + +— Wiem — przerwał niecierpliwie nomarcha Aa — ale nie widzę ani Ozyrysa, ani tego wiatru, który do nas zwróci pospólstwo… Tymczasem faraon już dziś przywiązał ich do siebie obietnicami, a jutro wystąpi z darowizną… + +— Od obietnic i podarunków mocniejszą jest trwoga — odparł Herhor. + +— Czego oni mają się bać?… Tych trzystu żołnierzy, jakich mamy? + +— Ulękną się Ozyrysa. + +— Ale gdzież on jest?… — pytał wzburzony nomarcha Aa. + +— Zobaczycie go wszyscy. A szczęśliwym byłby ten, kto by na ów dzień oślepnął. + +Słowa te wypowiedział Herhor z takim niezachwianym spokojem, że w zgromadzeniu zaległa cisza. + +— Ostatecznie cóż jednak robimy?… — zapytał po chwili najwyższy sędzia. + +— Faraon — mówił Herhor — chce, ażeby lud napadł na świątynie dwudziestego trzeciego. My zaś musimy sprawić, aby napadnięto nas dwudziestego Paofi. + +— Wiecznie żywi bogowie! — znowu zawołał nomarcha Aa wznosząc ręce. — A my po co mamy ściągać nieszczęście na nasze głowy, w dodatku o dwa dni wcześniej?… + +— Słuchajcie Herhora — odezwał się stanowczym głosem Mefres — i na wszelki sposób starajcie się, ażeby napad miał miejsce dwudziestego Paofi, od rana. + +— A jak nas naprawdę rozbiją?… — spytał zmieszany sędzia. + +— Jeżeli nie poskutkują zaklęcia Herhora, wówczas ja wezwę bogów na pomoc — odparł Mefres, a w oczach błysnął mu złowrogi ogień. + +— Ha! wy arcykapłani macie swoje tajemnice, których nam odsłaniać nie wolno — rzekł wielki sędzia. — Zrobimy więc, co każecie, wywołamy napad dwudziestego… Ale pamiętajcie, że nasza i dzieci naszych krew spadnie na wasze głowy… + +— Niech spadnie!… + +— Niech się tak stanie!… — zawołali jednocześnie obaj arcykapłani. Po czym dodał Herhor: + +— Od dziesięciu lat rządzimy państwem i przez ten czas nikomu z was nie stała się krzywda, a każdej obietnicy dotrzymaliśmy. Bądźcież więc cierpliwi i wierni jeszcze przez kilka dni, aby zobaczyć moc bogów i otrzymać nagrodę. + +Niebawem nomarchowie pożegnali arcykapłanów, nie usiłując nawet ukrywać smutku i niepokoju. Zostali tylko Herhor i Mefres. + +Po dłuższym milczeniu Herhor odezwał się: + +— Tak, ten Lykon był dobry, dopóki udawał szalonego. Ale ażeby można go podstawić zamiast Ramzesa!… + +— Jeżeli matka nie poznała się na nim — odparł Mefres — więc już musi być bardzo podobny… A siedzieć na tronie, przemówić parę słów do otoczenia to chyba potrafi. Zresztą my będziemy przy nim… + +— Strasznie głupi komediant!… — westchnął Herhor trąc czoło. + +— Mędrszy on od milionów innych ludzi, gdyż ma podwójny wzrok i wielkie może oddać usługi państwu… + +— Ciągle wasza dostojność mówisz mi o tym podwójnym wzroku — odparł Herhor. — Nareszcie niechże ja sam przekonam się o tym… + +— Chcesz?… — spytał Mefres. — Więc idźmy… Ale, na bogi, Herhorze, o tym, co zobaczysz, nie wspominaj nawet przed własnym sercem… + +Zeszli do podziemiów świątyni Ptah i znaleźli się w obszernej piwnicy oświetlonej kagańcem. Przy słabym blasku Herhor dojrzał człowieka, który siedząc za stołem jadł. Człowiek miał na sobie kaftan gwardii faraona. + +— Lykonie — rzekł Mefres — najwyższy dostojnik państwa chce przekonać się o zdolnościach, jakimi obdarzyli cię bogowie… + +Grek odepchnął misę z jedzeniem i począł mruczeć: + +— Przeklęty dzień, w którym moje podeszwy dotknęły waszej ziemi!.. Wolałbym pracować w kopalniach i być bity kijami… + +— Na to zawsze będzie czas — wtrącił surowo Herhor. + +Grek umilkł i nagle zaczął drżeć zobaczywszy w ręce Mefresa kulkę z ciemnego kryształu. Pobladł, spojrzenie zmętniało mu, na twarz wystąpił pot kroplisty. Jego oczy były utkwione w jeden punkt, jakby przykute do kryształowej kuli. + +— Już śpi — rzekł Mefres. — Nie dziwneż to? + +— Jeżeli nie udaje. + +— Uszczypnij go… ukłuj… nawet sparz… — mówił Mefres. + +Herhor wydobył spod białej szaty sztylet i zamierzył się, jakby chcąc uderzyć Lykona między oczy. Ale Grek nie poruszył się, nawet nie drgnęły mu powieki. + +— Spojrzyj tu — mówił Mefres zbliżając do Lykona kryształ. — Czy widzisz tego, który porwał Kamę?… + +Grek zerwał się z krzesła, z zaciśniętymi pięściami i śliną na ustach. + +— Puśćcie mnie!… — wołał chrapliwym głosem. — Puśćcie mnie, abym napił się jego krwi… + +— Gdzież on jest teraz? — pytał Mefres. + +— W pałacyku, w stronie ogrodu najbliższej rzeki… Jest z nim piękna kobieta… — szeptał Lykon. + +— Nazywa się Hebron i jest żoną Tutmozisa — podpowiedział Herhor. — Przyznaj, Mefresie — dodał — że ażeby o tym wiedzieć, nie trzeba podwójnego wzroku… + +Mefres zaciął wąskie usta. + +— Jeżeli to nie przekonywa waszej dostojności, pokażę coś lepszego — odparł. — Lykonie, znajdź teraz zdrajcę, który szuka drogi do skarbca Labiryntu… + +Śpiący Grek usilniej wpatrzył się w kryształ i po chwili odpowiedział: + +— Widzę go… Jest odziany w płachtę żebraka… + +— Gdzie on jest?… + +— Leży na dziedzińcu oberży, ostatniej przed Labiryntem… Z rana będzie tam… + +— Jak on wygląda?… + +— Ma rudą brodę i włosy… — odpowiedział Lykon. + +— A co?… — spytał Mefres Herhora. + +— Wasza dostojność masz dobrą policję — rzekł Herhor. + +— Ale za to dozorcy Labiryntu źle go pilnują! — mówił gniewnie Mefres. — Jeszcze dziś w nocy pojadę tam z Lykonem, aby ostrzec miejscowych kapłanów… Lecz gdy uda mi się ocalić skarb bogów, wasza dostojność pozwolisz, że ja zostanę jego dozorcą… + +— Jak wasza dostojność chcesz — odparł Herhor obojętnie. A w sercu swym dodał: + +„Nareszcie pobożny Mefres zaczyna pokazywać zęby i pazury… Sam pragnie zostać — tylko — dozorcą Labiryntu, a swego wychowańca Lykona zrobić — tylko — faraonem!… + +Zaprawdę, że dla nasycenia chciwości moich pomocników bogowie musieliby stworzyć dziesięć Egiptów…” + +Gdy obaj dostojnicy opuścili podziemia, Herhor, wśród nocy, piechotą wrócił do świątyni Izydy, gdzie miał mieszkanie, a Mefres kazał przygotować parę konnych lektyk. Do jednej młodzi kapłani włożyli śpiącego Lykona w worku na głowie, do drugiej arcykapłan wsiadł sam i otoczony garstką jeźdźców, tęgim kłusem pojechał do Fayum. + +W nocy z czternastego na piętnasty Paofi arcykapłan Samentu, stosownie do obietnicy danej faraonowi, wszedł, sobie tylko znanym korytarzem, do Labiryntu. Miał w rękach pęk pochodni, z których jedna paliła się, a na plecach niewielki koszyk z przyborami. + +Samentu bardzo łatwo przechodził z sali do sali, z korytarza na korytarz, jednym dotknięciem usuwając kamienne tafle w kolumnach i ścianach, gdzie były drzwi ukryte. Niekiedy wahał się, lecz wówczas odczytywał tajemnicze znaki na ścianach i porównywał je ze znakami na paciorkach, które miał na szyi. + +Po półgodzinnej podróży znalazł się w skarbcu, skąd usunąwszy taflę w podłodze dostał się do sali leżącej pod spodem. Sala była niska, lecz obszerna, a jej sufit opierał się na mnóstwie przysadkowatych kolumn. + +Samentu położył koszyk i zapaliwszy dwie pochodnie przy ich świetle zaczął odczytywać napisy ścienne. + +„Mimo podłej postaci — mówił jeden napis — jestem prawdziwy syn bogów, gdyż gniew mój jest straszny. + +Na dworze zamieniam się w słup ognia i czynię błyskawicę. Zamknięty, jestem grzmotem i zniszczeniem, i nie ma budowli, która oparłaby się mojej potędze. + +Ułagodzić mnie może tylko święta woda, która odbiera mi moc. Ale gniew mój tak dobrze rodzi się z płomienia, jak i z najmniejszej iskry. + +Wobec mnie wszystko skręca się i upada. Jestem jak Tyfon, który obala najwyższe drzewo i podnosi kamienie.” + +„Słowem, każda świątynia ma swoją tajemnicę, której inne nie znają!…” — rzekł do siebie Samentu. + +Otworzył jedną kolumnę i wydobył z niej duży garnczek. Garnczek miał pokrywę przylepioną woskiem tudzież otwór, przez który przechodził długi i cienki sznurek, nie wiadomo gdzie kończący się wewnątrz kolumny. + +Samentu odciął kawałek sznurka, przytknął go do pochodni i spostrzegł, że sznur spala się bardzo prędko, wydając syczenie. + +Teraz ostrożnie zdjął nożem pokrywę i zobaczył wewnątrz garnka niby piasek i kamyki popielatej barwy. Wydobył parę kamyków i odszedłszy na bok przytknął pochodnię. W jednej chwili buchnął duży płomień i kamyki znikły zostawiając po sobie gęsty dym i przykry zapach. + +Samentu wyjął znowu trochę popielatego piasku, wysypał na posadzkę, umieścił wśród niego kawałek sznura, który znalazł przy garnku, i — wszystko to nakrył ciężkim kamieniem. Potem zbliżył pochodnię, sznur zatlił się i po chwili — kamień wśród płomieni podskoczył do góry. + +— Mam już tego syna bogów!… — rzekł z uśmiechem Samentu. — Skarbiec nie zapadnie się… + +Zaczął chodzić od kolumny do kolumny, otwierać tafle i z wnętrza wydobywać ukryte garnki. Przy każdym był sznur, który Samentu przecinał, a garnki odstawiał na bok… + +— No — mówił kapłan — jego świątobliwość mógłby darować mi połowę tych skarbów, a przynajmniej… syna mego zrobić nomarchą!… I z pewnością zrobi, gdyż jest to wspaniałomyślny władca… Mnie zaś należy się co najmniej świątynia Amona w Tebach… + +Zabezpieczywszy w ten sposób salę dolną, Samentu wrócił do skarbca, a stamtąd wszedł do sali górnej. Tam również były napisy na ścianach, liczne kolumny, a w nich garnki zaopatrzone w sznury i napełnione kamykami, które przy zetknięciu się z ogniem wybuchały. + +Samentu poprzecinał sznury, powydobywał garnki z wnętrza kolumn i — szczyptę popielatego piasku zawiązał w gałganek. + +Potem zmęczony usiadł. Wypaliło mu się sześć pochodni; noc musiała się już zbliżać ku końcowi. + +„Nigdy bym nie przypuszczał — mówił do siebie — że tutejsi kapłani mają tak dziwny materiał?… Przecie można by rozwalać nim asyryjskie fortece!… No, my także nie wszystko ogłaszamy naszym uczniom…” + +Strudzony począł marzyć. Teraz był pewny, że zajmie najwyższe stanowisko w państwie, potężniejsze od tego, jakie zajmował Herhor. + +Co wtedy zrobi?… Bardzo wiele. Zabezpieczy mądrość i majątek swoim potomkom. Postara się o wydobycie tajemnic ze wszystkich świątyń, co w nieograniczony sposób umocni jego władzę, a Egiptowi zapewni przewagę nad Asyrią. + +Młody faraon drwi z bogów, to ułatwi mu ustanowienie czci dla jednego boga, na przykład Ozyrysa, i połączenie Fenicjan, Żydów, Greków i Libijczyków w jedno państwo — z Egiptem. + +Współcześnie przystąpi do robót nad kanałem, który ma połączyć Morze Czerwone ze Śródziemnym. Gdy wzdłuż kanału pobuduje się fortece i nagromadzi dużo wojska, cały handel z nieznanymi ludami Wschodu i Zachodu wpadnie w ręce Egipcjan. + +Trzeba też posiadać własną flotę i majtków egipskich… A nade wszystko trzeba zgnieść Asyrią, która z każdym rokiem staje się niebezpieczniejsza… Trzeba ukrócić zbytki i chciwość kapłanów… Niechaj będą mędrcami, niech mają dostatek, ale niech służą państwu zamiast, jak dziś, wyzyskiwać je na swoją korzyść… + +„Już w miesiącu Hator — mówił w sobie — będę władcą!… Młody pan zanadto lubi kobiety i wojsko, aby mógł zajmować się rządami… A jeżeli nie będzie miał synów, wówczas mój syn, mój syn…” + +Ocknął się. Jeszcze jedna pochodnia spłonęła i był wielki czas do opuszczenia podziemiów. + +Podniósł się, zabrał swój koszyk i opuścił salę nad skarbcem. + +„Nie potrzebuję pomocników… — myślał uśmiechając się. — Sam wszystko zabezpieczyłem… ja sam… pogardzany kapłan Seta!…” + +Minął już kilkadziesiąt komnat i korytarzy, gdy nagle stanął… Zdawało się, że na posadzce sali, do której wszedł, widać cienką smugę światła… + +W jednej chwili ogarnęła go tak straszna trwoga, że zgasił pochodnię. Lecz i smuga na posadzce znikła. + +Samentu wytężył słuch, ale słyszał tylko bicie tętna we własnej głowie. + +— Przywidziało mi się!… — rzekł. + +Drżącymi rękoma wydobył z kosza małe naczynie, gdzie powoli tliła się hubka, i znowu zapalił pochodnią. + +„Jestem bardzo senny!…” — pomyślał. + +Rozejrzał się po sali i poszedł do ściany, w której były ukryte drzwi. Nacisnął gwóźdź, drzwi nie uchyliły się. Drugi… trzeci nacisk — nic… + +„Co to znaczy?” — rzekł do siebie zdumiony. + +Już zapomniał o świetlnej smudze. Zdawało mu się, że spotkał go nowy, niesłychany wypadek. Tyle setek drzwi ukrytych otwierał w swym życiu, tyle ich otworzył w Labiryncie, że wprost nie mógł pojąć obecnego oporu. + +Wtem znowu ogarnął go strach. Zaczął biegać od ściany do ściany i wszędzie próbować ukrytych drzwi. Wreszcie jedne ustąpiły. Samentu głęboko odetchnął i znalazł się w ogromnej sali, jak zwykle przepełnionej kolumnami. Jego pochodnia rozświetlała zaledwie część przestrzeni, której ogromna reszta ginęła w gęstym mroku. + +Ciemność, las kolumn, a nade wszystko nieznajomość sali — dodała kapłanowi otuchy. Na dnie jego trwogi zbudziła się iskra naiwnej nadziei: zdawało mu się, że ponieważ on nie zna tego miejsca, więc i nikt go nie zna, nikt tu nie trafi. + +Uspokoił się nieco i uczuł, że nogi gną się pod nim. Więc usiadł. Lecz znowu zerwał się i począł oglądać się dokoła, jak gdyby chcąc sprawdzić: czy istotnie grozi mu niebezpieczeństwo i — skąd?… Z którego z tych ciemnych kątów wyjdzie ono, aby rzucić się na niego? + +Samentu, jak nikt w Egipcie, był oswojony z podziemiami, ciemnością, zbłąkaniem… Przechodził też różne niepokoje w życiu. Ale to, czego doznawał obecnie, było czymś zupełnie nowym i tak strasznym, że kapłan bał się nadać temu właściwego nazwiska. + +W końcu z wielkim wysiłkiem zebrał myśli i rzekł: + +— Gdybym naprawdę widział światło… gdyby naprawdę ktoś pozamykał drzwi, byłbym zdradzony… A w takim razie co?… + +„Śmierć!…” — szepnął mu głos ukryty gdzieś na dnie duszy. + +Śmierć?!… + +Pot wystąpił mu na twarz; zatamował mu się oddech. I nagle opanowało go szaleństwo strachu. Zaczął biegać po sali i uderzać pięścią w mury szukając wyjścia. Już zapomniał, gdzie jest i jak się tu dostał; stracił kierunek, a nawet możność orientowania się za pomocą paciorków. + +Zarazem poczuł, że jest w nim jakby dwu ludzi: jeden prawie obłąkany, drugi spokojny i mądry. Ten mądry tłumaczył sobie, że wszystko może być przywidzeniem, że nikt go nie odkrył, nikt go nie szuka i że wyjdzie stąd, byle nieco ochłonął. Ale ten pierwszy, obłąkany, nie słuchał głosu rozsądku, owszem, z każdą chwilą brał górę nad swoim antagonistą wewnętrznym. + +O, gdyby można było ukryć się w której kolumnie!… Niechby wówczas szukali… Choć zapewne nikt by go nie szukał i nie znalazł, a on przespawszy się odzyskałby panowanie nad sobą. + +— Cóż mnie tu może spotkać? — mówił wzruszając ramionami. — Bylem uspokoił się, mogą mnie gonić po całym Labiryncie… Wszak do przecięcia mi wszystkich dróg trzeba by kilku tysięcy ludzi, a do wskazania: w której sali jestem — chyba cudu!… + +No, ale przypuśćmy, że łapią mnie… Więc i cóż!… Biorę ten oto flakonik, przykładam do ust i w jednej chwili uciekam tak, że mnie już nikt nie złapie… Nawet bogowie… + +Lecz pomimo rozumowań znowu schwyciła go tak straszna trwoga, że po raz drugi zgasił pochodnią i drżąc, szczękając zębami wcisnął się pod jedną z kolumn. + +„Jak można… jak można było wchodzić tutaj!… — mówił do siebie. — Alboż nie miałem czego jeść… na czym wesprzeć głowy?… Prosta rzecz, że jestem odkryty… Przecież Labirynt posiada mnóstwo czujnych jak psy dozorców, i tylko dziecko albo głupiec mógłby myśleć o oszukaniu ich… + +Majątek… władza!… Gdzież jest taki skarb, za który warto by oddać jeden dzień życia?… I oto ja, człowiek w sile wieku, naraziłem moje…” + +Zdawało mu się, że usłyszał ciężkie stuknięcie. Zerwał się i w głębi sali — zobaczył blask. + +Tak jest: blask rzeczywisty, nie złudzenie… W odległej ścianie, gdzieś na końcu, stały otwarte drzwi, przez które w tej chwili ostrożnie wchodziło kilku zbrojnych ludzi z pochodniami. + +Na ten widok kapłan uczuł zimno — w nogach, w sercu, w głowie… Już nie wątpił, że nie tylko został odkryty, ale że jest ścigany i otoczony. + +Kto mógł go zdradzić?… Rozumie się, że tylko jeden człowiek: młody kapłan Seta, którego wtajemniczył dość szczegółowo w swoje plany. Zdrajca sam z miesiąc musiałby szukać drogi w Labiryncie; ale gdyby porozumiał się z dozorcami, mogli Samentu wytropić w jeden dzień… + +W tej chwili arcykapłan doznał wrażeń znanych tylko ludziom, którzy stają w obliczu śmierci. Przestał się bać, gdyż jego urojone trwogi pierzchły wobec rzeczywistych pochodni… I nie tylko odzyskał panowanie nad sobą, ale nawet poczuł się nieskończenie wyższym od wszystkiego, co żyje… Za chwilę już nie będzie mu groziło żadne… żadne niebezpieczeństwo!… + +Myśli przebiegały mu przez głowę z szybkością i jasnością błyskawic. Ogarnął całe swoje istnienie: prace, niebezpieczeństwa, nadzieje i ambicje, i — wszystko to wydawało mu się drobiazgiem. Bo i co by mu przyszło, gdyby w tej chwili był nawet faraonem albo posiadał klejnoty wszystkich skarbców królewskich?… + +Wszystko to marność, pył a nawet gorzej, bo złudzenie. Jedna tylko rzecz jest wielka i prawdziwa — śmierć… + +Tymczasem ludzie z pochodniami pilnie oglądając kolumny i zakątki doszli już do połowy ogromnej sali. Kapłan widział połyskujące ostrza ich włóczni i poznał, że wahają się, że posuwają się naprzód ze strachem i niechęcią. O kilka kroków za nimi szła inna grupa osób oświetlona jedną pochodnią. + +Samentu nawet nie czuł do nich niechęci, tylko ciekawość: kto mógł go zdradzić? Ale i ta kwestia nie bardzo go obchodziła; wydawało mu się bowiem nierównie ważniejszym pytanie: dlaczego człowiek musi umierać i — po co rodził się?… Gdyż, wobec faktu śmierci, całe życie skraca się w jedną chwilkę bolesną, choćby było najdłuższym i najbogatszym w doświadczenia. + +— Po co to?… Na co to?… + +Otrzeźwił go głos jednego ze zbrojnych. + +— Tu nikogo nie ma i być nie może!… + +Zbrojni stanęli. Samentu poczuł, że kocha tych ludzi, którzy nie chcą iść dalej, i — serce w nim uderzyło. + +Powoli nadciągnęła druga grupa osób, w której spierano się. + +— Jak nawet wasza dostojność może przypuszczać, że tu ktoś wszedł?… — mówił głos drgający gniewem. — Przecież wszystkie wejścia są pilnowane, osobliwie teraz. A gdyby nawet kto zakradł się, to chyba po to, ażeby umrzeć z głodu… + +— A jednak patrz, wasza dostojność, na zachowanie się Lykona — odparł drugi głos. — Śpiący wciąż wygląda tak, jakby nieprzyjaciela czuł blisko… + +„Lykon?… — myślał Samentu. — Ach, to ten Grek podobny do faraona… Co widzę?… Mefres go tu przyprowadził!…” + +W tej chwili śpiący Grek rzucił się naprzód i stanął przed kolumną, za którą ukrywał się Samentu. Zbrojni pobiegli za nim, a blask ich pochodni oświetlił ciemną figurę kapłana. + +— Kto tu?… — krzyknął chrapliwym głosem dowódca. + +Samentu wysunął się. Jego widok zrobił tak silne wrażenie, że ludzie z pochodniami cofnęli się. Mógł był przejść między przerażonymi i nikt by go nie zatrzymał; ale kapłan już nie myślał o ucieczce. + +— A co, czy mylił się mój jasnowidzący?… — zawołał Mefres wyciągając rękę. — Oto zdrajca!… + +Samentu zbliżył się do niego z uśmiechem i rzekł: + +— Poznałem cię po tym okrzyku, Mefresie. Gdy nie możesz być oszustem, jesteś tylko głupcem… + +Obecni osłupieli; Samentu mówił ze spokojną ironią: + +— Choć prawda, że w tej chwili jesteś i oszustem, i głupcem. Oszustem, bo wmawiasz w dozorców Labiryntu, że ten łotr ma dar podwójnego widzenia; a głupcem, bo myślisz, że ci uwierzą. Lepiej od razu powiedz, że i w świątyni Ptah znajdują się dokładne plany Labiryntu… + +— To fałsz!… — zawołał Mefres. + +— Zapytaj tych ludzi, komu wierzą: tobie czy mnie? Ja jestem tutaj, gdyż znalazłem plany w świątyni Seta; ty przyszedłeś z łaski nieśmiertelnego Ptah… — zakończył Samentu śmiejąc się. + +— Zwiążcie tego zdrajcę i kłamcę!… — krzyknął Mefres. + +Samentu cofnął się parę kroków. Szybko wydobył spod odzieży flakonik i podnosząc go do ust rzekł: + +— Mefresie, ty do śmierci będziesz głupi… Spryt masz tylko wówczas, gdy chodzi o pieniądze… + +Przytknął do ust flakonik i upadł na posadzkę. + +Zbrojni rzucili się na niego, podnieśli, ale już leciał im przez ręce. + +— Niechże tu zostanie jak inni… — rzekł dozorca Labiryntu. + +Cały orszak opuścił salę i starannie zamknął ukryte drzwi. Niebawem wyszli z podziemiów Labiryntu. + +Gdy dostojny Mefres znalazł się na dziedzińcu, kazał swoim kapłanom przygotować konne lektyki i natychmiast razem ze śpiącym Lykonem odjechał do Memfisu. + +Dozorcy Labiryntu, oszołomieni niezwykłymi wypadkami, spoglądali to na siebie, to na eskortę Mefresa, która już znikała w żółtym tumanie pyłu. + +— Nie mogę uwierzyć — rzekł arcykapłan dozorca — że był za naszych dni człowiek, który wdarł się do podziemiów… + +— Wasza dostojność zapomina, że dzisiaj było trzech takich — wtrącił jeden z młodszych kapłanów obrzucając go ukośnym spojrzeniem. + +— A… a… prawda!… — odparł arcykapłan. — Czyliż bogowie pomieszali mi rozsądek?… — dodał, trąc czoło i ściskając zawieszony na piersiach amulet. + +— I dwaj uciekli — podpowiedział młodszy kapłan — komediant Lykon i świątobliwy Mefres. + +— Dlaczegóż nie zwróciłeś mi uwagi tam… w podziemiu!… — wybuchnął zwierzchnik. + +— Nie wiedziałem, że się tak stanie… + +— Biada mojej głowie!… — wołał arcykapłan. — Nie naczelnikiem, ale odźwiernym tego gmachu powinienem być… Ostrzegano nas, że ktoś zakrada się do Labiryntu, i nie zapobiegłem temu… A teraz znowu wypuściłem dwu najniebezpieczniejszych, którzy sprowadzą tu, kogo im się podoba… O biada!… + +— Nie potrzebuje wasza dostojność rozpaczać — odezwał się inny kapłan. — Prawo nasze jest wyraźne… Niech więc wasza dostojność wyśle do Memfisu czterech albo sześciu naszych ludzi i zaopatrzy ich w wyroki. Reszta należyć będzie do nich… + +— Ależ ja straciłem rozum! — narzekał arcykapłan. + +— Co się stało, to się stało — przerwał nie bez ironii młodszy kapłan. — Jedno jest pewne, że: ludzie, którzy nie tylko trafili do podziemiów, ale nawet chodzili po nich jak po własnym domu, że ludzie ci żyć nie mogą… + +— Więc wyznaczcie sześciu z naszej milicji… + +— Rozumie się!… Trzeba z tym skończyć… — potwierdzili kapłani-dozorcy. + +— Kto wie, czy Mefres nie działał w porozumieniu z najdostojniejszym Herhorem? — szepnął ktoś. + +— Dosyć! — zawołał arcykapłan. — Gdy Herhora znajdziemy w Labiryncie, postąpimy według prawa. Ale domyślać się ani posądzać kogokolwiek — nie wolno… Niech pisarze przygotują wyroki dla Mefresa i Lykona, wybrani niech najśpieszniej jadą za nimi, a milicja niech pomnoży warty. Trzeba także zbadać wnętrze gmachu i odkryć, którędy wszedł Samentu… Choć jestem pewny, że nieprędko znajdzie naśladowców… + +W parę godzin później sześciu ludzi wyjechało do Memfisu. + + + +Rozdział XV + +Już dnia osiemnastego Paofi w Egipcie zapanował chaos. Komunikacja między dolnym i górnym państwem została przerwana, handel ustał, po Nilu krążyły tylko statki strażnicze, drogi lądowe były zajęte przez wojska, które dążyły ku miastom posiadającym sławniejsze świątynie. + +Na polach pracowali tylko kapłańscy chłopi. Zaś w majątkach szlachty, nomarchów, a osobliwie faraona, len nie był wyrwany, koniczyna nie tknięta, winogron nie miał kto zrywać. Chłopi nie robili nic, tylko włócząc się bandami śpiewali, jedli, pili i odgrażali się bądź kapłanom, bądź Fenicjanom. + +W miastach sklepy były pozamykane, a pozbawieni zajęcia rzemieślnicy po całych dniach radzili nad przeobrażeniem państwa. Gorszące to zjawisko już nie było nowym dla Egiptu, ale wystąpiło w tak groźnych rozmiarach, że poborcy, a nawet sędziowie zaczęli się kryć; tym bardziej iż policja bardzo łagodnie traktowała nadużycia prostego ludu. + +Jedna jeszcze rzecz zasługiwała na uwagę, oto — obfitość pokarmów i wina. W szynkowniach i garkuchniach, szczególnie fenickich, zarówno w Memfis, jak na prowincji, mógł jeść i pić, kto chciał i ile chciał, za bardzo niską opłatą lub bez opłaty. + +Mówiono, że jego świątobliwość wyprawia swemu ludowi ucztę, która ciągnąć się ma przez cały miesiąc. + +Z powodu utrudnionych, a nawet poprzerywanych komunikacji, miasta niedobrze wiedziały, co się dzieje u ich sąsiadów. I tylko faraon, a jeszcze lepiej kapłani zdawali sobie sprawę z ogólnego położenia kraju. + +Położenie to cechował przede wszystkim rozłam między Górnym, czyli Tebańskim, i Dolnym, czyli Memfijskim Egiptem. W Tebach miało przewagę stronnictwo kapłanów, w Memfis — faraonowe. W Tebach mówiono, że Ramzes XIII oszalał i chce sprzedać Egipt Fenicjanom; w Memfisie dowodzono, że kapłani chcą otruć faraona i naprowadzić do kraju Asyryjczyków. + +Lud prosty, zarówno na północy, jak i na południu, czuł instynktowny pociąg do Ramzesa. Ale lud była to siła bierna i chwiejna. Gdy przemawiał agitator rządowy, chłopi gotowi byli uderzyć na świątynie i bić kapłanów; lecz gdy wystąpiła procesja, padali na twarze i truchleli słuchając zapowiedzi jakichś klęsk, które już w tym miesiącu groziły Egiptowi. + +Przerażona szlachta i nomarchowie prawie wszyscy zjechali do Memfisu błagać faraona o ratunek przeciw buntującym się chłopom. Lecz ponieważ Ramzes XIII zalecał im cierpliwość i nie gromił pospólstwa, więc magnaci zaczęli naradzać się ze stronnictwem kapłańskim. + +Prawda, że Herhor milczał albo także zalecał cierpliwość; ale inni arcykapłani dowodzili panom, że Ramzes jest szalony, i napomykali o potrzebie usunięcia go od władzy. + +W samym Memfisie krążyły obok siebie dwie partie. Bezbożnicy, którzy pili, hałasowali i obrzucali błotem mury świątyń, a nawet posągi — i — pobożni, przeważnie starcy i kobiety, którzy modlili się na ulicach, głośno zapowiadając nieszczęścia i błagając bogów o ratunek. Bezbożnicy co dzień popełniali jakieś nadużycie; między pobożnymi co dzień jakiś chory lub kaleka odzyskiwał zdrowie. + +Lecz dziwna rzecz: obie partie, pomimo rozkołysanych namiętności, nie robiły sobie krzywdy, a tym mniej — nie porywały się do czynów gwałtownych. Co pochodziło stąd, że każda z nich robiła zamieszanie pod kierunkiem i według planu obmyślanego w wyższych sferach. + +Faraon, nie zgromadziwszy jeszcze wszystkich wojsk i dowodów przeciw kapłanom, nie dawał hasła do stanowczego napadu na świątynie; kapłani zdawali się czekać na coś. Było jednak widoczne, że już dziś nie czują się oni tak słabymi jak w pierwszych dniach po głosowaniu delegatów. A i sam Ramzes XIII zamyślał się, gdy mu ze wszystkich stron donoszono, że chłopi kapłańscy prawie wcale nie mieszają się do zaburzeń, lecz pracują. + +„Co to znaczy? — sam siebie zapytywał faraon. — Czy gołe łby sądzą, że nie ośmielę się zaczepić świątyń, czyli też mają jakieś nie znane mi środki obrony?” + +Dziewiętnastego Paofi policja zawiadomiła władcę, że upłynionej nocy lud zaczął psuć mury otaczające świątynią Horusa. + +— Kazaliście im to robić?… — spytał faraon naczelnika. + +— Nie. Rzucili się z własnego popędu. + +— Powstrzymujcie ich łagodnie… powstrzymujcie… — rzekł pan. — Za kilka dni będą mogli robić, co im się podoba. Ale teraz jeszcze niech nie występują zbyt gwałtownie… + +Ramzes XIII, jako wódz i zwycięzca znad Sodowych Jezior, wiedział, że gdy raz tłumy wyruszą do ataku, już nic ich nie powstrzyma: muszą rozbić albo zostać rozbite. Gdyby świątynie nie broniły się, pospólstwo da im radę, ale — jeżeli zechcą bronić się?… + +W takim wypadku lud ucieknie i trzeba na jego miejsce posłać wojska, których było wprawdzie dużo, lecz nie tyle, ile potrzeba według rachunków faraona. + +Nadto — Hiram jeszcze nie wrócił z Pi-Bast z listami dowodzącymi zdrady Herhora i Mefresa. A co ważniejsze — przychylni faraonowi kapłani mieli dać pomoc wojsku dopiero dwudziestego trzeciego Paofi. Jakimże więc sposobem uprzedzić ich w tylu świątyniach odległych jedna od drugiej? I czy sama ostrożność nie nakazywała unikać z nimi stosunków, które mogły ich zdradzić? + +Z tych powodów Ramzes XIII nie życzył sobie wcześniejszego napadania świątyń przez lud. + +Tymczasem wbrew woli faraona wzburzenie rosło. Około świątyni Izydy zabito kilku pobożnych, którzy zapowiadali nieszczęścia dla Egiptu lub cudownym sposobem odzyskali zdrowie. Około świątyni Ptah pospólstwo rzuciło się na procesją, zbiło kapłanów i potłukło święte czółno, w którym podróżował posąg boga. Prawie współcześnie nadleciały sztafety z miast Sochem i Anu, że lud wdzierał się do świątyń, a w Cherau nawet wdarł się i znieważył miejsce najświętsze. + +Nad wieczorem przyszła prawie ukradkiem do pałacu jego świątobliwości deputacja kapłanów. Czcigodni prorocy z płaczem upadli panu do nóg wołając, aby zasłonił bogów i świątynie. + +Ten wcale nieoczekiwany wypadek napełnił serce Ramzesa wielką radością, a jeszcze większą dumą. Kazał powstać delegatom i łaskawie odpowiedział, że jego pułki zawsze gotowe są bronić świątyń, byle — zostały tam wprowadzone. + +— Nie wątpię — mówił — że sami burzyciele cofną się zobaczywszy przybytki bogów zajęte przez wojsko. + +Delegaci wahali się. + +— Waszej świątobliwości wiadomo — odparł najstarszy z nich — że wojsko nie może wchodzić nawet za mur świątyń… Musimy więc zapytać o zdanie arcykapłanów… + +— Owszem, naradźcie się — rzekł pan. — Nie umiem robić cudów i z odległości mego pałacu nie obronię świątyń. + +Delegaci zasmuceni opuścili faraona, który po ich wyjściu zwołał radę poufną. Był przekonany, że kapłani poddadzą się jego woli, i ani mu przez myśl nie przeszło, że delegacja jest sztuką urządzoną przez Herhora, aby go w błąd wprowadzić. + +Gdy w komnacie królewskiej zebrali się cywilni i wojskowi dostojnicy, Ramzes pełen dumy zabrał głos. + +— Chciałem — rzekł — dopiero dwudziestego trzeciego Paofi zająć memfijskie świątynie… Uważam jednak, że lepiej będzie zrobić to jutro… + +— Nasze wojska jeszcze nie zebrały się… — wtrącił Tutmozis. + +— I nie mamy listów Herhora do Asyrii — dodał wielki pisarz. + +— Mniejsza o to! — odparł faraon. — Niech lud jutro dowie się, że Herhor i Mefres są zdrajcami, a nomarchom i kapłanom okażemy dowody za parę dni, gdy wróci Hiram z Pi-Bast. + +— Nowy rozkaz waszej świątobliwości bardzo zmienia plan pierwotny — rzekł Tutmozis. — Jutro nie zajmiemy Labiryntu… A gdyby i w Memfis świątynie ośmieliły się stawić opór, nie mamy nawet taranów do wybicia bram… + +— Tutmozisie — odpowiedział pan — mógłbym nie tłumaczyć się z moich rozkazów… Ale chcę przekonać was, że serce moje głębiej ocenia bieg wypadków… + +Jeżeli lud — ciągnął — już dziś napada świątynie, to jutro zechce wedrzeć się do nich. Jeżeli go nie poprzemy, zostanie odparty, a w każdym razie za trzy dni zniechęci się do śmiałych czynów. + +A jeżeli kapłani już dziś wysyłają delegacją, muszą być słabi. Tymczasem za kilka dni może powiększyć się liczba ich stronników między ludem… + +Zapał i strach jest jak wino w dzbanku: o ile wylewa się, o tyle go ubywa i ten tylko może się napić, kto w porę podsunie swój kubek. Gdy więc lud dziś jest przygotowany do napadu, a nieprzyjaciele wystraszeni, zużytkujmy to, gdyż, jak powiadam, szczęście za kilka dni może opuścić nas, jeżeli nie zwrócić się przeciw nam… + +— I żywność kończy się — wtrącił skarbnik. — Za trzy dni pospólstwo musi wracać do roboty, bo nie będziemy mieli czym karmić ich darmo… + +— O, widzisz!… — mówił faraon do Tutmozisa. — Ja sam rozkazałem naczelnikowi policji, ażeby hamował pospólstwo. Lecz gdy powściągnąć go nie można, trzeba skorzystać z ruchu. Doświadczony żeglarz nie walczy z prądem ani z wiatrem, ale pozwala im unosić się w obranym przez siebie kierunku… + +W tej chwili wszedł kurier z doniesieniem, że lud rzucił się na cudzoziemców. Napadli Greków, Syryjczyków, nade wszystko Fenicjan… Wiele sklepów zrabowano i kilku ludzi zabito. + +— Oto dowód — zawołał oburzony władca — że tłumów nie należy sprowadzać z drogi raz wytkniętej!… Jutro niech wojska będą w pobliżu świątyń… I niech natychmiast wkraczają do nich, jeżeli lud zacznie wdzierać się tam, albo… Albo gdyby zaczął cofać się pod naciskiem… + +Prawda, że winogrona powinny być zrywane w miesiącu Paofi. Lecz czyliż jest ogrodnik, który gdyby owoce dojrzały o miesiąc wcześniej, zostawiłby je na łozach?… + +Powtarzam: chciałem opóźnić ruch pospólstwa aż do ukończenia naszych przygotowań. Ale gdy odkładać tych rzeczy nie można, więc korzystajmy z gotowego wiatru i — rozepnijmy żagle!… + +Jutro Herhor i Mefres powinni być uwięzieni i przyprowadzeni do pałacu. A z Labiryntem skończymy za kilka dni. + +Członkowie rady uznali, że postanowienie faraona jest dobre, i rozeszli się podziwiając jego stanowczość i mądrość. Nawet jenerałowie oświadczyli, że lepiej korzystać z gotowej okazji aniżeli gromadzić siły na ten czas, kiedy okazja minie. + +Była już noc. Nadbiegł drugi kurier od Memfisu z doniesieniem, że udało się policji ochronić cudzoziemców. Ale lud jest rozjuszony i nie wiadomo, do czego posunie się jutro. + +Od tej chwili kurier przychodził za kurierem. Jedni przynosili wiadomości, że wielkie masy chłopstwa uzbrojonego w topory i pałki ze wszystkich stron podążają do Memfisu. Skądinąd donoszono, że lud w okolicach Peme, Sochem i On ucieka w pole krzycząc, że jutro będzie koniec świata. Inny kurier przywiózł list od Hirama, że wnet przybywa. Inny zawiadamiał o przekradaniu się pułków świątyniowych do Memfisu i co ważniejsza, że z Górnego Egiptu posuwają się mocne oddziały ludu i wojska, wrogo usposobione dla Fenicjan, a nawet dla jego świątobliwości. + +„Nim tamci nadejdą — myślał faraon — ja już będę miał w rękach arcykapłanów i nawet pułki Nitagera… Spóźnili się o kilka dni!…” + +Donoszono wreszcie, że tu i owdzie na gościńcach wojsko schwytało przebranych kapłanów, którzy usiłowali dostać się do pałacu jego świątobliwości, zapewne z niedobrymi zamiarami. + +— Niech ich przyprowadzą do mnie — odparł ze śmiechem faraon. — Chcę widzieć tych, którzy ośmielili się mieć względem mnie złe zamiary!… + +Około północy czcigodna królowa Nikotris zażądała posłuchania u jego świątobliwości. + +Dostojna pani była blada i drżąca. Kazała wyjść oficerom z królewskiej komnaty, a zostawszy sam na sam z faraonem rzekła płacząc: + +— Synu mój, przynoszę ci bardzo złe wróżby… + +— Wolałbym, królowo, usłyszeć dokładne wiadomości o sile i zamiarach moich nieprzyjaciół… + +— Dziś wieczorem posąg boskiej Izydy w mojej modlitewni odwrócił się twarzą do ściany, a woda w świętej cysternie poczerwieniała jak krew… + +— To dowodzi — odparł faraon — że wewnątrz pałacu mamy zdrajców. Nie są oni jednak zbyt niebezpieczni, jeżeli umieją tylko brudzić wodę i odwracać posągi. + +— Cała nasza służba — ciągnęła pani — cały lud jest przekonany, że gdy wojska twoje wkroczą do świątyń, na Egipt spadnie wielkie nieszczęście… + +— Większym nieszczęściem — rzekł pan — jest zuchwalstwo kapłanów. Wpuszczeni przez mego wiecznie żyjącego ojca do pałacu, myślą dziś, że zostali jego właścicielami… Ależ, na bogi, czymże ja w końcu zostanę wobec ich wszechmocy!… I czy nie wolno mi upomnieć się o moje królewskie prawa?… + +— Przynajmniej… przynajmniej — odezwała się pani po namyśle — bądź miłosierny… Tak, prawa musisz odzyskać, ale nie pozwalaj twoim żołnierzom, aby gwałcili święte przybytki lub krzywdzili kapłanów… Pamiętaj, że łaskawi bogowie zsyłają radość na Egipt, a kapłani mimo swych błędów (któż ich nie ma!) niezrównane usługi oddają temu krajowi… Pomyśl tylko, że gdybyś ich zubożył i rozpędził, zniszczyłbyś mądrość, która nad inne ludy wywyższyła nasze państwo… + +Faraon wziął matkę za obie ręce, ucałował ją i śmiejąc się odparł: + +— Kobiety zawsze muszą przesadzać!… Ty, matko, przemawiasz do mnie, jak gdybym był wodzem dzikich Hyksosów, a nie faraonem. Czyliż ja chcę krzywdy kapłanów?… Czy nienawidzę ich mądrości, choćby nawet tak jałowej jak śledzenie obrotu gwiazd, które i bez nas chodzą po niebie nie zbogacając nas o jednego utena?… + +Nie drażni mnie ich rozum ani pobożność, ale nędza Egiptu, który wewnątrz chudnie z głodu, a na zewnątrz boi się lada asyryjskich pogróżek. Tymczasem kapłani, pomimo swoją mądrość, nie tylko nie chcą mi pomagać w moich królewskich zamiarach, ale w najbezczelniejszy sposób stawiają opór. + +Pozwól więc, matko, abym przekonał ich, że nie oni, lecz ja jestem panem mego dziedzictwa. Nie umiałbym mścić się nad pokornymi, ale — podepczę karki zuchwalców. + +Oni wiedzą o tym, ale jeszcze nie dowierzają i — w braku sił rzeczywistych — chcą zastraszyć mnie zapowiedzią jakowychś klęsk. Jest to ich ostatnia broń i ucieczka… Gdy więc zrozumieją, że nie lękam się strachów, upokorzą się, a w takim razie nie upadnie ani jeden kamień z ich świątyń, nie ubędzie ani jeden pierścień z ich skarbców. + +Znam ja ich!… Dziś robią wielkie miny, bo jestem od nich daleko. Lecz gdy wyciągnę spiżową rękę, padną na twarz i — cały ten zamęt skończy się spokojem i ogólną pomyślnością. + +Królowa objęła nogi władcy i wyszła ukojona zakląwszy jednak Ramzesa, aby szanował bogów i miał miłosierdzie nad ich sługami. + +Po odejściu matki faraon wezwał Tutmozisa. + +— Jutro tedy — rzekł pan — wojska moje zajmą świątynie. Zapowiedz jednak pułkownikom, niech wiedzą, że wolą moją jest, aby święte przybytki były nie tknięte i aby nikt nie podnosił ręki na kapłanów… + +— Nawet na Mefresa i Herhora?… — spytał Tutmozis. + +— Nawet na nich — odparł faraon. — Dość będą mieli kary, gdy usunięci z dzisiejszych stanowisk osiądą przy uczonych świątyniach, ażeby modlić się tam i badać mądrość bez przeszkód… + +— Stanie się, jak rozkazuje wasza świątobliwość… Chociaż… + +Ramzes podniósł w górę palec na znak, że nie chce słuchać żadnych przedstawień. A następnie, aby zmienić temat rozmowy, rzekł z uśmiechem: + +— Pamiętasz, Tutmozisie, manewry pod Pi-Bailos?… Już minęło dwa lata!… Kiedy wówczas gniewałem się na zuchwalstwo i chciwość kapłanów, czy mogłeś pomyśleć, że tak prędko zrobię z nimi rachunek?… + +A biedna Sara… A mały synek mój… Jaki on był piękny… + +Dwie łzy stoczyły się po twarzy faraona. + +— Zaprawdę — mówił — gdybym nie był synem bogów, którzy są litościwi i wspaniałomyślni, wrogowie moi przeżyliby jutro ciężkie godziny… Ile oni zadali mi upokorzeń… Ile razy płacz zaćmiewał mi oczy z ich winy!… + + + +Rozdział XVI + +Dnia dwudziestego Paofi — Memfis wyglądało jakby podczas uroczystego, święta. Ustały wszelkie zajęcia, nawet tragarze nie nosili ciężarów. Cały lud wysypał się na place i ulice albo skupiał się dokoła świątyń. Głównie około bożnicy Ptah, która była najwarowniejszą i gdzie zebrali się dostojnicy duchowni tudzież świeccy, pod przewództwem Herhora i Mefresa. + +W pobliżu świątyń stały wojska w luźnym szyku, aby żołnierze mogli porozumiewać się z ludem. + +Między pospólstwem i między wojskiem krążyli mnodzy przekupnie z koszami chleba, z dzbanami i skórzanymi workami, w których było wino. Częstowali oni lud darmo. Gdy zaś spytał ich kto, dlaczego nie biorą zapłaty? jedni odpowiadali, że — to jego świątobliwość częstuje swoich poddanych, a drudzy mówili: + +— Jedzcie i pijcie, prawowierni Egipcjanie, gdyż nie wiadomo, czy doczekamy jutra!… + +Byli to przekupnie kapłańscy. + +Agentów kręciło się mnóstwo. Jedni głośno dowodzili słuchaczom, że kapłani buntują się przeciw panu, a nawet chcą go otruć za to, że obiecał ludowi siódmy dzień odpoczynku. Inni szeptali, że faraon oszalał i sprzysiągł się z cudzoziemcami na zgubę świątyń i Egiptu. Tamci zachęcali lud, ażeby napadł na świątynię, gdzie kapłani z nomarchami radzą nad uciemiężeniem rzemieślników i chłopów. Ci wyrażali obawę, że gdyby świątynie napadnięto, mogłoby zdarzyć się wielkie nieszczęście… + +Mimo to, nie wiadomo skąd, pod murem świątyni Ptah znalazło się kilka potężnych belek i stosy kamieni. + +Poważni kupcy memfijscy przechadzający się między tłumami nie mieli żadnej wątpliwości, że ludowy zamęt był wywołany sztucznie. Drobni pisarze, policjanci, oficerowie robotników i przebrani dziesiętnicy wojskowi już nawet nie kryli się ani ze swoimi urzędowymi stanowiskami, ani z tym, że chcą popchnąć lud do zdobycia świątyń. Z drugiej strony: paraszytowie, żebracy, słudzy świątyń i niżsi kapłani choć pragnęli ukryć się, nie mogli, a każdy obdarzony zmysłami widział, że i oni zachęcają pospólstwo do gwałtu!… + +Toteż rozsądni mieszczanie memfijscy byli zdumieni takim postępowaniem kapłańskiego stronnictwa, a lud — poczynał ostygać z wczorajszego zapału. Rodowici Egipcjanie nie mogli zrozumieć: o co tu chodzi i kto naprawdę wywołuje zaburzenia? Chaos powiększał się dzięki półobłąkanym bigotom, którzy nago przebiegając ulice ranili sobie ciało do krwi i wołali: + +— Biada Egiptowi!… Bezbożność przebrała miarę i zbliża się godzina sądu!… Bogowie okażą swoją moc nad zuchwalstwem nieprawości!… + +Wojsko zachowywało się spokojnie, czekając, aż lud zacznie wdzierać się do świątyń. Z jednej bowiem strony taki rozkaz wyszedł z królewskiego pałacu; z drugiej zaś — oficerowie przewidywali zasadzki w świątyniach i woleli, ażeby ginęło pospólstwo aniżeli żołnierze. Żołnierze i tak będą mieli dosyć zajęcia. + +Ale tłum, pomimo krzyku agitatorów i wina rozdawanego darmo, wahał się. Chłopi oglądali się na rzemieślników, rzemieślnicy na chłopów, a wszyscy oczekiwali czegoś. + +Nagle, około pierwszej w południe, z bocznych ulic wylała się ku świątyni Ptah pijana banda, zbrojna w topory i drągi. Byli to rybacy, greccy majtkowie, pastusi, libijskie włóczęgi, nawet więźniowie z kopalni w Turra. Na czele bandy szedł robotnik olbrzymiego wzrostu, z pochodnią. Stanął on przed bramą świątyni i ogromnym głosem począł wołać do ludu: + +— A wiecież wy, prawowierni, nad czym tu radzą arcykapłani i nomarchowie?… Oto chcą zmusić jego świątobliwość Ramzesa, ażeby robotnikom odjął po placku jęczmiennym na dzień, a chłopów obłożył nowym podatkiem, po drachmie od każdej głowy… + +Dlatego mówię wam, że popełniacie głupstwo i nikczemność stojąc tu z założonymi rękoma!… Trzeba nareszcie wyłapać świątyniowych szczurów i oddać ich w ręce faraonowi, panu naszemu, na którego krzywdę zmawiają się bezbożnicy!… Bo gdyby władca nasz musiał ulec radzie kapłańskiej, któż wtedy ujmie się za uczciwym ludem?… + +— Prawdę mówi!… — odezwano się w tłumie. + +— Pan kazał dać nam siódmy dzień wypoczynku… + +— I obdarzy nas ziemią… + +— Zawsze miał litościwe serce dla prostaków!… Pamiętacie, jak dwa lata temu uwolnił chłopów oddanych pod sąd za napaść na folwark Żydówki?… + +— Ja sam widziałem, jak przed dwoma laty zbił pisarza, który ściągał z chłopów niesprawiedliwy podatek… + +— Niech żyje wiecznie pan nasz, Ramzes XIII, opiekun uciśnionych!… + +— Patrzajcie ino — odezwał się głos z daleka — samo bydło wraca z pastwisk, jakby zbliżał się wieczór… + +— Co tam bydło!… Dalejże na kapłanów!… + +— Hej, wy! — krzyczał olbrzym pod bramą świątyni. — Otwórzcie nam dobrowolnie, ażebyśmy przekonali się: nad czym radzą arcykapłani z nomarchami?… + +— Otwórzcie!… bo wywalimy bramę!… + +— Dziwna rzecz — mówiono z daleka — ptaki kładą się spać… A przecież to dopiero południe… + +— Dzieje się coś niedobrego w powietrzu!… + +— Bogowie! już noc nadchodzi, a ja jeszcze nie narwałam sałaty na obiad… — dziwiła się jakaś dziewczyna. + +Lecz uwagi te zagłuszył wrzask pijanej bandy i łoskot belek uderzających w miedzianą bramę świątyni. + +Gdyby tłum mniej był zajęty gwałtami napastników, już spostrzegłby, że w naturze zachodzi jakieś niezwykłe zjawisko. Słońce świeciło, na niebie nie było ani jednej chmurki, a mimo to jasność dzienna poczęła się zmniejszać i powiał chłód. + +— Dajcie tu jeszcze jedną belkę!… — wołali napastnicy na świątynią. — Brama ustępuje!… + +— Mocno!… Jeszcze raz!… + +Przyglądający się tłum huczał jak burza… Tu i owdzie poczęły odrywać się od niego małe grupy i łączyć z napastnikami. Wreszcie cała masa ludu z wolna podsunęła się ku murom świątyni. + +Na dworze, mimo południa, wzrastał mrok; w ogrodach świątyni Ptah zaczęły piać koguty. Ale wściekłość tłumu była już tak wielka, że mało kto dostrzegał te zmiany. + +— Patrzcie! — wołał jakiś żebrak — oto zbliża się dzień sądu… Bogowie… + +Chciał mówić dalej, lecz uderzony kijem w głowę padł na miejscu. + +Na mury świątyni poczęły wdzierać się nagie, lecz uzbrojone postacie. Oficerowie wezwali żołnierzy pod broń, pewni, że niebawem trzeba będzie wesprzeć atak pospólstwa. + +— Co to znaczy?… — szeptali żołnierze przypatrując się niebu. — Nie ma chmur, a jednakże świat wygląda jak podczas burzy. + +— Bij!… łam!… — krzyczano pod świątynią. Łoskot belek odzywał się coraz częściej. + +W tej chwili na tarasie stojącym nad bramą ukazał się Herhor, otoczony orszakiem kapłanów i dygnitarzy świeckich. Najdostojniejszy arcykapłan miał na sobie złoty ornat i czapkę Amenhotepa otoczoną królewskim wężem. + +Herhor spojrzał po ogromnych masach ludu, który otaczał świątynię, i schyliwszy się do szturmującej bandy rzekł: + +— Kimkolwiek jesteście, prawowiernymi czy poganami, w imię bogów wzywam was, ażebyście świątynię zostawili w spokoju… + +Gwar ludu nagle ucichnął i tylko słychać było tłuczenie belek o miedzianą bramę. Lecz wnet i belki ustały. + +— Otwórzcie bramę! — zawołał z dołu olbrzym. — Chcemy przekonać się, czy nie knujecie zdrady przeciw naszemu panu… + +— Synu mój — odparł Herhor — upadnij na twarz i błagaj bogów, aby przebaczyli ci świętokradztwo… + +— To ty proś bogów, ażeby cię zasłonili!… — krzyknął dowódca bandy i wziąwszy kamień rzucił go w górę, ku arcykapłanowi. + +Jednocześnie z okna pylonu wyleciał cieniutki strumyk, niby wody, na twarz olbrzyma. Bandyta zachwiał się, zatrzepotał rękoma i upadł. + +Jego najbliżsi wydali okrzyk trwogi, na co dalsze szeregi, nie wiedząc, co się stało, odpowiedziały śmiechem i przekleństwami. + +— Wyłamujcież bramę!… — wołano od końca i grad kamieni posypał się w stronę Herhora i orszaku. + +Herhor wzniósł do góry obie ręce. A gdy tłum znowu ucichnął, arcykapłan zawołał silnym głosem: + +— Bogowie! pod waszą opiekę oddaję święte przybytki, przeciw którym występują zdrajcy i bluźniercy… + +A w chwilę później, gdzieś nad świątynią, rozległ się nadludzki głos: + +— Odwracam oblicze moje od przeklętego ludu i niech na ziemię spadnie ciemność… + +I stała się rzecz okropna: w miarę jak głos mówił, słońce traciło blask. A wraz z ostatnim słowem zrobiło się ciemno jak w nocy. Na niebie zaiskrzyły się gwiazdy, a zamiast słońca stał czarny krąg otoczony obrączką płomieni. + +Niezmierny krzyk wydarł się ze stu tysięcy piersi. Szturmujący do bramy rzucili belki, chłopi upadli na ziemię… + +— Oto nadszedł dzień sądu i śmierci!… — zawołał jękliwy głos w końcu ulicy. + +— Bogowie!… litości… święty mężu, odwróć klęskę!… — zawołał tłum. + +— Biada wojskom, które spełniają rozkazy bezbożnych naczelników!… — zawołał wielki głos ze świątyni. + +W odpowiedzi — już cały lud upadł na twarz, a w dwu pułkach stojących przed świątynią powstało zamieszanie. Szeregi połamały się, żołnierze poczęli rzucać broń i bez pamięci uciekać w stronę rzeki. Jedni pędząc jak ślepi wśród ciemności rozbijali się o ściany domów; inni padali na bruk deptani na śmierć przez swoich towarzyszów. W ciągu paru minut, zamiast zwartych kolumn wojska, leżały na placu porozrzucane włócznie i topory, a przy wejściu do ulic — piętrzyły się stosy rannych i trupów. + +Żadna przegrana bitwa nie skończyła się podobną klęską. + +— Bogowie!… bogowie!… — jęczał i płakał lud — zmiłujcie się nad niewinnymi… + +— Ozyrysie!… — zawołał z tarasu Herhor — ulituj się i okaż oblicze swoje nieszczęśliwemu ludowi… + +— Po raz ostatni wysłucham modlitwy moich kapłanów, bom jest miłosierny… — odpowiedział nadludzki głos ze świątyni. + +I w tejże samej chwili ciemność pierzchnęła, a słońce odzyskało swój blask. + +Nowy krzyk, nowy płacz, nowe modlitwy rozległy się między tłumem. Pijani radością ludzie witali zmartwychwstające słońce. Nieznajomi padali sobie w objęcia, kilka osób zmarło, a wszyscy na klęczkach pełzali do świątyni, aby całować jej błogosławione mury. + +Na szczycie bramy stał najdostojniejszy Herhor, zapatrzony w niebo, a dwaj kapłani podtrzymywali jego święte ręce, którymi rozpędził ciemność i uratował lud swój od zagłady. + +Takie same sceny, z pewnymi odmianami, miały miejsce w całym Dolnym Egipcie. W każdym mieście, dwudziestego Paofi, lud od rana zbierał się pod świątyniami i w każdym mieście około południa jakaś banda szturmowała do bramy świętej. Wszędzie nad bramą, około pierwszej, ukazywał się arcykapłan świątyni z orszakiem, przeklinał bezbożników i robił ciemność. A gdy tłum uciekał w popłochu albo padał na ziemię, arcykapłani modlili się do Ozyrysa, aby ukazał swoje oblicze, i — dzienna światłość znowu powracała na ziemię. + +Tym sposobem, dzięki zaćmieniu słońca, pełne mądrości stronnictwo kapłańskie już i w Dolnym Egipcie zachwiało powagę Ramzesa XIII. W ciągu kilku minut rząd faraona stanął, nawet nie wiedząc o tym, nad brzegiem przepaści. Ocalić go mógł tylko wielki rozum i dokładna znajomość sytuacji. Tego jednak zabrakło w królewskim pałacu, gdzie właśnie w ciężkiej chwili zaczęło się wszechmocne panowanie przypadku. + +Dwudziestego Paofi jego świątobliwość wstał równo ze wschodem słońca i ażeby być bliżej teatru działań, przeniósł się z głównego gmachu do willi, która zaledwie o godzinę drogi pieszej leżała od Memfisu. Willa ta miała z jednej strony koszary wojsk azjatyckich, z drugiej — pałacyk Tutmozisa i jego małżonki, pięknej Hebron. Wraz z panem przyszli tutaj wierni Ramzesowi dygnitarze i — pierwszy pułk gwardii, w którym faraon pokładał nieograniczone zaufanie. + +Ramzes XIII był w doskonałym humorze. Wykąpał się, zjadł z apetytem śniadanie i — zaczął przesłuchiwać gońców, którzy co kwadrans nadlatywali z Memfisu. + +Raporta ich były jednostajne aż do znudzenia. Arcykapłani i kilku nomarchów, pod przewództwem Herhora i Mefresa, zamknęli się w świątyni Ptah. Wojsko jest pełne otuchy, a lud wzburzony. Wszyscy błogosławią faraona i czekają na rozkaz do ataku. + +Kiedy o godzinie dziewiątej czwarty kurier powtórzył te same słowa, faraon zmarszczył brwi. + +— Na co oni czekają?… — zapytał pan. — Niech atakują natychmiast. + +Goniec odpowiedział, że jeszcze nie zebrała się główna banda, która ma napaść świątynię i wyłamać miedzianą bramę. + +Objaśnienie to nie podobało się panu. Potrząsnął głową i wysłał do Memfisu oficera, ażeby przyśpieszyć atak. + +— Co znaczy ta zwłoka?… — mówił. — Myślałem, że moje wojsko obudzi mnie wiadomością o zdobyciu świątyni… W podobnych wypadkach szybkość działań jest warunkiem powodzenia. + +Oficer odjechał, ale pod świątynią Ptah nie zmieniło się nic. Lud czekał na coś, a głównej bandy nie było jeszcze na placu. + +Można było sądzić, że jakaś inna wola opóźnia wykonywanie rozkazów. + +O dziewiątej rano do willi zajmowanej przez faraona przybyła lektyka królowej Nikotris. Czcigodna pani prawie gwałtem wdarła się do synowskiej komnaty i z płaczem upadła do nóg panu. + +— Czego żądasz, matko? — rzekł Ramzes, z trudem ukrywając niecierpliwość. — Czy zapomniałaś, że dla kobiet nie ma miejsca w obozie?… + +— Dzisiaj nie ruszę się stąd, nie opuszczę cię ani na chwilę!… — zawołała. — Prawda, że jesteś synem Izydy i ona otacza cię swoją opieką… Ale mimo to umarłabym z niepokoju. + +— Cóż mi grozi? — spytał faraon wzruszając ramionami. + +— Kapłan, który śledzi gwiazdy — mówiła z płaczem królowa — odezwał się do jednej ze służebnic, że jeżeli dzisiaj… jeżeli dzisiejszy dzień upłynie ci szczęśliwie, będziesz żył i panował sto lat… + +— Aha!… Gdzież jest ten znawca moich losów? + +— Uciekł do Memfisu… — odparła pani. + +Faraon zamyślił się, potem rzekł śmiejąc się: + +— Jak Libijczycy nad Sodowymi Jeziorami wyrzucali na nas pociski, tak dziś kapłaństwo miota na nas groźby… Bądź spokojna, matko! Gadulstwo, nawet kapłanów, jest mniej niebezpieczne aniżeli strzały i kamienie. + +Od Memfisu nadleciał nowy kurier z doniesieniem, że wszystko jest dobrze, lecz — główna banda jeszcze nie gotowa. + +Na pięknej twarzy faraona ukazały się znaki gniewu. Pragnąc uspokoić władcę, odezwał się Tutmozis: + +— Pospólstwo nie jest wojskiem. Nie umie zebrać się na oznaczoną godzinę; idąc ciągnie się jak błoto i — nie słucha komendy. Gdyby pułkom powierzono zajęcie świątyń, już by tam były… + +— Ależ co mówisz, Tutmozisie?… — zawołała królowa. — Gdzie kto słyszał, ażeby wojsko egipskie… + +— Zapomniałeś — wtrącił Ramzes — że, według moich rozkazów, wojsko nie miało napadać, ale bronić świątyń przed napaścią pospólstwa… + +— Przez to też opóźniają się działania — odparł niecierpliwie Tutmozis. + +— Oto są królewscy doradcy!… — wybuchnęła królowa. — Pan robi mądrze, występując jako obrońca bogów, a wy, zamiast łagodzić, zachęcacie go do gwałtu… + +Tutmozisowi krew uderzyła do głowy. Na szczęście wywołał go z komnaty adiutant donosząc, że w bramie zatrzymano starego człowieka, który chce mówić z jego świątobliwością. + +— U nas dzisiaj — mruczał adiutant — każdy dobija się tylko do pana; jakby faraon był właścicielem karczmy… + +Tutmozis pomyślał, że jednak za Ramzesa XII nikt nie ośmieliłby się w ten sposób wyrażać o władcy… Ale udał, że nie uważa. + +Starym człowiekiem, którego zatrzymała warta, był fenicki książę Hiram. Miał na sobie okryty kurzem płaszcz żołnierski, a sam był zmęczony i zirytowany. + +Tutmozis kazał przepuścić tyryjczyka, a gdy obaj znaleźli się w ogrodzie, rzekł mu: + +— Sądzę, że wasza dostojność wykąpiesz się i przebierzesz, zanim wyjednam ci posłuchanie u jego świątobliwości? + +Hiramowi najeżyły się siwe brwi i jeszcze mocniej krwią nabiegły oczy. + +— Po tym, co już widziałem — odparł twardo — mogę nawet nie żądać posłuchania… + +— Masz przecie listy arcykapłanów do Asyrii… + +— Na co wam te listy, skoro pogodziliście się z kapłanami?… + +— Co wasza dostojność wygadujesz? — rzucił się Tutmozis. + +— Ja wiem, co mówię!… — rzekł Hiram. — Dziesiątki tysięcy talentów wydobyliście od Fenicjan, niby na uwolnienie Egiptu z mocy kapłańskiej, a dziś za to rabujecie nas i mordujecie… Zobacz, co się dzieje od morza do pierwszej katarakty: wszędzie wasze pospólstwo ściga Fenicjan jak psów, bo taki jest rozkaz kapłanów… + +— Oszalałeś, tyryjczyku!… W tej chwili nasz lud zdobywa świątynię Ptah w Memfis… + +Hiram machnął ręką. + +— Nie zdobędzie jej! — odparł. — Oszukujecie nas albo sami jesteście oszukani… Mieliście przede wszystkim zdobyć Labirynt i jego skarbiec, i to dopiero w dniu dwudziestym trzecim Paofi… Tymczasem dziś marnujecie siły pod bożnicą Ptah, a Labirynt przepadł… + +Co się to dzieje?… Gdzież tu rozum?… — ciągnął wzburzony Fenicjanin. — Na co te szturmy do pustych gmachów?… Napadacie je chyba w tym celu, ażeby wzmocniono dozór nad Labiryntem. + +— I Labirynt weźmiemy — przerwał Tutmozis. + +— Nic nie weźmiecie, nic!… Labirynt mógł wziąć tylko jeden człowiek, któremu przeszkodzą dzisiejsze awantury w Memfisie… + +Tutmozis stanął na drodze. + +— O co tobie chodzi?… — krótko spytał Hirama. + +— O nieład, jaki panuje u was… O to, że już nie jesteście rządem, ale kupą oficerów i dostojników, którą kapłani pędzą, gdzie chcą i kiedy chcą… Od trzech dni w całym Dolnym Egipcie panuje tak straszny zamęt, że pospólstwo rozbija nas, Fenicjan, waszych jedynych przyjaciół… A dlaczego tak jest?… Bo rządy wymknęły się z waszych rąk i już pochwycili je kapłani. + +— Mówisz tak, bo nie znasz położenia — odparł Tutmozis. — Prawda, że kapłani brużdżą nam i urządzają napaści na Fenicjan. Ale władza jest w ręku faraona, ogólny bieg wypadków idzie według jego rozkazów… + +— I dzisiejszy napad na świątynię Ptah? — spytał Hiram. + +— Tak. Sam byłem na poufnej radzie, podczas której faraon rozkazał opanować świątynie dzisiaj zamiast dwudziestego trzeciego… + +— No — przerwał Hiram — więc oświadczam ci, naczelniku gwardii, że jesteście zgubieni… Bo ja z pewnością wiem, że dzisiejszy napad został uchwalony na posiedzeniu arcykapłanów i nomarchów, które odbyło się w Świątyni Ptah trzynastego Paofi. + +— Po cóż by oni uchwalali napad na samych siebie? — spytał drwiącym tonem Tutmozis. + +— Muszą mieć w tym jakiś interes. A że oni lepiej prowadzą swoje interesa aniżeli wy, o tym już przekonałem się. + +Dalszą rozmowę przerwał adiutant wzywający Tutmozisa do jego świątobliwości. + +— Ale!… ale!… — dodał Hiram. — Wasi żołnierze zatrzymali na drodze kapłana Pentuera, który ma coś ważnego powiedzieć faraonowi… + +Tutmozis schwycił się za głowę i natychmiast posłał oficerów, ażeby znaleźli Pentuera. Następnie pobiegł do faraona, a po chwili wrócił i kazał Fenicjaninowi iść za sobą. + +Kiedy Hiram wszedł do królewskiej komnaty, zastał w niej: królowę Nikotris, wielkiego skarbnika, wielkiego pisarza i kilku jenerałów. Ramzes XIII, zirytowany, szybko chodził po sali. + +— Oto jest nieszczęście faraona i Egiptu! — zawołała królowa wskazując na Fenicjanina. + +— Czcigodna pani — odparł niezmieszany tyryjczyk, kłaniając się — czas pokaże, kto był wiernym, a kto złym sługą jego świątobliwości. + +Ramzes XIII nagle stanął przed Hiramem. + +— Masz listy Herhora do Asyrii?… — zapytał. + +Fenicjanin wydobył spod odzienia paczkę i milcząc oddał ją faraonowi. + +— Tego było mi potrzeba! — zawołał z triumfem władca. — Trzeba natychmiast ogłosić ludowi, że arcykapłani zdradzili państwo… + +— Synu mój — wtrąciła błagalnym głosem królowa — na cień ojca… na nasze bogi zaklinam cię, wstrzymaj się parę dni z tym ogłoszeniem… Z darami Fenicjan trzeba być bardzo ostrożnym… + +— Wasza świątobliwość — wtrącił Hiram — może nawet spalić te listy. Mnie nic na nich nie zależy. + +Faraon pomyślał i schował paczkę za kaftan. + +— Cóż słyszałeś w Dolnym Egipcie? — zapytał pan. + +— Wszędzie biją Fenicjan — odparł Hiram. — Domy nasze są burzone, sprzęty rozkradane i już kilkudziesięciu ludzi zabito. + +— Słyszałem!… To robota kapłanów — rzekł pan. + +— Lepiej powiedz, mój synu, że są to skutki bezbożności i zdzierstwa Fenicjan — wtrąciła królowa. + +Hiram odwrócił się do pani bokiem i mówił: + +— Od trzech dni siedzi w Memfisie naczelnik policji z Pi-Bast z dwoma pomocnikami i — już są na tropie mordercy i oszusta Lykona… + +— Który wychował się w fenickich świątyniach! — zawołała królowa Nikotris. + +— …Lykona — ciągnął Hiram — którego arcykapłan Mefres wykradł policji i sądom… Lykona, który w Tebach, udając waszą świątobliwość, biegał nago po ogrodzie jako wariat… + +— Co mówisz?… — krzyknął faraon. + +— Niech wasza świątobliwość zapyta się najczcigodniejszej królowej, gdyż ona go widziała… — odparł Hiram. + +Ramzes zmieszany spojrzał na matkę. + +— Tak — rzekła królowa — widziałam tego nędznika, lecz nie wspominałam nic, ażeby oszczędzić ci boleści… Muszę jednak objaśnić, że nikt nie ma dowodu na to, ażeby Lykon był nasadzony przez arcykapłanów, gdyż równie dobrze mogli to zrobić Fenicjanie… + +Hiram uśmiechnął się szyderczo. + +— Matko… matko!… — odezwał się z żalem Ramzes — czyliż w twoim sercu kapłani nawet ode mnie są lepsi?… + +— Ty jesteś mój syn i pan najdroższy — mówiła z uniesieniem królowa — ale nie mogę ścierpieć, ażeby człowiek obcy… poganin… miotał oszczerstwa na święty stan kapłański, z którego oboje pochodzimy… + +O Ramzesie!… — zawołała padając na kolana — wypędź złych doradców, którzy cię popychają do znieważania świątyń, do podnoszenia ręki na następcę dziada twego Amenhotepa!… Jeszcze czas… jeszcze czas do zgody… do ocalenia Egiptu… + +Nagle wszedł do komnaty Pentuer w poszarpanej odzieży. + +— No, a ty co powiesz? — zapytał z dziwnym spokojem faraon. + +— Dziś, może zaraz — odparł wzruszony kapłan — będzie zaćmienie słońca… + +Faraon aż się cofnął ze zdziwienia. + +— Cóż mnie obchodzi zaćmienie słońca, jeszcze w tej chwili?… + +— Panie — mówił Pentuer — ja tak samo myślałem, dopókim nie przeczytał w dawnych kronikach opisów zaćmień… Jest to tak przerażające zjawisko, że należałoby o nim ostrzec cały naród… + +— Otóż jest!… — wtrącił Hiram. + +— Dlaczegożeś wcześniej nie dał znać?… — zapytał kapłana Tutmozis. + +— Dwa dni więzili mnie żołnierze… Narodu już nie ostrzeżemy, lecz zawiadomcie przynajmniej wojska przy pałacu, ażeby choć one nie uległy popłochowi. + +Faraon klasnął w ręce. + +— Ach, źle się stało!… — szepnął i dodał głośno: — Cóż to ma być i kiedy?… + +— W dzień zrobi się noc… — mówił kapłan. — Ma trwać podobno tyle czasu, ile potrzeba na przejście pięciuset kroków… A zacznie się w południe… Tak mi mówił Menes… + +— Menes? — powtórzył faraon. — Znam to nazwisko, ale… + +— On pisał list o tym do waszej świątobliwości… Ależ dajcie znać wojsku… + +Wnet odezwały się trąbki. Gwardia i Azjaci stanęli pod bronią i faraon otoczony sztabem zawiadomił wojsko o zaćmieniu dodając, aby się nie lękali, gdyż ciemność zaraz przejdzie, a on sam będzie przy nich. + +— Żyj wiecznie! — odpowiedziały zbrojne szeregi. + +Jednocześnie wysłano kilku najroztropniejszych jeźdźców do Memfisu. + +Jenerałowie stanęli na czele kolumn, faraon przechadzał się po dziedzińcu zamyślony, cywilni dostojnicy po cichu szeptali z Hiramem, a królowa Nikotris zostawszy sama w komnacie upadła na twarz przed posągiem Ozyrysa. + +Było już po pierwszej i istotnie słoneczne światło poczęło zmniejszać się. + +— Naprawdę będzie noc? — spytał faraon Pentuera. + +— Będzie, lecz bardzo krótko… + +— Gdzież podzieje się słońce? + +— Ukryje się za księżyc… + +— Muszę przywrócić do łaski mędrców, którzy badają gwiazdy… — wtrącił do siebie pan. + +Mrok szybko powiększał się. Konie Azjatów zaczęły się niepokoić, roje ptastwa spadły na ogród i z głośnym świergotem obsiadły wszystkie drzewa. + +— Odezwijcież się!… — zawołał Kalipos do Greków. + +Zadudniły bębny, zagwizdały flety i przy tym akompaniamencie pułk grecki zaśpiewał skoczną piosenkę o córce kapłana, która tak bała się strachów, że mogła sypiać tylko w koszarach. + +Wtem na żółte wzgórza libijskie padł złowrogi cień i z błyskawiczną szybkością zakrył Memfis, Nil i pałacowe ogrody. Noc ogarnęła ziemię, a na niebie ukazała się czarna jak węgiel kula, otoczona wieńcem płomieni. + +Niezmierny wrzask zagłuszył pieśń greckiego pułku. To Azjaci wydali okrzyk wojenny wypuszczając ku niebu chmurę strzał dla odstraszenia złego ducha, który chciał pożreć słońce. + +— Mówisz, że ten czarny krąg to księżyc? — pytał faraon Pentuera. + +— Tak utrzymuje Menes… + +— Wielki to mędrzec!… I ciemność zaraz się skończy?… + +— Z pewnością… + +— A gdyby ten księżyc oderwał się od nieba i spadł na ziemię?… + +— To być nie może… Otóż i słońce!… — zawołał z radością Pentuer. + +Wszystkie zgromadzone pułki wydały okrzyk na cześć Ramzesa XIII. + +Faraon uścisnął Pentuera. + +— Zaprawdę — rzekł pan — widzieliśmy dziwne zdarzenie… Ale nie chciałbym widzieć go po raz drugi… Czuję, że gdybym nie był żołnierzem, trwoga opanowałaby moje serce. + +Hiram zbliżył się do Tutmozisa i szepnął: + +— Wyślijże, wasza dostojność, natychmiast gońców do Memfisu, gdyż obawiam się, że arcykapłani zrobili wam coś niedobrego… + +— Myślisz?… + +Hiram pokiwał głową. + +— Nie rządziliby tak długo państwem — rzekł — nie pogrzebaliby dziewiętnastu waszych dynastii, gdyby nie umieli korzystać z podobnych dzisiejszemu wypadków… + +Podziękowawszy wojskom za dobrą postawę wobec niezwykłego zjawiska faraon wrócił do willi. Był wciąż zamyślony, przemawiał spokojnie, nawet łagodnie, ale na pięknej twarzy jego malowała się niepewność. + +Istotnie w duszy Ramzesa toczyła się ciężka walka. Zaczynał rozumieć, że kapłani mają w rękach siły, których on nie tylko nie brał w rachubę, ale nawet nie zastanawiał się nad nimi, nie chciał o nich słuchać. + +Kapłani śledzący ruchy gwiazd w ciągu kilku minut niezmiernie urośli w jego oczach. I faraon mówił w sobie, że jednak należy poznać tę dziwną mądrość, która w tak straszny sposób miesza ludzkie zamiary. + +Goniec za gońcem wylatywał z pałacu do Memfisu, aby dowiedzieć się: co tam zaszło podczas zaćmienia? Ale gońcy nie wracali i nad królewskim orszakiem niepewność roztoczyła czarne skrzydła. Że pod świątynią Ptah zdarzyło się coś złego, o tym nie tylko nikt nie wątpił, ale nawet nie śmiał snuć własnych domysłów. Zdawało się, że i faraon, i jego zaufani radzi są z każdej minuty, jaka upłynęła im bez wiadomości stamtąd. + +Tymczasem królowa Nikotris usiadłszy obok pana szeptała mu: + +— Pozwól mi działać, Ramzesie… Kobiety naszemu państwu niejedną oddały usługę… Tylko przypomnij sobie królowę Nikotris za szóstej dynastii albo Makarę, która stworzyła flotę na Morzu Czerwonym!… Naszej płci nie brak ani rozumu, ani energii, więc pozwól mi działać… Jeżeli świątynia Ptah nie została zdobyta, a kapłani skrzywdzeni, pogodzę cię z Herhorem. Pojmiesz za żonę jego córkę i panowanie twoje będzie pełne chwały… Pamiętaj, że twój dziad, święty Amenhotep, był również arcykapłanem i namiestnikiem faraona i że ty sam, kto wie, czy panowałbyś dzisiaj, gdyby święty stan kapłański nie pragnął mieć własnej krwi na tronie… Także wywdzięczasz się im za władzę?… + +Faraon słuchał jej, ale wciąż myślał, że jednak mądrość kapłanów jest ogromną siłą, a walka z nimi trudna!… + +Dopiero o trzeciej zjawił się pierwszy goniec z Memfisu, adiutant pułku, który stał pod świątynią. Powiedział on faraonowi, że świątyni nie zdobyto z powodu gniewu bogów; że lud uciekł, kapłani triumfują, a nawet w wojsku powstał nieporządek podczas tej strasznej, choć krótkiej nocy. + +Potem zaś wziąwszy na bok Tutmozisa adiutant oświadczył mu bez ogródki, że wojsko jest zdemoralizowane i że skutkiem ucieczki w popłochu ma tylu rannych i zabitych, jak po bitwie. + +— Cóż się teraz dzieje z wojskiem?… — zapytał struchlały Tutmozis. + +— Naturalnie — odparł adiutant — że udało się nam zgromadzić i uszykować żołnierzy. Ale o użyciu ich przeciw świątyniom nawet mowy być nie może… Szczególniej teraz, gdy kapłani zajęli się opatrywaniem rannych. Teraz żołnierz na widok ogolonego łba i panterczej skóry gotów padać na ziemią i dużo czasu upłynie, zanim który odważyłby się przekroczyć świętą bramę… + +— A cóż kapłani?… + +— Błogosławią żołnierzy, karmią ich, poją i udają, że wojsko nie winno napadowi na świątynię, że to była robota Fenicjan… + +— I wy pozwalacie na to demoralizowanie pułków?… — zawołał Tutmozis. + +— Przecież jego świątobliwość rozkazał nam bronić kapłanów przeciw pospólstwu… — odparł adiutant. — Gdyby nam pozwolono zająć świątynie, bylibyśmy w nich od dziesiątej z rana, a arcykapłani siedzieliby w piwnicach. + +W tej chwili oficer dyżurny zawiadomił Tutmozisa, że znowu jakiś kapłan przybyły od Memfisu chce mówić z jego świątobliwością. + +Tutmozis obejrzał gościa. Był to człowiek jeszcze dość młody z twarzą jakby wyrzeźbioną w drzewie. Powiedział, że przychodzi do faraona od Samentu. + +Ramzes natychmiast przyjął kapłana, który upadłszy na ziemię podał władcy pierścień, na widok którego faraon pobladł. + +— Co to znaczy?… — zapytał pan. + +— Samentu nie żyje… — odpowiedział posłannik. + +Ramzes przez chwilę nie mógł wydobyć głosu. Wreszcie rzekł: + +— Jak się to stało?… + +— Zdaje się — mówił kapłan — że Samentu został odkryty w jednej z sal Labiryntu i sam się otruł, aby uniknąć mąk… I zdaje się, że odkrył go Mefres, przy pomocy jakiegoś Greka, który ma być bardzo podobny do waszej świątobliwości… + +— Znowu Mefres i Lykon!… — zawołał z gniewem Tutmozis. — Panie — zwrócił się do faraona — czyliż nigdy nie uwolnisz się od tych zdrajców?… + +Jego świątobliwość znowu zwołał poufną radę do swej komnaty. Wezwał na nią Hirama tudzież kapłana, który przyszedł z pierścieniem Samentu. Pentuer nie chciał w naradzie przyjmować udziału, a czcigodna królowa Nikotris sama na nią przyszła. + +— Widzę — szepnął Hiram do Tutmozisa — że po wypędzeniu kapłanów baby zaczną rządzić Egiptem… + +Gdy zebrali się dostojnicy, faraon dał głos posłannikowi Samentu. Młody kapłan nie chciał nic mówić o Labiryncie. Natomiast szeroko rozwodził się nad tym, że świątynia Ptah wcale nie jest bronioną i że dość byłoby kilkudziesięciu żołnierzy, aby zabrać wszystkich, którzy w niej się ukrywają. + +— Ten człowiek jest zdrajcą!… — krzyknęła królowa. — Sam kapłan namawia was do gwałtu nad kapłanami… + +Ale w twarzy posłannika nie drgnął żaden muskuł. + +— Czcigodna pani — odparł — jeżeli Mefres zgubił mego opiekuna i mistrza Samentu, byłbym psem, gdybym nie szukał zemsty. Śmierć za śmierć… + +— Podoba mi się ten młody! — szepnął Hiram. + +Rzeczywiście w zebraniu powiało jakby świeższe powietrze. Jenerałowie wyprostowali się, cywilni dostojnicy patrzyli na kapłana z ciekawością, nawet twarz faraona ożywiła się. + +— Nie słuchaj go, synu mój!… — błagała królowa. + +— Jak myślisz — odezwał się nagle faraon do młodego kapłana — co uczyniłby teraz święty Samentu, gdyby żył?… + +— Jestem pewny — odparł energicznie kapłan — że Samentu wszedłby do świątyni Ptah, bogom spaliłby kadzidło, ale ukarałby zdrajców i morderców… + +— A ja powtarzam, że ty jesteś najgorszy zdrajca!… — zawołała królowa. + +— Spełniam tylko mój obowiązek — odparł niewzruszony kapłan. + +— Zaprawdę, ten człowiek jest uczniem Samentu!… — wtrącił Hiram. — On jeden jasno widzi, co nam pozostaje do zrobienia… + +Wojskowi i cywilni dostojnicy przyznali Hiramowi słuszność, a wielki pisarz dodał: + +— Skoro zaczęliśmy walkę z kapłanami, należy jej dokończyć, tym bardziej dziś, gdy mamy listy dowodzące, że Herhor układa się z Asyryjczykami, co jest wielką zdradą państwa… + +— On prowadzi politykę Ramzesa XII — wtrąciła królowa. + +— Ależ ja jestem Ramzes XIII!… — już niecierpliwie odpowiedział faraon. + +Tutmozis podniósł się z krzesła. + +— Panie mój — rzekł — pozwól mi działać. Jest rzeczą bardzo niebezpieczną przeciągać ten stan niepewności, jaki panuje w rządzie, a byłoby zbrodnią i głupotą nie skorzystać z okazji. Skoro mówi ten kapłan, że świątynia nie jest broniona, pozwól mi, abym poszedł do niej z garstką ludzi, których sam wybiorę… + +— Ja z tobą — wtrącił Kalipos. — Według mego doświadczenia nieprzyjaciel triumfujący jest najsłabszy. Jeżeli więc zaraz wpadniemy do świątyni Ptah… + +— Nie potrzebujecie wpadać, ale wejść tam jako wykonawcy rozkazów faraona, który poleca wam uwięzić zdrajców — odezwał się wielki pisarz. — Na to nie potrzeba nawet siły… Ileż to razy jeden policjant rzuca się na gromadę złodziejów i chwyta, ilu chce… + +— Syn mój — odezwała się królowa — ustępuje pod naciskiem waszych rad… Ale on nie chce gwałtu, zabrania wam… + +— Ha, jeżeli tak — odezwał się młody kapłan Seta — więc powiem jego świątobliwości jeszcze jedną rzecz… + +Parę razy odetchnął głęboko, lecz mimo to dokończył stłumionym głosem: + +— Na ulicach Memfisu stronnictwo kapłańskie ogłasza, że… + +— Że co?… mów śmiało — wtrącił faraon. + +— Że wasza świątobliwość jesteś obłąkany, że nie masz święceń arcykapłańskich ani nawet królewskich i że… można złożyć was z tronu… + +— Tego właśnie obawiam się — szepnęła królowa. + +Faraon zerwał się z fotelu. + +— Tutmozisie! — zawołał głosem, w którym było czuć odzyskaną energię. — Bierz wojska, ile chcesz, idż do świątyni Ptah i — przyprowadź mi Herhora i Mefresa oskarżonych o wielkie zdrady. Jeżeli usprawiedliwią się, powrócę im moją łaskę; w razie przeciwnym… + +— Czy zastanowiłeś się?… — przerwała królowa. + +Tym razem oburzony faraon nie odpowiedział jej, a dostojnicy poczęli wołać: + +— Śmierć zdrajcom!… Od kiedyż to w Egipcie faraon ma poświęcać wierne sługi dla wyżebrania sobie łaski nikczemników!… + +Ramzes XIII wręczył Tutmozisowi paczkę listów Herhora do Asyrii i rzekł uroczystym głosem: + +— Aż do uśmierzenia buntu kapłanów przelewam moją władzę na osobę naczelnika gwardii, Tutmozisa. Teraz jego słuchajcie, a ty, czcigodna matko, do niego zwracaj się ze swymi uwagami. + +— Mądrze i sprawiedliwie czyni pan!… — zawołał wielki pisarz. — Faraonowi nie wypada borykać się z buntem, a brak energicznej władzy może nas zgubić… + +Wszyscy dostojnicy schylili się przed Tutmozisem. Królowa Nikotris z jękiem upadła synowi do nóg. + +Tutmozis w towarzystwie jenerałów wyszedł na dziedziniec. Kazał uformować się pierwszemu pułkowi gwardii i rzekł: + +— Potrzebuję kilkudziesięciu ludzi, którzy gotowi są zginąć za sławę pana naszego… + +Wysunęło się więcej niż trzeba żołnierzy i oficerów, a na ich czele Eunana. + +— Czy jesteście przygotowani na śmierć? — spytał Tutmozis. + +— Umrzemy, panie, z tobą dla jego świątobliwości!… — zawołał Eunana. + +— Nie umrzecie, ale zwyciężycie podłych zbrodniarzy — odparł Tutmozis. — Żołnierze należący do tej wyprawy zostaną oficerami, a oficerowie awansują o dwa stopnie wyżej. Tak mówię wam ja, Tutmozis, z woli faraona wódz naczelny. + +— Żyj wiecznie!… + +Tutmozis kazał zaprząc dwadzieścia piąć dwukolnych wozów ciężkiej kawalerii i wsadzić na nie ochotników. Sam w towarzystwie Kaliposa wsiedli na konie i niebawem — cały orszak skierowany ku Memfisowi zniknął w kurzawie. + +Widząc to z okna królewskiej willi, Hiram schylił się przed faraonem i szepnął: + +— Teraz dopiero wierzę, iż wasza świątobliwość nie byłeś w spisku z arcykapłanami… + +— Oszalałeś?… — wybuchnął pan. + +— Wybacz, władco, ale dzisiejszy napad na świątynię był ułożony przez kapłanów. Jakim zaś sposobem wciągnąli do niego waszą świątobliwość? nie rozumiem. + +Była już godzina piąta po południu. + + + +Rozdział XVII + +W tym samym czasie, co do minuty, kapłan czuwający na pylonie świątyni Ptah w Memfisie zawiadomił obradujących w sali arcykapłanów i nomarchów, że — pałac faraona daje jakieś znaki. + +— Zdaje się, że jego świątobliwość będzie nas prosił o zgodę — rzekł śmiejąc się jeden z nomarchów. + +— Wątpię!… — odparł Mefres. + +Herhor wyszedł na pylon: do niego bowiem sygnalizowano z pałacu. Wkrótce wrócił i rzekł do zebranych: + +— Nasz młody kapłan sprawił się bardzo dobrze… W tej chwili jedzie Tutmozis z kilkudziesięcioma ochotnikami, ażeby nas uwięzić albo zabić… + +— I ty jeszcze będziesz śmiał bronić Ramzesa?… — krzyknął Mefres. + +— Bronić go muszę i będę, gdyż uroczyście zaprzysiągłem to królowej… Gdyby zaś nie czcigodna córka świętego Amenhotepa, nasze położenie nie byłoby takim, jak jest. + +— No, ale ja nie przysięgałem!… — odparł Mefres i opuścił salę zebrań. + +— Co on chce robić? — spytał jeden z nomarchów. + +— Zdziecinniały starzec!… — odparł Herhor wzruszając ramionami. + +Przed szóstą wieczorem oddział gwardii nie zatrzymywany przez nikogo zbliżył się do świątyni Ptah, a dowódca zapukał w bramę, którą natychmiast otworzono. Był to Tutmozis ze swoimi ochotnikami. + +Kiedy naczelny wódz wszedł na dziedziniec świątyni, zdziwił się widząc, że naprzeciw niego wystąpił Herhor w infule Amenhotepa, otoczony tylko kapłanami. + +— Czego żądasz, synu mój? — zapytał arcykapłan wodza, nieco zmieszanego tym wypadkiem. + +Ale Tutmozis prędko zapanował nad sobą i rzekł: + +— Herhorze, arcykapłanie Amona tebańskiego! Na mocy listów, które pisałeś do Sargona, satrapy asyryjskiego, a które to listy mam przy sobie, jesteś oskarżony o zdradę państwa i musisz usprawiedliwić się przed faraonem… + +— Jeżeli młody pan — spokojnie odparł Herhor — chce dowiedzieć się o celach polityki wiecznie żyjącego Ramzes XII, niech zgłosi się do naszej najwyższej rady, a otrzyma objaśnienia. + +— Wzywam cię, ażebyś natychmiast szedł za mną, jeżeli nie chcesz, abym cię zmusił — zawołał Tutmozis. + +— Synu mój, błagam bogów, aby ochronili cię od gwałtu i kary, na jaką zasługujesz… + +— Idziesz? — spytał Tutmozis. + +— Czekam tu na Ramzesa — odparł Herhor. + +— A więc zostań tu, oszuście!… — krzyknął Tutmozis. + +Wydobył miecz i rzucił się na Herhora. W tej chwili stojący za wodzem Eunana podniósł topór i z całej siły uderzył Tutmozisa między szyję i prawy obojczyk, aż krew trysnęła na wszystkie strony. Ulubieniec faraona padł na ziemię, prawie na pół rozcięty. + +Kilku żołnierzy z pochylonymi włóczniami podskoczyli do Eunany, lecz po krótkiej walce z towarzyszami polegli. Spomiędzy ochotników trzy czwarte było na żołdzie kapłańskim. + +— Niech żyje świątobliwy Herhor, pan nasz! — zawołał Eunana wywijając zakrwawionym toporem. + +— Niech żyje wiecznie! — powtórzyli żołnierze i kapłani i — wszyscy padli twarzą na ziemię. Najdostojniejszy Herhor wzniósł ręce i błogosławił ich. + +Opuściwszy dziedziniec świątyni Mefres zstąpił do podziemiów, gdzie zamieszkiwał Lykon. Arcykapłan zaraz na progu wydobył z zanadrza kryształową kulę, na widok której Grek wpadł w gniew. + +— Bodaj was ziemia pochłonęła!… Bodaj trupy wasze nie zaznały spokoju!… — złorzeczył Lykon coraz cichszym głosem. + +W końcu umilkł i zasnął. + +— Weź ten sztylet — mówił Mefres podając Grekowi wąziutką stal. — Weź ten sztylet i idź do pałacowego ogrodu… Tam stań w figowym klombie i czekaj na tego, który zabrał ci i uwiódł Kamę… + +Lykon począł zgrzytać zębami w bezsilnej złości. + +— A gdy go ujrzysz, obudź się… — zakończył Mefres. + +Potem narzucił na Greka oficerski płaszcz z kapturem, do ucha szepnął mu hasło i z podziemiów, przez ukrytą furtkę świątyni, wyprowadził go na pustą ulicę Memfisu. + +Następnie Mefres z żywością młodzieńca pobiegł na szczyt pylonu i wziąwszy do rąk kilka różnobarwnych chorągiewek począł dawać znaki w kierunku pałacu faraona. Dostrzeżono go widać i zrozumiano, gdyż na pargaminowej twarzy arcykapłana błysnął przykry uśmiech. + +Mefres złożył chorągiewki, opuścił taras pylonu i z wolna począł schodzić na dół. Wtem, gdy już był na pierwszym piętrze, otoczyło go kilku ludzi w brunatnych opończach, którymi zasłaniali kaftany w czarne i białe pasy. + +— Oto jest najdostojniejszy Mefres — rzekł jeden z nich. + +I wszyscy trzej uklękli przed arcykapłanem, który machinalnie podniósł rękę jakby do błogosławieństwa. Lecz nagle opuścił ją pytając: + +— Kto wy jesteście?… + +— Dozorcy Labiryntu. + +— Czegóż zastąpiliście mi drogą? — rzekł, a jednocześnie zaczęły mu drżeć ręce i wąskie usta. + +— Nie potrzebujemy ci przypominać, święty mężu — mówił jeden z dozorców wciąż klęcząc — że kilka dni temu byłeś w Labiryncie, do którego wiesz drogę tak dobrze jak my, choć nie jesteś wtajemniczonym… Jesteś zaś zbyt wielkim mędrcem, ażebyś nie miał znać i naszych praw w podobnych wypadkach… + +— Co to znaczy?… — zawołał podniesionym głosem Mefres. — Jesteście zbójcy, nasłani przez Her… + +Nie dokończył. Jeden z napastników schwytał go za ręce, drugi zarzucił mu chustkę na głowę, a trzeci skropił mu twarz przezroczystym płynem. Mefres rzucił się kilka razy i upadł. Jeszcze raz pokropiono go, a gdy skonał, dozorcy położyli go we framudze, w martwą rękę wsunęli jakiś papirus i — znikli w korytarzach pylonu. + +Trzej tak samo ubrani ludzie uganiali się za Lykonem prawie od chwili, gdy wypuszczony ze świątyni przez Mefresa, znalazł się na pustej ulicy. + +Ludzie ci kryli się niedaleko furtki, przez którą przeszedł Grek, i z początku przepuścili go wolno. Lecz wnet jeden z nich dostrzegł w jego ruchach coś podejrzanego, więc wszyscy poczęli iść za nim. + +Dziwna rzecz! uśpiony Lykon, jakby przeczuwając gonitwę, nagle skręcił w ulicę ruchliwą, potem na plac, gdzie krążyło mnóstwo ludzi, a potem ulicą Rybacką pobiegł do Nilu. Tu, w jakimś zaułku, znalazł małe czółenko, skoczył w nie i z niesłychaną szybkością zaczął przeprawiać się na drugą stronę rzeki. + +Był już o paręset kroków oddalony od brzegu, gdy wysunęła się za nim łódź z jednym przewoźnikiem i trzema podróżnymi. Ledwie zaś ci odbili, ukazała się druga łódź, mająca dwu przewoźników i znowu trzech podróżnych. + +Obie łodzie zawzięcie ścigały Lykona. + +W tej, która miała tylko jednego wioślarza, siedzieli dozorcy Labiryntu i pilnie przypatrywali się swoim współzawodnikom, o ile pozwalał na to zmierzch prędko zapadający po zachodzie słońca. + +— Co to za jedni tamci trzej?… — szeptali między sobą dozorcy z Labiryntu. — Od onegdaj krążyli dokoła świątyni, a dziś gonią za nim… Czyby go chcieli zasłonić przed nami?… + +Drobna łódka Lykona przybiła do drugiego brzegu. Uśpiony Grek wyskoczył z niej i szybkim krokiem począł iść ku pałacowym ogrodom. Niekiedy zataczał się, stawał i chwytał się za głowę; lecz po chwili znowu szedł jakby ciągniony przez niepojętą siłę. + +Dozorcy Labiryntu również wylądowali na drugim brzegu, ale już zostali uprzedzeni przez swoich współzawodników. + +I zaczął się jedyny w swoim rodzaju wyścig. Lykon pędził ku pałacowi królewskiemu jak szybkobiegacz, za nim trzej ludzie nieznani, a na końcu trzej dozorcy Labiryntu. + +O kilkaset kroków od ogrodu obie goniące grupy zetknęły się ze sobą. Była już noc, ale jasna. + +— Kto wy jesteście, ludzie? — zapytał nieznajomych dozorca Labiryntu. + +— Jestem naczelnikiem policji z Pi-Bast i z dwoma moimi setnikami ścigam wielkiego zbrodniarza… + +— A my jesteśmy dozorcy Labiryntu i również ścigamy tego człowieka… + +Obie grupy przypatrywały się sobie z rękoma na mieczach lub nożach. + +— Co chcecie z nim zrobić? — spytał wreszcie naczelnik policji. + +— Mamy przeciw niemu wyrok… + +— A trupa zostawicie? + +— Ze wszystkim, co ma na sobie — odparł starszy dozorca. + +Policjanci szeptali między sobą. + +— Jeżeli mówicie prawdę — rzekł wreszcie naczelnik policji — nie będziemy wam przeszkadzali. Owszem, pożyczymy go wam na chwilę, gdy wpadnie w nasze ręce… + +— Przysięgacie? + +— Przysięgamy… + +— No to możemy iść razem… + +Połączyli się, ale Grek zniknął im z oczu. + +— Przekleństwo!… — zawołał naczelnik policji. — Znowu umknął… + +— Znajdzie się — odparł dozorca z Labiryntu — a może nawet tędy będzie wracał. + +— Po cóż by szedł do królewskiego ogrodu? — spytał naczelnik. + +— Arcykapłani używają go do jakichś swoich interesów, ale on wróci do świątyni, wróci!… — mówił dozorca. + +Postanowili tedy czekać i działać wspólnie. + +— Trzecią noc marnujemy! — rzekł jeden z policjantów ziewając. + +Owinęli się w burnusy i legli na trawie. + +Natychmiast po wyjeździe Tutmozisa czcigodna pani Nikotris milcząc, z zaciśniętymi z gniewu ustami opuściła komnaty syna. A gdy Ramzes chciał ją uspokoić, ostro przerwała mu: + +— Żegnam faraona i proszę bogów, ażeby pozwoliły mi jutro powitać cię jeszcze jako faraona… + +— Wątpisz o tym, matko? + +— O wszystkim można zwątpić wobec człowieka, który słucha rad szaleńców i zdrajców!… + +Rozeszli się, oboje zagniewani. + +Wkrótce jego świątobliwość odzyskał dobry humor i wesoło rozmawiał z dostojnikami. Ale już o szóstej począł go trapić niepokój. + +— Tutmozis powinien by przysłać do nas gońca… — mówił pan. — Bo jestem pewny, że sprawa, tak czy owak, już się rozstrzygnęła… + +— Tego nie wiem — odparł wielki skarbnik. — Mogli nie znaleźć statków u przewozu… Mogą w świątyni stawiać opór… + +— A gdzie jest ten młody kapłan?… — spytał nagle Hiram. + +— Kapłan?… wysłannik zmarłego Samentu?… — powtarzali zmieszani dostojnicy. — To prawda, gdzie on być może?… + +Rozesłano żołnierzy, aby przeszukali ogród. Żołnierze obiegli wszystkie ścieżki, ale kapłana nie było. + +Wypadek ten źle usposobił dostojników. Każdy siedział milcząc, pogrążony w niespokojnych myślach. + +O zachodzie słońca wszedł do komnaty pokojowiec faraona i szepnął, że pani Hebron ciężko zachorowała i błaga, ażeby jego świątobliwość raczył ją odwiedzić. + +Dostojnicy znając stosunek, jaki łączył pana z piękną Hebron, spojrzeli po sobie. Ale gdy faraon oświadczył zamiar wyjścia na ogród, nie protestowali. Ogród, dzięki gęstym strażom, był równie bezpieczny jak pałac. Nikt też nie uważał za stosowne choćby z daleka czuwać nad faraonem wiedząc, że Ramzes nie lubi, ażeby zajmowano się nim w pewnych chwilach. + +Gdy pan zniknął w korytarzu, wielki pisarz rzekł do skarbnika: + +— Czas wlecze się jak wozy w pustyni. Może Hebron ma wiadomość od Tutmozisa?… + +— W tej chwili — odparł skarbnik — jego wyprawa w kilkudziesięciu ludzi na świątynię Ptah wydaje mi się niepojętym szaleństwem… + +— A czy rozsądniej zrobił faraon nad Sodowymi Jeziorami, kiedy całą noc uganiał się za Tehenną?… — wtrącił Hiram. — Odwaga więcej znaczy aniżeli liczba. + +— A ten młody kapłan?… — zapytał skarbnik. + +— Przyszedł bez naszej wiedzy i odszedł nie pytając — rzekł Hiram. — Każdy z nas postępuje jak spiskowiec. + +Skarbnik pokręcił głową. + +Ramzes szybko przebiegł odległość dzielącą jego willę od pałacyku Tutmozisa. Gdy wszedł do pokoju, Hebron z płaczem rzuciła mu się na szyję. + +— Umieram z trwogi!… — zawołała. + +— Lękasz się o Tutmozisa? + +— A cóż on mnie obchodzi? — odparła Hebron robiąc pogardliwy grymas ustami. — Ty jeden obchodzisz mnie… o tobie jednym myślę… o ciebie się lękam… + +— Błogosławioną niech będzie twoja trwoga, która choć na chwilę uwolniła mnie od nudów… — rzekł śmiejąc się faraon. — Bogowie! jakiż to ciężki dzień… Gdybyś słyszała nasze narady, gdybyś widziała miny moich doradców!… I jeszcze, na domiar wszystkiego, podobało się czcigodnej królowej uczcić nasze zebranie swoją obecnością… Nigdy nie przypuszczałem, że dostojeństwo faraona może mi tak dokuczyć… + +— Nie wymawiaj tego zbyt głośno — ostrzegła Hebron. — Co poczniesz, jeżeli Tutmozisowi nie uda się opanować świątyni? + +— Odbiorę mu naczelne dowództwo i schowam do skrzyni moją koronę, a włożę hełm oficerski — odpowiedział Ramzes. — Jestem pewny, że gdy sam wystąpię na czele wojska, bunt upadnie… + +— Który?… — spytała Hebron. + +— Ach, prawda, że mamy aż dwa bunty! — zaśmiał się Ramzes. — Pospólstwo przeciw kapłanom, kapłani przeciw mnie… + +Pochwycił Hebron w objęcia i zaprowadził na kanapę szepcząc: + +— Jakaś ty dziś piękna!… Ile razy widzę cię, zawsze wydajesz mi się zupełnie inną i coraz piękniejszą… + +— Puść mnie!… — szepnęła Hebron. — Czasami lękam się, ażebyś mnie nie ugryzł… + +— Ugryźć… nie… ale mógłbym cię zacałować na śmierć… Ty nawet nie wiesz, jaka jesteś piękna… + +— Po ministrach i jenerałach… No, puść… + +— Chciałbym przy tobie zamienić się w krzak granatu… Chciałbym mieć tyle ramion, ile drzewo ma konarów, ażeby cię ściskać… Tyle dłoni, ile jest liści, i tyle ust, ile kwiatów, ażebym w jednej chwili mógł całować twoje oczy, usta, piersi… + +— Jak na władcę, którego tron jest zagrożony, masz myśli dziwnie swobodne… + +— Na łożu nie dbam o tron — przerwał. — Dopóki mam miecz, będę miał władzę. + +— Wojsko twoje jest rozbite — mówiła broniąc się Hebron. + +— Jutro przybędą świeże pułki, a pojutrze zgromadzę rozbitych… Powtarzam ci, nie zaprzątaj się marnościami… Chwila pieszczot więcej warta niż rok władzy… + +W godzinę po zachodzie słońca faraon opuścił mieszkanie Hebron i powoli wracał do swego pałacyku. Był rozmarzony, senny i myślał, że arcykapłani są wielkimi głupcami stawiając mu opór. Jak Egipt Egiptem, nie byłoby lepszego pana niż on. + +Nagle spomiędzy kępy figowej wysunął się człowiek w ciemnym płaszczu i zastąpił drogę faraonowi. Pan, aby mu się lepiej przypatrzyć, zbliżył twarz do jego twarzy i nagle zawołał: + +— Ach, to ty, nędzniku?… Chodźże na odwach… + +Był to Lykon. Ramzes schwycił go za kark; Grek syknął i ukląkł na ziemi. Jednocześnie faraon uczuł piekący ból z lewej strony brzucha. + +— Jeszcze kąsasz? — zawołał Ramzes. Oburącz potężnie ścisnął za szyję Greka, a gdy usłyszał chrobot łamanych kręgów, odrzucił go ze wstrętem. + +Lykon upadł miotając się w przedśmiertnych konwulsjach. + +Faraon odszedł parę kroków. Dotknął się i namacał rączkę sztyletu. + +— Ranił mnie?… + +Wyciągnął ze swego boku wąziutką stal i przycisnął ranę. + +„Ciekawym — myślał — czy który z moich doradców ma plaster?…” + +Uczuł mdłości i przyśpieszył kroku. + +Tuż pod pałacykiem zabiegł mu drogę jeden z oficerów wołając: + +— Tutmozis nie żyje… Zabił go zdrajca Eunana!… + +— Eunana?… — powtórzył faraon. — A cóż inni?… + +— Prawie wszyscy ochotnicy, którzy pojechali z Tutmozisem, byli zaprzedani kapłanom. + +— No, muszę już z tym skończyć! — rzekł pan. — Zatrąbcie na azjatyckie pułki… + +Odezwała się trąbka i Azjaci zaczęli wysypywać się z koszar, ciągnąc za sobą konie. + +— Podajcie i mnie konia — rzekł faraon. Ale uczuł silny zawrót głowy i dodał: + +— Nie — podajcie mi lektykę… Nie chcę się męczyć… + +Nagle zatoczył się na ręce oficerów. + +— O mało nie zapomniałem… — mówił gasnącym głosem… — Przynieście hełm i miecz… ten stalowy miecz… znad Jezior… Idziemy do Memfisu… + +Z pałacyku wybiegli dostojnicy i służba z pochodniami. Faraon, podtrzymywany przez oficerów, miał szarą twarz i oczy zachodziły mu mgłą. Wyciągnął rękę jakby szukając broni, poruszył ustami i wśród ogólnej ciszy przestał oddychać, on, pan dwu światów: doczesnego i zachodniego. + + + +Rozdział XVIII + +Od śmierci Ramzesa XIII aż do dnia jego pogrzebu rządził państwem, jako arcykapłan Amona tebańskiego a namiestnik zgasłego króla — najdostojniejszy San-amen-Herhor. + +Kilkumiesięczna władza namiestnika była wielce pomyślną dla Egiptu. Herhor uspokoił bunty pospólstwa i jak było dawnymi czasy, pozwolił co siódmy dzień wypoczywać ludziom pracującym. Zaprowadził surową karność między kapłanami, otoczył opieką cudzoziemców, a szczególniej Fenicjan, i zawarł traktat z Asyrią nie odstępując jednak Fenicji, która pozostała hołdowniczką Egiptu. + +W ciągu tych krótkich rządów sprawiedliwość wypełniała się szybko, ale bez okrucieństwa, i lada kto nie śmiał bić egipskiego chłopa, który mógł odwoływać się do sądu, jeżeli miał dosyć czasu i świadków. + +Herhor zajął się też spłatą długów obciążających majątki faraona i państwa. W tym celu skłonił Fenicjan do zrzeczenia się pewnej części sum należących im od skarbu, a na pokrycie reszty podniósł z Labiryntu ogromną kwotę trzydziestu tysięcy talentów. + +Dzięki tym środkom w ciągu trzech miesięcy nastał w państwie spokój i dobrobyt, a ludzie mówili: + +— Błogosławione niech będą rządy namiestnika San-amen-Herhora! Zaprawdę, bogowie przeznaczyli go na władcę, aby uwolnił Egipt od klęsk zadanych mu przez Ramzesa XIII, lekkoducha i łowcy kobiet… + +Kilkadziesiąt dni wystarczyło, aby naród zapomniał, że wszystkie dzieła Herhora były tylko spełnieniem zamiarów młodego i szlachetnego faraona. + +W miesiącu Tobi (październik — listopad), gdy mumię Ramzesa XIII już złożono w królewskich pieczarach, do świątyni Amona tebańskiego zeszło się wielkie zgromadzenie najdostojniejszych osób. Byli tam prawie wszyscy arcykapłani, nomarchowie i jenerałowie wojsk, a w ich liczbie okryty chwałą sędziwy wódz armii wschodniej — Nitager. + +W tej samej olbrzymiej sali kolumnowej, gdzie przed pół rokiem kapłani sądzili Ramzesa XII i okazywali niechęć Ramzesowi XIII, w tym samym miejscu dziś zgromadzili się dostojnicy, aby pod przewodnictwem Herhora rozstrzygnąć najważniejszą sprawę państwową. Jakoż dnia dwudziestego piątego Tobi, w samo południe, Herhor w infule Amenhotepa zasiadł na tronie, inni na krzesłach, i odbyła się narada. + +Trwała dziwnie krótko, jakby rezultat jej z góry był przygotowany. + +— Arcykapłani, nomarchowie i wodzowie! — zaczął Herhor. — Zebraliśmy się tu w sprawie smutnej i ważnej. Wraz ze śmiercią wiecznie żyjącego Ramzesa XIII, którego krótkie i burzliwe panowanie skończyło się w tak nieszczęśliwy sposób… + +Tu Herhor westchnął. + +— …Wraz ze śmiercią Ramzesa XIII nie tylko zgasł faraon, ale i pełna sławy dynastia dwudziesta… + +Między zebranymi przeleciał szmer. + +— Dynastia nie skończyła się — wtrącił prawie szorstko potężny nomarcha memfijski. — Żyje przecie czcigodna królowa Nikotris, więc tron należy do niej… + +Po chwili milczenia odpowiedział Herhor: + +— Najdostojniejsza małżonka moja, królowa Nikotris… + +Teraz w zebraniu rozległ się nie szmer, ale krzyk i trwał kilka minut. Gdy ucichło, Herhor spokojnie i dobitnie mówił dalej: + +— Moja najdostojniejsza małżonka, królowa Nikotris, nieutulona w żalu po śmierci syna, zrzekła się tronu… + +— Pozwólcie!… — zawołał nomarcha memfijski. — Najdostojniejszy namiestnik mianuje królowę swoją małżonką… Jest to wiadomość zupełnie nowa, którą przede wszystkim należy sprawdzić… + +Na znak Herhora najwyższy sędzia tebański wydobył ze złotej puszki i głośno odczytał akt ślubu zawartego przed dwoma dniami między najdostojniejszym arcykapłanem Amona San-amen-Herhorem i królową Nikotris, wdową po Ramzesie XII, matką Ramzesa XIII. + +Po tym wyjaśnieniu nastała grobowa cisza. Herhor zaś mówił: + +— Ponieważ małżonka moja i jedyna dziedziczka tronu zrzekła się swoich praw, ponieważ tym sposobem skończyło się panowanie dwudziestej dynastii, musimy więc wybrać nowego władcę… + +Władcą tym — ciągnął Herhor — powinien być człowiek dojrzały, energiczny i biegły w sprawowaniu rządów. Z tego powodu radzę wam, dostojnicy, ażebyśmy na najwyższe stanowisko wybrali… + +— Herhora!… — krzyknął ktoś. + +— …Ażebyśmy wybrali najsławniejszego Nitagera, wodza armii wschodniej — dokończył Herhor. + +Nitager długą chwilę siedział z przymkniętymi oczyma, uśmiechając się. Wreszcie powstał i rzekł: + +— Nigdy chyba nie zabraknie ludzi chętnych do tytułu faraona. Może nawet mielibyśmy ich nad potrzebę. Szczęściem, sami bogowie usuwając niebezpiecznych współzawodników ukazali nam człowieka najgodniejszego władzy. I zdaje mi się, że uczynię roztropnie, gdy zamiast przyjmować łaskawie ofiarowaną mi koronę, odpowiem: + +Niech żyje wiecznie jego świątobliwość San-amen-Herhor, pierwszy faraon nowej dynastii!… + +Obecni, z małymi wyjątkami, powtórzyli okrzyk, a jednocześnie najwyższy sędzia przyniósł na złotej tacy dwie czapki: białą — Górnego i czerwoną — Dolnego Egiptu. Jedną z nich wziął arcykapłan Ozyrysa, drugą arcykapłan Horusa i doręczyli je Herhorowi, który ucałowawszy złotego węża włożył je sobie na głowę. + +Po czym rozpoczęła się ceremonia składania hołdu przez obecnych, która ciągnęła się parę godzin. Następnie spisano odnośny akt, uczestnicy wyboru przyłożyli na nim swoje pieczęcie i od tej chwili San-amen-Herhor został rzeczywistym faraonem, panem obu światów tudzież życia i śmierci swoich poddanych. + +Nad wieczorem jego świątobliwość wrócił zmęczony jeszcze do swych arcykapłańskich pokojów; gdzie zastał Pentuera. Kapłan zmizerniał, a na jego chudej twarzy malowało się znękanie i smutek. + +Kiedy Pentuer upadł na twarz, pan podniósł go i rzekł z uśmiechem: + +— Nie podpisałeś mego wyboru, nie złożyłeś mi hołdu, i lękam się, czy nie będę musiał oblegać cię kiedy w świątyni Ptah… + +Cóż, nie namyśliłeś się zostać przy mnie? Wolisz Menesa?… + +— Wybacz, wasza świątobliwość — odpowiedział kapłan — ale życie dworskie tak mnie znużyło, że jedynym dziś moim pragnieniem jest — uczyć się mądrości. + +— Nie możesz zapomnieć Ramzesa? — spytał Herhor. — A jednak znałeś go bardzo krótko, podczas gdy u mnie pracowałeś kilka lat. + +— Nie potępiaj mnie, wasza świątobliwość… Ale Ramzes XIII był pierwszym faraonem, który odczuł niedolę ludu egipskiego… + +Herhor uśmiechnął się. + +— Oj, wy uczeni… — rzekł chwiejąc głową. — To przecież ty, ty sam, zwróciłeś uwagę Ramzesowi na położenie pospólstwa. A teraz nosisz po nim żałobę w sercu, chociaż on dla ludu nic nie zrobił… To ty zrobiłeś, nie on… + +Zabawni z was ludzie mimo potężnego umysłu — ciągnął Herhor. — Tak samo i Menes… Kapłan ten uważa się za najspokojniejszego człowieka w Egipcie, choć on to obalił dynastią, a mnie utorował drogę do władzy… + +Gdyby nie jego list o zaćmieniu słońca w dniu dwudziestym Paofi, może obaj z nieboszczykiem Mefresem łamalibyśmy kamienie w kopalni… + +No, idź już, idź, i pozdrów ode mnie Menesa. Pamiętaj też, że umiem być wdzięcznym, co stanowi wielką tajemnicę władzy. Powiedz Menesowi, że spełnię każdą jego prośbę, byle mi na przykład nie kazał wyrzec się tronu… Sam też wróć do mnie, gdy wypoczniesz, a zachowam dla ciebie poważne stanowisko. + +I dotknął ręką pokornie schylonej głowy kapłana. + + + +Epilog + +W miesiącu Mechir (listopad — grudzień) Pentuer przybył do świątyni za Memfisem, gdzie Menes prowadził wielkie prace nad niebiosami i ziemią. + +Stary, w myślach pogrążony mędrzec znowu nie poznał Pentuera. Opamiętawszy się jednak uściskał go i zapytał: + +— Cóż, znowu idziesz niepokoić chłopów dla wzmocnienia władzy faraona?… + +— Przyszedłem, by zostać z tobą i służyć ci — odpowiedział Pentuer. + +— Ho! ho!… — zawołał Menes przypatrując mu się z uwagą. — Ho! ho!… czy naprawdę masz już dosyć dworskiego życia i dostojeństw?… Błogosławiony to dzień!… Kiedy z wierzchołka mego pylonu zaczniesz oglądać świat, przekonasz się, jakie to małe i brzydkie. + +Ponieważ Pentuer nic nie odpowiedział, więc Menes udał się do swych zajęć. Wróciwszy zaś po kilku godzinach zastał ucznia siedzącego na tym samym miejscu, z okiem utkwionym w punkt, gdzie w oddali majaczył pałac faraonów. + +Menes dał mu jęczmienny placek, garnuszek mleka i zostawił go w spokoju. + +Trwało tak kilka dni. Pentuer jadał niewiele, mówił jeszcze mniej, niekiedy zrywał się w nocy, a dni przepędzał bez ruchu, patrząc nie wiadomo gdzie. + +Ten tryb życia nie podobał się Menesowi. Więc pewnego razu zająwszy na kamieniu miejsce obok Pentuera rzekł: + +— Czyś ty zupełnie oszalał, czy duchy ciemności tylko chwilowo opanowały twoje serce?… + +Pentuer zwrócił na niego zamglone oczy. + +— Spojrzyj no dokoła siebie — mówił starzec. — Wszakże to najmilsza pora roku. Noce długie i gwiaździste, dni chłodne, ziemia okryta kwiatami i nową trawą. Woda jest przezroczystsza od kryształu, pustynia leży cicha, ale za to powietrze jest przepełnione śpiewem, piskiem, brzęczeniem… + +Jeżeli wiosna takie cudy wywołuje na martwej ziemi, jakże skamieniałą musi być dusza twoja, która nie odczuwa podobnych dziwów?… Mówię ci, ocknij się, bo wyglądasz jak trup w pośrodku żywej natury. Pod tym słońcem jesteś podobny do zeschłej kupy błota i prawie że cuchniesz między narcyzami i fiołkami. + +— Mam duszę chorą — odparł Pentuer. + +— Cóż ci jest? + +— Im dłużej rozmyślam, tym większą czuję pewność, że gdybym nie opuścił Ramzesa XIII, gdybym mu oddał moje usługi, żyłby dotychczas ten najszlachetniejszy z faraonów. + +Otaczały go setki zdrajców; ale ani jeden dobry człowiek nie wskazał mu środków ocalenia!… + +— I tobie naprawdę zdaje się, że mogłeś go uratować? — zapytał Menes. — O pycho niedouczonego mędrca!… Wszystkie rozumy nie ocaliłyby sokoła zaplątanego między wrony, a ty, niby jaki bożek, chciałeś odmienić los człowieka?… + +— Alboż Ramzes musiał zginąć?… + +— Z pewnością, że tak. Przede wszystkim był on faraonem wojennym, a dzisiejszy Egipt brzydzi się wojownikami. Woli złotą bransoletę aniżeli miecz, choćby stalowy; woli dobrego śpiewaka lub tanecznika aniżeli nieustraszonego żołnierza; woli zysk i mądrość niż wojnę. + +Gdyby w miesiącu Mechir dojrzała oliwka albo fiołek zakwitnął w miesiącu Tot, jedno i drugie musiałoby zginąć, jako płody spóźnione lub przedwczesne. Ty zaś chcesz, ażeby w epoce Amenhotepów i Herhorów utrzymał się faraon należący do epoki Hyksosów. Każda rzecz ma swój czas, w którym dojrzewa, i taki — w którym marnieje. Ramzes XIII zdarzył się w epoce niewłaściwej, więc musiał ustąpić. + +— I myślisz, że nic by go nie uratowało? — spytał Pentuer. + +— Nie widzę takiej potęgi. On nie tylko nie godził się ze swoją epoką i stanowiskiem, lecz jeszcze trafił na czas upadku państwa i był jak młody liść na próchniejącym drzewie. + +— Tak spokojnie mówisz o upadku państwa? — zdziwił się Pentuer. + +— Widzę go od kilkudziesięciu lat, a już widzieli go i moi poprzednicy w tej świątyni… Można się było przyzwyczaić! + +— Macie podwójny wzrok?… + +— Wcale nie — mówił Menes — ale mamy miarę. Z ruchów chorągiewki poznasz: jaki wiatr wieje, studnia nilowa mówi: czy rzeka wzbiera, czy opada… A nas od wieków o niemocy państwa uczy ten oto sfinks… + +I wskazał ręką w kierunku piramid. + +— Nic nie wiem o tym… — szepnął Pentuer. + +— Czytaj stare kroniki naszej świątyni, a przekonasz się, że — ile razy Egipt kwitnął, jego sfinks był cały i wysoko wznosił się nad pustynię. Lecz gdy państwo chyliło się do upadku, sfinks pękał, kruszył się, a piaski sięgały mu do nóg. + +I dziś od paru wieków sfinks kruszy się. A im wyżej dokoła niego wznosi się piasek, im głębsze bruzdy ukazują się na jego ciele, tym państwo pochyla się bardziej… + +— I zginie?… + +— Bynajmniej — odparł Menes. — Jak po nocy następuje dzień, a po niskich wodach przybór Nilu, tak po okresach upadków przychodzą czasy rozkwitu życia. Odwieczna historia!… Z niektórych drzew opadają liście w miesiącu Mechir, lecz po to tylko, aby na nowo wyrosnąć w miesiącu Pachono… + +I zaprawdę Egipt jest tysiącoletnim drzewem, a dynastie gałęźmi. W naszych oczach wyrasta dwudziesta pierwsza gałąź, więc z czego się tu smucić?… Z tego, że choć gałęzie upadają, sama roślina żyje?… + +Pentuer zamyślił się; ale jego oczy spoglądały przytomniej. + +Jeszcze po paru dniach rzekł Menes do Pentuera: + +— Ubywa nam żywności. Musimy pójść w stronę Nilu i zaopatrzyć się na jakiś czas. + +Wzięli obaj wielkie kosze na plecy i od wczesnego ranka zaczęli obchodzić wsie nadbrzeżne. Zwykle stawali pod chatami chłopów śpiewając nabożne pieśni, po czym Menes pukał do drzwi i mówił: + +— Litościwe dusze, prawowierni Egipcjanie, ofiarujcie jałmużnę sługom bogini Mądrości!… + +Dawano im (najczęściej baby) tu garstkę pszenicy, owdzie jęczmienia, tam placek albo suszoną rybkę. Niekiedy jednak wypadały na nich złe psy albo dzieci pogan obrzucały ich kamieniami i błotem. + +Szczególny był widok tych pokornych żebraków, z których jeden przez kilka lat wpływał na losy państwa, a drugi znajomością najgłębszych tajemnic natury zmienił bieg historii. + +W bogatszych wsiach przyjmowano ich lepiej, a w pewnym domu, gdzie odbywało się wesele, dano im jeść, napojono piwem i pozwolono przenocować między gospodarskimi budynkami. + +Ani ich ogolone twarze i głowy, ani wyleniała skóra pantercza nie imponowały mieszkańcom. Lud Dolnego Egiptu, pomieszany z różnowiercami, nie odznaczał się nabożeństwem, a już zgoła lekceważył kapłanów bogini Mądrości, o których nie dbało państwo. + +Leżąc w szopie na pękach świeżej trzciny, Menes i Pentuer przysłuchiwali się weselnej muzyce, pijackim okrzykom, niekiedy kłótniom radujących się gości. + +— Okropna rzecz — odezwał się Pentuer. — Zaledwie kilka miesięcy upłynęło od śmierci pana, który był dobroczyńcą chłopów, a ci już zapomnieli o nim… Zaprawdę, niedługo trwa ludzka wdzięczność… + +— Cóżeś chciał, ażeby ludzie do końca wieków obsypywali sobie głowy popiołem? — spytał Menes. — Gdy krokodyl schwyta kobietę lub dziecko, czy myślisz, że zaraz przestają płynąć wody Nilu?… One toczą się bez względu na trupy, a nawet bez względu na spadek lub przybór rzeki. + +To samo z życiem ludu. Czy kończy się jedna dynastia, a zaczyna druga, czy państwem wstrząsają bunty i wojna albo czy kwitnie pomyślność, masy ludu muszą jeść, pić, spać, żenić się i pracować, jak drzewo rośnie bez względu na deszcz i posuchę. Pozwól więc im skakać, jeżeli mają zdrowe nogi, albo płakać i śpiewać, gdy piersi ich przepełnia uczucie. + +— Przyznaj jednak, że ich radość dziwnie wygląda obok tego, co sam mówiłeś o upadku państwa — wtrącił Pentuer. + +— Wcale nie dziwnie, gdyż właśnie oni są państwem, a ich życie życiem państwa. Ludzie zawsze smucą się lub cieszą i nie ma takiej godziny, gdzie by ktoś nie śmiał się lub nie wzdychał. Cały zaś bieg historii polega na tym, że — gdy więcej jest radości między ludźmi, mówimy: państwo kwitnie, a gdy częściej płyną łzy, nazywamy to upadkiem. + +Nie trzeba przywiązywać się do wyrazów, ale patrzeć na ludzi. W tej chacie jest radość; tutaj państwo kwitnie, zatem nie masz prawa wzdychać, że upada. Wolno ci tylko starać się, aby coraz więcej i więcej chat było zadowolonych. + +Gdy mędrcy powrócili z żebraniny do świątyni, Menes wprowadził Pentuera na szczyt pylonu. Pokazał mu wielką marmurową kulę, na której za pomocą złotych punktów sam oznaczył położenie kilkuset gwiazd, i — kazał mu przez połowę nocy śledzić księżyc na niebie. + +Pentuer chętnie podjął się pracy i dziś pierwszy raz w życiu, sprawdzał na własne oczy, że w ciągu kilku godzin sklepienie niebieskie jakby obróciło się ku zachodowi, ale księżyc przesunął się między gwiazdami ku wschodowi. + +Te tak proste zjawiska Pentuer doskonale znał, lecz tylko ze słyszenia. Więc gdy pierwszy raz własnymi oczyma zobaczył ruch nieba i cichą wędrówkę księżyca, doznał takiego wzruszenia, że upadł na twarz i zapłakał. + +Przed jego duszą odsłonił się nowy świat, którego piękność tym dokładniej oceniał, że już był wielkim mędrcem. + +Znowu upłynęło kilka dni, gdy zgłosił się do nich bogaty dzierżawca proponując, aby jako mędrcy wyznaczyli mu na gruncie i wykopali kanał. W zamian ofiarowywał im żywność na czas roboty tudzież kozę z koźlątkiem jako zapłatę. + +Ponieważ mleka brakowało w świątyni, Menes zgodził się i poszli obaj z Pentuerem do roboty. Zniwelowali grunt, wykreślili kierunek i kopali. + +Przy ciężkim zajęciu Pentuer ożywił się, a nawet gdy był sam z Menesem, rozmawiał. Tylko przy zetknięciu z ludźmi tracił humor; ich śmiechy i śpiewy zdawały się powiększać jego cierpienie. + +Menes nie chodził na noc do wsi, ale razem z Pentuerem sypiał w polu, skąd mogli widzieć kwitnące łany i przysłuchiwać się echom ludzkiej radości, nie przyjmując w niej udziału. + +Pewnego wieczora polne roboty przerwano wcześniej; do wsi bowiem przyszedł po prośbie ubogi kapłan z małym chłopcem. Chodzili od domu do domu błagając o jałmużnę. Chłopak wygrywał na flecie smutną melodię, a w przerwach jej kapłan śpiewał silnym głosem pieśń na poły świecką, na poły pobożną. + +Menes i Pentuer leżąc na pagórku przypatrywali się rozpłomienionemu niebu, na którego złotym tle mocno uwydatniały się czarne trójkąty piramid tudzież brunatne pnie i ciemnozielone bukiety drzew palmowych. Tymczasem kapłan wlókł się od chaty do chaty i wyśpiewywał swoją pieśń odpoczywając dłuższy czas po każdej zwrotce: + +— „Jak spokojnym jest ów sprawiedliwy książę! Piękne przeznaczenie spełniło się. Od czasów Re przemijają stare ciała, a na ich miejsce przychodzą młode. Każdego ranka wschodzi słońce i co wieczór kryje się na zachodzie. Mężczyźni płodzą, kobiety poczynają, każda pierś oddycha świeżym powiewem. Ale wszyscy, którzy urodzili się, wszyscy bez wyjątku, idą na miejsce, jakie człowiekowi przeznaczono.” + +— I po co to?… — nagle odezwał się Pentuer. — Gdyby choć było prawdą, że życie w tym celu stworzono, aby wzrastała cześć bogów i cnota. Ale tak nie jest. Podstępny okrutnik, matka, która zostaje małżonką mordercy swego syna, kochanka, która w chwili pieszczot myśli o zdradzie, ci rosną w pomyślność i potęgę. A mądrzy usychają w bezczynności, a dzielni i szlachetni giną sami i pamięć ich. + +— „Spraw sobie wesoły dzień, o książę — śpiewał kapłan — gdyż niewiele ci ich darowano! Postaw maści i kadzideł dla nosa twego, a lotosowe wieńce dla członków, dla ciała siostry, która mieszkając w twym sercu siedzi przy tobie. Niech wam śpiewają i grają. Porzućcie troski i weselcie się, bo wnet zaświta dzień, w którym jedzie się do kraju, kędy panuje milczenie.” + +— Maści dla nosa, wieńce lotosowe dla członków, a potem… milczenie!… — wtrącił Pentuer. — Zaprawdę, błazen udający rycerza ma więcej sensu aniżeli ten świat, w którym wszyscy coś udajemy, bez żadnego pożytku dla siebie. I żeby choć ten ziemski sen był jednym ciągiem wesołości?… Ale gdzie tam!… Komu głód nie skręca kiszek, tego serce zatruwa pożądanie lub niepokój. A jeżeli kiedy trafi się chwila ciszy, wówczas z jej głębin wynurza się myśl o kraju wiekuistego milczenia i szarpie ludzką duszę. + +— „Święć wesoły dzień, o Nefarhotep, mężu z czystymi rękoma! Ja wiem wszystko, co się stało przodkom twoim: ich mury rozpadły się, miast już nie ma, a oni sami są, jakby ich nie było nigdy. Nikt nie przychodzi stamtąd, kto by nam powiedział, jak się miewają, i serca nasze ucieszył. I tak będzie, dopóki sami nie zbliżycie się do miejsca, gdzie oni poszli.” + +— Widziałeś ty kiedy spokojne morze?… — odezwał się Menes do Pentuera. — Prawda, jakie ono nudne, niby obraz snu, w którym się nic nie śni? Dopiero gdy wicher zaorze gładką powierzchnię, gdy jedna fala spada w otchłań, a druga podnosi się, gdy na powierzchni zagrają światła, a z głębi odezwą się groźne lub jękliwe głosy, wówczas morze robi się pięknym. + +Tak samo z rzeką. Dopóki płynie ciągle w jednym kierunku, wygląda martwo; lecz gdy skręca się na lewo i na prawo — nabiera wdzięku. I tak samo z górami: jednostajna wyniosłość jest nudna, ale nierówne szczyty i głębokie wąwozy są piękne… + +— „Połóż mirrę na głowę twoją, ustrój się w cienkie płótna i namaść się boskimi darami — śpiewał kapłan. — Ubierz się pięknie, jak możesz, i nie pozwalaj upadać sercu twemu. Żyj dla rozkoszy, dopóki jesteś na ziemi, i nie zasmucaj serca, zanim przyjdzie dla ciebie dzień żalów.” + +— Tak samo z życiem ludzkim — ciągnął Menes. — Rozkosze są niby fale i szczyty gór, cierpienia — niby głębie i wąwozy, i dopiero wszystkie one razem sprawiają, że życie jest piękne, gdyż rzeźbi się jak poszarpany łańcuch gór wschodnich, na które patrzymy z podziwem. + +— „Ale ten, którego serce już nie bije — śpiewał kapłan — nie słyszy żalów i nie smuci się cudzą żałobą. Więc z rozjaśnionym obliczem święć dni wesołe i pomnażaj ich liczbę…” + +— Słyszysz? — zapytał Pentuer wskazując w kierunku wsi. — Ten, którego serce już nie bije, nie tylko nie smuci się cudzą żałobą, ale nawet nie cieszy się własnym życiem, choćby było najpiękniej wyrzeźbione… Na cóż więc te rzeźbienia, za które płaci się bólem i krwawymi łzami?… + +Noc zapadała. Menes owinął się w opończę i odparł: + +— Ile razy zaczną cię napastować podobne myśli, idź do której z naszych świątyń i przypatrz się jej ścianom zatłoczonym obrazami ludzi, zwierząt, drzew, rzek, gwiazd — zupełnie jak ten świat, na którym żyjemy. + +Dla prostaka figury podobne nie mają żadnej wartości i może niejeden zapytywał: na co one?… po co rzeźbią je z tak wielkim nakładem pracy?… Ale mędrzec ze czcią zbliża się do tych figur i ogarnąwszy je spojrzeniem czyta w nich historię dawnych czasów albo tajemnice mądrości. + +2 V 1895, godz. 3 po południu + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/faraon-tom-trzeci. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Bolesław Prus, Faraon, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Magdaleny Paul. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica, Dorota Kowalska, Agnieszka Żak. + +ISBN-978-83-288-2668-7 diff --git a/sources/hamlet.txt b/sources/hamlet.txt new file mode 100644 index 0000000..9a72be5 --- /dev/null +++ b/sources/hamlet.txt @@ -0,0 +1,9231 @@ +William Shakespeare + +Hamlet +Królewicz duński +tłum. Józef Paszkowski + +ISBN 978-83-288-2892-6 + + + +OSOBY: + * KLAUDIUSZ — król duński + * HAMLET — syn poprzedniego, a synowiec teraźniejszego króla + * POLONIUSZ — szambelan + * HORACY — przyjaciel Hamleta + * LAERTES — syn Poloniusza + * WOLTYMAND, KORNELIUSZ, ROZENKRANC, GILDENSTERN, OZRYK — dworzanie + * KSIĄDZ + * MARCELLUS, BERNARDO — oficerowie + * FRANCISKO — żołnierz + * RAJNOLD — sługa Poloniusza + * ROTMISTRZ + * POSEŁ + * DUCH ojca Hamleta + * FORTYNBRAS — książę norweski + * GERTRUDA — królowa duńska, matka Hamleta + * OFELIA — córka Poloniusza + * Panowie, damy, oficerowie, żołnierze, aktorowie, grabarze, majtkowie, posłowie i inne osoby. + + + + +Rzecz się odbywa w Elsynorze. + + + + +AKT PIERWSZY + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Taras przed zamkiem. / + +/ Francisko na warcie. Bernardo zbliża się ku niemu. / + + +BERNARDO + +Kto tu? + + +FRANCISKO + + Nie, pierwej ty sam mi odpowiedz; +Stój, wymień hasło! + + +BERNARDO + + «Niech Bóg chroni króla». + + +FRANCISKO + +Bernardo? + + +BERNARDO + + Ten sam. + + +FRANCISKO + + Bardzo akuratnie +Stawiacie się na czas, panie Bernardo. + + +BERNARDO + +Tylko co biła dwunasta. Idź, spocznij, +Francisko. + + +FRANCISKO + + Wdzięcznym wam za zluzowanie, +Bom zziąbł i głupio mi na sercu. + + +BERNARDO + + Miałżeś +Spokojną wartę? + + +FRANCISKO + + Ani mysz nie przeszła. + + +BERNARDO + +Dobranoc. Jeśli napotkasz Marcella +I Horacego, z którymi tej nocy +Straż mam odbywać, powiedz, niech się śpieszą. + +/ Horacy i Marcellus wchodzą. / + + +FRANCISKO + +Zda mi się, że ich słyszę. — Stój! Kto idzie? + + +MARCELLUS + +«Lennicy króla». + + +HORACY + + «Przyjaciele kraju». + + +FRANCISKO + +A zatem dobrej nocy. + + +MARCELLUS + + Bądź zdrów, stary. +Kto cię zluzował? + + +FRANCISKO + + Bernardo. Dobranoc. + +/ odchodzi / + + +MARCELLUS + +Hola! Bernardo! + + +BERNARDO + + Ho! Czy to Horacy +Z tobą, Marcellu? + + +HORACY + + Niby on. + + +BERNARDO + + Witajcie. + + +HORACY + +I cóż? Czy owa postać i tej nocy +Dała się widzieć? + + +BERNARDO + + Ja nic nie widziałem. + + +MARCELLUS + +Horacy mówi, że to przywidzenie. +I nie chce wierzyć wieści o tym strasznym, +Dwa razy przez nas widzianym zjawisku; +Uprosiłem go przeto, aby z nami +Przepędził część tej nocy dla sprawdzenia +Świadectwa naszych oczu i zbadania +Tego widziadła, jeżeli znów przyjdzie. + + +HORACY + +Nic z tego; ręczę, że nie przyjdzie. + + +BERNARDO + + Usiądź +I ścierp, że jeszcze raz zaszturmujemy +Do twego ucha, które tak jest mocno +Obwarowane przeciw opisowi +Tego, czegośmy przez dwie noce byli +Świadkami. + + +HORACY + + Dobrze, usiądźmy; Bernardo! +Opowiedz, jak to było. + + +BERNARDO + + Przeszłej nocy, +Gdy owa jasna gwiazda na zachodzie +Tę samą stronę nieba oświecała, +Gdzie teraz błyszczy, i zamkowy zegar +Bił pierwszą, Marcel i ja ujrzeliśmy… + + +MARCELLUS + +Przestań; spojrzyjcie tam: nadchodzi znowu. + +/ Duch się ukazuje. / + + +BERNARDO + +Zupełnie postać nieboszczyka króla. + + +MARCELLUS + +Horacy, przemów doń, uczony jesteś. + + +BERNARDO + +Możeż być większe podobieństwo? Powiedz. + + +HORACY + +Prawda; słupieję z trwogi i zdumienia. + + +BERNARDO + +Zdawałoby się, że chce, aby który +Z nas doń przemówił. + + +MARCELLUS + + Przemów doń, Horacy. + + +HORACY + +Ktoś ty, co nocnej pory nadużywasz +I śmiesz przywłaszczać sobie tę wspaniałą +Wojenną postać, którą pogrzebiony +Duński monarcha za życia przybierał? +Zaklinam cię na Boga: odpowiadaj. + + +MARCELLUS + +To mu się nie podoba. + + +BERNARDO + + Patrz, odchodzi. + + +HORACY + +Stój! Mów; zaklinam cię: mów. + +/ Duch znika. / + + +MARCELLUS + + Już go nie ma. + + +BERNARDO + +I cóż, Horacy? Pobladłeś, drżysz cały. +Powieszże jeszcze, że to urojenie? +Co myślisz o tym? + + +HORACY + + Bóg świadkiem, że nigdy +Nie byłbym temu wierzył, gdyby nie to +Tak jawne, dotykalne przeświadczenie +Własnych mych oczu. + + +MARCELLUS + + Nie jestże to widmo +Podobne, powiedz, do zmarłego króla? + + +HORACY + +Jak ty do siebie. Taką właśnie zbroję +Miał wtedy, kiedy Norweżczyka pobił: +Tak samo, pomnę, marszczył czoło wtedy, +Kiedy po bitwie zaciętej na lodach +Rozbił tabory Polaków. Rzecz dziwna! + + +MARCELLUS + +Tak to dwa razy punkt o tejże samej +Godzinie przeszło marsowymi kroki +To widmo mimo naszych posterunków. + + +HORACY + +Co by to w gruncie mogło znaczyć, nie wiem; +Atoli wedle kalibru i skali +Mojego sądu, jest to prognostykiem +Jakichś szczególnych wstrząśnień w naszym kraju. + + +MARCELLUS + +Siądźcie i niech mi powie, kto świadomy, +Na co te ciągłe i tak ścisłe warty +Poddanych w kraju noc w noc niepokoją? +Na co to lanie dział i skupowanie +Po obcych targach narzędzi wojennych? +Ten ruch w warsztatach okrętowych, kędy +Trud robotnika nie zna odróżnienia +Między niedzielą a resztą tygodnia? +Co powoduje ten gwałtowny pośpiech, +Dający dniowi noc za towarzyszkę? +Objaśniż mi to kto? + + +HORACY + + Ja ci objaśnię. +Przynajmniej wieści chodzą w taki sposób: +Ostatni duński monarcha, którego +Obraz dopiero co nam się ukazał, +Był, jak wiadomo, zmuszony do boju +Przez norweskiego króla, Fortynbrasa, +Zazdroszczącego mu jego potęgi. +Mężny nasz Hamlet (jako taki bowiem +Słynie w tej stronie znajomego świata) +Położył trupem tego Fortynbrasa, +Który na mocy aktu, pieczęciami +Zatwierdzonego i uświęconego +Wojennym prawem, był obowiązany +Części swych krajów ustąpić zwycięzcy, +Tak jak nawzajem nasz król, na zasadzie +Klauzuli tegoż samego układu, +Byłby był musiał odpowiednią porcję +Swych dzierżaw oddać na wieczne dziedzictwo +Fortynbrasowi, gdyby ten był przemógł. +Owóż syn tego, panie, Fortynbrasa, +Awanturniczym pobudzony szałem, +Zgromadził teraz zebraną po różnych +Kątach Norwegii, za strawę i jurgielt, +Tłuszczę bezdomnych wagabundów w celu, +Który bynajmniej nie trąci tchórzostwem, +A który, jak to nasz rząd odgaduje, +Nie na czym innym się zasadza, jeno +Na odebraniu nam siłą oręża +W drodze przemocy wyż rzeczonych krain, +Które utracił był jego poprzednik; +I to, jak mi się zdaje, jest przyczyną +Owych uzbrojeń, powodem czat naszych +I źródłem tego wrzenia w całym kraju. + + +BERNARDO + +I ja tak samo sądzę; tym ci bardziej, +Że to zjawisko w wojennym przyborze +Odwiedza nasze czaty i przybiera +Na siebie postać nieboszczyka króla, +Który tych wojen był i jest sprężyną. + + +HORACY + +Znak to dla oczu ducha płodny w groźbę. +Gdy Rzym na szczycie stał swojej potęgi, +Krótko przed śmiercią wielkiego Juliusza +Otworzyły się groby i umarli +Błądzili, jęcząc, po ulicach Rzymu; +Widziane były różne dziwowiska: +Jako to gwiazdy z ogonem, deszcz krwawy, +Plamy na słońcu i owa wilgotna +Gwiazda, rządząca państwami Neptuna, +Zmierzchła, jak gdyby na sąd ostateczny. +I otóż takie same poprzedniki +Smutnych wypadków, które jako gońce +Biegną przed losem albo są prologiem +Wróżb przyjść mających, nieba i podziemia +Zsyłają teraz i naszemu państwu. + +/ Duch powraca. / + +Patrzcie! znów idzie. Zastąpię mu drogę, +Choćbym miał zdrowiem przypłacić. Stój, maro! +Możeszli wydać głos albo przynajmniej +Dźwięk jakikolwiek przystępny dla ucha: +To mów! +Jestli czyn jaki do spełnienia, zdolny +Dopomóc tobie, a mnie przynieść zaszczyt: +To mów! +Maszli świadomość losów tego kraju, +Które, wprzód znając, można by odwrócić: +To mów! +Alboli może za życia pogrzebłeś +W nieprawy sposób zgromadzone skarby, +Za co wy, duchy, bywacie, jak mówią, +Skazane nieraz tułać się po śmierci. + +/ Kur pieje. / + +Mów! Stój! Mów! — Zabież mu drogę, Marcellu! + + +MARCELLUS + +Mamże nań natrzeć halabardą? + + +HORACY + + Natrzyj. +Jeśli nie stanie. + + +BERNARDO + + Tu jest! + + +HORACY + + Tu jest! + +/ Duch znika. / + + +MARCELLUS + + Zniknął. +Krzywdzim tę postać tak majestatyczną, +Chcąc ją przemocą zatrzymać; powietrze +Tylko chwytamy i czcza nasza groźba +Złośliwym tylko jest urągowiskiem. + + +BERNARDO + +Chciał coś podobno mówić, gdy kur zapiał. + + +HORACY + +Wtem nagle wzdrygnął się jak winowajca +Na głos strasznego apelu. Słyszałem, +Że kur, ten trębacz zwiastujący ranek, +Swoim donośnym, przeraźliwym głosem +Przebudza bóstwo dnia, i na to hasło +Wszelki duch, czy to błądzący na ziemi, +Czy w wodzie, w ogniu czy w powietrzu, śpiesznie +Wraca, skąd wyszedł; a że to jest prawdą, +Dowodem właśnie to, cośmy widzieli. + + +MARCELLUS + +Zadrżał i rozwiał się, skoro kur zapiał, +Mówią, że ranny ten ptak w owej porze, +Kiedy święcimy narodzenie Pana, +Po całych nocach zwykł śpiewać i wtedy +Żaden duch nie śmie wyjść z swego siedliska: +Noce są zdrowe, gwiazdy nieszkodliwe, +Złe śpi, ustają czarodziejskie wpływy, +Tak święty jest ten czas i dobroczynny. + + +HORACY + +Słyszałem i ja o tym i po części +Sam daję temu wiarę. Ale patrzcie, +Już dzień w różanym płaszczu strząsa rosę +Na owym wzgórku wschodnim. Zejdźmy z warty. +Moja zaś rada, abyśmy niezwłocznie +O tym, czegośmy tu świadkami byli, +Uwiadomili młodego Hamleta; +Bo prawie pewien jestem, że to widmo, +Milczące dla nas, przemówi do niego. +Czy się zgadzacie na to, co nam zrobić +Zarówno serce, jak powinność każe? + + +MARCELLUS + +Jak najzupełniej, i wiem nawet, gdzie go +Na osobności zdybiemy dziś z rana. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA DRUGA + +/ Sala audiencjonalna w zamku. / + +/ Król, Królowa, Hamlet, Poloniusz, Laertes, Woltymand, Korneliusz, panowie i orszak. / + + +KRÓL + +Jakkolwiek świeżo tkwi w naszej pamięci +Zgon kochanego, drogiego naszego +Brata Hamleta, jakkolwiek by przeto +Sercu naszemu godziło się w ciężkim +Żalu pogrążyć, a całemu państwu +Zawrzeć się w jeden fałd kiru, o tyle +Jednak rozwaga czyni gwałt naturze, +Że pomnąc o nim, nie zapominamy +O sobie samych. Dlatego — z zatrutą, +Że tak powiemy, od smutku radością, +Z pogodą w jednym, a łzą w drugim oku, +Z bukietem w ręku, a jękiem na ustach, +Na równi ważąc wesele i boleść — +Połączyliśmy się małżeńskim węzłem +Z tą niegdyś siostrą naszą, a następnie +Dziedziczką tego wojennego państwa. +Co wszakże czyniąc, nie postąpiliśmy +Wbrew światlejszemu waszemu uznaniu, +Które swobodnie objawione dało +Temu krokowi sankcje. Dzięki za to. — +A teraz wiedzcie, że młody Fortynbras, +Czyli to naszą lekceważąc wartość, +Czyli to sądząc, że z śmiercią drogiego +Brata naszego w królestwie tym znajdzie +Nieład i bezrząd, i na tym jedynie +Budując płonną nadzieję korzyści, +Nie zaniedbuje naglić nas przez posłów +O zwrot tych krain, które prawomocnie, +Za sprawą świętej pamięci Hamleta, +Brata naszego, z rąk jego rodzica +Przeszły na własność Danii. Tyle o nim. +Terazże o nas i o celu, w jakim +Tu się zeszliśmy. Wzywamy tym pismem +Stryja młodego Fortynbrasa, dzisiaj +Króla Norwegii, który, z sił opadły, +Obłożnie chory, może i nie słyszał +O tych zabiegach swojego synowca, +Aby powstrzymał go od dalszych kroków +W tej sprawie, aby mu wzbronił zbierania +Wojsk i zaciągów złożonych wszak z jego +Wiernych poddanych. Wam zaś, Korneliuszu +I Woltymandzie, poruczamy zanieść +To pismo, łącznie z pozdrowieniem naszym, +Władcy Norwegii, nie upoważniając +Was do wchodzenia z nim w nic więcej nad to, +Co treść powyższych słów naszych zakreśla. +Bywajcie nam więc zdrowi i niech pośpiech +Chwali gorliwość waszą. + + +KORNELIUSZ I WOLTYMAND + + Jak we wszystkim, +Tak i w tym starać się będziem jej dowieść. + + +KRÓL + +Nie wątpię o tym. Bywajcież nam zdrowi. + +/ Korneliusz i Woltymand wychodzą. / + +Miałeś nas o coś prosić, Laertesie; +Jakiż jest przedmiot tej prośby? Mów śmiało. +Nie traci próżno słów, kto się udaje +Ze słusznym żądaniem do monarchy Danii. +Czegóż byś pragnął, czego bym nie gotów +Spełnić wprzód jeszcze, niżeliś zapragnął? +Głowa nie bliżej jest pokrewna sercu, +Ręka nie skorsza ku przysłudze ustom +Jak tron nasz ojcu twemu, Laertesie, +Czegóż więc żądasz? + + +LAERTES + + Pozwolenia waszej +Królewskiej mości na powrót do Francji, +Skąd chętnie wprawdzie tu przybyłem, aby +Złożyć powinny hołd przy koronacji +Waszej królewskiej mości, ale teraz, +Gdym już dopełnił tego obowiązku, +Życzenia moje i myśli, wyznaję, +Ciągną mię znowu do Francji; ku czemu +O przychylenie się i przebaczenie +Kornie śmiem waszą królewską mość błagać. + + +KRÓL + +Cóż na to ojciec waszmości? Przystajeż +Na to, Poloniuszu? + + +POLONIUSZ + + Usilnymi prośby +Póty kołatał do mojego serca, +Ażem do życzeń jego mimochętnie +Przyłożył pieczęć zezwolenia. Racz mu +Wasza królewska mość nie bronić jechać. + + +KRÓL + +Jedź więc, rozrządzaj według woli czasem +I łaską naszą. Do ciebie się teraz +Zwracam, kochany synowcze Hamlecie, +Synu mój. + + +HAMLET + +/ na stronie / + + Trochę więcej niż synowcze, +A mniej niż synu. + + +KRÓL + + Jakiż tego powód, +Że czarne chmury wciąż cię otaczają? + + +HAMLET + +I owszem, panie, jestem wystawiony +Bardzo na słońce. + + +KRÓLOWA + + Kochany Hamlecie, +Zrzuć tę ponurą barwę i przyjaźnie +Wypogodzonym okiem spójrz na Danię; +Przestań powieki ustawicznie spuszczać +W ziemię, o drogim ojcu rozmyślając. +Co żyje, musi umrzeć; dziś tu gości, +A jutro w progi przechodzi wieczności; +To pospolita rzecz. + + +HAMLET + + W istocie, pani, +Zbyt pospolita. + + +KRÓLOWA + + Gdy wszystkim jest wspólna, +Czemuż się tobie zdaje tak szczególna? + + +HAMLET + +Zdaje się, pani! bynajmniej, *jest* raczej; +U mnie nic żadne «zdaje się» nie znaczy, +Niczym sam przez się ten oczom widzialny +Czarnej żałoby strój konwencjonalny; +Wietrzne z trudnością wydawane tchnienie, +Obficie z oczu ciekące strumienie, +Żałość na widok stawiana obliczem, +Miną, gestami — to wszystko jest niczem. +To tylko zdaje się, bo potajemnie +Można być obcym temu; ale we mnie +Jest coś, co w ramę oznak się nie mieści, +W tę larwę żalu, liberię boleści. + + +KRÓL + +Godzien pochwały, Hamlecie, ten smutek, +Którym oddajesz cześć pamięci ojca; +Lecz wiedz, że ojciec twój miał także ojca +I że go także utracił tak samo +Jak tamten swego. Dobry syn powinien +Jakiś czas boleć po śmierci rodzica; +Lecz uporczywie trwać w utyskiwaniach +Jest to bezbożny okazywać upór, +Sprzeciwiający się wyrokom niebios; +Jest to niemęskie okazywać serce, +Niesforny umysł i płochą rozwagę. +Bo skoro wiemy, że coś jest zwyczajnym, +Jak każda inna rzecz najpowszedniejsza, +Na cóż, stawiając opór konieczności, +Brać to do serca? Wstydź się, jest to grzechem +Przeciw naturze, przeciw niebu, przeciw +Zmarłemu nawet; jest to na ostatek +Wbrew rozumowi, który od skonania +Pierwszego z ludzi aż do śmierci tego, +Którego świeżą opłakujem stratę, +Ciągle i ciągle woła: Tak być musi! +Rzuć więc, prosimy cię, te płonne żale +I pomnij, że masz w nas drugiego ojca, +Niechaj się dowie świat, żeś ty najbliższym +Naszego tronu i naszego serca; +Co się zaś tyczy twojego zamiaru +Wrócenia nazad do szkół wittenberskich +Jest on życzeniom naszym wręcz przeciwny; +Przeto wzywamy cię, abyś się zgodził +Na pozostanie tu pod czułą pieczą +Naszego oka, jako nasz najmilszy +Dworzanin, krewny i syn. + + +KRÓLOWA + + O, Hamlecie, +Nie daj się matce prosić nadaremnie; +Pozostań z nami, porzuć myśl jechania +Do Wittenbergi. + + +HAMLET + + Ze wszystkich sił moich +Będęć posłusznym, pani. + + +KRÓL + + To mi piękna, +Co się nazywa, synowska odpowiedź! +Pójdź, ukochana żono, ta uprzejma, +Nieprzymuszona powolność Hamleta +Rozpromieniła mi serce; dlatego +Każdy wzniesiony dziś na zamku toast +Moździerze wzbiją w obłoki i niebo, +Wtórząc radosnym królewskim wiwatom, +Odpowie ziemi równym grzmotem. Idźmy. + +/ Król, Królowa i wszyscy prócz Hamleta wychodzą. / + + +HAMLET + +Bogdaj to trwałe, zbyt wytrwałe ciało +Stopniało, w lotną parę się rozwiało! +Lub bogdaj Ten, tam w niebie, nie był karą +Zagroził samobójcy! Boże! Boże! +Jak nudnym, nędznym, lichym i jałowym +Zda mi się cały obrót tego świata! +To niepielony ogród, samym tylko +Bujnie krzewiącym się chwastem porosły. +O wstydzie! że też mogło przyjść do tego! +Parę miesięcy dopiero, jak umarł! +Nie, nie, i tego nie ma — taki dobry, +Taki anielski król, naprzeciw tego — +Istny Hyperion naprzeciw satyra; +A tak do matki mojej przywiązany, +Że nie mógł ścierpieć nawet, aby lada +Przyostry powiew dotknął się jej twarzy. +Ona zaś — trzebaż, abym to pamiętał! — +Wieszała mu się u szyi tak chciwie, +Jakby w niej rosła żądza pieszczot w miarę +Zaspokajania jej. I w miesiąc potem… +O, precz z tą myślą!… Słabości, nazwisko +Twoje: kobieta. — W jeden marny miesiąc, +Nim jeszcze zdarła te trzewiki, w których +Szła za biednego mego ojca ciałem, +Zalana łzami jako Niobe — patrzcie! — +Boże mój! zwierzę, bezrozumne zwierzę +Dłużej by czuło żal — zostaje żoną +Mojego stryja, brata mego ojca, +Lecz który tak jest do brata podobny +Jak ja do Herkulesa. W jeden miesiąc, +Nim jeszcze słony osad łez nieszczerych +Z zaczerwienionych powiek jej ustąpił, +Została żoną innego! Tak prędko, +Tak lekko skoczyć w kazirodne łoże! +Nie jest to dobrym ani wyjść nie może +Na dobre. Ale pękaj, serce moje, +Bo usta milczeć muszą. + +/ Horacy, Bernardo i Marcellus wchodzą. / + + +HORACY + +Przyjm pozdrowienie nasze, drogi książę. + + +HAMLET + +Miło mi widzieć panów w dobrym zdrowiu. +Wszak to Horacy! albo zapomniałem, +Jak się sam zowię. + + +HORACY + + Ten sam i jak zawsze +Królewiczowskiej mości biedny sługa. + + +HAMLET + +Dobry przyjaciel raczej; weź to miano, +A mnie daj tamto. Cóż cię z Wittenbergi +Sprowadza? — Wszak to Marcellus? + + +MARCELLUS + + Tak, panie. + + +HAMLET + +Bardzom rad widzieć pana. Dobry wieczór. +Ale na serio, powiedz mi, Horacy, +Co cię przywiodło z Wittenbergi? + + +HORACY + + Skłonność +Do próżniackiego życia, mości książę. + + +HAMLET + +Tego by nie śmiał mi powiedzieć nawet +Twój nieprzyjaciel i sam też źle czynisz, +Chcąc ucho moje przymusić do wiary +W własne zeznanie twoje przeciw tobie. +Wiem, żeś nie próżniak; jakiż więc być może +Cel przebywania twego w Elsynorze? +Nauczysz się tu pić tęgo. + + +HORACY + + Przybyłem +Na pogrzeb ojca twego, mości książę. + + +HAMLET + +Nie żartuj ze mnie, szkolny towarzyszu; +Przybyłeś raczej na ślub matki mojej. + + +HORACY + +W istocie, prędko nastąpił po tamtym. + + +HAMLET + +Oszczędność, bracie, oszczędność! Przygrzane +Resztki przysmaków z pogrzebowej stypy +Dały traktament na ucztę weselną. +O mój Horacy, wolałbym był ujrzeć +Najzawziętszego mego wroga w niebie +Niż dożyć tego dnia. Mój biedny ojciec!… +Zda mi się, że go widzę. + + +HORACY + + Gdzie?! + + +HAMLET + + Przed duszy +Mojej oczyma. + + +HORACY + + Widziałem go niegdyś; +Był to król, jakich mało. + + +HAMLET + + Człowiek, powiedz; +Chociażby wszystko w tym fałszywym świecie +Było tym, czym się na pozór wydaje, +Jeszcze by drugi taki się nie znalazł. + + +HORACY + +Zda mi się, że go widziałem tej nocy. + + +HAMLET + +Widziałeś? kogo? + + +HORACY + + Króla, ojca waszej +Książęcej mości. + + +HAMLET + + Króla? mego ojca?! + + +HORACY + +Zawieś na chwilę zdumienie, o panie, +I bacznym uchem racz wysłuchać tego +Nadzwyczajnego doniesienia, które, +Zgodnie z świadectwem tych dwóch zacnych ludzi, +Mam ci uczynić. + + +HAMLET + + Mów, na miłość boską! + + +HORACY + +Przez dwie już noce po sobie idące, +Wśród głuchej ciszy północnej, ciż sami +Oficerowie, Marcel i Bernardo, +Straż odbywając przy zamku, miewają +Następujące widzenie: +Postać podobna do świętej pamięci +Ojca twojego, panie, uzbrojona +Jak najkompletniej od stóp aż do głowy, +Staje przed nimi, uroczystym krokiem +Przechodzi mimo, z wolna i poważnie; +Trzykroć przeciąga przed ich zdumiałymi +I struchlałymi oczyma tak blisko, +Że ich nieledwie buławą dotyka; +Oni zaś stoją jak wryci i, jakby +Zgalareceni przerażeniem, nie śmią +Przemówić do niej ani słowa. Mając +Wieść o tym sobie przez nich udzieloną +Jak najtajemniej, udałem się z nimi +Następnej nocy samotrzeć na wartę; +I rzeczywiście o tym samym czasie, +W taki sam sposób, co do joty zgodnie +Z przywiedzionymi szczegółami, przyszło +Widziadło. Znałem ojca twego, panie: +Te ręce mniej są do siebie podobne. + + +HAMLET + +Gdzie się to działo? + + +HORACY + + Na tarasie, panie. + + +HAMLET + +Nie przemówiłżeś do tego zjawiska? + + +HORACY + +I owszem, ale żadnej odpowiedzi +Nie otrzymałem. Raz tylko podniosło +Głowę i zdało się chcieć coś powiedzieć; +Ale w tej chwili zapiał kur poranny, +Na głos którego zerwało się nagle +I znikło nam sprzed oczu. + + +HAMLET + + Osobliwe! + + +HORACY + +Jak żyw tu stoję, mości książę, jest to +Rzetelna prawda i mieliśmy sobie +Za obowiązek donieść o tym waszej +Książęcej mości. + + +HAMLET + + Zaprawdę, to widmo +Niespokojności mię nabawia. Macież +Tej nocy wartę? + + +WSZYSCY TRZEJ + + Mamy, mości książę. + + +HAMLET + +Było więc uzbrojone? + + +WSZYSCY TRZEJ + + Tak jest, panie. + + +HAMLET + +Od stóp do głowy? + + +WSZYSCY TRZEJ + + Od czaszki do kostek. + + +HAMLET + +Nie widzieliście więc jego oblicza? + + +HORACY + +I owszem: miało przyłbicę wzniesioną. + + +HAMLET + +Groźnież na twarzy wyglądało? + + +HORACY + + Smutno +Bardziej niż gniewnie. + + +HAMLET + + Blado czy rumiano? + + +HORACY + +O, bardzo blado. + + +HAMLET + + I wzrok w was wlepiało? + + +HORACY + +Nieporuszenie. + + +HAMLET + + Szkoda, żem tam nie był. + + +HORACY + +Byłbyś był, panie, osłupiał. + + +HAMLET + + Być może, +Być może. Długoż bawiło? + + +HORACY + + Tak długo, +Jak długo by ktoś przy średnim pośpiechu +Sto musiał liczyć. + + +MARCELLUS I BERNARDO + + O, dłużej. + + +HORACY + + Nie wtedy, +Kiedy ja byłem. + + +HAMLET + + Siwąż miało brodę? + + +HORACY + +Zupełnie taką, jaką u zmarłego +Króla widziałem: czarną, posrebrzoną. + + +HAMLET + +Będę dziś z wami na warcie: być może, +Iż przyjdzie znowu. + + +HORACY + + Przyjdzie niezawodnie. + + +HAMLET + +Skoro przybiera postać mego ojca, +Muszę z nim mówić, choćby całe piekło, +Rozwarłszy paszczę, milczeć mi kazało. +Co do was, moi panowie, jeśliście +Tę okoliczność dotąd zataili, +Trzymajcież ją i nadal pod zamknięciem, +I co bądź zdarzy się tej nocy, bierzcie +Wszystko na rozum, ale nie na język; +Nagrodzę wam tę dobroć. Bądźcie zdrowi. +Pomiędzy jedenastą a dwunastą +Zejdziem się na tarasie. + + +WSZYSCY TRZEJ + + Słudzy waszej +Książęcej mości. + + +HAMLET + + Bądźcie przyjaciółmi, +Tak jak ja jestem waszym. Do widzenia. + +/ Horacy, Marcellus, Bernardo wychodzą. / + +Duch mego ojca! uzbrojony! Coś tu +Złego się święci, coś tu krzywo idzie, +Oby już była noc! tymczasem jednak +Milcz, serce moje! Zbrodnie i spod ziemi +Wychodzą, aby stać się widomemi. + +/ wychodzi / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Pokój w domu Poloniusza. / + +/ Laertes i Ofelia. / + + +LAERTES + +Już rzeczy moje zniesione na pokład; +Bądź zdrowa, siostro; a gdy wiatr przyjaźnie +Zadmie od brzegu i który z okrętów +Zdejmie kotwicę, nie zasypiaj wtedy, +Lecz donoś mi o sobie. + + +OFELIA + + Wątpisz o tym? + + +LAERTES + +Co się zaś tyczy Hamleta i pustych +Jego zalotów, uważaj je jako +Mamiący pozór, kaprys krwi gorącej; +Jako fiołek młodocianej wiosny, +Wczesny, lecz wątły, luby, lecz nietrwały, +Woń, kilka tylko chwil upajającą, +Nic więcej. + + +OFELIA + + Więcej nic? + + +LAERTES + + Nie myśl inaczej. +Natura ludzka, kiedy się rozwija, +Nie tylko rośnie co do form zewnętrznych; +Jak w budującej się świątyni — służba +Duszy i ducha zwiększa się w niej także. +Być może, iż on ciebie teraz kocha, +Że czystość jego chęci jest bez plamy; +Ale zważywszy jego stopień, pomnij, +Że jego wola nie jest jego własną. +On sam jest rodu swego niewolnikiem; +Nie może, jako podrzędni, wybierać +Dla siebie tylko, od jego wyboru +Zależy bowiem bezpieczeństwo, dobro +Całego państwa; przeto też i jego +Wybór koniecznie musi być zależny +Od życzeń i od przyzwolenia tego +Wielkiego ciała, którego jest głową. +Jeżeli zatem mówi, że cię kocha, +Rozwadze twojej przystoi mu wierzyć +O tyle tylko, o ile on zgodnie +Ze stanowiskiem przez się zajmowanym +Będzie mógł słowa swojego dotrzymać, +To jest, o ile powszechny głos Danii +Przystanie na to. Uważ, jaka hańba +Grozi twej sławie, jeśli łatwowiernie +Poszeptom jego podasz ucho, serce +Sobie uwięzisz i skarb niewinności +Otworzysz jego zapędom bez wodzy. +Strzeż się, Ofelio, strzeż się, luba siostro; +I stój w odwodzie twej skłonności, z dala +Od niebezpieczeństw i napaści pokus. +Wstydliwe dziewczę za wiele już waży, +Gdy przed księżycem wdzięki swe odsłania; +Na samą cnotę pada rdza obmowy; +Robak zbyt często toczy dzieci wiosny, +Nim jeszcze pączki zdążyły otworzyć; +I kiedy rosa wilży młodość hożą, +Wpływy złośliwych miazm najbardziej grożą. +Strzeż się więc; tarczą najlepszą w tej próbie +Niedowierzanie — nawet samej sobie. + + +OFELIA + +Treść tej nauki postawię na straży +Mojego serca. Nie idź jednak, bracie, +Za śladem owych fałszywych doradców, +Którzy nam stromą i ciernistą ścieżkę +Cnoty wskazują, a sami tymczasem +Kroczą kwiecistym szlakiem błędów, własnych +Rad niepamiętni. + + +LAERTES + + Bądź o mnie spokojna +I bądź mi zdrowa. Lecz oto nasz ojciec. + +/ Poloniusz wchodzi. / + +Podwójne błogosławieństwo, podwójne +Szczęście przynosi: szczęśliwe spotkanie, +Które mi zdarza sposobność ku temu. + + +POLONIUSZ + +Laertes jeszcze tu? Dalej na okręt! +Wiatr wzdyma żagle, czekają na ciebie, +Raz jeszcze daję ci błogosławieństwo +Na drogę. + +/ kładzie rękę na głowę synowi / + + Weź je i wraź sobie w pamięć +Tych kilka przestróg: Nie bądź skorym myśli +Wprowadzać w słowa, a zamiarów w czyny. +Bądź popularnym, ale nigdy gminnym. +Przyjaciół, których doświadczysz, a których +Wybór okaże się być ciebie godnym, +Przykuj do siebie żelaznymi klamry, +Ale nie plugaw sobie rąk uściskiem +Dłoni pierwszego lepszego socjusza. +Strzeż się zatargów, jeśli zaś w nie zajdziesz, +Tak się w nich znajduj, aby twój przeciwnik +Nadal się ciebie strzec musiał. Miej zawżdy +Ucho otworem, ale rzadko kiedy +Otwieraj usta. Chwytaj zdania drugich, +Ale sąd własny zatrzymuj przy sobie. +Noś się kosztownie, o ile ci na to +Mieszek pozwoli, ale bez przesady; +Wytwornie, ale nie wybrednie; często +Bowiem ubranie zdradza grunt człowieka +I pod tym względem Francuzi szczególniej +Są pełni taktu. Nie pożyczaj drugim +Ani od drugich; bo pożyczkę daną +Tracim najczęściej razem z przyjacielem, +A braną psujem rząd potrzebny w domu. +Słowem, rzetelnym bądź sam względem siebie, +A jako po dniu noc z porządku idzie, +Tak za tym pójdzie, że i względem drugich +Będziesz rzetelnym. Bądź zdrów, niech cię moje +Błogosławieństwo utwierdzi w tej mierze. + + +LAERTES + +Z pokorą żegnam cię, ojcze i panie. + + +POLONIUSZ + +Idź już; czas nagli, wszystko w pogotowiu. + + +LAERTES + +Bądź zdrowa, siostro, i pamiętaj na to, +Com ci powiedział. + + +OFELIA + + Zamknęłam to w sercu, +A ty masz klucz do niego. + + +LAERTES + + Bądź mi zdrowa. + +/ wychodzi / + + +POLONIUSZ + +Cóż to on tobie powiedział, Ofelio? + + +OFELIA + +Coś, co tyczyło się księcia Hamleta. + + +POLONIUSZ + +W porę mi o tym wspominasz. Słyszałem, +Że on cię często nawiedzał w tych czasach +I że znajdował z twojej strony przystęp +Łatwy i chętny. Jeżeli tak było +(A udzielono mi o tym wiadomość +Jako przestrogę), muszę ci powiedzieć, +Że się nie cenisz tak, jakby przystało +Dbałej o sławę córce Poloniusza. +Jakież wy macie stosunki? Mów prawdę. + + +OFELIA + +Oświadczył mi się, ojcze, z swą skłonnością. + + +POLONIUSZ + +Z skłonnością? Hm, hm! Mówisz jak dzierlatka +Niedoświadczona w rzeczach niebezpiecznych. +Wierzyszli tym tak zwanym oświadczeniom? + + +OFELIA + +Nie wiem, co myśleć mam, mój ojcze. + + +POLONIUSZ + + Nie wiesz? +To ja ci powiem: Masz myśleć, żeś dziecko, +Gdy oświadczenia te bez poświadczenia +Rozsądku bierzesz za dobrą monetę. +Nie radzę ci się z nim świadczyć, inaczej +(Że tej igraszki słów jeszcze użyję) +Doświadczysz następstw niedobrych. + + +OFELIA + + Wynurzał +Mi swoją miłość bardzo obyczajnie. + + +POLONIUSZ + +Tak, tak, bo czynić to jest obyczajem. + + +OFELIA + +I słowa swoje stwierdził najświętszymi, +Jakie być mogą, przysięgami. + + +POLONIUSZ + + Plewy +Na młode wróble! Wiem ja, gdy krew kipi, +Jak wtedy dusza hojną jest w kładzeniu +Przysiąg na usta. Nie bierz tych wybuchów +Za ogień, więcej z nich światła niż ciepła, +A i to światło gaśnie w oka mgnieniu. +Bądź odtąd trochę skąpsza w przystępności +I więcej sobie waż rozmowę swoją +Niż wyzywanie drugich do rozmowy. +Co się zaś księcia Hamleta dotyczy, +Bacz na to, że on jeszcze młodzieniaszek +I że mu więcej jest wolno, niż tobie +Może być wolno kiedykolwiek. Słowem, +Nie ufaj jego przysięgom, bo one +Są jak kuglarze, czym innym, niż szaty +Ich pokazują: orędownicami +Bezbożnych chuci, biorącymi pozór +Świętości, aby tym łacniej usidlić +Naiwne serca. Krótko mówiąc, nie chcę, +Abyś od dziś dnia czas swój marnowała +Na zadawanie się z księciem Hamletem. +Pamiętaj, nie chcę tego. Możesz odejść. + + +OFELIA + +Będęć posłuszną, panie. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA CZWARTA + +/ Taras zamkowy. / + +/ Wchodzą Hamlet, Horacy i Marcellus. / + + +HAMLET + +Ostry wiatr wieje; przejmujące zimno. + + +HORACY + +W istocie: bardzo szczypiące powietrze. + + +HAMLET + +Która godzina? + + +HORACY + + Dwunasta dochodzi. + + +MARCELLUS + +Dwunasta biła już. + + +HORACY + + Już? Nie słyszałem. +Zbliża się zatem czas, o którym widmo +Zwykło się jawić. + +/ Odgłos trąb i wystrzałów za sceną. / + + Co to znaczy, panie? + + +HAMLET + +To znaczy, że król czuwa z czarą w ręku, +Zgraję opilców dworskich przepijając; +Każdy zaś taki sygnał trąb i kotłów +Jest triumfalnym hasłem nowej miary +Przezeń spełnionej. + + +HORACY + + Czy to taki zwyczaj? + + +HAMLET + +Zwyczaj zaiste; moim jednak zdaniem, +Lubom tu zrodzon i z tym oswojony, +Chlubniej byłoby taki zwyczaj łamać +Niż zachowywać. Te biby na zabój +W pośmiech i wzgardę tylko nas podają +U innych ludów: beczkami nas mienią +I trzodzie chlewnej właściwy przydomek +Hańbi nazwisko nasze. W rzeczy samej, +Choćbyśmy zresztą byli bez zarzutu, +To jedno już by starło z naszych czynów +Zaszczytną cechę ich wnętrznej wartości. +I pojedynczym ludziom się to zdarza: +Niejeden skutkiem naturalnych przywar — +Czyli to rodu (czemu nic nie winien, +Bo któż obiera sobie pochodzenie), +Czy to jakiegoś krwi usposobienia, +Które częstokroć rwie tamy rozumu, +Czy to nałogu przeciwnego formom +Przyzwoitości — niejeden, powiadam, +Upośledzony w taki sposób jaką +Szczególną wadą, bądź to organicznie, +Bądź przypadkowo — choćby jego cnoty +Były skądinąd jako kryształ czyste +I mnogie, jako być mogą w człowieku — +Tą jedną skazą zarażony będzie +W opinii ludzi. Jedna drachma złego +Niweczy wszelkie szlachetne pierwiastki. + +/ Duch wchodzi. / + + +HORACY + +Widzisz go, panie? + + +HAMLET + + Aniołowie Pana +Zastępów, miejcie mię w swojej opiece! +Błogosławionyś ty czy potępiony, +Tchnieszli tchem niebios czy wyziewem piekieł, +Maszli zamiary zgubne czy przyjazne, +Przychodzisz w takiej postaci, że muszę +Wydobyć z ciebie głos. Hamlecie, królu, +Ojcze mój, władco Danii, odpowiadaj! +Nie pozostawiaj mię w nieświadomości; +Powiedz, dlaczego święte kości twoje, +Na wieki w trumnie złożone, przebiły +Śmiertelny całun; dlaczego grobowiec, +W który widzielim cię zstępującego, +Podniósł swe ciężkie marmurowe wieko, +Żeby cię zwrócić ziemi? Co to znaczy? +Że ty, trup, znowu w kompletnym rynsztunku +Podksiężycowy ten padół odwiedzasz, +Czyniąc noc straszną i nas, niedołężnych +Synów tej ziemi, wstrząsając myślami, +Przechodzącymi metę naszych pojęć? +O, powiedz, co to jest! Co za cel tego? +Czego chcesz od nas? + + +HORACY + + Daje ci znak, panie, +Abyś z nim poszedł, jakby chciał sam na sam +Pomówić z tobą. + + +MARCELLUS + + Jak uprzejmym gestem +Wzywa cię, panie, w ustronniejsze miejsce. +Nie idź z nim jednak. + + +HORACY + + Nie chodź, mości książę. + + +HAMLET + +Chce ze mną mówić: pójdę. + + +HORACY + + Nie czyń tego, +Łaskawy panie. + + +HAMLET + + Czegóż bym się lękał? +To życie szpilki złamanej niewarte, +A dusza moja, jak on, nieśmiertelna. +Patrz, znowu na mnie kiwa… Pójdę za nim. + + +HORACY + +A gdyby on cię zaprowadził, panie, +Nad przepaść, na brzeg owej groźnej skały, +Która się stromo spuszcza w morską otchłań, +I tam przedzierzgnął się w inne postacie, +Jeszcze straszniejsze, które by ci mogły +Odjąć, o panie, przytomność umysłu +I w obłąkanie cię wprawić? Zważ tylko! +Już samo tamto miejsce bez żadnego +Innego wpływu budzi rozpaczliwe +Usposobienie w każdym, kto spostrzeże +Morze na tyle sążni tuż pod sobą +I słyszy jego huk. + + +HAMLET + + Wciąż na mnie kiwa. +Idź już, idź; pójdę z tobą. + + +MARCELLUS + + Zostań, panie. + + +HAMLET + +Puśćcie mnie! + + +HORACY + + Wstrzymaj się, panie, pozostań! + + +HAMLET + +Los mój mnie woła i najmniejszą żyłkę +Mojego ciała czyni tak potężną +Jak najsilniejszy nerw lwa nemejskiego. + +/ Duch nie przestaje kiwać. / + +Ciągle mnie wzywa! Puśćcie mnie! + +/ wyrywając się / + + Na Boga! +W upiora zmienię tego, co mnie dłużej +Wstrzymywać będzie. — Idź, śpieszę za tobą. + +/ Duch i Hamlet wychodzą. / + + +HORACY + +Imaginacja w szał go wprawia. + + +MARCELLUS + + Idźmy +W trop za nim; tu nie w porę posłuszeństwo. + + +HORACY + +Idźmy. Na czymże się to skończy? + + +MARCELLUS + + Widno +Jest coś chorobliwego w państwie duńskim. + + +HORACY + +Niebo zaradzi temu. + + +MARCELLUS + + Spieszmy za nim. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA PIĄTA + +/ Oddalona część tarasu. / + +/ Wchodzą Duch i Hamlet. / + + +HAMLET + +Gdzie mnie prowadzisz? Mów; nie pójdę dalej. + + +DUCH + +Słuchaj mnie. + + +HAMLET + + Słucham. + + +DUCH + + Zbliża się godzina, +O której w srogie, siarczyste płomienie +Muszę powrócić znowu. + + +HAMLET + + Biedny duchu! + + +DUCH + +Nie lituj się nade mną, ale bacznym +Uchem ogarnij to, co ci mam odkryć. + + +HAMLET + +Mów, powinnością moją słuchać ciebie. + + +DUCH + +Jak niemniej zemścić się, gdy mnie wysłuchasz. + + +HAMLET + +Zemścić się? + + +DUCH + + Jestem duchem twego ojca, +Skazanym tułać się nocą po świecie, +A przez dzień jęczeć w ogniu, póki wszystek +Kał popełnionych za żywota grzechów +Nie wypali się we mnie. Gdybym miejsca +Mojej pokuty sekret mógł wyjawić, +Takie bym rzeczy ci opisał, których +Najmniejszy szczegół rozdarłby ci duszę, +Młodą krew twoją zmroził, oczy twoje +Jak gwiazdy z posad wydobył, zwinięte, +Gładkie kędziory twoje wyprostował +Tak, że ich każdy włos stanąłby dębem +Jako na jeżu kolce; ale takich +Podań nie znosi ludzkie ucho. Słuchaj, +O, słuchaj, słuchaj, jeśli choć cokolwiek +Kochałeś twego ojca. + + +HAMLET + + Przebóg! + + +DUCH + + Pomścij +Śmierć jego, dzieło ohydnego mordu! + + +HAMLET + +Mordu? + + +DUCH + + Tak, mordu; wszelki mord ohydny, +Lecz ten był nadzwyczajny, niesłychany. + + +HAMLET + +Dlaboga, wymień go, wymień czym prędzej, +Abym na skrzydłach chyżych jak modlitwa +Lub myśl kochanka podążył ku zemście. + + +DUCH + +Zdajesz się pełen dobrych chęci, byłbyś +Też nikczemniejszy niż najlichsze ziele, +Wegetujące nad brzegami Lety, +Gdybyś pozostał na to obojętny. +Słuchaj więc, słuchaj, Hamlecie. Puszczono +Rozgłos, że podczas mego snu w ogrodzie +Wąż mnie ukąsił; takim to skłamanym +Powodem śmierci mej zwiedziono Danię; +Dowiedz się bowiem, szlachetny młodzieńcze, +Że ów wąż, który zabił twego ojca, +Nosi dziś jego koronę. + + +HAMLET + + O nieba! +Stryj! Nie zawiodły mnie przeczucia moje. + + +DUCH + +Ten to bezwstydny, cudzołożny potwór +Zdradnymi dary, czarami wymowy +(Przeklęte dary, przeklęta wymowa, +Która tak może złudzić!) ku sromocie +Potrafił skłonić wolę mojej niby +Cnotliwej żony. O Hamlecie! cóż to +Był za upadek! Ode mnie, którego +Miłość statecznie chodziła dłoń w dłoni +Z ślubną przysięgą, w objęcia nędznika, +Którego dary przyrodzone były +Naprzeciw moich tak liche! +Lecz jako cnota pozostaje czystą, +Choćby ją sprośność w postaci niebianki +Usiłowała skusić, tak zła żądza, +Choćby ją łączył ślub z aniołem nawet, +Prędko uprzykrzy sobie święte łoże +I rzuci się na barłóg. +Ale dość tego! Już powietrze ranne +Czuć mi się daje; muszę kończyć: kiedym +Raz po południu jak zwykle w ogrodzie +Bezpiecznie zasnął, wkradł się stryj twój z flaszką +Zawierającą blekotowe krople +I wlał mi w ucho ten zabójczy rozczyn, +Którego siła tak jest nieprzyjazna +Ludzkiej naturze, że jak żywe srebro +Przebiega nagle wszystkie drogi, wszystkie +Kanały ciała i jako sok kwaśny +Wlany do mleka ścina wnet i zgęszcza +Wszystką krew zdrową. Tak było i z moją; +I wraz plugawy trąd, jak u Łazarza, +Wystąpił na mnie i brzydką skorupą +Pokrył mi całe ciało. +Tak to śpiąc, ręką brata pozbawiony +Zostałem życia, berła i małżonki, +Skoszony w samym kwiecie moich grzechów: +Bez namaszczenia, bez przygotowania, +Bez porachunku z sobą wyprawiony +Zdać porachunek z win jeszcze nie zmytych. +O, to okropne! okropne! okropne! +Maszli iskierkę czucia, nie ścierp tego; +Nie pozwól, aby łoże władców Danii +Było ohydnym gniazdem wszeteczeństwa. +Jakkolwiek jednak czyn ten pomścić zechcesz, +Nie kalaj swojej duszy, nie czyń przeciw +Matce zamachów; pozostaw ją niebu +I owym cierniom, które w głębi łona +Występnych siedzą; zrobią one swoje. +Bądź zdrów, świecący robaczek oznajmia, +Że ranek już jest bliski; wątłe bowiem +Światełko jego znacznie już pobladło; +Żegnam cię, żegnam cię; pamiętaj o mnie. + +/ znika / + + +HAMLET + +O wy niebieskie potęgi! O ziemio! +Cóż więcej? Mamże piekło jeszcze wezwać? +Nie, o nie! Krzep się, krzep się, serce moje! +Prężcie się nerwy! Pamiętać o tobie? +O biedny duchu, stanie ci się zadość. +Dopóki tylko w tej znękanej głowie +Pamięć żyć będzie. Pamiętać o tobie? +Wraz pamięć moja z tablic swych wykreśli +Wszelkie powszednie, tuzinkowe myśli; +Książkową mądrość, obrazy, wrażenia, +Płody młodości lub zastanowienia, +Wszystko, co związek ma z przyszłym mym bytem; +To, coś mi zlecił, to tylko wyrytem +W księdze mojego mózgu pozostanie; +Tak mi dopomóż, wiekuisty Panie! +O wiarołomna niewiasto! O łotrze, +Uśmiechający się, bezczelny łotrze! +Muszę to sobie zapisać, że można +Nosić na ustach uśmiech i być łotrem — +W Danii przynajmniej + +/ wyjmuje pugilares i zapisuje / + + Tak; siedź tu, stryjaszku, +Terazże, duszo moja, pilnuj hasła, +A tym jest: Żegnam cię, pamiętaj o mnie! +Przysiągłem mu być wiernym. + + +HORACY + +/ za sceną / + + Królewiczu! + + +MARCELLUS + +/ podobnież / + +Książę Hamlecie! + + +HORACY + + Chroń go, Panie! + + +HAMLET + + Amen! + + +MARCELLUS + +Hop, hop, hop, mości książę! + + +HAMLET + + Hop, hop, chłopcze! +Tu, tu, mój ptaszku! + +/ Horacy i Marcellus wchodzą. / + + +HORACY + + I cóż? + + +MARCELLUS + + I cóż, panie? + + +HAMLET + +Dziwy! + + +HORACY + + Opowiedz nam to, panie. + + +HAMLET + + Właśnie! +Żebyście potem roztrąbili. + + +HORACY + + Jaż bym +Mógł to uczynić? + + +MARCELLUS + + O, ani ja pewnie! + + +HAMLET + +Cóż wy powiecie na to? Któż by sądził? +Ale będziecie milczeć? + + +HORACY I MARCELLUS + + Jak Bóg w niebie! + + +HAMLET + +Nie ma na całą Danię nikczemnika, +Który by nie był kompletnym ladaco. + + +HORACY + +Do objawienia nam tego nie trzeba, +Żeby aż duchy wychodziły z grobów. + + +HAMLET + +W istocie, macie słuszność. Owóż tedy +Nie pozostaje nam teraz nic więcej, +Jeno bez żadnych dalszych korowodów +Uścisnąć sobie dłonie i pójść z Bogiem. +Wy idźcie, gdzie wam każe iść interes +Lub skłonność — każdy bowiem na tym świecie +Ma jakąś skłonność lub interes; ja zaś +W prostocie mojej pójdę się pomodlić. + + +HORACY + +To są czcze tylko słowa, mości książę. + + +HAMLET + +Przykro mi, żeście obrażeni; z serca +W istocie, z serca przykro. + + +HORACY + + Mości książę, +Nie ma tu żadnej obrazy. + + +HAMLET + + I owszem. +Zaprawdę mówię wam, jest tu obraza, +I wielka. Co się tyczy tego ducha, +Jest to duch dobry; poprzestańcie na tym; +Co zaś pomiędzy nim a mną tu zaszło, +Ciekawość swoją w tej mierze przytłumcie +Całą możliwą dozą rezygnacji. +A teraz, moi mili przyjaciele, +W imię przyjaźni, w imię koleżeństwa, +Zróbcie mi jedną grzeczność. + + +HORACY + + Jaką, panie? + + +HAMLET + +Nie mówcie, coście widzieli tej nocy. + + +HORACY I MARCELLUS + +Nie powiem, panie. + + +HAMLET + + Przysiążcie mi na to. + + +HORACY + +Na honor, nic nie powiem. + + +MARCELLUS + + I ja także, +Na honor. + + +HAMLET + + Na ten miecz raczej przysiążcie. + + +MARCELLUS + +Jużeśmy, panie, przysięgli. + + +HAMLET + + Przysiążcie +Na ten miecz, na ten miecz, mówię. + + +DUCH + +/ spod ziemi / + + Przysiążcie! + + +HAMLET + +Ha, to ty! Stamtąd odzywasz się, stary? +Słyszycie tego kipra tam w piwnicy? +Przysiążcież! + + +HORACY + + Na cóż mamy przysiąc, panie? + + +HAMLET + +Że o tym, coście widzieli, nikomu +Nigdy a nigdy nie powiecie słowa. +Przysiążcież na ten miecz! + + +DUCH + +/ spod ziemi / + + Przysiążcie! + + +HAMLET + + Znowu? +Hic et ubique? Odmieńmy więc miejsce. +Pójdźcie tu, moi panowie, połóżcie +Na moim mieczu palce i przysiążcie, +Że o tym, coście słyszeli, nikomu +Nic nie powiecie. + + +DUCH + +/ spod ziemi / + + Przysiążcie! + + +HAMLET + + Ha, krecie! +Tak prędko umiesz szybować pod ziemią? +Wyborny z ciebie minier! No, panowie. + + +HORACY + +Na Boga, to są rzeczy niepojęte! + + +HAMLET + +Chciałżebyś wszystko pojąć? O Horacy, +Więcej jest rzeczy na ziemi i w niebie, +Niż się ich śniło waszym filozofom. +Pójdźcie tu, i jak pierwej w imię Boga, +Przysiążcie, że jakkolwiek bym się kiedy +Wydawał dzikim, dziwacznym w obejściu — +Być bowiem może, że mi się na przyszłość +Wyda stosownym przybrać taką postać — +Że, mówię, widząc mnie takim, +Żaden z was ani potrząsaniem głowy, +Ani wzruszeniem ramion, ani wreszcie +Jakimikolwiek wątpliwymi słowy, +Jako to: «Hm, hm, wiem ja»; albo: «Mógłbym, +Gdybym chciał»; albo: «Gdybym był gadułą»; +Albo: «Są tacy, co by mogli» — zgoła, +Niczym dwuznacznym nie da się domyślić, +Że wie coś o mnie. Poprzysiążcież na to, +Jeśli pragniecie, aby się nad wami +W nieszczęściu Pan Bóg zmiłował. + + +DUCH + +/ spod ziemi / + + Przysiążcie! + + +HAMLET + +Ukój się, ukój, rozdrażniony duchu! +Pomnijcież na wasz ślub, mili panowie, +A przez co tylko taki biedny człowiek +Jak Hamlet, będzie wam zdolny okazać +Swoją życzliwość, to was nie ominie. +Teraz rozejdźmy się. — Świat wyszedł z formy +I mnież to trzeba wracać go do normy! + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT DRUGI + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Pokój w domu Poloniusza. / + +/ Poloniusz i Rajnold. / + + +POLONIUSZ + +Rajnoldzie, oddasz mu waszmość to pismo +I te pieniądze. + + +RAJNOLD + + Nie omieszkam, panie. + + +POLONIUSZ + +Zanim się jednak doń udasz, Rajnoldzie, +Mądrze byś zrobił, ażebyś poprzednio +O jego sprawowaniu się wywiedział. + + +RAJNOLD + +Tak też myślałem, panie. + + +POLONIUSZ + + Dobrześ myślał, +Bardzoś roztropnie myślał. Przede wszystkim +Wypytasz mi się najdokładniej, jacy +Są Duńczykowie w Paryżu; jak który +I z czego żyje: gdzie bywa i jakie +Z kim ma stosunki; gdy zaś skutkiem takich +Krętobadawczych, manowcowych pytań +Dojdziesz, że oni znają mego syna, +Wtedy przystąpisz do materii o nim +Bliżej niżeli w poprzednich pytaniach. +Powiesz na przykład, udając, jakobyś +Znał go z daleka: «Znam jego familię, +Jego przyjaciół, a w części i jego»; +Rozumiesz mnie, Rajnoldzie? + + +RAJNOLD + + Najzupełniej. + + +POLONIUSZ + +«I jego w części, wprawdzie — dodać możesz — +Niewiele, jestli on wszakże tym samym, +O którym myślę, wietrznik to, rozpustnik, +Skłonny do tego i tego». Zwal wtedy, +Co ci się żywnie podoba, na niego; +Jednakże nic takiego, co by mogło +Szwank przynieść jego sławie; tego strzeż się. +Takie jedynie przypisz mu wybryki, +Jakie z młodością i krewkością w parze +Zazwyczaj chodzą. + + +RAJNOLD + + Więc, na przykład, hazard? + + +POLONIUSZ + +Tak, albo pochop do zwad, klątw, pijatyk, +Gachostwa wreszcie: tak daleko możesz +Posunąć swoje kłamstwa. + + +RAJNOLD + + Ależ, panie, +To by już jego sławie szwank przyniosło. + + +POLONIUSZ + +Bynajmniej, jeśli tylko będziesz umiał +Wziąć się do rzeczy. Nie trzeba ci dawać +Do zrozumienia, że on w żądzach swoich +Jest rozpasany, tego nie chcę; wytknij +Jego usterki tak subtelnie, żeby +One się zdały tylko nadużyciem +Wolności, duszy ognistej wybuchem, +Obłędem wrzącej krwi, słowem, pustotą +Właściwą wszystkim młodym. + + +RAJNOLD + + Rad bym wiedzieć, +Łaskawy panie… + + +POLONIUSZ + + Do czego to wszystko? + + +RAJNOLD + +Tak, panie. + + +POLONIUSZ + + Zaraz ci powiem: mój zamiar +Uzasadniony i, jak się spodziewam, +Niepłonną skutku dający rękojmię. +Skoro na mego syna złożysz waszmość +Te drobne chyby, niby skazy, którym +Ulega każda rzecz, gdy się wyrabia, +Wtedy, jeżeli tylko ten, którego +Za język ciągnąć będziesz, kiedykolwiek +Młodzieńca w mowie będącego widział +Jednej z powyższych praktyk oddanego, +Ten ktoś, bądź pewien, przywtórzy ci zaraz +W ten sposób: «Mości dobrodzieju» albo: +«Mój miły panie», albo: «Widzisz, waćpan» — +Stosownie do zwyczaju miejscowego +Lub w miarę swojej atencji. + + +RAJNOLD + + Rozumiem. + + +POLONIUSZ + +Skoro zaś to ci powie, powie potem… +Cóżem to dalej miał mówić? Do licha, +Miałem powiedzieć coś, na czymżem stanął? + + +RAJNOLD + +Na tym podobno, że ktoś mi przywtórzy. + + +POLONIUSZ + +Że ci przywtórzy, aha! tak więc tedy +Ten ktoś przywtórzy ci pewnie w ten sposób: +«Znam tego pana, widziałem go wczoraj», +Albo: «Owego dnia, wtedy a wtedy, +Z tym a z tym, i w istocie grał wysoko»; +Albo: «Pokłócił się», albo: «Miał w czubku», +Albo: «Widziałem, jak wchodził do domu +Podejrzanego» i tak dalej. Tak to +Na wędę fałszu złowisz karpia prawdy. +Tak to rozumni, zręczni ludzie, boczkiem, +Rzemiennym dyszlem zachodząc, umieją +Trafić do celu: i tak samo waszmość, +Według wskazówki i instrukcji, jaką +Ci udzieliłem, poweźmiesz języka +O moim synu. Wiesz już, o co idzie? + + +RAJNOLD + +Wiem, panie. + + +POLONIUSZ + + Jedź więc, niech cię Bóg prowadzi! + + +RAJNOLD + +Dziękuję… + + +POLONIUSZ + + Zresztą sam śledź jego kroki. + + +RAJNOLD + +Dopełnię tego. + + +POLONIUSZ + + A niech mi się ćwiczy +W muzyce. + + +RAJNOLD + + Dobrze, panie. + +/ wychodzi / + +/ Wchodzi Ofelia. / + + +POLONIUSZ + + Bądź zdrów, waszmość. +Co ci to jest, Ofelio? Co się stało? + + +OFELIA + +Ach, panie, takem strasznie się przelękła. + + +POLONIUSZ + +Czego? dlaboga? + + +OFELIA + + Siedziałam przy krosnach +W moim pokoju, gdy wtem książę Hamlet, +Z odkrytą głową, rozpięty, w obwisłych, +Brudnych pończochach, blady jak koszula, +Chwiejący się na nogach, z tak okropnym +Wyrazem twarzy, jakby się wydostał +Z piekła i jego zgrozę chciał obwieścić, +Stanął przede mną. + + +POLONIUSZ + + Czyliżby z miłości +Oszalał? + + +OFELIA + + Nie wiem, ale się obawiam. + + +POLONIUSZ + +Cóż ci powiedział? + + +OFELIA + + Ujął mnie za rękę, +Nie mówiąc słowa, i silnie ją trzymał; +Cofnął się potem na długość ramienia +I, drugą rękę przytknąwszy do czoła, +W twarz moją wlepił oczy tak badawczo, +Jak gdyby ją chciał narysować. Długo +Tak stał, nareszcie, lekko potrząsając +Moim ramieniem i kiwając głową, +Wydał tak ciężkie, żałosne westchnienie, +Że się zdawało, iż mu piersi pękną +I życie z niego uleci. Odstąpił +Wtedy ode mnie i powolnym krokiem +Szedł z odwróconą głową poza siebie, +Kierując się ku drzwiom. Przeszedł w ten sposób +Przez cały pokój, bez pomocy oczu, +I wyszedł, ciągle wpatrując się we mnie. + + +POLONIUSZ + +Muszę natychmiast udać się do króla; +Są to objawy gwałtowne miłości, +Która się trawi w sobie i prowadzi +Do rozpaczliwych kroków, tak jak każda +Inna namiętność trapiąca ród ludzki; +Boleję nad tym. Możeś tymi czasy +Przykre mu jakie słowo powiedziała? + + +OFELIA + +Nie, panie; tylko, tak jak rozkazałeś, +Odesłałam mu listy i wzbroniłam +Dalszych odwiedzin. + + +POLONIUSZ + + To go w szał wprawiło. +Boleję nad tym, żem jego skłonności +Dokładniej, pilniej nie zbadał. Myślałem, +Że on cię durzy, przywieść chce o zgubę. +Przeklinam teraz moją podejrzliwość. +Zdaje się, że nam, starym, jest właściwe +Przebierać miarę w przezorności, tak jak +Nawzajem młodym mało jej posiadać. +Biegnę do króla; zatajenie tego +Więcej niż rozgłos zrządzić może złego. +Pójdź. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA DRUGA + +/ Sala w zamku. / + +/ Król, Królowa, Rozenkranc, Gildenstern i orszak. / + + +KRÓL + +Witaj, Rozenkranc, witaj, Gildensternie! +Pośpiechu, z jakim was tu wezwaliśmy, +Nie sama tylko chęć widzenia panów +Była przyczyną, ale i potrzeba +Waszej pomocy. Wiecie już o dziwnym +Przeistoczeniu się Hamleta, mówię +Przeistoczeniu, bo nic w nim tak wewnątrz, +Jak i na zewnątrz nie jest tym, czym było. +Co by innego jak śmierć ojca mogło +Do tego stopnia wywieść go za obręb +Jego natury, nie pojmuję wcale. +Proszę was przeto, was, coście z nim wzrośli +I z bliska z jego wiekiem i myślami +Sąsiadujecie, abyście czas jakiś +Raczyli u nas zostać, by Hamleta +Trochę rozerwać, a przy tej okazji +Zbadać powody obcego nam smutku, +Na który, gdyby stał się nam wiadomym, +Znaleźlibyśmy może jakiś środek. + + +KRÓLOWA + +Często on o was wspominał, panowie, +I wiem, że nie ma na świecie dwóch ludzi +Bardziej mu niż wy miłych. Jeśli w dowód +Życzliwych chęci i uczuć uprzejmych +Zechcecie trochę czasu tu przepędzić +I wesprzeć nasze nadzieje, możecie +Liczyć na taką wdzięczność z naszej strony, +Jaka przystoi monarchom. + + +ROZENKRANC + + Obojgu +Waszym królewskim mościom służy prawo, +Z mocy najwyższej ich władzy nad nami, +Wolę swą w rozkaz przyoblekać raczej +Niż w prośbę. + + +GILDENSTERN + + Będziem jednakże posłuszni +I dobrowolnie na rozkazy waszych +Królewskich mości u stóp ich składamy +Nasze usługi. + + +KRÓL + +Dzięki ci za to, Rozenkranc, i tobie, +Kochany Gildensternie. + + +KRÓLOWA + +Dzięki ci za to, Gildenstern, i tobie, +Kochany Rozenkranc. Idźcie natychmiast +Do mego syna. + +/ do dworzan / + + Niech tam który wskaże +Tym panom, gdzie jest Hamlet. + + +GILDENSTERN + + Oby nieba +Nie uczyniły naszych usiłowań +Bezowocnymi! + + +KRÓLOWA + + Daj to, dobry Boże! + +/ Rozenkranc, Gildenstern i jeden z dworzan wychodzą. / + +/ Wchodzi Poloniusz. / + + +POLONIUSZ + +Panie! Wysłane do Norwegii posły +Szczęśliwie są już w tej chwili z powrotem. + + +KRÓL + +Zawsześ był waćpan ojcem dobrych nowin. + + +POLONIUSZ + +Bądź przekonany, miłościwy panie, +Że obowiązki moje względem Boga +I mego władcy, tak samo jak duszę, +Trzymam w porządku. Jako, zdaje mi się +(Jeżeli tylko ten mózg nie zszedł na bok +Z drogi trafności, którą zwykł był kroczyć), +Że ostatecznie nie jest mi już obcym, +Skąd bierze źródło szaleństwa Hamleta. + + +KRÓL + +Mów; o tym chcemy wiedzieć przede wszystkim. + + +POLONIUSZ + +Daj, panie, pierwej posłuchanie posłom; +Wieść moja będzie na wety po uczcie. + + +KRÓL + +Zróbże im zaszczyt i sam ich tu wprowadź. + +/ Wychodzi Poloniusz. / + +On utrzymuje, kochana Gertrudo, +Że odkrył powód tej zmiany Hamleta. + + +KRÓLOWA + +Nie jest nim, moim zdaniem, nic innego, +Tylko śmierć ojca i nasz rychły związek. + +/ Poloniusz wraca, a wraz z nim wchodzą Korneliusz i Woltymand. / + + +KRÓL + +Dojdziemy tego. Witajcie, panowie. +Cóż nam śle przez was nasz brat, król norweski? + + +WOLTYMAND + +Najuprzejmiejszych pozdrowień zamianę. +Na przełożenie nasze kazał zaraz +Wstrzymać zaciągi swojego synowca, +Które mu zdały się być wymierzone +Przeciw Polakom, które jednak, bliżej +Poznawszy, znalazł zwróconymi przeciw +Waszej królewskiej mości. Rozjątrzony +Takim niegodnym korzystaniem z jego +Późnego wieku i niemocy, kazał +Zatrzymać gońcom Fortynbrasa, który +Z pokorą stawił się i, wysłuchawszy +Napomnień stryja, przysiągł wobec niego, +Że póki życia nigdy przeciw waszej +Królewskiej mości nie wzniesie oręża: +Czym ucieszony starzec trzy tysiące +Koron intraty rocznej mu przeznaczył +I owe wojska, przezeń zwerbowane, +Użyć pozwolił mu przeciw Polakom. +Nam zaś doręczył ten list, którym prosi + +/ podaje papier / + +Waszą królewską mość o pozwolenie +Przejścia tym wojskom przez duńskie dzierżawy, +Przy zapewnieniu im bezpieczeństw, w liście +Tym wymienionych. + + +KRÓL + + Poprzestajem na tym. +W wolniejszym czasie przejrzymy to pismo, +Pomyślim nad nim, odpowiemy na nie. +Tymczasem waszmość panom dziękujemy +Za ich skuteczne trudy. Idźcie spocząć. +Będziemy dzisiaj wieczerzali razem; +Miło nam widzieć was z powrotem. + +/ Woltymand i Korneliusz wychodzą. / + + +POLONIUSZ + + To się +Dobrze powiodło. Miłościwy panie +I miłościwa pani, chcieć określić, +Czym jest majestat, czym powinność sługi, +Dlaczego dzień jest dniem, a noc jest nocą, +A czas jest czasem, byłoby to jedno, +Co chcieć zmarnować dzień, noc i czas drogi. +Z tego powodu, ile że treściwość +Jest duszą mowy, a rozwlekłość ciałem +I powierzchownym tylko bawidełkiem, +Chcę być treściwym. Cny wasz syn oszalał, +Oszalał, mówię; ściśle bowiem biorąc, +Szaleństwo czymże jest, jeśli nie stanem +Człowieka szalonego? + + +KRÓLOWA + + Więcej treści +W mniej sztucznych frazach. + + +POLONIUSZ + + Przysięgam, o pani, +Że się bynajmniej o sztukę nie silę. +Syn wasz oszalał, jest to prawda; prawda, +Że to nieszczęście, i nieszczęście wzajem, +Że to jest prawda. Otóż się skleiła +Dziwna figura jakaś retoryczna. +Bodaj to! Licho zabierz sztuczne frazy! +Stanąłem tedy na tym, że dostojny +Syn wasz sfiksował; dobrze; idzie teraz +O wyśledzenie przyczyn tej fiksacji, +Która, nie będąc fikcją, już tym samym +Nie może nie mieć przyczyn; to rzecz pewna; +W jaki zaś sposób pewna i o ile, +Rozważcie państwo sami. +Mam córkę; mam ją, ponieważ jest moja. +Ta tedy dziewka, pomna obowiązku +I rozkazowi mojemu powolna, +Oddała mi ten świstek. Posłuchajcie +I konkludujcie państwo. + +/ czyta / + +«Do niebiańskiego bóstwa mojej duszy, tysiącem wdzięków okraszonej Ofelii». To niestosowne wyrażenie, trywialne wyrażenie. Okraszonej — nie jestże wyrażeniem trywialnym? Ale idźmy dalej. (czyta) «Twojemu cudnie białemu łonu powierzam tych kilka wyrazów». + + +KRÓLOWA + +Czy to Hamlet do niej pisał? + + +POLONIUSZ + +Cierpliwości, miłościwa pani; niczego nie zataję. + +/ czyta / + +«Wątp, czy gwiazdy lśnią na niebie; +Wątp o tym, czy słońce wschodzi; +Wątp, czy prawdy blask nie zwodzi; +Lecz nie wątp, że kocham ciebie. + +O najmilsza Ofelio, nie biegłym w rymowaniu; nie umiem skandować westchnień moich, ale że cię bardzo, a bardzo kocham, temu wierz. Bądź zdrową. Twój na zawsze, dopóki ta machina pozostanie jego własnością, + +Hamlet». + +To mi posłuszna pokazała córka +I uszom moim odkryła zarazem, +Tak co do czasu, miejsca, jak sposobu, +Wszystkie zaloty jego. + + +KRÓL + + Ale jakże +Ona przyjęła te jego zaloty? + + +POLONIUSZ + +Cóż o mnie myślisz, mości królu? + + +KRÓL + + Myślę, +Żeś waćpan prawy, honorowy człowiek. + + +POLONIUSZ + +Takim starałem się zawsze okazać. +Cóż byś mógł sobie o mnie myśleć, panie, +Gdybym tę miłość tak namiętną widział +Był w jej zarodzie (a mówiąc nawiasem, +Dostrzegłem ją był pierwej, nim mi o niej +Doniosła moja córka); cóż by sobie +Królowa pani mogła o mnie myśleć, +Gdybym był wtedy spokojnie odegrał +Rolę koperty lub pugilaresu +Lub serce moje zrobił głuchoniemym +I gnuśnym okiem patrzał na tę miłość? +Cóż byście państwo mogli byli sobie +O mnie pomyśleć? Jam sprawy nie zaspał +I wnet dziewczynie mojej powiedziałem: +«Hamlet jest księciem nad waściną sferę; +Nie będzie z tego nic». Dałem jej przy tym +Surowe upomnienia, aby odtąd +Nie przyjmowała ani jego wizyt, +Ani biletów, ani podarunków. +Takem uczynił; ona usłuchała, +A on, on, krótko mówiąc, zawiedziony +W swoich nadziejach, popadł najprzód w smutek, +Potem w bezsenność, potem w wstręt do jadła, +Następnie w niemoc, następnie w gorączkę, +I tak stopniami aż w szaleństwo, które +Trawi go teraz z wielkim naszym żalem. + + +KRÓL + +Cóż mówisz na to? + + +KRÓLOWA + + Hm! to by być mogło. + + +POLONIUSZ + +Czyż się zdarzyło kiedy, rad bym wiedzieć, +Aby tam, gdzie ja powiedziałem: tak jest, +W istocie było inaczej? + + +KRÓL + + Nie pomnę. + + +POLONIUSZ + +/ wskazuje na kark i głowę / + +Zdejmcie to z tego, jeżeli tak nie jest. +Skoro sposobność posłuży, wykryję, +Gdzie siedzi prawda, chociażby się skryła +W wnętrznościach ziemi. + + +KRÓL + + Jakże byśmy mogli +Sprawdzić to? + + +POLONIUSZ + + Wiecie państwo, że on czasem +Przez kilka godzin zwykł się w tej galerii +Przechadzać. + + +KRÓLOWA + + W rzeczy samej zwykł to czynić. + + +POLONIUSZ + +Taką więc porę upatrzywszy kiedy, +Wprowadzę tutaj moją córkę: wasze +Królewskie moście będą mogły wtedy +Ukryć się ze mną ówdzie za obiciem +I być świadkami ich spotkania. Jeśli +On jej nie kocha i nie skutkiem tego +Utracił zmysły, to niech z szambelana +Zostanę prostym chłopem albo klechą. + +/ Wchodzi Hamlet czytając. / + + +KRÓLOWA + +Patrzcie, jak smutno biedny chłopiec z książką +Zbliża się tutaj. + + +POLONIUSZ + + Oddalcie się, państwo, +Błagam was; ja z nim pomówię, pozwólcie. + +/ Król i Królowa wychodzą ze swym orszakiem. / + +Jakże się miewa mój łaskawy książę Hamlet? + + +HAMLET + +Dobrze, dzięki Bogu. + + +POLONIUSZ + +Wieszli, kto jestem, panie? + + +HAMLET + +Wiem doskonale: jesteś rybak. + + +POLONIUSZ + +Zaprawdę, nie jestem nim. + + +HAMLET + +Tym ci gorzej, rad bym, żebyś był tak uczciwym człowiekiem. + + +POLONIUSZ + +Uczciwym, mości książę? + + +HAMLET + +Tak jest, mości panie. Być uczciwym w dziejach tego świata na jedno wychodzi, co być wybranym między tysiącami. + + +POLONIUSZ + +Masz wielką słuszność, mości książę. + + +HAMLET + +Jeżeli bowiem słońce płodzi w zdechłym psie robaki, promienie bóstwa ścierwo całują. Czy masz waćpan córkę? + + +POLONIUSZ + +Mam, panie. + + +HAMLET + +Nie pozwalaj jej chodzić po słońcu. Wprawdzie poczęcie jest błogosławieństwem, ale gdyby twoja córka poczęła, na pewno byś jej nie błogosławił. Miej to na względzie, mój przyjacielu. + + +POLONIUSZ + +Co przez to rozumiesz, mości książę? + +/ do siebie / + +Zawsze mu się marzy moja córka. A jednak nie poznał mnie zrazu, wziął mnie za rybaka. Daleko z nim już zaszło, daleko zaszło. I mnie, prawdę mówiąc, za młodu miłość przyprowadziła do ostateczności podobnych prawie. Muszę go jeszcze raz zagabnąć. + +/ głośno / + +Cóż to czytasz, mości książę? + + +HAMLET + +Słowa, słowa, słowa. + + +POLONIUSZ + +A o treść czy mogę spytać? + + +HAMLET + +Czyją? + + +POLONIUSZ + +Tej książki, którą książę czytasz. + + +HAMLET + +Potwarze, mój panie, same potwarze. Ten łotr satyryk utrzymuje, że starzy ludzie mają siwe brody i zmarszczki na twarzy; że im ambra i kalafonia ciecze z oczu; że mają zupełny brak dowcipu obok wielkiego wycieńczenia łydek. Lubo ja temu wszystkiemu najsilniej i najpotężniej daję wiarę, przecież nie sądzę, aby o tym pisać przystało; bo waszmość sam stałbyś się pewnie jak ja starym, gdybyś mógł jak rak w tył kroczyć. + + +POLONIUSZ + +Chociaż to wariacja, nie jest jednakże bez metody. Może byś chciał zejść, mości książę? + + +HAMLET + +Z tego świata? + + +POLONIUSZ + +W rzeczy samej, byłoby to zejściem. + +/ do siebie / + +Jak trafne ma czasem odpowiedzi! Dar ten często bywa udziałem szalonych, gdy tymczasem przytomni i rozumni nie zawsze są zarówno szczęśliwi. Muszę go już opuścić i niezwłocznie pomyśleć o sposobach, jakby się on i moja córka zejść mogli. + +/ głośno / + +Miłościwy książę, zmuszony jestem pozbawić waszą mość dłuższej mojej obecności. + + +HAMLET + +Nie możesz mnie, mój panie, pozbawić niczego, czego bym chętniej się nie wyrzekł: wyjąwszy życia, wyjąwszy życia, wyjąwszy życia. + + +POLONIUSZ + +Żegnam cię, mój łaskawy książę. + + +HAMLET + +Nudni starzy głupcy. + +/ Rozenkranc i Gildenstern wchodzą. / + + +POLONIUSZ + +Szukacie, panowie, księcia Hamleta? Oto jest. + +/ wychodzi / + + +ROZENKRANC + +/ do Poloniusza / + +Bogu cię polecamy. + + +GILDENSTERN + +Miłościwy książę! + + +ROZENKRANC + +Drogi nasz książę! + + +HAMLET + +Kochani, dobrzy przyjaciele! Jak się masz, Gildensternie? A, Rozenkranc! Jak się macie, moi chłopcy? + + +ROZENKRANC + +Zwyczajnie, jak nic nieznaczący ludzie. + + +GILDENSTERN + +Szczęśliwi przez to, że niezbyt szczęśliwi. +Czepca Fortuny nie jesteśmy guzem. + + +HAMLET + +Ale i nie podeszwą jej trzewików? + + +ROZENKRANC + +Nie, mości książę. + + +HAMLET + +A więc mieszkacie u jej pasa albo raczej w centrum jej łask? + + +GILDENSTERN + +Niby tak, w jej prywatnych apartamentach. + + +HAMLET + +Czyli w apartamentach wstydliwych. Słusznie, Fortuna to nie lada dziewka. I cóż tam nowego? + + +ROZENKRANC + +Nic, panie, wyjąwszy, że świat spoczciwiał. + + +HAMLET + +Więc bliski jest dzień sądu. Ale wiadomość wasza nieprawdziwa. A teraz pytanie bardziej szczegółowe. Powiedzcie mi, w czymeście tak przeskrobali Fortunie, że was tu do więzienia wtrąciła? + + +GILDENSTERN + +Do więzienia? + + +HAMLET + +Dania jest więzieniem. + + +ROZENKRANC + +Więc nim i świat jest także. + + +HAMLET + +O, i wielkim! pełnym turm, lochów i ciemnic. Dania jest jednym z najgorszych. + + +ROZENKRANC + +Nie myślimy tak, mości książę. + + +HAMLET + +Więc dla was nie jest taką. W rzeczy samej, nic nie jest złe ani dobre samo przez się, tylko myśl nasza czyni to i owo takim. Dla mnie Dania jest więzieniem. + + +ROZENKRANC + +Skutek to chyba, panie, twojej ambicji. Dania jest dla niej za ciasna. + + +HAMLET + +O Boże! ja bym mógł być zamknięty w łupinie orzecha i jeszcze bym się sądził panem niezmierzonej przestrzeni, gdybym tylko złych snów nie miewał. + + +GILDENSTERN + +A te sny są właśnie wytworem ambicji; istota bowiem ambicji nie jest czym innym, tylko snów cieniem. + + +HAMLET + +Same już sny nie są czym innym, tylko cieniem. + + +ROZENKRANC + +Zapewne, ambicja zaś w moich oczach jest tak powietrznej i znikomej natury, że można ją nazwać cieniem cienia. + + +HAMLET + +Takim sposobem żebracy są ciałami, a nasi monarchowie i nadęci bohaterowie cieniami żebraków. Nie poszlibyśmyż do dworu? bo doprawdy nie umiem rozumować. + + +ROZENKRANC I GILDENSTERN + +Służymy waszej książęcej mości. + + +HAMLET + +Dajmy pokój temu; nie chcę was liczyć do rzędu sług moich, bo, zaprawdę, przysługują mi się okropnie. Ale powiedzcie mi, tak po przyjacielsku, co porabiacie w Elsynorze? + + +ROZENKRANC + +Chcieliśmy cię odwiedzić, mości książę; innego celu nie mamy. + + +HAMLET + +Taki ze mnie nędzarz, żem nawet w podzięki ubogi; dziękuję wam jednak, chociaż to podziękowanie, wierzcie mi, kochani przyjaciele, niewarte i pół szeląga. Czy nie posyłano po was? Przybyliścież mnie odwiedzić z własnego popędu, z dobrej woli? Powiedzcie mi, powiedzcie; bądźcie szczerzy. I cóż? + + +GILDENSTERN + +Cóż mamy powiedzieć, mości książę? + + +HAMLET + +Co bądź, byle się stosowało do rzeczy. Posyłano po was: widzę w waszych oczach pewien rodzaj wyznania, które skromność wasza na próżno usiłuje pokryć. Wiem, że miłościwy król i miłościwa królowa posyłali po was. + + +ROZENKRANC + +W jakimże by celu, mości książę? + + +HAMLET + +Tegoć się od was chcę dowiedzieć. Ale zaklinam was na prawa naszego koleżeństwa, na współdźwięk młodych lat naszych, na obowiązki naszej statecznej przyjaźni, na wszystko, co jest najświętsze i na co lepszy mówca lepiej by was niż ja mógł zakląć, powiedzcie mi rzetelnie, otwarcie: posyłanoż po was czy nie posyłano? + + +ROZENKRANC + +/ do Gildensterna / + +Cóż ty na to? + + +HAMLET + +/ na stronie / + +Aha, przyszliście mnie więc wymacać. + +/ głośno / + +Jeżeli mi dobrze życzycie, powiedzcie prawdę. + + +GILDENSTERN + +W istocie, posyłano po nas. + + +HAMLET + +Powiem wam, w jakim celu; tym sposobem domyślność moja uprzedzi waszą gadatliwość i dyskretność wasza nie będzie dyskredytowana. Od niejakiego czasu, nie wiem skąd, ze szczętem humor straciłem; zarzuciłem dawne przywyknienia i w tak ponure popadłem usposobienie, że ten piękny obszar ziemski pustynią mi się wydaje; to wspaniałe sklepienie tam w górze, ten cudnie wiszący firmament, ta majestatyczna przestrzeń złotymi obsypana iskrami niczym innym nie jest w moich oczach, jak tylko marnym, zaraźliwym zbiorem wyziewów. Jak doskonałym tworem jest człowiek! Jak wielkim przez rozum! Jak niewyczerpanym w swych zdolnościach! Jak szlachetnym postawą i w poruszeniach! Czynami podobnym do anioła, pojętnością zbliżonym do bóstwa! Ozdobą on i zaszczytem świata. Arcytypem wszech jestestw! A przecież czymże jest dla mnie ta kwintesencja prochu? Synowie ziemi nie pociągają mnie ani jej córki, jakkolwiek, sądząc po waszym uśmiechu, zdajecie się to przypuszczać. + + +ROZENKRANC + +Myśl taka, panie, nie przeszła mi przez głowę. + + +HAMLET + +Dlaczegóż się waćpan roześmiałeś, kiedym powiedział, że mnie synowie ziemi nie pociągają? + + +ROZENKRANC + +Bom sobie pomyślał, jakie w takim razie przyjęcie znajdą aktorowie, którycheśmy w drodze spotkali, a którzy tu dążą celem ofiarowania waszej książęcej mości usług swoich. + + +HAMLET + +Ten, co gra króla, godnie będzie przyjęty: jego królewska mość otrzyma ode mnie pamiątkę; awanturniczy rycerz będzie mógł do woli użyć tarczy i miecza; kochanek nie będzie darmo wzdychał; melancholik spokojnie odegra swoją rolę; błazen pobudzi do śmiechu tych, co mają łechczywe płuca; a piękna dama swobodnie wywnętrzy swe uczucia, jeśli nie będzie miała wstrętu do wiersza bez rymu. Cóż to za aktorowie? + + +ROZENKRANC + +Ciż sami, którzy cię zwykli byli zadowalać, mości książę; aktorowie tragiczni ze stolicy. + + +HAMLET + +Skądże im przyszło teraz po świecie wędrować? Na miejscu siedząc lepiej by wyszli tak pod względem sławy, jak korzyści. + + +ROZENKRANC + +Przyczyną ich wędrowania były, jak się zdaje, świeżo zaszłe innowacje. + + +HAMLET + +Sąż oni jeszcze tak samo lubiani jak wtedy, kiedym był w stolicy? Zawszeż liczne mają publicum? + + +ROZENKRANC + +Zaiste, teraz nie bardzo. + + +HAMLET + +Skądże to pochodzi? Czy się opuścili w sztuce? + + +ROZENKRANC + +Bynajmniej: usiłowania ich postępują zawsze równym krokiem; ale wylęgło się tam stado dzieci, małych indycząt, które piszczą jak opętane i gwałtowne za to odbierają oklaski. Te są teraz w modzie i tak dalece oczerniają teatr niższej klasy (tak nazywają tamten), że niejeden z rapierem przy boku, bojąc się piór gęsich, nie śmie się już tam pokazać. + + +HAMLET + +Sąli to dzieci naprawdę? Któż ich utrzymuje? Jak są płatni? Myśląż oni tylko dopóty sztukę uprawiać, dopóki nie stracą dyszkantu? Nie powiedząż wtedy, gdy sami spadną między niższą klasę (co jest bardzo prawdopodobne, jeśli ich sytuacja się nie poprawi), że piszący dla nich krzywdę im wyrządzili, każąc im wykrzykiwać na ich własną przyszłość? + + +ROZENKRANC + +Bądź co bądź, z obu stron niemało było hałasu i publiczność nie miała sobie za grzech podżegać ich nawzajem do kłótni. Przez czas jakiś nie można było grosza na żadnej sztuce zarobić, jeżeli autorzy i aktorzy za łby się w niej nie powiedli. + + +HAMLET + +Czy być może? + + +GILDENSTERN + +Niemało też łbów porozbijano. + + +HAMLET + +I smarkacze wzięli górę? + + +ROZENKRANC + +Nie inaczej. Herkules zmuszony był kapitulować przed Pigmejczykami. + + +HAMLET + +Nie ma w tym nic dziwnego, boć mój stryj jest królem duńskim; i ciż sami, którzy mu za życia mego ojca wykrzywiali gęby, dają teraz dwadzieścia, czterdzieści, pięćdziesiąt i sto dukatów za jego portret w miniaturze. Do licha! musi w tym być coś nadnaturalnego. Gdyby to filozofia mogła wytłumaczyć? + +/ Odgłos trąb za sceną. / + + +GILDENSTERN + +Zapewne to aktorowie. + + +HAMLET + +Koledzy, miłymiście gośćmi w Elsynorze. Podajcie mi dłonie. Do orszaku gościnności należy etykieta i ceremonie; winienem was przeto podjąć tym trybem: inaczej, moje obejście się z aktorami, które, uprzedzam was, będzie się musiało okazać uprzejme, wydałoby się gościnniejsze niż z wami. Zostaliście przyjęci z otwartymi rękoma, ale mój stryj-ojciec i moja matka-stryjenka zostali oszukani. + + +GILDENSTERN + +Jakim sposobem, drogi książę? + + +HAMLET + +Szalony jestem tylko przy wietrze północno-zachodnim; kiedy z południa wieje, umiem odróżnić jastrzębie od czapli. + +/ Wchodzi Poloniusz. / + + +POLONIUSZ + +Dobre nowiny, panowie, wesołe nowiny! + + +HAMLET + +Słuchaj go, Gildensternie, i ty także. Słuchajcie z całą uwagą. Ten wielki dzieciuch nie wyszedł jeszcze z pieluch. + + +ROZENKRANC + +Chyba wszedł w nie powtórnie, bo mówią, że starzy ludzie na nowo stają się dziećmi. + + +HAMLET + +Prorokuję wam, że przychodzi nam zwiastować aktorów; uważcie tylko. — Masz waćpan słuszność: było to w poniedziałek z rana, w rzeczy samej. + + +POLONIUSZ + +Mości książę, mam ci oznajmić coś nowego. + + +HAMLET + +Mości panie, mam ci oznajmić coś nowego. Gdy Roscjusz w Rzymie był aktorem… + + +POLONIUSZ + +Aktorowie przybyli, mości książę. + + +HAMLET + +Ejże? Ejże? + + +POLONIUSZ + +Na honor, mości książę. + + +HAMLET + +/ śpiewając / + +Każdy więc aktor przyjechał na ośle. + + +POLONIUSZ + +Są to aktorowie najlepsi w świecie, zdatni do wszelkiego rodzaju przedstawień: tragicznych, komicznych, historyczno-sielankowych, tragiczno-historycznych, tragiczno-komiczno-historyczno-sielankowych: czy to w scenach ciągłych, czy to w luźnym poemacie. Seneka nie jest dla nich za ciężki ani Plaut za lekki. Tak w recytowaniu, jak w improwizowaniu nie mają sobie równych. + + +HAMLET + +O Jefte, sędzio Izraela, jakiż to skarb posiadłeś! + + +POLONIUSZ + +Jakiż on skarb posiadał, mości książę? + + +HAMLET + +Ba! + + +Córkę gładką, nic więcej, +Którą wielce miłował. + + +POLONIUSZ + +/ na stronie / + +Zawsze mu się marzy moja córka. + + +HAMLET + +Nieprawdaż, stary Jefte? + + +POLONIUSZ + +Jeżeli mnie nazywasz Jeftem, mości książę, to nie przeczę, iż posiadam córkę, którą wielce miłuję. + + +HAMLET + +Ależ nie to idzie za tym. + + +POLONIUSZ + +Cóż za tym idzie, mości książę? + + +HAMLET + +Ba! + + +To, co rzekomo +Bogu wiadomo. + +A potem, jak wiesz waćpan, + + +Stać się musiało, +Co snadź się stało. + +Pierwszy dwuwiersz tej pobożnej pieśni więcej objaśni waćpana, niż ja mogę; bo oto nadchodzi moja rozrywka. + +/ Wchodzi czterech lub pięciu aktorów. / + +Witam was, mości panowie, witam. Cieszę się, że cię oglądam w dobrym zdrowiu. Witajcie, przyjaciele. O stary, jaką żeś sobie brodę wyhodował, odkąd cię ostatni raz widziałem! Przyszedłeś mię tu nią straszyć? A, to ty, piękna damo! Szlachetna dziewico, dalipan, od czasu jak cię ostatni raz widziałem, zbliżyłaś się ku niebu na całą wysokość korka. Nie daj Boże, aby głos twój, jak dukat oberżnięty, wyszedł z obiegu! Witajcie nam, wszyscy bez wyjątku! Będziemy jak francuscy łowcy rzucać się na wszystko, co ujrzymy. Nie moglibyśmyż usłyszeć czego zaraz? Dajcie nam próbkę swego talentu: przedeklamujcie co patetycznego. + + +PIERWSZY AKTOR + +Co na przykład, panie? + + +HAMLET + +Słyszałem cię raz deklamującego jeden ustęp, ustęp sztuki, która nigdy grana nie była, albo co najwięcej raz tylko, bo, ile pamiętam, nie podobała się publiczności; był to kawior dla jej podniebień: moim jednak zdaniem i tych, których sąd o takich rzeczach równego z moim był wzrostu, była to sztuka wyborna, dobrze podzielona na sceny, ułożona z równą zręcznością, jak naturalnością. Przypominam sobie kogoś, co mówił, że braknie tym wierszom sosu dla dodania smaku osnowie, i osnowy, która by pozwalała posądzić autora o uczucie; przyznawał jej wszakże dobrą manierę, jędrność w obrobieniu i piękność, lubo bez wdzięku. W sztuce tej szczególnie lubiłem jeden ustęp, to jest opowiadanie Eneasza: mianowicie owo miejsce, w którym ten bohater opisuje Dydonie śmierć Priama. Jeżeli je pamiętasz, to zacznij od tego wiersza: + +Zaraz, zaraz… + + +«Okrutny Pirrus, jak ów zwierz hirkański…» + +Nie, nie tak się zaczyna, ale zawsze od Pirrusa. + + +«Okrutny Pirrus, którego zbroica, +Czarna jak jego myśl, podobna była +Do owej nocy, gdy w złowrogim koniu +Chytrze ukryty leżał, powlókł teraz +Straszną swą postać dzikszą jeszcze barwą: +Od stóp do głowy czerwienią się odział, +Zbroczon krwią ojców, matek, córek, synów, +Spiekły od żaru płonącego miasta, +Które przeklętym blaskiem przeświecało +Mordercy swego pana; rozpalony +Gniewem i ogniem i skrzepły zarazem +Od stęgłej na nim posoki, oczyma +Jak karbunkuły płomieniejącymi +Szuka piekielny Pirrus sędziwego +Starca Priama». + + +POLONIUSZ + +Jako żywo, ślicznie deklamujesz, mości książę, z doskonałym akcentem i spadkiem głosu. + + +PIERWSZY AKTOR + + + «Znajduje go wreszcie +Słabo na Greków nacierającego. +Rdzawy miecz jego, zbuntowany przeciw +Jego ramieniu, nieposłuszny woli, +Płazem uderza, kędy spadnie. Z całą +Przewagą siły rzuca się na niego +Pirrus; z wściekłością próżny cios wymierza: +Lecz sam już zamach, sam świst jego stali +Obala starca: wtedy oto Ilium, +Jak gdyby chciało nowy cios odwrócić, +Koronowaną płomieniami głowę +Chyli ku ziemi i trzaskiem okropnym +W niewolę ima Pirrusowe ucho; +Bo patrzcie! oto zabójczy miecz jego +Nad mleczną głową czcigodnego starca +Już, już wzniesiony, zda się, jakby nagle +Ugrzązł w powietrzu. Jak kamienny posąg +Bóstwa zagłady, ważąc się pomiędzy +Czynem i wolą, stał czas jakiś Pirrus +I nie przedsiębrał niczego. +Lecz jako nieraz widzimy przed burzą +Ciszę na niebie, spokojność w obłokach, +Wichry uśpione, a na dole ziemię +Jak grób milczącą, wtem przerażający +Piorun rozdziera chmurę: tak po chwili +Zbudzona zemsta podżega na nowo +Zastałe ramię Pirrusa i nigdy +Niemiłosierniej ciężki młot cyklopów +Nie spadł na Marsa wiecznotrwałą zbroję, +Jak teraz krwawy miecz Pirrusa spada +Na sędziwego Priama. +Hańba ci, zmienna Fortuno! Bogowie, +Wy wszyscy, którzy zasiadacie ówdzie, +W radzie Olimpu, odejmcie jej władzę! +Połamcie szprychy i dzwona jej koła +I stoczcie krągłą piastę z szczytu niebios +W bezdenną otchłań piekieł!» + + +POLONIUSZ + +To za długie. + + +HAMLET + +Więc razem z twoją brodą pójdzie do balwierza. Mów dalej, bracie. Jemu by trzeba jasełek lub fars plugawych, inaczej zaśnie. Dalej, przejdź teraz do Hekuby. + + +PIERWSZY AKTOR + + +«Ale kto widział nieszczęsną królowę, +Jak rozczochrana…» + + +HAMLET + +Jak to, rozczochrana? + + +POLONIUSZ + +To dobre wyrażenie; rozczochrana królowa jest dobrym wyrażeniem. + + +PIERWSZY AKTOR + + +«Jak rozczochrana, grożąca płomieniom +Łez potokami, biegła tu i ówdzie, +Boso, z łachmanem na tej samej głowie, +Którą niedawno jeszcze diadem stroił; +Odziana, miasto sukni, prześcieradłem, +W chwili popłochu schwyconym naprędce; +O, kto by to był widział, ten zmaczanym +W żółci językiem byłby był wyzionął +Przeciw Fortunie ostatnie bluźnierstwa; +A gdyby były ją widziały nieba +W tej chwili, kiedy ujrzała Pirrusa +Z dziką radością siekącego mieczem +Ciało jej męża, wybuch jej boleści +Byłby był z oczu ich promieniejących +(Jeżeli tylko rzeczy tego świata +Mogą je wzruszyć) zdrój rosy wycisnął +I współjęk z piersi bogów». + + +POLONIUSZ + +Patrzcie, jak mu się twarz zmieniła i łzy mu w oczach stanęły. Skończ już, waćpan. + + +HAMLET + +Dosyć tego, dopowiesz mi resztę niebawem. Mości panie, zechciej dojrzeć, aby ci ichmoście dobrze byli ugoszczeni. Słyszysz, waćpan? Niech znajdą dobre przyjęcie; bo oni są streszczoną, żywą kroniką czasu. Byłoby lepiej dla waćpana zyskać po śmierci niepochlebny napis na nagrobku niż za życia niekorzystne ich świadectwo na scenie. + + +POLONIUSZ + +Mości książę, obejdę się z nimi stosownie do ich zasługi. + + +HAMLET + +Do paralusza! znacznie lepiej. Gdybyśmy się obchodzili z każdym wedle jego zasług, któż by uniknął chłosty! Obchodź się z nimi waćpan odpowiednio do własnej twej zacności i godności. Im mniej kto zasługuje na względy, tym więcej ma zasługi nasza względem niego uprzejmość. Odprowadź ich. + + +POLONIUSZ + +Pójdźcie, panowie. + +/ wychodzi z kilkoma aktorami / + + +HAMLET + +Idźcie z nim, moi przyjaciele; dacie nam jutro jakie przedstawienie. Słuchaj no, stary, możecie grać Zabójstwo Gonzagi? + + +PIERWSZY AKTOR + +Możemy, panie. + + +HAMLET + +To grajcie je jutro. Nie mógłżebyś w potrzebie nauczyć się dwunastu do piętnastu wierszy, które bym napisał i wtrącił do twojej roli? + + +PIERWSZY AKTOR + +Czemu nie, łaskawy panie. + + +HAMLET + +To dobrze. Udaj się za tamtym jegomościem, tylko nie drwij z niego, proszę cię. + +/ Wychodzi Aktor. / + +Kochani przyjaciele, + +/ do Rozenkranca i Gildensterna / + +pozwólcie was pożegnać. Do zobaczenia wieczorem. + + +ROZENKRANC I GILDENSTERN + +Żegnamy cię, drogi książę. + +/ wychodzą / + + +HAMLET + +Bóg z wami! Otóż nareszcie sam jestem. +O, jakiż ze mnie głąb, jaki ciemięga! +Czyliż to nie jest zgrozą, że ten aktor, +Niby w wzruszeniu, w parodii uczucia, +Do tego stopnia mógł nagiąć swą duszę +Do swoich pojęć, że za jej zrządzeniem +Twarz mu pobladła, z oczu łzy pociekły, +Oblicze jego, głos, ruch, cała postać +Zastosowała się do jego myśli? +I gwoli komuż to? gwoli Hekubie! +Cóż z nim Hekuba, on z nią ma wspólnego, +Żeby aż płakał nad jej losem? Cóż by +Ten człowiek czynił, gdyby miał podobny +Mojemu powód i bodziec do wrzenia? +Zalałby łzami całą scenę, rozdarł +Uszy słuchaczy rażącymi słowy, +W występnych rozpacz wzbudził, dreszcz w niewinnych. +Zmieszał prostaczków i sparaliżował +Ich wzrok pospołu ze słuchem. +A ja, ospały niedołęga, drzemię +Jak Maciek, świętej niepamiętny sprawy, +I ani usty ująć się nie umiem +Za tego króla, na którego włości +I drogim życiu dokonany został +Najohydniejszy rozbój. Jestżem tchórzem? +Któż mi zarzuci podłość? Któż mnie może +Wziąć za kark, za nos powieść, w twarz mi plunąć, +Wyrzucić w oczy kłamstwo? Któż to może? +A jednak +Zasługiwałbym na to, bo w istocie +Muszę mieć chyba wnętrzności gołębia +I brak zupełny żółci, nadającej +Gorycz poczucia krzywdy, kiedym jeszcze +Nie napasał dotąd stada sępów ścierwem +Tego nędznika. O bezwstydny łotrze! +Zakamieniały, krwawy, sprośny łotrze! +Bodaj żem! Mnież to przystoi, synowi, +Jedynakowi zamordowanego +Drogiego ojca, od nieba i piekła +Powołanemu do zemsty, jak baba +Marnymi słowy dawać folgę sercu +I na przekleństwach czas trawić jak prosta, +Karczemna dziewka?! +Fuj! fuj! Gdzież moja głowa? Powiadają, +Że zatwardziali złoczyńcy, obecni +Na przedstawieniu okropnych widowisk, +Tak silnym zdjęci bywali wrażeniem, +Że sami swoje wyznawali zbrodnie: +Mord bowiem, choćby ust nie miał, cudowny +Ma organ mowy. Każę tym aktorom +Coś podobnego do sceny zabójstwa +Ojca mojego odegrać przed stryjem; +Patrzeć mu będę w oczy, śledzić będę +Najmniejszy jego ruch: jeżeli zadrgnie, +Wiem, co mam czynić. Ten duch, com go widział, +Mógł być szatanem (bo szatan przybiera, +Jaką chce postać) i nadużywając +Mojej słabości i smętności (taki +Bowiem stan duszy bardzo mu dogodny), +Ciągnie mnie może w przepaść? Chcę pewniejszej +Niż ta rękojmi. Zamierzona sztuka +Będzie probierzem, którym, jak na wędę, +Sumienie króla na wierzch wydobędę. + +/ wychodzi / + + + + +AKT TRZECI + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Pokój w zamku. / + +/ Król, Królowa, Poloniusz, Ofelia, Rozenkranc i Gildenstern / + + +KRÓL + +I nie mogliście wyrozumieć żadnym +Zwrotem rozmowy, skąd to rozprzężenie, +Które mu pokój zakłóca tak dzikim +I niebezpiecznym rodzajem maniactwa? + + +ROZENKRANC + +Przyznaje, że się czuje rozstrojony; +Lecz przez co, w żaden sposób wyznać nie chce. + + +GILDENSTERN + +Nie znaleźliśmy go bynajmniej skłonnym +Do wywnętrzania się; zręcznym dziwactwem +Trzymał nas, owszem, z daleka od siebie, +Kiedyśmy chcieli z niego coś wyciągnąć. + + +KRÓLOWA + +Jakże was przyjął? + + +ROZENKRANC + + Bardzo grzecznie. + + +GILDENSTERN + + Ale +Nie bez przymusu. + + +ROZENKRANC + + Skąpy był w pytaniach, +A w odpowiedziach odbiegał od rzeczy. + + +KRÓLOWA + +Nasunęliścież mu jaką rozrywkę? + + +ROZENKRANC + +Traf zrządził, żeśmy spotkali na drodze +Trupę aktorów: wspomnieliśmy o tym +Księciu i to go trochę ucieszyło. +Ci aktorowie już się tu znajdują +I, jak słyszałem, otrzymali rozkaz +Grania mu dzisiaj. + + +POLONIUSZ + + Tak jest w rzeczy samej +I mnie on zlecił prosić najpokorniej +Wasze królewskie moście, by raczyły +Być obecnymi na tym widowisku. + + +KRÓL + +Z największą chęcią. Serdeczniem rad, że się +Do tego skłania. Wciąż go utrzymujcie, +Moi panowie, w tym usposobieniu +I podniecajcie w nim gust do takiego +Rodzaju zabaw. + + +ROZENKRANC I GILDENSTERN + + Uczynim to, panie. + +/ wychodzą / + + +KRÓL + +Oddal się także, kochana Gertrudo. +Ułożyliśmy rzecz tak, aby Hamlet, +Niby przypadkiem, zszedł się tu z Ofelią. +Ja i jej ojciec (będzie to szpiegostwo +Godziwe) tak się tu ulokujemy, +Abyśmy widząc, niewidzialni sami, +O tym spotkaniu z bliska mogli sądzić +I z zachowania się jego wnioskować, +Czy to miłości wpływ, czy nie miłości +Tak go udręcza. + + +KRÓLOWA + + Jestem ci posłuszna, +Mój mężu. Dałby Bóg, luba Ofelio, +Aby potęga twoich wdzięków była +Błogim powodem tej zmiany Hamleta: +Wtedy szlachetność twoja, mam nadzieję, +Na dawną by go sprowadziła drogę, +Ku zaszczytowi was obojga. + + +OFELIA + + Pragnę, +Aby tak było, miłościwa pani. + +/ Królowa wychodzi. / + + +POLONIUSZ + +Ofelio, chodź tu sobie. Najjaśniejszy, +My się umieścim tam. + +/ do Ofelii / + + Czytaj tę książkę, +Aby ten pozór zajęcia ubarwił +Twoją samotność. Tak to my, grzesznicy, +Rzekomo świętą miną, uczynkami +Budującymi pocukrzamy nieraz +Samego diabła. + + +KRÓL + +/ na stronie / + + Prawda! Jakże srodze +Bicz tych wyrazów chłoszcze mi sumienie! +Twarz nierządnicy, różem upiększona, +Nie tak jest szpetna obok tej powłoki +Jak czyn mój obok pokostu słów moich. +O, ciężkież moje brzemię! + + +POLONIUSZ + + Już nadchodzi. +Śpieszmy na miejsce, miłościwy panie. + +/ Król i Poloniusz wychodzą. Hamlet wchodzi. / + + +HAMLET + +Być albo nie być to wielkie pytanie. +Jestli w istocie szlachetniejszą rzeczą +Znosić pociski zawistnego losu +Czy też stawiwszy czoło morzu nędzy, +Przez opór wybrnąć z niego? — Umrzeć — zasnąć — +I na tym koniec. — Gdybyśmy wiedzieli, +Że raz zasnąwszy, zakończym na zawsze +Boleści serca i owe tysiączne +Właściwe naszej naturze wstrząśnienia, +Kres taki byłby celem na tej ziemi +Najpożądańszym. Umrzeć — zasnąć. — Zasnąć! +Może śnić? — w tym sęk cały, jakie bowiem +W tym śnie śmiertelnym marzenia przyjść mogą, +Kiedy zrzucimy z siebie więzy ciała, +To zastanawia nas: i toć to czyni +Tak długowieczną niedolę; bo któż by +Ścierpiał pogardę i zniewagi świata, +Krzywdy ciemiężcy, obelgi dumnego, +Lekceważonej miłości męczarnie, +Odwłokę prawa, butę władz i owe +Upokorzenia, które nieustannie +Cichej zasługi stają się udziałem, +Gdyby od tego kawałkiem żelaza +Mógł się uwolnić? Któż by dźwigał ciężar +Nudnego życia i pocił się pod nim, +Gdyby obawa czegoś poza grobem, +Obawa tego obcego nam kraju, +Skąd nikt nie wraca, nie wątliła woli +I nie kazała nam pędzić dni raczej +W złu już wiadomym niż uchodząc przed nim, +Popadać w inne, którego nie znamy. +Tak to rozwaga czyni nas tchórzami; +Przedsiębiorczości hoża cera blednie +Pod wpływem wahań i zamiary pełne +Jędrności, zbite z wytkniętej kolei, +Tracą nazwisko czynu. — Ha! co widzę? +Piękna Ofelia! — Nimfo, w modłach swoich +Pomnij o moich grzechach. + + +OFELIA + + Jakże zdrowie +Waszej książęcej mości od dni tylu? + + +HAMLET + +Dobre; pokornie dziękuję waćpannie. + + +OFELIA + +Mam jeszcze od was, panie, kilka drobnych +Pamiątek, dawno zwrócić je pragnęłam: +Odbierzcie je dziś, proszę. + + +HAMLET + + Jako żywo! +Jam nigdy w życiu nic nie dał waćpannie. + + +OFELIA + +Wiesz dobrze, mości książę, żeś to czynił, +I upominki swoje ubarwiałeś +Takimi słowy, które wszelkiej rzeczy +Wartość podnoszą. Woń ich uleciała: +Weź je na powrót, panie, w oczach bowiem +Każdej szlachetnie myślącej osoby +Najdroższe dary lichymi się stają, +Gdy dawca martwi. Oto są. + + +HAMLET + +Ha-ha-ha! Jestżeś uczciwa? + + +OFELIA + +Mości książę! + + +HAMLET + +Jestżeś piękna? + + +OFELIA + +Co znaczą te pytania? + + +HAMLET + +To, że jeżeli jesteś uczciwa i piękna, uczciwość twoja nie powinna mieć nic do czynienia z pięknością. + + +OFELIA + +Jak to, panie? Możeż piękność z czym lepszym chodzić w parze niż z uczciwością? + + +HAMLET + +Zapewne, tylko że potęga piękności prędzej obróci uczciwość w rajfurkę, niż wpływ uczciwości potrafi piękność na swoje kopyto przerobić. Było to niegdyś paradoksem, ale w nowszych czasach okazuje się pewnikiem. Kochałem dawniej waćpannę. + + +OFELIA + +W rzeczy samej, dawałeś mi to książę do zrozumienia. + + +HAMLET + +Nie trzeba ci było tak rozumieć; bo cnota nie daje się w stary nasz pień wszczepić tak, żebyśmy trącić nim przestali. Nie kochałem cię wcale. + + +OFELIA + +Tym bardziej więc zostałam zawiedziona. + + +HAMLET + +Idź waćpanna do klasztoru; na co ci mnożyć grzeszników? Ja sam jako tako jestem uczciwy, a przecież mógłbym sobie zarzucić takie rzeczy, że lepiej by było, gdyby mnie była matka na świat nie wydała. Jestem nadzwyczajnie dumny, mściwy, chciwy władzy; więcej mam przywar niż władz umysłowych do ich poznania, niż wyobraźni do dania o nich wyobrażenia i czasu do okazania ich w postępkach. Czego się takie figury tłuc mają pomiędzy ziemią i niebem? Jesteśmy arcyhultaje, wszyscy bez wyjątku; żadnemu z nas nie ufaj. Idź prosto do klasztoru. Gdzież waćpanny ojciec? + + +OFELIA + +W domu, mości książę. + + +HAMLET + +Zamknijże go na klucz, aby nigdzie indziej nie grał roli błazna, tylko we własnym domu. Bądź zdrowa. + + +OFELIA + +/ na stronie / + +Panie, zmiłuj się nad nim! + + +HAMLET + +Jeżeli za mąż pójść chcesz, dam ci w posagu tę przestrogę: Chociażbyś jak śnieg była czysta, jak lód nieskalana, przecież nie ujdziesz obmowy. Wstąp do klasztoru. Adieu. Albo jeżeli koniecznie potrzebować będziesz wyjść za mąż, to wyjdź za głupca, bo rozsądni ludzie wiedzą bardzo dobrze, jakie z nich czynicie potwory. Idź czym prędzej do klasztoru. Adieu. + + +OFELIA + +/ na stronie / + +O nieba, wesprzyjcie go swą łaską! + + +HAMLET + +Słyszałem też o malowaniu się waszym: nie dość wam jednej twarzy otrzymanej od Boga, dorabiacie sobie drugą; sztafirujecie się, krygujecie, cedzicie słowa, przedrzeźniacie boskie stworzenia i swawolę pokrywacie płaszczykiem naiwności. Precz, precz! nie chcę już patrzeć na to: to mnie we wściekłość wprawia. Wara odtąd mężczyznom żenić się; ci, co się już pożenili, jednego wyjąwszy, niech żyją zdrowi, reszta pozostać winna tak, jak jest. Do klasztoru! Do klasztoru! + +/ wychodzi / + + +OFELIA + +O, jak szlachetny duch zwichnięty został! +Dworaka, wodza, mędrca ton, miecz, umysł; +Kwiat oczekiwań potężnego państwa, +Wzór ukształcenia, zwierciadło poloru, +Cel zwracającej się uwagi świata: +Wszystko to, wszystko wniwecz obrócone! +I ja, ze wszystkich kobiet najnędzniejsza, +Com ssała nektar słodkich jego ślubów, +Skazanam teraz widzieć tę wspaniałą, +Wybraną duszę, jak spękany dzwonek, +Chrapliwe tylko wydającą dźwięki; +To czyste źródło bogatej młodości +Zmącone szałem. O, czemuż musiałam +Ujrzeć, co widzę, widzieć, co widziałam! + +/ Wchodzą Król i Poloniusz. / + + +KRÓL + +Miłość! Nie takie są jej symptomata. +To, co on mówił, choć trochę bez związku, +Cechy szaleństwa nie nosiło wcale. +Ponura jego smętność wysiaduje +Coś złowrogiego, co wylęgłe z jajka +Mogłoby stać się zgubne. Pragnąc przeto +Zapobiec złemu, po świeżym namyśle, +Postanowiłem wysłać go niezwłocznie +Do Anglii celem niby zażądania +Przynależnego mu haraczu. Może +Ta podróż, widok różnych miejsc i rzeczy, +Potrafi z jego serca wyrugować +To coś, wokoło czego jego myśli, +Bijąc się ciągle i skrycie nurtując, +Tak go z właściwych wyrywają karbów. +Cóż waćpan na to? + + +POLONIUSZ + + Może to być dobre; +Rozumiem jednak zawsze, że prawdziwym +Jądrem i źródłem tej jego choroby +Jest bezwzajemna miłość. No, Ofelio, +Nie potrzebujesz nam objawiać tego, +Coć mówił książę Hamlet, bośmy sami +Wszystko słyszeli. Uczyń, co chcesz, panie; +Jeżeli jednak uznasz to stosownym, +Niech po skończonym dzisiaj widowisku +Królowa matka w poufnej rozmowie +Prosi go, aby jej zwierzył swój smutek. +Niechaj z nim mówi bez ogródki; ja zaś, +Jeśli się na to zgodzi wasza wielkość, +Przyłożę ucho do tego sam na sam. +Nie wydobędzieli nic z niego, wtedy +Ślij go do Anglii, panie, albo zamknij, +Gdzie mądrość twoja wskaże. + + +KRÓL + + Dobra rada: +Szalonych możnych pilnie strzec wypada. + +/ wychodzą / + + + +SCENA DRUGA + +/ Wielka sala tamże. / + +/ Wchodzi Hamlet z kilkoma aktorami. / + + +HAMLET + +Proszę cię, wyrecytuj ten kawałek tak, jak ja ci go przepowiedziałem, gładko, bez wysilenia. Ale jeżeli masz wrzeszczeć, tak jak to czynią niektórzy nasi aktorowie, to niech lepiej moje wiersze deklamuje miejski pachołek. Nie siecz też za bardzo ręką powietrza w taki sposób: bądź raczej ruchów swoich panem; wśród największego bowiem potoku i, że tak powiem, wiru namiętności, trzeba ci zachować umiarkowanie, zdolne nadać wewnętrznej twojej burzy pozór spokoju. Nie posiadam się z oburzenia, słysząc, jak siaki taki barczysty gbur w peruce w gałgany obraca uczucie, prawdziwy z niego łach robi, by zadowolić uszy narodku, który po największej części kocha się tylko w niezrozumiałych gestach i wrzawie. Oćwiczyć bym rad kazał takiego chama, by się bardziej hamował, gdy gra Heroda albo Termaganta. Proszę cię, chroń się tego. + + +PIERWSZY AKTOR + +Zapewniam waszą wysokość. + + +HAMLET + +Nie bądź też z drugiej strony za miękki; niech własna twoja rozwaga przewodnikiem ci będzie. Zastosuj akcję do słów, a słowa do akcji, mając przede wszystkim to na względzie, abyś nie przekroczył granic natury; wszystko bowiem, co przesadzone, przeciwne jest intencjom teatru, którego przeznaczeniem, jak dawniej, tak i teraz, było i jest służyć niejako za zwierciadło naturze, pokazywać cnocie własne jej rysy, złości żywy jej obraz, a światu i duchowi wieku postać ich i piętno. Owóż przeholowanie tego celu lub niedosięgnięcie może wprawdzie rozśmieszyć prostaczków, ale znającym się na rzeczy musi pójść w niesmak, nagana zaś jednego z tych ostatnich, na szali waszych zasług przeważyć musi poklask całego tłumu pierwszych. Widziałem ja aktorów i znaleźli się tacy, co ich chwalili, głośno nawet, aktorów, którzy (bogobojnie mówiąc) ani z mowy, ani z ruchów nie byli podobni do chrześcijan ani do pogan, ani do ludzi, a rzucali się i ryczeli tak, iż pomyślałem sobie, że chyba jaki najemnik natury sfabrykował ludzkość; tak bezecnie ją naśladowali. + + +PIERWSZY AKTOR + +Pochlebiamy sobie, żeśmy się tego pozbyli cokolwiek. + + +HAMLET + +O, pozbądźcie się tego ze szczętem. Tym zaś, co u was grają błaznów, zakażcie jak najsurowiej prawić co bądź więcej nad to, co stoi w ich roli; są bowiem między nimi tacy, co się namawiają do śmiechu, aby w pewnej liczbie jałowych spektatorów także śmiech wzbudzić, i to właśnie w chwili, kiedy przypada jaki szczegół sztuki zasługujący na uwagę. To niegodziwość dowodząca politowania godnej próżności w błaźnie, który tak czyni. Idźcie i bądźcie w pogotowiu. + +/ Aktorowie wychodzą. / + +/ Wchodzą Poloniusz, Rozenkranc i Gildenstern. / + +No i cóż, mości panie? Czy król chce spożyć ten kęs widowiska? + + +POLONIUSZ + +Jego królewska mość przybędzie, królowa jejmość także, i to zaraz. + + +HAMLET + +Powiedzże, waćpan, aktorom, niech się śpieszą. + +/ Poloniusz wychodzi. / + +A panowież to nie dopomożecie ich znaglić do pośpiechu? + + +ROZENKRANC I GILDENSTERN + +I owszem, mości książę. + +/ wychodzą / + + +HAMLET + +Hola, Horacy! + +/ Horacy wchodzi. / + + +HORACY + + Co rozkażesz, panie? + + +HAMLET + +Horacy, tyś najsprawiedliwszy z ludzi, +Z którymi kiedykolwiek przestawałem. + + +HORACY + +O panie! + + +HAMLET + + Nie myśl, że ci chcę pochlebić. +Czegóż bym mógł się spodziewać od ciebie, +Który nic nie masz, krom rześkości ducha, +Ku wyżywieniu się i ku okryciu? +Któż by pochlebiał biednym! Niechaj w cukrze +Smażony język liże głupią pychę, +Niech się zawiasy kolan uginają +Tam, gdzie łaszenie się zdobywa korzyść. +Słuchaj: od chwili kiedy dusza moja +Mogła być panią swojego wyboru +I ludzi jednych przenosić nad drugich, +Od owej chwili już cię ona sobie +Upodobała; boś ty, wiele cierpiąc, +Takim był zawsze, jakbyś nic nie cierpiał; +Boś ty Fortunie zarówno był wdzięczny +Za jej umizgi i prześladowania; +A błogosławion, w kim krew z przekonaniem +Tak są zmieszane, iż on palcom losu +Nie służy za flet do wydania dźwięków +Wedle kaprysu. O, daj mi człowieka, +Niebędącego żądz swych niewolnikiem, +A w głębi mego serca go umieszczę, +W sercu samegoż serca, tak jak ciebie. +Za wiele tego już podobno. W sztuce, +Która niebawem ma być przedstawiona, +Jest jedna scena zbliżona do tego, +Com ci o śmierci mego ojca zwierzył. +Gdy się ta scena pertraktować będzie, +Zwróć, proszę, całą potęgę uwagi +Na mego stryja. Jeśli jego wina +Podczas tej sceny sama się nie zdradzi, +Ów niby zacny duch był potępieńcem, +A moje myśli tak czarne jak sadza +W kuźni Wulkana. Nie spuszczaj go z oczu, +Ja mój wzrok także pilnie w twarz mu wryję, +A potem zlejem nasze spostrzeżenia +W stanowczą formę wniosku. + + +HORACY + + Dobrze, panie; +Jeżeli skradnie co mojej baczności +I ujdzie cały, zapłacę tę kradzież. + + +HAMLET + +Już idą; muszę znowu zostać głupcem. +Dalej na miejsce! + +/ Marsz. Odgłos trąb. / + +/ Król, Królowa, Poloniusz, Ofelia, Rozenkranc, Gildenstern i inne osoby wchodzą. / + + +KRÓL + +Jakże się miewa nasz syn, Hamlet? + + +HAMLET + +Wybornie, żyję jak kameleon powietrzem nadzianym obietnicami; kapłonów nie moglibyście lepiej tuczyć. + + +KRÓL + +Nie mam co zrobić z tą odpowiedzią. Te słowa nie do mnie należą. + + +HAMLET + +Ani do mnie już teraz. + +/ do Poloniusza / + +Waćpan grywałeś kiedyś na uniwersytecie, jeżeli się nie mylę? + + +POLONIUSZ + +Tak jest, mości książę, i miałem sławę dobrego aktora. + + +HAMLET + +A cóżeś pan przedstawiał? + + +POLONIUSZ + +Przedstawiałem Juliusza Cezara i zostałem zabity na Kapitolu. Brutus mnie zabił. + + +HAMLET + +Cóż to za brutalstwo było z jego strony, żeby tak kapitalne cielę tam zabijać! — Czy aktorowie już w pogotowiu? + + +ROZENKRANC + +Czekają, panie, na twe rozkazy. + + +KRÓLOWA + +Pójdź tu, kochany Hamlecie, siądź przy mnie. + + +HAMLET + +Wybacz, kochana matko, tu jest metal silniej pociągający. + + +POLONIUSZ + +/ do Króla / + +Słyszałeś, panie? + + +HAMLET + +/ do Ofelii / + +Mogęż, o pani, lec na twoim łonie? + + +OFELIA + +Nie, mości książę. + + +HAMLET + +To jest na twoim łonie głowę wsparłszy? + + +OFELIA + +Możesz, książę. + + +HAMLET + +/ kładąc się u jej nóg / + +Sądziszli, żem miał w myśli co innego? + + +OFELIA + +Ja nic nie sądzę. + + +HAMLET + +To by był pomysł nie lada położyć się między nogami dziewczyny. + + +OFELIA + +Co takiego? + + +HAMLET + +Nic. + + +OFELIA + +Książę dziś jesteś wesół. + + +HAMLET + +Kto? ja? + + +OFELIA + +Nie inaczej. + + +HAMLET + +O, jestem tylko twoim wesołkiem. Cóż zresztą człowiek ma czynić, jeżeli nie weselić się? Oto na przykład moja matka, patrz, pani, jak promieniejąco wygląda, chociaż mój ojciec zmarł przed dwiema godzinami. + + +OFELIA + +Przed dwa razy dwoma miesiącami, mości książę. + + +HAMLET + +Tak to już dawno? Niechże się diabeł czarno nosi, ja przywdzieję sobole. Dlaboga? Od dwóch miesięcy zmarły i jeszcze nie zapomniany? Jest więc nadzieja, że pamięć wielkich ludzi zdoła przetrwać ich żywot przez pół roku; notabene, jeżeli ufundują kościoły; w przeciwnym razie niech się nie skarżą, jeżeli ich spotka los tego konika, któremu na nagrobku napisano: «Konik zdechł, więc go w miech». + +/ Odgłos trąb. Po czym następuje pantomima. Para królewskich małżonków w czułej komitywie wchodzi na scenę. Królowa ściska króla i on ją nawzajem, klęka przed nim z wyrazem najtkliwszego przywiązania; on ją podnosi i głowę na jej piersi skłania; kładzie się potem na kwiecistej darni i zasypia. Ona, widząc go uśpionego, odchodzi. Po niejakiej chwili ukazuje się jakiś człowiek, zbliża się do śpiącego, zdejmuje mu z głowy koronę, całuje ją, wlewa potem w ucho królowi truciznę i wychodzi. Królowa powraca, znajduje króla nieżywego i bardzo rozpacza. Zabójca w towarzystwie dwóch czy trzech niemych osób wchodzi znowu i niby także lamentuje. Wynoszą trupa. Zabójca składa przed królową dary i oświadcza jej swoją miłość. Ona okazuje zrazu wstręt i niechęć, w końcu jednak podaje mu rękę. Wychodzą. / + + +OFELIA + +Co to było, mości książę? + + +HAMLET + +To był hultajski bigos, a oznacza zbrodnię. + + +OFELIA + +Zapewne ta pantomima zawierała w sobie treść sztuki? + +/ Wchodzi Prolog. / + + +HAMLET + +Dowiemy się od tego jegomościa. Aktorowie nie umieją trzymać języka za zębami; muszą wszystko wypaplać. + + +OFELIA + +Czy on nam odkryje znaczenie tego? + + +HAMLET + +Niezawodnie, tak jak wszystko, co byś mu pani odkryła. Nie wstydź się tylko pokazać mu, co masz do pokazania, a on się nie powstydzi powiedzieć ci, co to znaczy. + + +OFELIA + +Ladaco z waści, ladaco. Będę patrzeć na sztukę. + + +PROLOG + +Cni panowie i cne damy, +Dla was i dla naszej dramy +Kornie was o wzgląd błagamy. + + +HAMLET + +Prologli to czy dewiza na sygnet? + + +OFELIA + +To było krótkie. + + +HAMLET + +Jak miłość kobiety. + +/ Wchodzą Król aktor i Królowa aktorka. / + + +KRÓL AKTOR + +«Trzydzieści razy Feba rumaki obiegły +Krąg Tellury i przestwór Neptuna rozległy +I trzydzieści kroć razy dwanaście na przemian +Zapłonął i zbladł miesiąc nad głowami ziemian, +Odkąd nam Amor serca, Hymen złączył dłonie +Węzłem, który się chyba rozwiąże po zgonie». + + +KRÓLOWA AKTORKA + +«Obyśmy drugie tyle zmian luny i słońca +Zliczyli, nim miłości dożyjemy końca! +Lecz ach! już od pewnego czasu niezbadana +W zdrowiu, w humorze twoim, panie, zaszła zmiana. +Lękam się… niechaj jednak te niewieście trwogi +Nie przyczyniająć cierpień, o mężu mój drogi. +Obawy u płci naszej z miłości się rodzą +Jak ta lub nie istnieją, lub miarę przechodzą. +Czym moja miłość, tego liczneś miał objawy; +W jakim zaś stopniu miłość, w takim i obawy. +Gdzie wielka miłość, lada wątpliwość przeraża, +I z zwiększeniem się obaw miłość się pomnaża». + + +KRÓL AKTOR + +«Tak, najmilsza, opuszczę cię, i to niedługo, +Coraz już siły skąpszą darzą mię posługą; +Ty zostaniesz; żyć będziesz na tym pięknym świecie +Szanowana, kochana, i może ci splecie +Wieniec drugi małżonek». + + +KRÓLOWA AKTORKA + + «O, wstrzymaj te słowa! +Zbrodnią by w moim łonie była myśl takowa. +Obym przy drugim mężu była potępioną! +Taka tylko drugiego może zostać żoną, +Co zabiła pierwszego». + + +HAMLET + +To piołun. + + +KRÓLOWA AKTORKA + + «Podłe tylko chucie +Kleją powtórne związki, lecz nigdy uczucie. +Zabójczyni pierwszego powtórnie go zgładza, +Gdy nowego małżonka w łoże swe wprowadza». + + +KRÓL AKTOR + +«Że myślisz tak, jak mówisz, najzupełniej wierzę; +Nieraz jednak człek łamie to, co przedsiębierze. +Zamiar jest niewolnikiem wyłącznym pamięci. +Nagle zrodzony, ale słabej konsystencji; +Krzepko wisi, jak owoc nieźrzały u drzewa. +Lecz gdy zmięknie, przed czasem lada wiatr go zwiewa +Nie dziw, że nie pomnimy wypłacać na dobie +Długu, któryśmy winni tylko samym sobie. +To, co postanawiamy w chwili uniesienia, +Z uniesieniem minionym w parę się zamienia; +Zbytnia gwałtowność, czy to radości czy smutku, +Sama własne swe chęci wydziedzicza z skutku, +Gdzie radość pusta, smutek przechodzi w rozpacze, +Tam po chwili cieszy się smutek, radość płacze. +Świat ten nie wiekuisty ni się kto zdumiewa, +Że z przesileniem szczęścia i miłość omdlewa; +Kwestia to bowiem jeszcze mieszcząca zawiłość, +Czy miłość jedna szczęście, czy też szczęście miłość? +Możny runął, pierzchają wraz czcicieli zgraje; +Biedny wzniósł się, aliści wróg dłoń mu podaje. +Zdaje się więc, że miłość szczęściu jest służebna, +Ma przyjaciół, komu ich miłość niepotrzebna, +A kto w potrzebie niby przyjaciela wzywa, +Gotowego w nim sobie wroga wychowywa. +Słowem, skończyłbym na tym, od czego zacząłem, +Chęć i moc nasza tak są odrębnym żywiołem, +Że najczęściej upada to, co człek zamierzy, +Myśl nasza do nas, cel jej nie do nas należy. +Tak i ta myśl, że z drugim nie będziesz złączona, +Skona w tobie, gdy pierwszy twój małżonek skona». + + +KRÓLOWA AKTORKA + +«Niech mi niebo odmówi światła, ziemia wody, +Noc nie da odpoczynku, dzień nie da swobody! +W rozpacz niech wszelka moja zmieni się pociecha, +Los tylko więźnia w lochu niech mi się uśmiecha: +Wszystko to, co rumieniec przeistacza w bladość, +Niech będzie mym udziałem, gdy uczuję radość. +Tu i tam niech ponoszę kaźń co chwila nową, +Jeśli żoną zostanę, raz zostawszy wdową!» + + +HAMLET + +/ do Ofelii / + +Gdyby tę przysięgę miała złamać… + + +KRÓL AKTOR + +«Ślub to straszliwy. — Luba, opuść mię na chwilę: +Myśli mi się mieszają; może snem zasilę +Znękane ciało». + +/ zasypia / + + +KRÓLOWA AKTORKA + + «Niech cię kołysze sen błogi +I wszelkie zło omija z dala nasze progi!» + +/ wychodzi / + + +HAMLET + +/ do Królowej / + +Jak ci się, pani, podoba ta sztuka? + + +KRÓLOWA + +Zdaje mi się, że ta dama przyrzeka za wiele. + + +HAMLET + +O, ale dotrzyma słowa. + + +KRÓL + +Czy znasz waćpan treść tej sztuki? Nie mieściż ona w sobie nic zdrożnego? + + +HAMLET + +Nic zgoła; oni tylko żartują, trują żartem; nic zdrożnego w świecie. + + +KRÓL + +Jakiż ta sztuka ma tytuł? + + +HAMLET + +„Łapka na myszy”. Skąd zaś taki? Przez przenośnię. Przedstawia ona morderstwo dokonane w Wiedniu. Zamordowany książę nazywał się Gonzago, a jego żona Baptysta. Arcyszelmowska to sprawka, jak zaraz obaczymy. Ale co nam do tego? Wasza królewska mość i my wszyscy mamy spokojne sumienie, nie może nas to dotknąć. Niech się drapie, kto ma liszaj; nasza skóra zdrowa. + +/ Wchodzi Lucjan. / + +To jest niejaki Lucjan, synowiec króla. + + +OFELIA + +Objaśniasz, mości książę, tak dobrze jak chór starożytny. + + +HAMLET + +Mógłbym być pośrednikiem między panią a jej kochankiem, gdybym tylko był świadkiem waszych igraszek. + + +OFELIA + +Kolący masz dowcip, mości książę. + + +HAMLET + +Odpokutowałabyś, pani, niejednym jękiem stępienie mi kolca. + + +OFELIA + +Coraz to lepiej i zarazem gorzej. + + +HAMLET + +Tak właśnie traktujecie swych mężów. Dalej, morderco; + +Zrzuć twą przeklętą larwę i zaczynaj: +Już kruk krakaniem +Do zemsty daje hasło. + + +LUCJAN + +«Myśl czarna, ręka pewna, płyn dzielny, czas sprzyja. +Nie tamuje zamiaru obecność niczyja. +Szary wyskoku, w północ z zbójczych ziół zebrany, +Po trzykroć pod Hekaty klątwą gotowany, +Władzę twą czarodziejską, straszną w swym rozwiciu +Okaż niezwłocznie na tym zdrowym jeszcze życiu». + +/ wlewa truciznę w ucho śpiącemu / + + +HAMLET + +Truje go w jego własnym ogrodzie dla zagrabienia jego państwa. Nazwisko tamtego jest Gonzago; rzecz autentyczna i we włoskim tekście wybornie opisana. Teraz zobaczymy, jakim sposobem morderca pozyskuje miłość żony Gonzagi. + + +OFELIA + +Król powstaje. + + +HAMLET + +Jak to? Strwożony fałszywym alarmem? + + +KRÓLOWA + +Co ci jest, panie? + + +POLONIUSZ + + Niech skończą widowisko! + + +KRÓL + +Światła! Wychodźmy. + + +POLONIUSZ + + Światła! światła! światła! + +/ Wszyscy wychodzą prócz Hamleta i Horacego. / + + +HAMLET + +Niech ryczy z bólu ranny łoś, +Zwierz zdrów przebiega knieje, +Ktoś nie śpi, aby spać mógł ktoś. +To są zwyczajne dzieje. + +Powiedz mi, waćpan, czy ta komedia, z dodatkiem lasu piór na głowie i pary prowansalskich róż u dziurawych trzewików, nie powinna by (jeśli resztka mojego szczęścia mnie zawiedzie) zapewnić mi udziału w jakiej trupie aktorów? Hę? + + +HORACY + +Połowę udziału. + + +HAMLET + +Ależ cały. +Wiedz bowiem, miły mój Damonie, +Że z raju dziś tu step; +Gdzie wczora Jowisz był na tronie, +Tam dziś panuje — pustka. + + +HORACY + +Mogłeś dorymować, mości książę. + + +HAMLET + +O Horacy! Słowa tego ducha złota warte. Czy widziałeś? + + +HORACY + +Najwyraźniej. + + +HAMLET + +Kiedy była mowa o otruciu?… + + +HORACY + +Uważałem dobrze. + + +HAMLET + +Ha! ha! — Nie ma tam gdzie jakiego grajka? Hej! +Bo skoro król komedii nie lubi, pewnikiem +Król jegomość komedii nie jest lubownikiem. +A co, są grajkowie? + +/ Wchodzą Rozenkranc i Gildenstern. / + + +GILDENSTERN + +Mości książę, niech nam wolno będzie powiedzieć jedno słowo. + + +HAMLET + +Ile ich jest w słowniku. + + +GILDENSTERN + +Mości książę, król… + + +HAMLET + +Cóż król porabia, mości panie? + + +GILDENSTERN + +Od wyjścia stąd bardzo zaniemógł. + + +HAMLET + +Z przepicia? + + +GILDENSTERN + +Z wzburzenia żółci. + + +HAMLET + +Troskliwość pańska byłaby się była okazała trafniejsza, udając się w takim razie do doktora. Bo gdybym ja mu zapisał na przeczyszczenie, mogłoby mu to jeszcze bardziej żółć wzburzyć. + + +GILDENSTERN + +Racz, łaskawy panie, zamknąć swą mowę w pewne szranki i nie odskakiwać tak dziko od celu, w jakim przychodzim. + + +HAMLET + +Jestem już potulny: mów, waćpan. + + +GILDENSTERN + +Królowa, matka waszej książęcej mości, w najgłębszym rozżaleniu przysyła nas do ciebie, panie. + + +HAMLET + +Miło mi panów powitać. + + +GILDENSTERN + +Nie, mości książę, te grzeczności nie w porę. Jeśli się waszej książęcej mości podoba dać nam zdrową odpowiedź, wypełnimy polecenie jego matki; w przeciwnym razie, przebaczenie waszej książęcej mości i oddalenie się nasze będzie jedynym owocem naszego tu przybycia. + + +HAMLET + +Nie mogę, doprawdy. + + +GILDENSTERN + +Czego, mości książę? + + +HAMLET + +Dać panom zdrowej odpowiedzi, bom chory na głowę: na jaką wszakże będę się mógł zdobyć, taką im służyć będę albo raczej matce mojej. Dlatego przystąpmy wprost do rzeczy, bez korowodów. Mówicie więc, panowie, że moja matka… + + +ROZENKRANC + +Nie tai tego, że postępowanie waszej książęcej mości w podziw ją i zdumienie wprawia. + + +HAMLET + +O dziwny synu, który tak możesz zdumiewać matkę twoją! A czy nie ma tam czasem jakiego postscriptum pod tym macierzyńskim podziwem? Powiedzcie no, panowie. + + +ROZENKRANC + +Życzeniem jej jest, abyś się książę z nią widział w jej gabinecie, nim się udasz na spoczynek. + + +HAMLET + +Będę jej posłuszny, choćby była dziesięć razy moją matką. Czy macie, panowie, co więcej do powiedzenia? + + +ROZENKRANC + +Mości książę, był czas, żeś mię lubił. + + +HAMLET + +Na Bakcha i Merkurego! i teraz jeszcze. + + +ROZENKRANC + +Łaskawy książę, co cię udręcza? Dobrowolnie zamykasz drzwi swobodzie, ukrywając troski swoje przed przyjacielem. + + +HAMLET + +Nie mam widoków, mój panie. + + +ROZENKRANC + +Jak to? kiedy sam król zapewnia waszej książęcej mości następstwo duńskiego tronu! + + +HAMLET + +Tak, ale znasz pan przysłowie: dostał koń owsa… koniec trochę niesmaczny + +/ Muzykanci wchodzą. / + +Otóż i gędźba. Pozwól no mi, bracie, swego fletu. + +/ biorąc Gildensterna na stronę / + +Dlaczego tak tropisz wokoło mnie, jak gdybyś mię chciał w lisią jamę zapędzić? + + +GILDENSTERN + +O panie! Jeśli mię żarliwość uczyniła za śmiałym, przywiązanie moje słusznie możesz nazwać nieokrzesanym. + + +HAMLET + +Nie rozumiem tego dobrze. Zagraj no, proszę, na tym flecie. + + +GILDENSTERN + +Nie umiem, mości książę. + + +HAMLET + +Proszę cię. + + +GILDENSTERN + +Nie umiem doprawdy. + + +HAMLET + +Jak mnie kochasz. + + +GILDENSTERN + +Nie potrafię z niego wydobyć głosu, mości książę. + + +HAMLET + +To tak łatwo przecie jak kłamać. Przebieraj po tych dziurkach palcami, włóż ten koniec w usta i zadmij, a wydobędziesz ton najdźwięczniejszy. Patrz, tu są klapy. + + +GILDENSTERN + +Ale ja ich użyć nie umiem do wydania jakiej bądź melodii, nie znam się na tym. + + +HAMLET + +Patrzże teraz, za jakiego mnie masz bajbardzo. Chciałbyś grać na mnie, wmawiasz w siebie, że znasz mój mechanizm? Chciałbyś wyrwać ze mnie rdzeń mej tajemnicy, wycisnąć ze mnie całą skalę tonów, od najniższej nuty aż do dyszkantu; a w tym tu marnym instrumencie tyle jest głosu, tyle harmonii, jednakże nie możesz go skłonić do przemówienia. Cóż u kata! I czy sądzisz, że na mnie łatwiej zagrać niż na flecie? Miej mię, za jaki chcesz, instrument: przedąć, rozstroić mię potrafisz, ale zagrać na mnie — nigdy. + +/ Wchodzi Poloniusz. / + +Witam waćpana dobrodzieja. + + +POLONIUSZ + +Mości książę, królowa jejmość życzy sobie z waszą książęcą mością pomówić, i to zaraz. + + +HAMLET + +Czy widzisz tam waćpan tę chmurę z kształtu podobną do wielbłąda? + + +POLONIUSZ + +W rzeczy samej, istny wielbłąd. + + +HAMLET + +Zdaje mi się, że jest podobniejsza do łasicy. + + +POLONIUSZ + +Prawda, z boku podobniejsza do łasicy. + + +HAMLET + +Albo raczej do wieloryba. + + +POLONIUSZ + +Bardzo podobna do wieloryba. + + +HAMLET + +No, to dobrze; zaraz pójdę do matki. Z tymi głupcami trzeba by zgłupieć naprawdę. Zaraz idę. + + +POLONIUSZ + +Śpieszę to powiedzieć. + + +HAMLET + +«Zaraz», łatwo da się powiedzieć. Zostawcie mnie, przyjaciele. + +/ Wychodzą Rozenkranc, Gildenstern i Horacy. / + +Teraz jest właśnie czarodziejska, straszna +Godzina nocy, w której się podnoszą +Groby i same piekła wyziewają +Na świat zarazę. O, teraz bym gotów +Pić krew i takie rzeczy wykonywać, +Na których widok dzień by zbladł; lecz teraz +Mam iść do matki. O serce, nie zaprzecz +Naturze mojej! Niech nigdy w to łono +Nie znajdzie wstępu neronowa dusza! +Niech będę srogim, ale nie wyrodnym! +Sztylety w ustach mam, ale nie w dłoni! +Niechaj mój język będzie w tym spotkaniu +Obłudny względem serca i jakkolwiek +Słowa nie będą miotać się i srożyć, +Pieczęci, duszo, nie daj doń przyłożyć! + +/ wychodzi / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Pokój tamże. / + +/ Król, Rozenkranc i Gildenstern. / + + +KRÓL + +Nie można mu dowierzać, nie byłoby +Nawet roztropnie, gdybyśmy mu dłużej +Wodze szaleństwa puszczać dali. Bądźcie +Więc w pogotowiu, skoro odbierzecie +Zlecenia już się przygotowujące, +Natychmiast jedźcie z nim do Anglii. Dobro +Naszego państwa nie pozwala cierpieć +Takiej bliskości hazardu, na który +Jego wybryki z każdą chwilą bardziej +Nas wystawiają. + + +GILDENSTERN + + Będziem w pogotowiu. +Święta i bogobojna to troskliwość +Waszej królewskiej mości, bo tu idzie +O zachowanie bezpieczeństwa tylu +Tysięcy ludzi, które pod jej berłem +Żyją szczęśliwie. + + +ROZENKRANC + + Każdy pojedynczy, +Prywatny żywot już jest w obowiązku +Wszelkimi siły i z całą dzielnością +Chronić i bronić siebie od uszczerbku: +O ileż więcej taki byt, na którym +Polega życie milionów! Nie kończy +Nigdy majestat sam jeden dni swoich; +Jak spadający potok chłonie z sobą +Wszystko, co było w pobliskości. Jest on +Niby potężnym kołem przytwierdzonym +Do szczytu góry, przy którego dzwonach +Olbrzymich wiszą krocie przyczepionych +Drobiazgów; jeśli to koło się stoczy, +Wraz każda z owych podrzędnych jednostek +Chyżo mknie w przepaść. Nigdy bez współdźwięku +Jęków ogólnych król nie wydał jęku. + + +KRÓL + +Śpiesznie gotujcie się do tej podróży. +Trzeba nam spętać ten postrach, co teraz +Za bardzo hula. + + +GILDENSTERN I ROZENKRANC + + Będziem się śpieszyli. + +/ wychodzą / + +/ Wchodzi Poloniusz. / + + +POLONIUSZ + +Ma przyjść niebawem do pokoju matki; +Ja za obiciem stanę i wysłucham, +Co się tam będzie działo. Pewny jestem, +Że mu królowa jejmość zmyje głowę; +Trzeba atoli, jak to bardzo mądrze +Wasza królewska mość zauważyła, +Aby krom matki, bo matki z natury +Są stronne, jeszcze drugi jaki świadek +Był tam obecny. Idę więc i zanim +Wasza królewska mość pójdzie do łóżka, +Będę z powrotem, by zdać sprawę z tego, +Czego się dowiem. + + +KRÓL + + Dziękujęć, mój drogi. + +/ Wychodzi Poloniusz. / + +O, kał mej zbrodni cuchnie aż w niebiosa! +Najstarsza klątwa na niej cięży, stygmat +Bratniego mordu! Nie mogę się modlić, +Chociaż pragnienie dorównywa chęci; +Moc winy mojej kruszy moc mej woli, +I jako człowiek rozdwojon w działaniu, +Stoję wahając się, co mam wprzódy zacząć, +I nic nie czynię. Jak to? choćby nawet +Ta dłoń przeklęta była od krwi bratniej +Dwakroć tak brudna, czyliż miłosierne +Nieba nie mają dżdżu do jej obmycia, +Aby zbielała jak śnieg? Na cóż łaska, +Jeśli nie na to, by przebaczać winnym? +Czymże są modły, jeżeli nie ową +Podwójną siłą, zdolną nas podeprzeć, +Gdy mamy upaść lub podnieść na nowo, +Kiedy upadniem? Wzniosę przeto oczy; +Błąd mój już minął. Lecz, ach! jaki rodzaj +Modlitwy może być dla mnie pomocny? +Przebacz mi moje ohydne morderstwo! +To być nie może; boć jeszcze posiadam +To wszystko, co mię wiodło do morderstwa: +Koronę, władzę, żonę brata. Możeż +Być rozgrzeszonym, kto dzierży plon grzechu? +W praktykach tego zepsutego świata +Zdarza się zbrodni pozłoconą ręką +Usuwać na bok sprawiedliwość; nieraz +Widziano nawet prawo przekupione +Owocem gwałtu; ale tam tak nie jest: +Tam nie popłaca szalbierstwo; tam czyny +Nago się jawią i człowiek, stawiony +Naprzeciw swoich przestępstw oko w oko, +Musi je wyznać. Cóż mi więc zostaje? +Spróbować, czego żal dokaże? Czegóż +On nie dokaże? Lecz czegóż dokaże, +Gdy winowajca nie może żałować? +O straszna dolo! serce jak śmierć czarne! +Spętana duszo, która, usiłując +Być wolna, coraz okropniej się wikłasz! +Przyjdźcie mi w pomoc, o wy aniołowie! +Zegnijcie się, kolana! i ty, stalą +Okute serce, zmięknij jako nerwy +Nowo narodzonego niemowlęcia! +Jeszcze się wszystko da naprawić. + +/ klęka / + +/ Wchodzi Hamlet. / + + +HAMLET + +Modli się; teraz mógłbym to uczynić; +Teraz uczynię. Ale tym sposobem +Pójdzie do nieba; i toż będzie zemstą? +Trzeba się nad tym zastanowić. Nędznik +Zabija mego ojca i ja za to, +Ja, syn jedyny zamordowanego, +Posyłam tegoż nędznika do nieba. +To by nagrodą było, a nie zemstą. +On go tyrańsko zgładził, w sennej dobie, +W stanie sytości, w maju jego grzechów; +Jak tam rachunek jego stoi, Bogu +Wiadomo; sądząc atoli po ludzku, +Źle z nim być musi. I jaż bym się zemścił, +Gdybym go zabił teraz, kiedy skruchą +Oczyszcza duszę, przygotowanego, +Opatrzonego w podróż z tego świata? +Nie. Czekaj, mieczu, sposobniejszej pory. +Kiedy pijany będzie, we śnie, w gniewie +Albo wśród uciech kazirodnych: kiedy +Grać lub kląć będzie, lub co bądź innego +Czynić, co wcale nie pachnie zbawieniem; +Wtedy go ugodź tak, żeby aż nogi +Zadarł ku niebu, aby jego dusza +Tak wtedy była przeklęta i czarna +Jak piekło, w które pójdzie. Matka czeka, +Ten tylko kordiał śmierć twoją odwleka. + +/ wychodzi / + + +KRÓL + +/ powstając / + +Słowa wzlatują, myśl w prochu się grzebie; +Ach! słów bez myśli nie przyjmują w niebie. + +/ wychodzi / + + + +SCENA CZWARTA + +/ Inny pokój tamże. / + +/ Królowa i Poloniusz. / + + +POLONIUSZ + +Przyjdzie wnet. Mów z nim, pani, bez ogródki, +Powiedz mu, że się już przebrała miarka +Jego wybryków, że wasza dostojność +Za długo stoisz już jako parawan +Pomiędzy nim a ogniem. Tu się skryję; +Tylko z nim ostro. + + +HAMLET + +/ za sceną / + +Matko, o Matko!… + + +KRÓLOWA + + Nie turbuj się, waćpan; +Zgromię go należycie. Wyjdź, już idzie. + +/ Poloniusz kryje się. Hamlet wchodzi. / + + +HAMLET + +Jestem więc, matko, czego żądasz? + + +KRÓLOWA + +Hamlecie, bardzoś zmartwił twego ojca. + + +HAMLET + +Matko, zmartwiłaś bardzo mego ojca. + + +KRÓLOWA + +Przestań, odpowiedź twoja bezrozumna. + + +HAMLET + +Przestań; pytanie twe bezbożne. + + +KRÓLOWA + + Cóż to +Znaczy, Hamlecie? + + +HAMLET + + Czego żądasz, matko? + + +KRÓLOWA + +Czy mnie już nie znasz? + + +HAMLET + + O, znam, na krucyfiks! +Jesteś królową, żoną twego szwagra, +Obyś nie była nią. Jesteś mą matką. + + +KRÓLOWA + +Muszę więc kogo innego przywołać, +Co się rozmówi z tobą. + + +HAMLET + + Siadaj, pani; +Nie wyjdziesz stąd, na krok się stąd nie ruszysz, +Póki nie stawię przed tobą zwierciadła, +W którym się przejrzysz z gruntu. + + +KRÓLOWA + + Co chcesz czynić? +Nie chcesz mię zabić przecie. Hej! ratunku! + + +POLONIUSZ + +/ za obiciem / + +Ratunku! + + +HAMLET + +/ dobywając szpady / + + Cóż to? szczur? Bij, zabij szczura! +Ten sztych dukata wart. + +/ zadaje pchnięcie przez obicie / + + +POLONIUSZ + +/ za obiciem / + + Zabity jestem! + +/ pada i umiera / + + +KRÓLOWA + +Nieszczęsny, cóżeś uczynił? + + +HAMLET + + Sam nie wiem. +Czy to król? + +/ podnosi obicie i wyciąga Poloniusza / + + +KRÓLOWA + + Co za czyn zapamiętały! + + +HAMLET + +Zapamiętały czyn! W istocie, matko; +Tak samo prawie, jak zgładzać ze świata +Króla, a potem iść za jego brata. + + +KRÓLOWA + +Jak zgładzać króla? + + +HAMLET + + Takem wyrzekł, pani. + +/ do Poloniusza / + +Bądź zdrów, usłużno-wścibski, biedny głupcze! +Wziąłem cię za lepszego; znieś twą dolę; +Widzisz, że czasem źle być zbyt gorliwym. — +Nie łam rąk, pani; siądź i ścierp, że raczej +Ja serce twoje teraz łamać będę; +I skruszę je, na Boga, jeśli nie jest +Z nieprzełomnego metalu i jeśli +Przeklęty nałóg nie zrobił go wałem +Przeciw wszelkiemu wpływowi uczucia. + + +KRÓLOWA + +Cóżem ja popełniła, że się ważysz +Tak obelżywą mową na mnie targać? + + +HAMLET + +Czyn, który kazi wdzięk i kwiat skromności, +Cnotę w obłudę zmienia; zdziera różę +Z hożego czoła niewinnej miłości +I sadza na nim wrzody; który święte +Małżeńskie śluby czyni fałszywymi, +Jako zaklęcia gracza, a religię +Czczą grą wyrazów. Płoni się twarz nieba +I wiecznie trwały ten gmach chorobliwą +Przybiera postać wobec tego czynu +Jak gdyby w wilię dnia sądnego. + + +KRÓLOWA + + Przebóg! +Jakiż to czyn tak grzmiący zarzut ściąga? + + +HAMLET + +Spójrz, pani, na ten portret i na tamten, +Na ten konterfekt dwóch rodzonych braci. +Patrz, ile wdzięku mieści to oblicze: +Czoło Jowisza, Hyperiona włosy; +Wzrok Marsa groźny i rozkazujący; +Postawa godna Merkurego, kiedy +Na niebotyczny szczyt góry zstępuje. +Wszystko tu tak jest pełne, tak skończone, +Jakby dla dania pierwowzoru męża +Każdy bóg swoją pieczęć był przyłożył +Na tym człowieku: to był twój małżonek. +Patrz teraz ówdzie, to twój mąż dzisiejszy; +Jak zaśniedziały kłos, zarażający +Zdrowego brata. Maszli, pani, oczy, +Żeś mogła rzucić to górne pastwisko +Dla paszy na tym bagnie? Gdzie masz oczy? +Nie możesz tego tłumaczyć miłością, +Bo w twoim wieku krew nie war, pokornie +Słucha rozwagi, a jakaż rozwaga +Mogłaby kazać przenieść to nad tamto? +Masz, pani, zmysły, to pewna, boć przecie +Nie jesteś martwa; ale i to pewna, +Że zmysły te są zwichnięte; bo tu by +Nawet szalony nie zbłądził w wyborze; +Bo nigdy jeszcze żadne obłąkanie +Do tego stopnia nie stępiło zmysłów, +Aby im jakiś organ nie pozostał +Do namacania tak wielkiej różnicy. +Jakiż, u licha, bies przy ciuciubabce +Tak cię zaślepił? Wzrok bez dotykania, +Czucie bez wzroku, słuch bez rąk i oczu, +Węch bez wszystkiego innego, ba, nawet +Najułomniejsza część zdrowego zmysłu +Tak by nie mogła się zmylić. O wstydzie! +Gdzie twój rumieniec? Piekielny rokoszu, +Jeśli ty możesz płomień twój rozniecać +W łonie matrony, to zaiste cnocie +Wrzącej młodości stać się trzeba woskiem +I stopnieć w własnym ogniu. Niech się przeciw +Atakom pokus odtąd srom nie zbroi, +Skoro ląd płonie tak żywo i rozum +Żądz jest faktorem. + + +KRÓLOWA + + O, przestań, Hamlecie! +Ty oczy moje zwracasz w głąb mej duszy; +Widzę w niej czarne, szpetne plamy, których +Zmyć nie potrafię. + + +HAMLET + + Ha! tak żyć w barłogu +Kazirodnego łoża, gnić w sprośności, +Z śmietnika rozkosz chłeptać!… + + +KRÓLOWA + + Przestań, przestań! +Każde twe słowo razi mnie jak sztylet +Przestań, Hamlecie luby! + + +HAMLET + + Zbój i podlec; +Nikczemnik niewart setnej części setki +Twego pierwszego męża; rzezimieszek, +Który z wystawy ściągnął drogi diadem +I w kieszeń schował… + + +KRÓLOWA + + Przestań. + +/ Duch wchodzi. / + + +HAMLET + + Król z postawy, +Z szmat i okrawek… +Osłońcie mię opiekuńczymi skrzydły, +Święte zastępy niebios! Czego żądasz, +Szanowna maro? + + +KRÓLOWA + + Niestety! Oszalał. + + +HAMLET + +Co cię sprowadza? Przychodziszli zgromić +Opieszałego syna, że tak gnuśnie +Czas marnotrawi, w odwłokę puszczając +Spełnienie twego strasznego rozkazu? +O, mów! + + +DUCH + + Pamiętaj na twe przyrzeczenie, +Przychodzę po to tylko, żebym wzmocnił +Zwątlone nieco przedsięwzięcie twoje, +Ale patrz, w jakim stanie twoja matka! +O, stań pomiędzy nią a jej sumieniem +Odbywającym walkę; wyobraźnia +Najsilniej działa w słabym ciele. Przemów +Do niej, Hamlecie. + + +HAMLET + + Co ci jest, o pani? + + +KRÓLOWA + +Niestety, raczej ty powiedz, co tobie, +Że tak upornie oczy w próżnię wlepiasz +I z bezcielesnym rozmawiasz powietrzem? +Dziko z twych oczu strzela wnętrzny płomień; +I gładkie włosy twoje, jak żołnierze +Zbudzeni ze snu alarmem, powstają +I wyprężone stoją. O mój synu, +Skrop tę trawiącą cię gorączkę chłodem +Zastanowienia. W co się tak wpatrujesz? + + +HAMLET + +W niego! tam! w niego! Patrz, jaki on blady! +Ach! jego postać, jego sprawa zdolna +Byłaby wzruszyć głazy. Nie patrz na mnie! +Bo od żałosnych tych spojrzeń rozmięknie +Tęgość mej woli i wbrew zamiarowi +Nie krew pocieknie, ale łzy. + + +KRÓLOWA + + Do kogo +Zwracasz te słowa? + + +HAMLET + + Czy nic tam nie widzisz? + + +KRÓLOWA + +Nic zgoła, chociaż wszystko, co jest, widzę. + + +HAMLET + +I nic nie słyszysz? + + +KRÓLOWA + + Nic oprócz nas dwojga. + + +HAMLET + +Patrz! tam! Nie widzisz go? Już się oddala! +Mój ojciec! On to, w tejże samej szacie, +W którą za życia lubił się przybierać. +Patrz, już jest blisko drzwi; już jest za progiem. + +/ Duch wychodzi. / + + +KRÓLOWA + +Płód to chorobliwego mózgu twego. +W tworzeniu tego rodzaju widziadeł +Gorączka bardzo jest biegła. + + +HAMLET + + Gorączka! +Puls mój spokojnie bije i do taktu, +Tak jak twój, pani. W tym, co powiedziałem, +Nie było nic od rzeczy. Chcesz dowodu, +To ci powtórzę każde moje słowo, +A tego przecie wariat nie potrafi. +O matko, matko! przez miłość zbawienia, +Nie kładź pochlebnej maści na twą duszę +Tą myślą, że to nie sumienie twoje, +Ale szaleństwo moje przemawiało. +Ona by tylko zaciągnęła błoną +I zabliźniła miejsca owrzodzone, +Ale zepsuta materia dlatego +Nie przestawałaby wewnątrz nurtować. +Wyspowiadaj się niebu, żałuj tego, +Co przeszło, chroń się tego, co przyjść może, +I nie pokrywaj chwastu mierzwą, aby +Rósł bujniej. Przebacz mi tę moją cnotę: +Bo w dychawicznym biegu tego świata +Przychodzi cnocie przepraszać występek, +Korzyć się przed nim i nieledwie żebrać +O pozwolenie zrobienia mu dobrze. + + +KRÓLOWA + +Hamlecie, na pół rozdarłeś mi serce. + + +HAMLET + +O, rzuć precz, pani, część jego poślednią +I zacznij z drugą tym czyściejsze życie. +Dobranoc… tylko nie wespół z mym stryjem, +Pożycz choć cnoty, jeżeli jej nie masz. +Nałóg, ten potwór, imający zmysły +W szatańskie pęta, jest jednak aniołem +Przez to, że prawym, szlachetnym popędom +Użycza także szat, które wciągnąwszy +Nietrudno nosić. Wstrzymaj się dziś, pani, +A umartwienie to uczynić łatwym +Jutrzejsze, dalsze jeszcze łatwiejszymi! +Bo przywyknienie zdolne jest nieledwie +Odmienić stempel natury i albo +Wciela szatana, albo go cudowną +Siłą wypędza. Jeszcze raz dobranoc. +A gdy zapragniesz być błogosławiona, +I ja poproszęć o błogosławieństwo. — +Co się dotyczy tego jegomościa, + +/ wskazując na Poloniusza / + +W istocie, żal mi go; lecz widno nieba +Dla ukarania nas zobopólnego +Chłosty mię swojej zrobiły narzędziem. +Pogrzeb mu sprawię i odpłacę godnie +Śmierć mu zadaną. — Dobranoc tymczasem. +Miłość to moją tak zatwardza duszę; +Chcąc być łagodnym, okrutnym być muszę. +A! jeszcze parę słów. + + +KRÓLOWA + + Cóż mam uczynić? + + +HAMLET + +Nic, pani, wcale; owszem, nie masz czynić +Tego, coć powiem, abyś uczyniła; +Gdy cię pijany król wezwie do łoża, +Nazwie swą kotką, z pieszczot w twarz uszczypnie, +Wtedy za parę ckliwych pocałunków +Albo łaskotek niecnych jego palców +Odkryj mu wszystko, coś tu usłyszała; +Powiedz mu, żem ja w gruncie nie szalony, +Tylko szalony przez podstęp. To byłby +Czyn budujący; bo któraż królowa, +Piękna, roztropna, dobrych obyczajów, +Coś podobnego mogłaby zataić +Przed nietoperzem, wygą, koczkodanem? +Pytam się, która? Nie, wbrew rozumowi +I wbrew dyskrecji otwórz kosz na dachu, +Wypuść zeń ptaki, jako małpa w bajce, +A potem sama w kosz wlazłszy, dla próby, +Ruń na złamanie karku. + + +KRÓLOWA + +Bądź przekonany, że jeżeli słowa +Są tchnień, a tchnienia życia wynikłością, +Nie mam dość życia do wydania w słowach +Tego wszystkiego, co mi powiedziałeś. + + +HAMLET + +Muszę do Anglii jechać, czy wiesz, pani? + + +KRÓLOWA + +Niestety! zapomniałam; tak, podobno. + + +HAMLET + +Już są gotowe listy i dwóch moich +Koleżków — którym ufam tak jak żmijom — +Ma je wziąć. Misja ich polega na tym, +Żeby mi wskazać, gdzie raki zimują. +Życzę im szczęścia; idzie tu albowiem +O to, ażeby inżyniera własną +Jego petardą wysadzić w powietrze; +A to sęk będzie właśnie, bo ja głębiej +O parę sążni podkopię ich minę +I puszczę ich aż pod księżyc. +Bodaj to, kiedy się przy jednym dziele +Z dwóch stron przeciwnych zejdą dwa fortele. — +Dobranoc, matko. Trzeba mi stąd sprzątnąć +Tę bryłę mięsa. Coś teraz pan radca +Cichy, poważny, on, co był przed chwilą +Uosobioną, głośną krotofilą. +Pójdź, waszmość, musim skończyć z sobą sprawę. +Dobranoc, matko. + +/ wychodzi wlokąc ciało Poloniusza / + + + + +AKT CZWARTY + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Ten sam pokój, co w końcu aktu poprzedniego. / + +/ Królowa, Rozenkranc i Gildenstern, po chwili wchodzi Król. / + + +KRÓL + +Tych głuchych jęków, tych przeciągłych westchnień +Musi być powód; winniśmy go dociec. +Gdzie syn twój, pani? + + +KRÓLOWA + +/ do Rozenkranca i Gildensterna / + + Odstąpcie na chwilę. + +/ Tamci odchodzą. / + +Ach, panie, cóżem widziała tej nocy! + + +KRÓL + +Cóżeś widziała, Gertrudo? Mów: co się +Dzieje z Hamletem? + + +KRÓLOWA + + Szaleje jak morze +I wicher, kiedy w zawody spór wiodą, +Kto z nich silniejszy. Usłyszawszy szelest +Poza obiciem, w niepohamowanym +Zapędzie dobył szpady i wołając: +«Szczur!», przebił szpadą ówdzie ukrytego +Nieszczęśliwego starca. + + +KRÓL + + Co za wściekłość! +Tak samo by się było stało ze mną, +Gdybym był tam się znalazł. Wolność jego +Zagraża wszystkim, mnie i tobie samej. +Niestety! jakież zadośćuczynienie +Wymazać zdoła ten krwawy postępek? +Moja to, moja wina, bo przezorność +Nakazywała mi wcześnie wziąć w kluby, +Poskromić tego młodego szaleńca; +Ale kochałem go, tak go kochałem, +Żem nie chciał wejrzeć w tę smutną konieczność; +I jak ktoś brzydką dotknięty chorobą, +Chcąc ją zataić, pozwoliłem złemu +Dojść aż do rdzenia życia. Gdzież on poszedł? + + +KRÓLOWA + +Złożyć w ustroniu ciało zabitego, +Przy czym szaleństwo jego, jako ruda +Drogiego kruszcu zmieszanego z podłym, +Szlachetną stronę ukazało: płakał +Nad tym, co zrobił. + + +KRÓL + + Wyjdźmy stąd, Gertrudo, +Prędzej niż słońce szczyty gór ozłoci, +Musi on wsiąść na okręt: nam zaś trzeba +Całej powagi i zręczności użyć +Na ubarwienie i uniewinnienie +Tego niecnego czynu. — Gildensternie! + +/ Wchodzą Rozenkranc i Gildenstern. / + +Idźcie i weźcie z sobą jeszcze kogo. +Hamlet w szaleństwie zabił Poloniusza +I gdzieś go powlókł z tego tu pokoju. +Idźcie, wynajdźcie go, przemówcie grzecznie +I każcie ciało zanieść do kaplicy. +Spieszcie się, proszę was. + +/ Wychodzą Rozenkranc i Gildenstern. / + + Pójdźmy, Gertrudo, +Zgromadzim naszych najlepszych przyjaciół +I odkryjemy im tak to, co zaszło, +Jak to, co czynić zamierzamy. Może +Takim sposobem potwarz, której poszept +Z jednego krańca świata do drugiego +Szparko jak działo do tarczy przenosi +Zatruty pocisk, minie nas i tylko +Nieczułe zrani powietrze. Pójdź, luba! +Trapi i trwoży mnie ta ciężka próba. + + + +SCENA DRUGA + +/ Inny pokój tamże. / + +/ Wchodzi Hamlet. / + + +HAMLET + +Bezpiecznie schowany. + + +ROZENKRANC + +/ za sceną / + +Hamlecie! Książę Hamlecie! + + +HAMLET + +Ale cicho; cóż to za hałas? ktoś wołał Hamleta; a! oni. + +/ Wchodzą Rozenkranc i Gildenstern. / + + +ROZENKRANC + +Przychodzim cię zapytać, mości książę, +Gdzieś podział trupa? + + +HAMLET + + Złączyłem go z prochem, +Z którym najbliższe miał powinowactwo. + + +ROZENKRANC + +Racz nam powiedzieć, panie, gdzie on leży, +Byśmy go mogli przenieść do kaplicy. + + +HAMLET + +Nie sądźcie tego. + + +ROZENKRANC + + Czego, mości książę? + + +HAMLET + +Ażebym umiał być panem waszej tajemnicy, a swojej własnej nie umiał. Poza tym kiedy pytanie czyni gąbka, jakąż odpowiedź ma dać syn królewski? + + +ROZENKRANC + +Maszli mnie, książę, za gąbkę? + + +HAMLET + +Nie inaczej; za gąbkę, która wciąga w siebie królewskie fawory, nagrody i łaski. Ale takie istoty wyświadczają ostatecznie samemuż królowi przysługę. Trzyma on je w gębie jak małpa i cmoka, aby je połknął potem. Skoro zapotrzebuje tego, co waść zbierzesz, dość mu cię będzie ścisnąć, a wnet nasiąkła gąbka znowu będzie sucha. + + +ROZENKRANC + +Nie rozumiem tego, mości książę. + + +HAMLET + +Tym lepiej. Gdy o łajdactwie mowa, na dobie tępa głowa. + + +ROZENKRANC + +Mości książę, trzeba, żebyś nam powiedział koniecznie, gdzie jest ciało, i poszedł z nami do króla. + + +HAMLET + +Ciało jest w posiadaniu króla, ale król nie jest w posiadaniu ciała; król jest czymś. + + +GILDENSTERN + +Jak to czymś? + + +HAMLET + +Niczym. Prowadźcie mnie do niego. Lis do nory wszyscy za nim. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Inny pokój tamże. / + +/ Król w towarzystwie kilku panów. / + + +KRÓL + +Kazałem szukać go i znaleźć ciało. +Jak niebezpieczne jest pozostawienie +Tego młodzieńca na wolności, sami +Widzimy teraz, niestety, zbyt jasno. +Nie nam tu jednak wypada surowe +Stosować środki. On ma zachowanie +U ludu, który nie bierze na rozum, +Ale na oko; gdzie zaś to ma miejsce, +Tam zwykle bywa ważona na szali +Nie wina, ale kara winowajcy. +Trzeba dlatego, ażeby to nagłe +Jego wysłanie wydało się krokiem +Od dawna ułożonym! Zło gwałtowne +Gwałtownym tylko leczy się lekarstwem +Lub żadnym. + +/ Wchodzi Rozenkranc. / + + I cóż? + + +ROZENKRANC + + Gdzie złożone ciało, +Wydobyć z niego nie mogliśmy, panie. + + +KRÓL + +Gdzież on jest? + + +ROZENKRANC + + Czeka na rozkazy waszej +Królewskiej mości w przyległym pokoju. +Pod strażą. + + +KRÓL + + Niechaj wejdzie. + + +ROZENKRANC + + Gildensternie, +Wprowadź tu księcia. + +/ Wchodzą Hamlet i Gildenstern. / + + +KRÓL + +Hamlecie, gdzie Poloniusz? + + +HAMLET + +Na kolacji. + + +KRÓL + +Na kolacji? gdzie? + + +HAMLET + +Nie tam, gdzie on je, ale tam, gdzie jego jedzą. Zebrał się właśnie koło niego kongres politycznych robaków. W gastronomii nie ma, panie, większego potentata jak robak. Tuczymy wszelkie istoty dla karmienia siebie, siebie zaś tuczymy dla robaków. Tłusty król i chudy pachołek są to tylko różne potrawy, dwa dania na jeden stół, i basta. + + +KRÓL + +Niestety! + + +HAMLET + +Rybak może wsadzić na wędę robaka, który jego królewską mość pożywał, i spożyć rybę, która tego robaka zjadła. + + +KRÓL + +Co przez to rozumiesz? + + +HAMLET + +Nic; to tylko pokazuje, jakim sposobem król może odbyć podróż przez wnętrzności charłaka. + + +KRÓL + +Gdzie Poloniusz? + + +HAMLET + +W niebie. Każ go tam szukać; a jeżeli go posłowie twoi tam nie znajdą, poszukaj go sam w innym miejscu. To pewna jednak, że jeżeli go nie znajdziecie w tym miesiącu, poczujecie go w następnym na schodach prowadzących do galerii. + + +KRÓL + +/ do kilku osób z orszaku / + +Idźcie go tam poszukać. + + +HAMLET + +Będzie czekał, aż przyjdziecie. + +/ Wychodzi kilka osób z orszaku. / + + +KRÓL + +Hamlecie, własne twoje bezpieczeństwo, +Którego pragniem, tak jak opłakujem +To, coś uczynił, wymaga, ażebyś +Czyn ten niezwłocznym opłacił wyjazdem. +Gotuj się przeto; okręt już pod żaglem, +Wiatr sprzyja; orszak twój czeka i wszystko +Wskazujeć drogę do Anglii. + + +HAMLET + + Do Anglii? + + +KRÓL + +Tak jest, Hamlecie. + + +HAMLET + + Dobrze. + + +KRÓL + + Będzie dobrze, +Hamlecie; gdybyś widział moje chęci! + + +HAMLET + +Widzę cherubina, który je widzi. Do Anglii zatem! Idźmy, panowie. Bądź zdrowa, kochana matko. + + +KRÓL + +Jam przywiązany twój ojciec, Hamlecie. + + +HAMLET + +Matko! Ojciec i matka tyle znaczą co mąż i żona, a mąż i żona są jednym ciałem; a więc, matko! Dalej, do Anglii! + +/ wychodzi / + + +KRÓL + +Idźcie w trop za nim. Zwabcie go czym prędzej +Na okręt; niechaj odpłynie dziś jeszcze, +Przygotowane już i przewidziane +Wszystko, co będzie wam potrzebne. Spieszcie, +Spieszcie, nie tracąc czasu. + +/ Wychodzą Rozenkranc i Gildenstern. / + + A ty, Anglio, +Jeśli ci przyjaźń moja pożądana +(O czym nie wątpię, boś świeżo uczuła +Moją potęgę, i gojąc dotychczas +Blizny zadane duńskim mieczem, trwożne +Niesiesz nam hołdy), Anglio, nie waż lekce +Wszechwładnej woli mojej, która w listach, +Zaklinających cię o tę przysługę, +Wyraźnie żąda od ciebie niezwłocznej +Śmierci Hamleta. Wypełnij to, Anglio, +Bo on mi trawi krew jak zaród suchot, +Z którego ty mnie masz uleczyć. Póki +To się nie stanie, póty w żadnej doli +Nic mnie nie znęci i nie zadowoli. + +/ wychodzi / + + + +SCENA CZWARTA + +/ Równina w Danii. / + +/ Wchodzi Fortynbras z wojskiem. / + + +FORTYNBRAS + +Mości rotmistrzu, idź, pozdrów ode mnie +Duńskiego króla; powiedz mu, że wskutek +Przyrzeczeń, jakie od niego otrzymał, +Fortynbras prosi go o glejt do przejścia +Przez duńskie kraje. Wiesz, gdzie się zejść mamy. +Jeżeli jego królewska mość będzie +Miała co do nas, to mu przyjdziem oddać +Należną czołobitność. Tak mu powiedz. + + +ROTMISTRZ + +Oznajmię mu to, panie. + + +FORTYNBRAS + + Naprzód! z wolna! + +/ wychodzi z wojskiem / + +/ Wchodzą Hamlet, Rozenkranc i Gildenstern. / + + +HAMLET + +Czyje to wojska, rotmistrzu? + + +ROTMISTRZ + + Norweskie. + + +HAMLET + +Gdzie one idą? + + +ROTMISTRZ + + Ku granicom Polski. + + +HAMLET + +Kto ma nad nimi dowództwo? + + +ROTMISTRZ + + Synowiec +Starego króla, Fortynbras. + + +HAMLET + + Czy pochód +Ich ma na celu podbój całej Polski +Lub pewnej części tylko? + + +ROTMISTRZ + + Prawdę mówiąc +I bez dodatków, idziemy zagarnąć +Marny kęs ziemi, z którego krom sławy +Żaden nam inny nie przyjdzie pożytek. +Za parę mendli dukatów nie chciałbym +Wziąć go w dzierżawę, i pewnie by więcej +Nie przyniósł ani nam, ani Polakom, +Gdyby był w czynsz puszczony. + + +HAMLET + + W takim razie +Polacy pewnie bronić go nie będą. + + +ROTMISTRZ + +Już tam są ze swym wojskiem. + + +HAMLET + + Wartoż tracić +Parę tysięcy dusz i dziesięć razy +Tyle dukatów za taki psi ogon? +Jest to, zaprawdę, ślepy wrzód pokoju +I pomyślności, który wewnątrz pęka +I ani znaku nie daje na zewnątrz, +Dlaczego człowiek umiera. Dziękujęć, +Mości rotmistrzu. + + +ROTMISTRZ + + Bóg z wami, panowie. + +/ wychodzi / + + +ROZENKRANC + +Pójdziemyż dalej, mości książę? + + +HAMLET + + Zaraz +Służyć wam będę. Idźcie trochę naprzód. + +/ Wychodzą Rozenkranc i Gildenstern. / + +Jakże mnie wszystko oskarża i wszystko +Leniwej zemście mej bodźca dodaje! +Czymże jest człowiek, jeżeli najwyższym +Jego zadaniem i dobrem na ziemi +Jest tylko spanie i jadło? Bydlęciem, +Szczerym bydlęciem. Ten, co nas obdarzył +Tak dzielną władzą myślenia, że może +I wstecz, i naprzód poglądać, nie na to +Dał nam tę zdolność, ten udział boskości +Rozumem zwany, aby w nas jałowo +Leżał i butwiał. Jestli to więc skutkiem +Zwierzęcej, bydła godnej niepamięci, +Czy trwożliwego i drobiazgowego +Przewidywania, które ściśle biorąc, +Zawsze ma w sobie trzy części tchórzostwa, +A tylko jedną mądrości. Doprawdy, +Nie mogę tego pojąć, że aż dotąd +Mówię do siebie: trzeba to uczynić, +I kończę na tym, kiedy mi do czynu +Nie brak powodów, woli, sił i środków. +Przykłady, wielkie jak świat, stoją przecie +Przede mną; choćby to wojsko tak liczne +I tak zasobne, pod wodzą takiego +Młodego księcia, który, zapalony +Szlachetną żądzą sławy, lekceważy +Ukrytą szalę wypadków i chętnie, +Co jest doczesne i przemijające, +Na sztych wystawia hazardom, zagładzie, +Za co? za marną łupinę orzecha. +Prawdziwie wielkim być to nie wojować +O byle głupstwo bez wielkiej przyczyny, +Lecz wielkomyślnie o źdźbło nawet walczyć, +Gdzie honor każe. I cóż ja wart jestem, +Ja, który ojca zgon, zhańbienie matki +Śpiąco przepuszczam? gdy oto ze wstydem +Widzę przed sobą bliską śmierć dwudziestu +Tysięcy ludzi, którzy dla chimery, +Dla widma sławy, w grób idą jak w łóżko, +Aby wywalczyć nikczemną piędź ziemi, +Na której nie ma dość miejsca do walki +Ani dość darni, by skryła mogiły +Tych, co polegną. Bądź odtąd zażartą, +O wolo moja, albo wzgardy wartą! + +/ wychodzi / + + + +SCENA PIĄTA + +/ Elsynor. Pokój w zamku. / + +/ Wchodzą Królowa i Horacy. / + + +KRÓLOWA + +Nie chcę jej widzieć. + + +HORACY + + Natarczywie prosi +O możność wnijścia; stan jej budzi litość. + + +KRÓLOWA + +Cóż jej jest? + + +HORACY + + Ciągle wspomina o ojcu; +Słyszała, mówi, że świat krzywo idzie; +Wzdycha i chwyta się za serce; lada +Fraszka ją drażni; słowa jej bez związku +Nie określają niczego, jednakże +Zastanawiają; podnosi je słuchacz +I zszywa podług kroju własnych myśli; +Każdy zaś wyraz jej, obok wyrazu +Jej twarzy, ruchów i postawy, takie +Czyni wrażenie, że można by myśleć, +Iż jest w nim jakaś myśl, tylko zawiła +I bardzo smutna. + + +KRÓLOWA + + Muszę z nią pomówić; +Mogłaby bowiem złym ludziom dać powód +Do niebezpiecznych przypuszczeń. Niech wnijdzie. + +/ Horacy wychodzi. / + +Chora ma dusza każdą rzecz powszednią +Złowrogich następstw sądzi przepowiednią, +Jak głupio w trwodze występek przesadza, +Że drżąc przed zdradą sam się prawie zdradza. + +/ Horacy wprowadza Ofelię. / + + +OFELIA + +Gdzie jest ozdoba majestatu Danii? + + +KRÓLOWA + +Czego chcesz, luba Ofelio? + + +OFELIA + +/ śpiewa / + + +Po czym ja cię poznam teraz, + O kochanku mój? +Płaszcz pielgrzymi, kij, sandały, + Twójże to jest strój? + + +KRÓLOWA + +Niestety, kochane dziewczę, co znaczy ten śpiew? + + +OFELIA + +Czy tak? nie, pani; posłuchaj tylko: + +/ śpiewa / + + +On zmarł, znikł z naszego grona; + Zmarł, opuścił nas; +U nóg jego darń zielona, + W głowach zimny głaz. + +Och! Och! + + +KRÓLOWA + +Ależ, Ofelio. + + +OFELIA + +Proszę cię, pani, słuchaj, + +/ śpiewa / + +/ Król wchodzi. / + + +KRÓLOWA + +Ach, patrz, mój mężu. + + +OFELIA + +/ śpiewa / + + + Na całunie kwiat; +Choć go łzy nie opłakały, + Na mogiłę padł. + + +KRÓL + +Jak się masz, śliczna panienko? + + +OFELIA + +Dobrze; Bóg wam zapłać. Mówią, że sowa była córką piekarza. Ach, panie! Wiemy, czym jesteśmy, ale nie wiemy, co się z nami stanie. Niech wam Bóg pomaga przy wieczerzy! + + +KRÓL + +Marzy jej się o ojcu. + + +OFELIA + +Nie mówmy już o tym, proszę; ale jak się was pytać będą, co to znaczy, to powiedzcie: + + +Dzień dobry, dziś święty Walenty. + Dopiero co świtać poczyna; +Młodzieniec snem leży ujęty, + A hoża doń puka dziewczyna. +Podskoczył kochanek, wdział szaty, + Drzwi rozwarł przed swoją jedyną +I weszła dziewczyna do chaty, + Lecz z chaty nie wyszła dziewczyną. + + +KRÓL + +Nadobna Ofelio! + + +OFELIA + +Dajmy pokój przysięgom; zaraz skończę: + + +Bezbożność to wielka; Bóg widzi, + Jak wielka w mężczyznach bezbożność! +Cny młodzian się tego nie wstydzi, + Gdy tylko nastręczy się możność. +Wszak nimeś cel życzeń otrzymał, + Przysiągłeś się ze mną ożenić! + +To ona mu tak mówi, a on jej odpowiada: + + +I byłbym był słowa dotrzymał, + Lecz trzeba ci było się cenić. + + +KRÓL + +Jak dawno ona w tym stanie? + + +OFELIA + +Jeszcze się wszystko naprawi, mam nadzieję. Tylko cierpliwości! Ale nie mogę nie zapłakać, pomyślawszy, że go mają złożyć w zimną ziemię. Mój brat dowie się o tym, a zatem dziękuję państwu za dobrą radę. Niech powóz zajeżdża! Dobranoc, panie; dobranoc, śliczne panie, dobranoc, dobranoc. + +/ wychodzi / + + +KRÓL + +Idź waćpan za nią, niech jej pilnie strzegą. + +/ Horacy wychodzi. / + +Jest to trucizna głębokiej boleści, +Której śmierć ojca źródłem. O Gertrudo! +Gertrudo! ziszcza się na nas ta prawda, +Że kiedy kogo nawiedzają smutki, +To nigdy luzem, a zawżdy gromadnie. +Naprzód zabójstwo jej ojca, następnie +Wyjazd twojego syna, nieszczęsnego +Sprawcy własnego swojego wygnania; +Głuche szemranie ludu, uprzedzone +I złem brzemienne żywiącego myśli +Z powodu śmierci cnego Poloniusza, +Którego skore pochowanie było +Niedorzecznością z naszej strony; teraz +To biedne dziewczę, wyzute z szlachetnej +Władzy rozumu, bez której jesteśmy +Lalkami tylko albo zwierzętami; +Nareszcie, i to jedno tyle waży +Co tamto wszystko, brat jej potajemnie +Powraca z Francji, karmi się zdumieniem, +Kryje się w chmurach i nadstawia ucho +Donosicielom, którzy jadowite +O śmierci ojca wdmuchują mu wieści — +Wieści z uszczerbkiem naszym, przeciw którym +Zastanowienie, ubogie w dowody, +Nic nie podoła. O Gertrudo, zbieg ten +Wypadków, na kształt kilkuramiennego +Narzędzia śmierci, z wielu stron od razu +Zabójczą ranę mi zadaje. + +/ Zgiełk zewnątrz. / + + +KRÓLOWA + + Przebóg! +Cóż to za hałas? + +/ Wchodzi jeden z Dworzan. / + + +KRÓL + + Hola! Szwajcarowie! +Gdzie oni? Niechaj drzwi pilnie obsadzą. +Skąd ten zgiełk? + + +DWORZANIN + + Chroń się, miłościwy królu, +Ocean, z łoża swojego wybiegły, +Nie chłonie z większą gwałtownością nizin, +Jako Laertes na czele powstańców +Straż twą powala. Lud go głosi panem; +I jakby świat był dopiero w zawiązku, +Przeszłość zatarta, zapomniany zwyczaj, +Te słów hamulce i wszelkiej swawoli, +Słychać wołanie: «Wybierajmy króla! +Laertes królem!» Czapki, dłonie, usta +Ze wszech stron wtórzą temu okrzykowi: +«Laertes królem! Wiwat król Laertes!» + + +KRÓLOWA + +Jak ujadają za fałszywym wiatrem! +O, pod trop gonisz, podła duńska psiarnio! + + +KRÓL + +Drzwi wyłamano. + +/ Laertes wchodzi uzbrojony, za nim Duńczycy. / + + +LAERTES + +Gdzie ten król? — Stańcie ówdzie, przyjaciele. + + +DUŃCZYCY + +Pozwól nam także wejść. + + +LAERTES + + Nie wchodźcie, proszę. + + +DUŃCZYCY + +Będziem posłuszni. + +/ cofają się za drzwi / + + +LAERTES + + Dziękuję wam; stójcie +Przy drzwiach na straży. — Nienawistny królu, +Oddaj mi ojca! + + +KRÓLOWA + + Z wolna, Laertesie, +Zbierz trochę zimnej krwi. + + +LAERTES + + Kropla krwi zimnej +Byłaby we mnie świadectwem bękarctwa, +Urągowiskiem przeciw memu ojcu, +Zakałem, który by piętno bezwstydu +Wyrył na czystym czole matki mojej. + + +KRÓL + +Jakiż cię powód skłania, Laertesie, +Tak buntowniczo przeciw nam powstawać? +Odstąp, Gertrudo, nie lękaj się o nas; +Taka jest bowiem boskość majestatu, +Że zdrada, choćby nie wiedzieć co chciała, +Tępi o niego swój pocisk. — +Powiedz mi, Laertesie, co to znaczy? — +Gertrudo, daj mu pokój. — Mów młodzieńcze. + + +LAERTES + +Ty sam mów raczej: gdzie mój ojciec? + + +KRÓL + + Umarł. + + +KRÓLOWA + +Ale nie z jego winy. + + +KRÓL + + Daj mu pokój. +Niech się wypyta do sytości. + + +LAERTES + + Jakim +Sposobem umarł? Nie dam się omamić. +Do czarta z uległością! Niechaj w piekło +Pójdą przysięgi! Sumienie, powinność +Niech w najczarniejszej przepadną otchłani! +Urągam potępieniu. Na to przyszło, +Że oba światy niczym są w mych oczach: +Wszystko mi obojętne, bylem tylko +Sowicie pomścił ojca. + + +KRÓL + + Któż ci broni? + + +LAERTES + +Nikt w świecie, jeno własna moja wola; +Możność zaś moją k'temu tak urządzę, +Że z małą garścią środków wiele wskóra. + + +KRÓL + +Chceszli się czegoś pewnego dowiedzieć +O śmierci ojca twego, Laertesie? +Jestże w twej zemście zapisana zguba +Zarówno jego przyjaciół i wrogów? +Tych, co zyskali, i tych, co stracili? + + +LAERTES + +Niczyja, tylko jego nieprzyjaciół. + + +KRÓL + +Chceszże ich poznać? + + +LAERTES + + Przyjaciołom jego +Szeroko moje otworzę ramiona +I, jak pelikan dzielący się życiem, +Obdzielę ich krwią moją. + + +KRÓL + + Teraz mówisz +Jak nieodrodny syn i prawy szlachcic. +Żem ja nie winien śmierci twego ojca, +Owszem, najmocniej nią jestem dotknięty, +To się okaże wnet rozwadze twojej +Tak jasne jak dzień oczom. + + +DUŃCZYCY + +/ za sceną / + + Puśćcie ją! + + +LAERTES + +Co to jest? Skąd ten hałas? + +/ Ofelia wchodzi, fantastycznie ubrana w kłosy i kwiaty. / + + O wściekłości! +Spal mi mózg! Soli łez, straw mi zmysł wzroku! +Na Boga! Za to twoje obłąkanie +Ciężką zapłatę ściągnę z jego sprawców, +Tak, że aż szala od jej wagi całkiem +Na dół opadnie. O majowa różo! +Kochane dziewczę, luba siostro, wdzięczna +Moja Ofelio! Boże! czy podobna, +Aby dziewczęcy umysł był tak wątły +Jak życie starca? Miłość uszlachetnia +Naturę ludzką, gdy zaś ta szlachetna, +Wtedy zamyka najlepszą swą cząstkę +W grobie tych, których kochała. + + +OFELIA + +/ śpiewa / + + +Pochłonęła go zimna mogiła, +Pieszczoty moje, nie ma was już! +I na grób jego ściekło łez siła. + +Bądź zdrów, mój gołąbku! + + +LAERTES + +Gdybyś przy zdrowych zmysłach chciała kogo +Zagrzać do zemsty, wymowniej byś tego +Dopiąć nie mogła. + + +OFELIA + +Trzeba wam mówić pacierz po nim, skoro mówicie, że już po nim. Nieprawdaż, jak się to ładnie składa? Fałszywy to sługa, który uwiódł córkę swego pana. + + +LAERTES + +Ten nonsens więcej wart niż sensowność. + + +OFELIA + +/ do Laertesa / + +Oto rozmaryn na pamiątkę; proszę cię, luby, pamiętaj; a to bratki, żebyś o mnie myślał. + + +LAERTES + +Przezorny obłędzie! Niezapomnienie łączysz do pamięci. + + +OFELIA + +/ do Króla / + +Oto koper dla was i orliki. + +/ do Królowej / + +Oto ruta; część jej wam daję, a część sobie zachowam; w niedzielę możemy ją nazywać zielem łaski, ale ty swoją rutkę musisz nosić trochę inaczej niż ja. Oto stokrotki. Rada bym wam dać i fiołków, ale mi wszystkie ze śmiercią ojca powiędły. Mówią, że szczęśliwie skończył. + +/ śpiewa / + + +Bo luby mój Jasio to skarb mój jedyny. + + +LAERTES + +Tęsknotę, smutek, boleść, piekło samo +Zamienia ona w wdzięk i lubość. + + +OFELIA + +/ śpiewa / + + +Czyliż on już nie powróci? +Czyliż on już nie powróci? +Nie, nie, on śpi w grobie: +Zaśnij i ty sobie. +Już on nigdy nie powróci. +Śnieżną była jego broda, +Włos na głowie cały mleczny; +Już po nim, już po nim +Na próżno łzy ronim. +Boże, daj mu pokój wieczny! + +i wszystkim dobrym chrześcijanom! Będę się za was modliła. Bóg z wami! + +/ wychodzi / + + +LAERTES + +Boże! Ty patrzysz na to? + + +KRÓL + + Laertesie, +Muszę podzielić z tobą to cierpienie, +Chyba mi prawa do tego zaprzeczysz, +Ustąp tymczasem. Wybierz, kogo zechcesz, +Spośród przyjaciół swych najzaufańszych, +Niech ten rozsądzi nas, jeśli mię uzna +Winnym w tej sprawie bądź wprost, bądź pośrednio, +Natychmiast oddam ci na satysfakcję +Tron, państwo, życie, wszystko, co posiadam; +W przeciwnym razie ty twoją zranioną +Duszę cierpliwie porucz naszej pieczy, +A wtedy razem pomyślimy nad tym, +Jakby ją spełna zaspokoić. + + +LAERTES + + Zgoda, +Ta jego nagła śmierć, ten cichy pogrzeb, +Bez żadnych oznak, szpady ani herbów, +Bez ceremonii, bez pompy pogrzebu. +Wszystko to woła na mnie wniebogłosy +O ścisłe śledztwo. + + +KRÓL + + Sprostasz temu snadnie; +Gdzie zaś jest wina, tam niech kara spadnie. +Chodź ze mną. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA SZÓSTA + +/ Inny pokój w zamku. / + +/ Horacy i jego Sługa. / + + +HORACY + +Co to za ludzie, co chcą mówić ze mną? + + +SŁUGA + +Są to majtkowie, panie; mają, mówią, +Listy do pana. + + +HORACY + + Wpuść ich. + +/ Sługa wychodzi. / + + Nie wiem, kto by +Spomiędzy całej rzeszy tego świata, +Mógł pisać do mnie, jeżeli nie Hamlet. + +/ Majtkowie wchodzą. / + + +PIERWSZY MAJTEK + +Bóg wam pomagaj, panie. + + +HORACY + + I wam wzajem. + + +PIERWSZY MAJTEK + +Pomoże, jeżeli mu się podoba. Oto list do was, jeżeli tylko miano wasze Horacy, jak nas o tym zapewniono. Oddał nam go jakiś poseł wyprawiony do Anglii. + + +HORACY + +/ czyta / + + +«Horacy, jak tylko ten list przeczytasz, dopomóż oddawcom jego dostać się do króla, mają oni pismo i do niego. Zaledwieśmy przebyli dwa dni na morzu, gdy silnie uzbrojony statek korsarski wyprawił na nas łowy. Ponieważ miał nad nami w żaglach przewagę, zmuszeni byliśmy stawić mu czoło i przyjąć bitwę, wśród której wrzenia wskoczyłem na ów statek. W tejże chwili piraci oddalili się od naszego okrętu i tym sposobem sam jeden zostałem ich jeńcem. Obeszli się ze mną, jak poczciwym łotrom przystoi; ale wiedzieli, co czynią; muszę się im za to dobrze wywdzięczyć. Postaraj się, aby król odebrał to, co doń piszę, i śpiesz do mnie tak chyżo, jak gdybyś uciekał przed śmiercią. Mam ci coś do powiedzenia na ucho, co cię w oniemienie wprawi, a przecież słowa będą tu tylko cieniem rzeczy samej. Ci dobrzy ludziska doprowadzą cię do miejsca, gdzie się znajduję. Rozenkranc i Gildenstern peregrynują do Anglii; o nich także mam ci wiele do powiedzenia. Bądź zdrów. + +Twój, jak go znasz, + +Hamlet» + +Chodźcie, ułatwię drogę tamtym listom, +O ile tylko będę mógł najprędzej, +Byście tym prędzej mnie zaprowadzili +Do tego, co je wam oddał. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA SIÓDMA + +/ Inny pokój tamże. / + +/ Król i Laertes. / + + +KRÓL + +Teraz mię musisz w sądzie swym rozgrzeszyć +I w sercu swoim umieścić przyjaźnie, +Skoroś jawnego nabrał przekonania, +Że ten, co zabił twego ojca, godził +Na własne moje życie. + + +LAERTES + + Rzecz widoczna; +Nie mogę sobie tylko wytłumaczyć, +Dlaczego przeciw tym jego knowaniom, +Tak karygodnym i wyrodnym razem, +Nie przedsięwziąłeś, panie, żadnych środków, +Jak ci to własne twoje bezpieczeństwo, +Monarsza godność, mądrość, wszystko zgoła +Powinno było radzić? + + +KRÓL + + O, z dwóch przyczyn, +Które ci może wydadzą się błahe, +Dla mnie są jednak bardzo ważne. Najprzód +Królowa, matka jego, żyje prawie +Jego widokiem, a ja, niech to będzie +Słabość lub cnota, tak dalece jestem +Ciałem i duszą do niej przywiązany, +Że jako gwiazda w jednej tylko sferze +Krążąca, przez nią się tylko poruszam. +Drugą przyczyną, dla której go jawnie +Skarcić nie mogłem, była miłość ludu, +Która usterki jego topi w sobie. +I, jako owo źródło drzewo w kamień, +Zmienia naganę w chwalbę. Strzały moje +Za tępe przeciw takiemu wiatrowi, +Byłyby w łuk mój powróciły nazad, +Zamiast dosięgnąć, gdzie bym je był posłał. + + +LAERTES + +Tak więc straciłem najlepszego ojca; +Siostrę znajduję pchniętą w głąb rozpaczy. +Siostrę, ach! której szanowne przymioty +(Jeżeli można chwalić, co minione) +Wyzywająco jaśniały na szczycie +Widowni wieku. Ależ przyjdzie chwila +Mej zemsty. + + +KRÓL + + Możesz być o to spokojny, +Nie sądź, ażebym był z tak miękkiej gliny, +Iżbym pozwolił się niebezpieczeństwu +Targać za brodę i miał to za fraszkę. +Wkrótce ci powiem coś więcej. Kochałem +Twojego ojca, kocham też i ciebie: +To ci powinno dać do zrozumienia! + +/ Wchodzi Pokojowiec. / + +Co tam masz? + + +POKOJOWIEC + + Listy od księcia Hamleta: +Ten do was, panie, a ten do królowej. + + +KRÓL + +Od kogo? Od Hamleta? Któż je przyniósł? + + +POKOJOWIEC + +Jacyś majtkowie, panie; tak przynajmniej +Mówił mi Klaudio, który je odebrał +I mnie doręczył. Ja ich nie widziałem. + + +KRÓL + +Zostaw nas; słuchaj listu, Laertesie. + +/ Wychodzi Pokojowiec, Król czyta. / + + +«Pośpieszam waszą królewską wielkość uwiadomić, żem nago na jej ziemię wysadzony został. Jutro prosić będę o pozwolenie ujrzenia jego królewskiego oblicza i wtedy, wybłagawszy sobie najprzód waszej wielkości przebaczenie, będę miał honor zdać jej sprawę z wypadku, który spowodował mój nagły i osobliwszy powrót. + +Hamlet» + + +KRÓL + +Co się to znaczy? Wróciliż i tamci? +Czyli też to jest tylko jakiś podstęp? + + +LAERTES + +Nie poznajeszli, panie, kto to pisał? + + +KRÓL + +Ręka Hamleta. Nago — i w przypisku +Stoi: «Sam jeden». Rozumiesz to waćpan? + + +LAERTES + +Bynajmniej. Ale niech wraca! Raźnieje +Chore me serce na myśl, że niebawem +Będę mu w ucho mógł wtłoczyć te słowa: +«Tyś to jest tego sprawcą». + + +KRÓL + + Skoro tak jest — +A czyżby mogło być inaczej? — chceszże +Posłuchać mojej rady, Laertesie? + + +LAERTES + +I owszem, panie; pod warunkiem jednak, +Aby tej rady celem nie był pokój. + + +KRÓL + +Twój własny tylko. Jeśli on, wstręt czując +Do tej podróży i niełatwo skłonny +Znów ją przedsiębrać, istotnie powrócił, +Mam ja nań inny środek w pogotowiu, +Który nie może chybić; śmierć zaś jego +Nie ściągnie ani cienia podejrzenia, +I sama nawet matka jego nazwie +To dzieło skutkiem trafu. + + +LAERTES + + Radź więc, panie. +Chętnieć posłusznym będę, i tym chętniej, +Jeżeli będę mógł być wykonawcą +Tego pomysłu. + + +KRÓL + + O toć właśnie idzie. +Od czasu twego wyjazdu szeroko +Wobec Hamleta mówiono o pewnym +Talencie, w którym masz być celujący. +Wszystkie zdolności twoje razem wzięte +Nie obudzały w nim tyle zazdrości +Ile ta jedna, najmniej w moich oczach +Ceny mająca. + + +LAERTES + + Jakaż to jest zdolność? + + +KRÓL + +Błaha jak wstążka, którą sobie młodzież +Zdobi kapelusz, jednakże potrzebna; +Lekki, swobodny strój przystoi bowiem +Rześkiej młodzieży, tak jak ciepłe futro +I długa suknia późnemu wiekowi, +Bo mu przyczynia zdrowia i powagi. +Był tu przed paru miesiącami pewien +Normandzki rycerz; widziałem Francuzów, +Służyłem nawet kiedyś między nimi; +Mistrze to w konnej jeździe; ale ten był +Diabłem wcielonym; przyrastał do siodła +I tak cudownie zażywał rumaka, +Że koń i jeździec zdawali się w jednej +Formie ulani. Co bądź o tym kunszcie +Pomyśleć mogłem, wszystko niższym było +Od tego, czego ów zuch dokazywał. + + +LAERTES + +Normandczyk, mówisz, panie? + + +KRÓL + + Tak. Normandczyk. + + +LAERTES + +Lamond! jak żyw tu stoję! + + +KRÓL + + Ten sam. + + +LAERTES + + Lamond. +Od razu go poznałem. On jest chlubą, +Istnym klejnotem swojego narodu. + + +KRÓL + +Ten tedy Lamond szeroko i długo +Rozwodził się nad tobą, Laertesie. +I tak wynosił twą biegłość i zręczność +W robieniu bronią, zwłaszcza też rapierem, +Że, wnosząc z jego opisu, ciekawy +Byłby to widok, gdyby ci kto sprostał. +Spomiędzy jego współziomków najpierwsi, +Mówił, fechmistrze stracili przytomność, +Oko i zwinność w spotkaniu się z tobą. +Opowiadanie to wzbudziło taką +Zawiść w Hamlecie, że niczego odtąd +Nie pragnął, jeno twojego powrotu +I spróbowania się z tobą na ostrze. +Otóż więc… + + +LAERTES + + Cóż więc, panie? + + +KRÓL + + Laertesie, +Kochałżeś ojca? albo jestżeś tylko +Pokrowcem żalu, postacią bez serca? + + +LAERTES + +Dlaczego się mnie, panie, o to pytasz? + + +KRÓL + +Nie przeto, abym w wątpliwość podawał +Twoją ku niemu miłość, lecz dlatego, +Iż wiem, że miłość jest dziecięciem czasu; +A doświadczenie uczy mnie codziennie, +Że czas miarkuje jej siłę i zapał. +Płomień miłości zawżdy mieści w sobie +Coś na kształt knota, co moc jego tłumi, +I w jednostajnym nic nie trwa wigorze; +Bo wigor, z zbytku krwi dostając pleury, +Własnym nadmiarem zabity zostaje. +Kto chce, powinien wraz to, co chce, spełnić; +Bo to «chce» zmienne tyle napotyka +Tam i szkopułów, ile jest na świecie +Ramion, języków i przygód, a później +Owo «powinien» staje się niewczesnym +Westchnieniem, które, niosąc ulgę, szkodzi. +Lecz wróćmy w sam rdzeń wrzodu: Hamlet wraca, +Cóż chcesz przedsięwziąć, aby się okazać +Nie w słowach, ale w czynie dobrym synem? + + +LAERTES + +Podciąć mu gardło na środku kościoła. + + +KRÓL + +Zemsta, zaiste, nie może znać granic +I żadne miejsce uświęcać mordercy; +Chceszli się jednak zemścić, Laertesie, +Zamknij się na czas jakiś w swym pokoju. +Hamlet przybywszy dowie się, żeś wrócił. +Głosić będziemy przed nim twoją zręczność +I sławę, którą ci zrobił ów Francuz, +W dubelt powleczem werniksem. Wyjdź wtedy +I przyjm spotkanie się z nim, do którego +Znajdziesz sposobność. Jego lekkomyślność, +Niepodejrzliwość i szlachetność sprawią, +Że nie obejrzy kling, z łatwością zatem, +Chociażby trochę używszy podstępu, +Będziesz mógł wybrać rapier niestępiony +I umiejętnym pchnięciem odwetować +śmierć ojca. + + +LAERTES + + Zrobię tak i dla pewności +Nabalsamuję ostrze mego miecza. +Nabyłem od pewnego szarlatana +Taką maść, że gdy nóż w niej umaczany +Najmniej zadraśnie żyjącą istotę, +Nie ma pomiędzy najzbawienniejszymi +Ziołami środka, który by potrafił +Uchronić ją od śmierci. Tym to jadem +Miecz mój omaszczę; niech go drasnę tylko, +Już będzie po nim. + + +KRÓL + + Rozważmy to głębiej +baczmy, jakie nam okoliczności +I czas w tej mierze mogą dać poparcie; +Bo gdyby to nas miało zawieść, gdyby +Plan nasz chybiony miał wypłynąć na wierzch, +Lepiej by go zaniechać. Trzeba zatem, +Aby ten projekt miał w odwodzie drugi, +Który w potrzebie przyszedłby mu w pomoc. +Czekaj — pomyślmy trochę. Uroczysty +Postawię zakład na kartę twej sztuki; +A potem — potem… Ha! wiem już, co robić. +Gdy was bój znuży, tak że się aż obu +Czuć da pragnienie (ostro żgaj dlatego), +I gdy on zechce czego do ochłody, +Wtedy podadzą mu puchar, z którego +Jeden łyk, w razie gdyby jakim trafem +Uszedł twojego zatrutego ciosu, +Da nam skuteczny sukurs! Skąd ta wrzawa? + +/ Wchodzi Królowa. / + +Co to jest, droga małżonko? + + +KRÓLOWA + + Nieszczęścia +Nawałem biegną jedne za drugimi. +Laertes, siostra twoja utonęła. + + +LAERTES + +Przebóg! Gdzie? + + +KRÓLOWA + + Ówdzie nad potokiem stoi +Pochyła wierzba, której siwe liście +W lustrze się czystej przeglądają wody. +Tam ona wiła fantastyczne wieńce +Z pokrzyw, stokrotek, jaskrów i podłużnych, +Karmazynowych kwiatów, którym nasi +Sprośni pasterze szpetną dają nazwę, +A zaś dziewice w skromności je zowią +Palcami zmarłych. Otóż chcąc zawiesić +Jeden z tych wianków na zwisłej gałęzi, +Nie dość ostrożnie wspięła się na drzewo. +Złośliwa gałąź złamała się pod nią. +I z kwiecistymi trofeami swymi +Wpadło w toń biedne dziewczę. Przez czas jakiś +Wzdęta sukienka niosła ją po wierzchu +Jak nimfę wodną i wtedy, nieboga, +Jakby nie znając swego położenia +Lub jakby czuła się w swoim żywiole, +Śpiewała starych piosenek urywki, +Ale niedługo to trwało, bo wkrótce +Nasiąkłe szaty pociągnęły z sobą +Biedną ofiarę ze sfer melodyjnych +W zimny muł śmierci. + + +LAERTES + + A więc utonęła? + + +KRÓLOWA + +Niestety! + + +LAERTES + + Biedna Ofelio, za wiele +Masz już wilgoci, wstrzymam więc łzy moje, +A jednak jest to rzecz ludzka, natura +Żąda praw swoich na przekór wstydowi; +Gdy te strumienie ściekną, zniewieściałość +Wyjdzie wraz z nimi z serca, +Żegnam cię, panie, mam w ustach wyrazy, +Które płomieniem rade by wybuchnąć; +Ale je gasi to dzieciństwo. + +/ wychodzi / + + +KRÓL + + Idźmy +Za nim, Gertrudo. Ten wypadek może +Na nowo zażec jego wściekłość, którą +Z takim mozołem ledwie uśmierzyłem. +Idźmy więc za nim. + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT PIĄTY + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Cmentarz. / + +/ Dwóch Grabarzy z rydlami itd. wchodzi na scenę. / + + +PIERWSZY GRABARZ + +Godziż się po chrześcijańsku grzebać kogoś, co samowolnie szuka zbawienia? + + +DRUGI GRABARZ + +Co się tam o to pytasz; bierz się lepiej żywo do kopania. Fizyk był przy niej i zakwalifikował ją do chrześcijańskiego pogrzebu. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Jak to być może? Nie utopiła się przecie bez przyczynienia się własnego. + + +DRUGI GRABARZ + +Powiadam ci, że tak zeznano. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Musiało być przyczynienie się, a to punkt właśnie stanowi. Kiedy się topię, w takim razie popełniam czyn, a czyn się popełnia trojako: działając, wykonywając i uskuteczniając. Tak więc widzisz, że się ona utopiła z umysłu. + + +DRUGI GRABARZ + +Ależ, pozwól… + + +PIERWSZY GRABARZ + +Gadaj zdrów. Tu płynie woda, dajmy na to, a tu stoi człowiek, dajmy na to: jeżeli człowiek pójdzie do wody i utopi się, rad nierad, to już ci nie zaprzeczy temu, że poszedł; ale jeżeli woda przyjdzie do niego i zatopi go, to co innego; wtedy nie można powiedzieć, że on się utopił. Wierzaj mi, kumie, że kto sam nie jest winien swojej śmierci, ten sam sobie życia nie skraca. + + +DRUGI GRABARZ + +Czy prawo tak mówi? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Ma się rozumieć prawo fizyczne. + + +DRUGI GRABARZ + +Chcesz wiedzieć prawdę? Gdyby to nie była dygnitarska córka, nie byłaby po chrześcijańsku chowana. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Trafiłeś w sedno. Czy to sprawiedliwie, że panowie dygnitarze większą na tym świecie mają zachętę do topienia się i wieszania niż ich współbracia w Chrystusie? Podaj mi rydel. Nie ma dawniejszych dygnitarzy niż ogrodnicy, górnicy i grabarze, bo oni idą w prostej linii od ojca Adama. + + +DRUGI GRABARZ + +Czy Adam był dygnitarzem? + + +PIERWSZY GRABARZ + +A jakże? on pierwszy przecie krzyż nosił. + + +DRUGI GRABARZ + +Ejże, ejże! nie nosił żadnego. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Czyś waść poganin? Także Pismo rozumiesz? Pismo powiada, że Adam ziemię kopał: kopiąc, musiał ci się schylać, a jakże by się mógł schylić nie mając krzyża? Zadam ci jeszcze jedno pytanie, a jeżeli mi sprytnie nie odpowiesz, to cię nazwę… + + +DRUGI GRABARZ + +No, no. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Co to za rzemieślnik, co trwalej buduje niż murarz, cieśla i majster okrętowy? + + +DRUGI GRABARZ + +Szubienicznik, bo jego budowla przetrzyma tysiąc lokatorów. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Podoba mi się twój dowcip. W istocie, szubienica wyświadcza przysługi, ale komu? oto tym, co się źle zasługują; a ponieważ ty się źle zasługujesz Bogu, twierdząc, że szubienica jest trwalsza niż kościół, powinna ci więc szubienica wyświadczyć swoją przysługę. Ale wróćmy do rzeczy. + + +DRUGI GRABARZ + +Któż buduje trwalej niż murarz, cieśla i majster okrętowy? + + +PIERWSZY GRABARZ + +O to właśnie idzie. + + +DRUGI GRABARZ + +Zaraz ci powiem. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Słucham. + + +DRUGI GRABARZ + +Do licha, nie mogę jakoś. + +/ Hamlet i Horacy ukazują się w pewnej odległości. / + + +PIERWSZY GRABARZ + +Nie łam sobie już nad tym mózgownicy; osła batem nie popędzisz; a kiedy cię kto o to jeszcze raz zapyta, to mu powiedz: grabarz. Domy jego roboty przetrwają do dnia sądu. Idź do szynku i przynieś mi półkwaterek gorzałki. + +/ Drugi grabarz wychodzi. / + +/ Pierwszy grabarz kopie i śpiewa. / + + +Za młodu — o, gdyby ten wiek mógł powrócić! +Miłostki mym były żywiołem; +Pokochać, odkochać, uścisnąć, porzucić +To u mnie zwyczajnym szło kołem. + + +HAMLET + +Czy ten człowiek nie zna natury swego rzemiosła? Śpiewa przy kopaniu grobu. + + +HORACY + +Przyzwyczajenie wyrobiło w nim ten rodzaj swobody. + + +HAMLET + +Tak to bywa we wszystkim; im mniej się do czego rękę przykłada, tym delikatniejsze jej czucie. + + +PIERWSZY GRABARZ + +/ śpiewa / + + +Lecz starość nie radość napadłszy znienacka +Zwaliła mię swoim obuchem; +Znikł kuraż i rezon, i mina junacka: +Ni śladu, żem kiedyś był zuchem. + +/ wyrzuca czaszkę / + + +HAMLET + +Ta czaszka miała także język i mogła śpiewać. Patrz, jak nią poniewiera ten hultaj; pomiata nią, jak gdyby była szczęką Kaina, pierwszego mordercy. Może to czaszka jakiego dyplomaty, co to chciał podejść Pana Boga, a teraz ją podszedł ten osioł. No nie? + + +HORACY + +Być może. + + +HAMLET + +Albo jakiego dworaka, który mógł mówić: dzień dobry, jaśnie wielmożny panie; jakże zdrowie waszej ekscelencji? Albo jakiego zausznika, który chwalił konia swego mecenasa, aby go od niego wyłudzić? Jak myślisz? + + +HORACY + +Mogłoby to być, mości książę. + + +HAMLET + +Taka to kolej rzeczy. A teraz, gdy stracił szczękę, musi służyć pani Gliście i cierpieć szturchańce zakrystiańskiej łopaty. Co za radykalna przemiana! Szkoda, że jej nie możemy oglądać. Czyliż utrzymanie tych kości na to tylko tyle kosztowało, aby z czasem grano w nie jak w kręgle? Ból czuję w moich na tę myśl. + + +PIERWSZY GRABARZ + +/ śpiewa / + + +Łoże w ziemi i wór zgrzebny +Na pokrycie kości; +Oto cały sprzęt potrzebny +Dla tutejszych gości. + +/ wyrzuca czaszkę / + + +HAMLET + +Masz i drugą. Nie jestże to czasem czerep adwokata? Gdzież się podziały jego kruczki i wykręty, jego ewentualności, jego kazualności i matactwa? Jak może znieść, aby go ten grubianin bił w ciemię swoją plugawą motyką, i nie wystąpić przeciw niemu z akcją o czynną obelgę? Hm! hm! A może też to był swojego czasu jaki wielki posesjonat, który skupował dobra drogą licytacji, subhastacji, komplanacji, transakcji i cesji? Na toż mu się zdała czysta masa nieruchomości, aby sam, stawszy się nieruchomością, obróci się w masę błota? Nie zdołaliż ci, co mu pisali ewicje, ewinkować mu większej przestrzeni, tylko taką jaką wzdłuż i wszerz pokryje para fascykułów? Kontrakty kupna jego majątków zaledwie by się w takim obrębie zmieściły; a samże ich dziedzic nie ma mieć więcej miejsca? Hę? + + +HORACY + +Ani o włos więcej, mości książę. + + +HAMLET + +Nie jestże pergamin ze skór baranich? + + +HORACY + +Nie inaczej, i z cielęcych także. + + +HAMLET + +Barany i cielęta z tych, co w nim bezpieczeństwa szukają! Muszę pomówić z tym człowiekiem. Czyj to grób, przyjacielu? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Mój. + +/ śpiewa / + + +Oto cały sprzęt potrzebny +Dla tutejszych gości. + + +HAMLET + +Twój, nie przeczę, bo w nim siedzisz. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Waspan w nim nie siedzisz, toteż on nie waspana; co do mnie, nie siedzę w nim, a jednak jest moim. + + +HAMLET + +Twoim więc jest, bo w nim stoisz. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Nie stoję w nim; stoję tam pod kościołem. + + +HAMLET + +Cóż to za jegomość ma leżeć w tym grobie? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Żaden jegomość. + + +HAMLET + +A więc kobieta. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Kobieta też nie. + + +HAMLET + +Więc któż tu będzie pochowany? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Ktoś, kto był kobietą, ale wieczne jej odpoczywanie, bo umarła. + + +HAMLET + +Cięty hultaj! Trzeba nam ważyć słowa, inaczej igraszka ich wystrychnie nas na dudków. Zaprawdę, mój Horacy, świat się stał tak dowcipny, od trzech lat to uważam, że chłop swoim wielkim palcem u nogi nagniotków nabawia dworaka następując mu na pięty. O jak dawna jesteś grabarzem? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Dniem, w którym zacząłem tę profesję, był właśnie ten dzień roku spomiędzy wszystkich innych, w którym nieboszczyk nasz król Hamlet pobił Fortynbrasa. + + +HAMLET + +Jakże to dawno? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Nie wiesz, waspan? Każdy smyk u nas wie o tym. Było to tego dnia, kiedy młody Hamlet przyszedł na świat; ten sam, co to zwariował i został wysłany do Anglii. + + +HAMLET + +Czy tak? A dlaczegóż on został wysłany do Anglii? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Dlatego właśnie, że zwariował. Ma on tam rozum odzyskać; ale chociażby go nie odzyskał, nie będzie tam o to kłopotu. + + +HAMLET + +Dlaczego? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Bo tam tego nie dostrzegą nawet; tam wszyscy wariaci, tak jak on. + + +HAMLET + +Skutkiem czego on zwariował? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Skutkiem pewnej przyczyny. + + +HAMLET + +Jakiej przyczyny? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Skutkiem utraty rozumu. + + +HAMLET + +Gdzieżby to być mogło? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Gdzie? Tu w Danii, której ziemię kopię od lat trzydziestu. + + +HAMLET + +Jak długo może kto leżeć w ziemi, nim zgnije? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Jeżeli nie zgnił przed śmiercią (co się w tych czasach zdarza, mamy bowiem ciała, które pod tym względem nie czekają, aż się je w ziemię włoży), to może przeleżeć jakie osiem albo dziewięć lat. Grabarz przeleży lat dziesięć. + + +HAMLET + +Dlaczego ten jeden więcej niż drudzy? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Bo mu jego rzemiosło tak wygarbowało skórę, że kawał czasu może wodę wstrzymać: a woda, panie, jest straszliwą naszych grzesznych ciał niszczycielką. Oto czaszka, która od dwudziestu trzech lat leży w ziemi. + + +HAMLET + +Czyjąż ona była? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Sławnego wartogłowa. Czyją, na przykład, jak myślicie? + + +HAMLET + +Nie domyślam się wcale. + + +PIERWSZY GRABARZ + +Zaraza na niego! Przypominam sobie, jak mi wylał na głowę całą butlę reńskiego. Ta czaszka, proszę pana, była własnością Yoryka, królewskiego błazna. + + +HAMLET + +/ podnosząc czaszkę / + +Jego? + + +PIERWSZY GRABARZ + +Jego samego. + + +HAMLET + +Pozwól, niech się jej przyjrzę. Biedny Yoryku! Znałem go, mój Horacy; był to człowiek niewyczerpany w żartach, niezrównanej fantazji, mało tysiąc razy piastował mię na ręku, a teraz — jakże mię jego widok odraża i aż w gardle ściska! Tu wisiały owe wargi, które nie wiem jak często całowałem. Gdzież są teraz twoje drwinki, twoje wyskoki, twoje śpiewki, twoje koncepty, przy których cały stół trząsł się od śmiechu? Nicże z nich nie pozostało na wyszydzenie swych własnych, tak teraz wyszczerzonych zębów? Idźże teraz do gotowalni modnej damy i powiedz jej, że chociażby się na cal grubo malowała, przecież się takiej fizjognomii doczeka. Pobudź ją przez to do śmiechu. Proszę cię, mój Horacy, powiedz mi jedną rzecz. + + +HORACY + +Co, mój książę? + + +HAMLET + +Czy myślisz, że Aleksander Wielki tak samo w ziemi wygląda? + + +HORACY + +Zupełnie tak. + + +HAMLET + +I tak samo pachniał? Brr! + +/ odrzuca czaszkę / + + +HORACY + +Zupełnie tak, mości książę. + + +HAMLET + +Jak nikczemna dola może się stać naszym udziałem! Nie mogłażby wyobraźnia, idąc w trop za szlachetnym prochem Aleksandra, znaleźć go na ostatku zatykającego dziurę w beczce? + + +HORACY + +Tak brać rzeczy, byłoby to brać je za ściśle. + + +HAMLET + +Bynajmniej; można by go tam przeprowadzić, rozumując z umiarem i z wszelkim prawdopodobieństwem, przykład w taki sposób: Aleksander umarł, Aleksander został pogrzebiony, Aleksander w proch się obrócił, proch jest ziemią, z ziemi robimy kit i dlaczegóż byśmy tym kitem, w który on się zamienił, nie mogli zalepić beczki piwa? + +Potężny Cezar przedzierzgnął się w glinę, +Którą przed wiatrem chłop zatkał szczelinę. +Zatrząsłszy światem, pójść na polep chaty, +Toż kres wielkości, toż los potentaty?! +Lecz cicho — patrz: król tu nadchodzi. + +/ Księża procesjonalnie wchodzą, za nimi niosą zwłoki Ofelii, tuż za zwłokami postępuje Laertes i żałobnicy, następnie Król, Królowa i orszak. / + +Królowa, cały dwór. Czyjże to pogrzeb? +I ceremonia skrócona! To znaczy, +Że ten, którego zwłoki tak prowadzą, +Sam sobie musiał rozpaczliwą dłonią +Odebrać życie. Ktoś to z wyższej klasy. +Odstąpmy na bok i patrzmy. + +/ usuwa się z Horacym na stronę / + + +LAERTES + +Jakiż obrządek pozostaje? + + +HAMLET + + Jest to +Laertes, zacny młodzian. Uważajmy. + + +LAERTES + +Jakiż obrządek jeszcze pozostaje? + + +KSIĄDZ + +Posunęliśmy ten akt tak daleko, +Jak tylko mandat nam pozwala. Śmierć jej +Była wątpliwa i gdyby był wyższy +Nakaz nie przemógł rygoru przepisów, +W niepoświęconej musiałaby ziemi +Przeleżeć do dnia sądu. Miasto modłów +Spadłyby na nią gruzy i kamienie; +Tak zaś zachowa swój dziewiczy wieniec +I towarzyszyć jej będzie do grobu +Kwiat i dźwięk dzwonów. + + +LAERTES + + Więcej nic? + + +KSIĄDZ + + Nic więcej. +Skazilibyśmy obrządek za zmarłych, +Gdybyśmy nad nią requiem śpiewali, +Tak jak to czynim tym, co bogobojnie +Oddali ducha. + + +LAERTES + + Spuśćcie ją do grobu, +Niechaj z tych pięknych, nieskalanych szczątków +Fiołki wykwitną! A ty, twardy księże, +Wiedz, że pomiędzy chórami aniołów +Wznosić się będzie moja siostra wtedy, +Gdy ty się w prochu wić będziesz. + + +HAMLET + + Ofelia! + + +KRÓLOWA + +/ sypiąc kwiaty / + +Najmilsza z dziewic, bądź zdrowa! Myślałam +Widzieć cię żoną mojego Hamleta; +Prędzej się w kwiaty spodziewałam stroić +Twoje małżeńskie łoże niż mogiłę. + + +LAERTES + +Trzykroć trzydzieści razy ciężkie «biada» +Niech na przeklętą głowę tego spada, +Kto podłym czynem zmącił twoje zmysły! +Nie sypcie jeszcze ziemi, niech się jeszcze +Raz jej kochanym widokiem napieszczę! + +/ wskakując w grób / + +Walcie proch teraz na dwojakie zwłoki, +Aż usypiecie kurhan tak wysoki +Jak Pelion albo prujący obłoki +Podniebny Olimp. + + +HAMLET + +/ ukazując się / + + Co to jest za człowiek, +Którego boleść brzmi z taką przesadą? +Którego objaw żalu zatrzymuje +Gwiazdy w ich biegu i obraca one +W słuchaczy osłupiałych? To ja jestem +Hamlet, syn Danii. + +/ wskakuje w grób / + + +LAERTES + + Poleć duszę czartu! + + +HAMLET + +Źle się waść modlisz. Puść mi gardło, proszę; +Bo choć nie jestem prędki i drażliwy, +Ale mam w sobie coś niebezpiecznego, +Czego ci radzę strzec się. Odejm rękę. + + +KRÓL + +Hola! Rozdzielcie ich. + + +KRÓLOWA + + Hamlecie, synu! + + +DWORZANIE + +Panowie! + + +HORACY + + Hamuj się, łaskawy książę. + +/ Dworzanie rozdzielają ich i obydwaj wychodzą z grobu / + + +HAMLET + +Walczyć z nim będę o lepszą dopóty, +Dopóki powiek na wieki nie zawrę. + + +KRÓLOWA + +O co, mój synu? + + +HAMLET + + Kochałem Ofelię — +Tysiąc by braci z całą swą miłością +Nie mogło memu wyrównać uczuciu. +Cóż byś ty dla niej uczynił? + + +KRÓL + +/ do Laertesa / + + To nowy +Wyskok szaleństwa. + + +KRÓLOWA + +/ podobnież / + + O, miej wzgląd na niego! + + +HAMLET + +Mów, do pioruna! Mów, co byś uczynił? +Jesteśli gotów płakać, bić się, pościć? +Dać się rozedrzeć? rzekę wypić do dna? +Jeść krokodyle? I jam także gotów. +Przyszedłeś tutaj jęczeć, w grób jej skakać +Dla urągania mi? Daj się z nią razem +Żywcem pogrzebać, i ja to uczynię; +A jeśli prawisz o górach, niech na nas +Runą miliony włók ziemi, aż kopiec, +Co z niej powstanie, stercząc w głąb eteru +Ossę w brodawkę zmieni. Jeśli umiesz +szermować gębą, i ja to potrafię. + + +KRÓLOWA + +Szał to, któremu chwilowo ulega; +Gdy go ominie, wraz jak gołębica, +Po wylężeniu swoich złotych piskląt, +Potulnie zwiesi głowę i zamilknie. + + +HAMLET + +Powiedz mi, waćpan, co się to ma znaczyć, +Że się obchodzisz ze mną tak niegodnie? +Jam ci tak sprzyjał! Ale mniejsza o to; +Choćby Herkules dał się i posiekać, +Zawsze kot miauczeć będzie, a pies szczekać. + +/ wychodzi / + + +KRÓL + +Horacy, proszę cię, miej go na oku. + +/ Horacy wychodzi. / + +/ do Laertesa / + +Uzbrój cierpliwość tym, co ułożone +Pomiędzy nami; rzecz się sama składa. +Gertrudo, każ tam komu nad nim czuwać. +Grób ten mieć będzie wkrótce żywy pomnik, +A my spokojność; lecz nim to się stanie, +Cierpliwie nasze prowadźmy zadanie. + +/ Wszyscy wychodzą. / + + + +SCENA DRUGA + +/ Sala w zamku. / + +/ Hamlet i Horacy. / + + +HAMLET + +Dosyć już o tym; słuchaj teraz dalej. +Pamiętasz dobrze całą okoliczność? + + +HORACY + +Pamiętam, mości książę. + + +HAMLET + + W duszy mojej +Wrzał jakiś rodzaj walki, skutkiem której +Ani na chwilę nie zmrużyłem oka. +Zdawało mi się, żem był w położeniu +Gorszym niż więzień przykuty do galer. +Nagle, i niech się święci owa nagłość! +Trzeba ci bowiem wiedzieć, że nie wszystko +Bywa po diable, co czynimy nagle. +Że, owszem, czasem niezastanowienie +Lepiej nam służy niż najumiejętniej +Skombinowane plany; co dowodzi, +Że jakieś dobre bóstwo kształt nadaje +Naszym działaniom z gruba obciosanym. + + +HORACY + +To pewna. + + +HAMLET + + Nagle przywdziałem kapotę +I wyskoczywszy z kajuty, po macku +Szukałem miejsca, gdzie spali; znalazłem +Wreszcie mych śpiochów, wyjąłem im pakiet +I powróciłem z nim do mego kąta. +Strach tak dalece zrobił mię niepomnym +Na delikatność, żem rozpieczętował +Dokument, w którym odkryłem, cóż na to +Powiesz, Horacy! królewskie szelmostwo: +Jawne wezwanie, mnóstwem różnych racji +Naszpikowane, w imię dobra Danii, +Anglii dobra, z którym się istnienie +Takiego jak ja upiora nie zgadza, +Aby za odebraniem niniejszego, +Bez ceremonii i bez zwłoki, nawet +Na wyostrzenie miecza nie czekając, +Głowa mi była zdjęta. + + +HORACY + + Czy podobna? + + +HAMLET + +Oto dokument; przejrz go w wolnej chwili. +A teraz, chceszli wiedzieć, com ja zrobił? + + +HORACY + +Błagam cię, panie, powiedz. + + +HAMLET + + Tak wplątany +W hultajskie sidła, nie zdołałem jeszcze +Do mego mózgu z prologiem wystąpić, +Gdy on już zaczął swoją rolę. Siadłem +I napisałem inny list, jak tylko +Mogłem najpiękniej. Dawniej, naśladując +Przykład uczonych naszych i statystów, +Za ujmę miałem sobie pięknie pisać +I zadawałem sobie wielką pracę +Nad zapomnieniem tego kunsztu; teraz +Wyświadczył mi on kapitalnie ważną +Przysługę. Chceszli usłyszeć, co w sobie +Mój list zawierał? + + +HORACY + + Pragnę, mości książę. + + +HAMLET + +Oto zaklęcia jak najuroczystsze +Ze strony króla: jeśli Anglia szczerze +Chce mu dać dowód hołdowniczej wiary; +Jeśli stosunki między nami mają +Kwitnąć jak palma; jeśli pokój stale +Ma nam zaplatać swą girlandę z kłosów +I stać jak koma między okresami +Naszej przyjaźni (takich szumnych «jeśli» +Było tam więcej), aby w takim razie +Angielski władca wraz po odczytaniu +I rozpoznaniu treści tego pisma, +Nie namyślając się i ćwierć sekundy, +Oddawców jego, bez spowiedzi nawet, +Ze świata sprzątnąć kazał. + + +HORACY + + Jak żeś, panie, +Zapieczętował to pismo? + + +HAMLET + + Tu właśnie +Najwidoczniejszy był wpływ Opatrzności; +Miałem przy sobie sygnet mego ojca, +Rżnięty zupełnie tak jak pieczęć Danii. +Złożywszy tedy list na wzór tamtego +I opatrzywszy stemplem i adresem, +Niepostrzeżenie wsadziłem podrzutka +W miejsce prawego pomiotu. Nazajutrz +Mieliśmy bitwę morską; wiesz już resztę. + + +HORACY + +Tak więc Rozenkranc i Gildenstern poszli +Na śmierć niechybną. + + +HAMLET + + Samić jej szukali; +Sumienie moje spokojne w tej mierze: +Własne to wścibstwo wtrąciło ich w przepaść. +Biada podrzędnym istotom, gdy wchodzą +Pomiędzy ostrza potężnych szermierzy. + + +HORACY + +Cóż to za człowiek z tego króla! + + +HAMLET + + Mamże +Jeszcze się wahać? On mi zabił ojca, +Zhańbił mi matkę i niecnie się wcisnął +Między elekcję a moje nadzieje. +Na życie moje tak podstępnie godził. +Nie będzież to czyn najzupełniej zgodny +Z słusznością dać mu odwet tym ramieniem? +I nie byłożby to krzyczącą rzeczą +Pozwolić, aby się taki rak dłużej +Wpośród nas szerzył? + + +HORACY + + Wkrótce mu zapewne +Doniosą z Anglii o skutku poselstwa. + + +HAMLET + +Zapewne, trzeba mi przeto się śpieszyć. +Życie człowieka zdmuchnąć jest to tyle +Co zliczyć jeden. Przykro mi jednakże, +Żem się zapomniał względem Laertesa; +W obrazie bowiem jego losu widzę +Wierne odbicie mojej własnej doli. +Cenię go bardzo; słysząc wszakże owe +Przechwałki jego boleści, nie mogłem +Być panem siebie. + + +HORACY + + Cicho, ktoś nadchodzi. + +/ Wchodzi Ozryk. / + + +OZRYK + +Stokroć szczęśliwa chwila, która nam pozwoliła waszą książęcą mość ujrzeć znowu. + + +HAMLET + +Pokornie dziękuję waćpanu. + +/ na stronie do Horacego / + +Czy znasz tę muchę wodną? + + +HORACY + +Nie, mości książę. + + +HAMLET + +Tym lepiej dla zbawienia duszy twojej, bo znać go jest występkiem. Ma on pod dostatkiem ziemi, i żyznej. Niech bydlę będzie panem między bydlętami, wraz będzie miało swój żłób przy królewskim stole. To istny gawron, ale, jak powiadam, hojnie uposażony błotem. + + +OZRYK + +Łaskawy książę, jeżeli wasza książęca mość masz czas wolny, miałbym szczęście zakomunikować mu coś z polecenia jego królewskiej mości. + + +HAMLET + +Z całym natężeniem ducha gotów jestem to coś odebrać. Zrób pan właściwy użytek ze swojej czapki: czapka stworzona na głowę. + + +OZRYK + +Dziękuję waszej książęcej mości; bardzo dziś gorąco. + + +HAMLET + +Gdzież tam! raczej bardzo zimno; wiatr z północy. + + +OZRYK + +W istocie, mości książę, zimno jakoś. + + +HAMLET + +Podobno jednak masz waćpan słuszność; parno jest i gorąco jak na moje usposobienie. + + +OZRYK + +Nadzwyczajnie, mości książę; tak jest parno, że wypowiedzieć tego nie umiem. Łaskawy książę, król jegomość kazał mi waszej książęcej mości oznajmić, że wielki na waszą książęcą mość zakład stawił. Rzecz się tak ma… + + +HAMLET + +Nie zapominajże, waćpan, bardzo proszę. + +/ pokazuje mu, aby włożył kapelusz / + + +OZRYK + +Nie, mości książę; doprawdy, dla własnej mojej wygody. Od niejakiego czasu jest tu na dworze Laertes, nieporównany młodzian, pełen najwytworniejszych przymiotów, nadzwyczaj miły w towarzystwie i dystyngowany w obejściu. Na honor, jest to, że użyję poetycznego wyrażenia, istny inwentarz albo kalendarz ukształcenia, bo znajdziesz w nim, mości książę, kwintesencję tego wszystkiego, co prawdziwie ukształcony człowiek znaleźć pragnie. + + +HAMLET + +Mości panie, zalety jego nie cierpią upośledzenia w ustach waćpana; jakkolwiek wyliczenie ich inwentarzowe nabawiłoby arytmetykę pamięciową zawrotu głowy i jeszcze by mogło rzecz oddać tylko in crudo ze względu na wysoki stopień jego ogłady. Co do mnie, sprowadzając pochwały do najprostszych wyrazów mam go za młodego człowieka wielkich nadziei; za zlewek cnót tak rzadkich i szacownych, że bez przesady mówiąc, podobne do niego jest zwierciadło, w którym się przegląda; kto zaś idzie w jego ślady, jest jego cieniem, niczym więcej. + + +OZRYK + +Opis waszej książęcej mości ze wszech miar trafny. + + +HAMLET + +Do czegóż to zmierza, mój panie? W jakimże celu chuchamy na tę doskonałość naszym ułomnym oddechem? + + +OZRYK + +Jak to, mości książę? + + +HORACY + +Czyż można nie rozumieć ojczystego języka? Ale myślę, że się porozumiecie. + + +HAMLET + +Co znaczy wyjechanie na harc z tym panem? + + +OZRYK + +Wasza książęca mość mówi o Laertesie? + + +HORACY + +Worek jego już próżny; wyszyplił całą gotówkę dowcipu. + + +HAMLET + +Nie inaczej, o Laertesie. + + +OZRYK + +Widzę, że książę pan nie jesteś nieumiejętny. + + +HAMLET + +Cieszę się, że pan to widzisz, lubo zaprawdę, niewiele mogę na tym zyskać. Cóż dalej? + + +OZRYK + +Widzę, że książę pan nie jesteś nieumiejętny w ocenianiu znakomitej wyższości Laertesa. + + +HAMLET + +Nie mogę tego przyznać, nie porównawszy się z nim poprzednio; znać bowiem drugich dokładnie jest to znać samego siebie. + + +OZRYK + +Mówię o jego wyższości w władaniu bronią, powszechna bowiem opinia uważa go za nieporównanego w tym kunszcie. + + +HAMLET + +W jakimże on rodzaju broni tak jest mocny? + + +OZRYK + +Na rapiery i florety. + + +HAMLET + +W dwóch aż rodzajach broni tak odrębnych! Cóż dalej? + + +OZRYK + +Król jegomość stawił w zakład sześć berberyjskich koni; on zaś, ile wiem, sześć francuskich szpad i puginałów, z należącymi do nich przyborami, jako to: pendentami, pasami i tak dalej. Spomiędzy tych rynsztunków trzy są w istocie bardzo ozdobne, pasujące do rękojeści, nader misternie wyrobione i świeżego pomysłu. + + +HAMLET + +Co pan nazywasz rynsztunkami? + + +HORACY + +Wiedziałem, książę, że będą ci potrzebne komentarze, zanim dowiesz się końca. + + +OZRYK + +Rynsztunki, mości książę, to pendenty. + + +HAMLET + +Wyrażenie to byłoby bardziej z rzeczą spokrewnione, gdybyśmy armaty mogli nosić u boku; tymczasem jednak przyjmijmy je za pendenty. Tak więc sześć berberyjskich koni z jednej strony, a z drugiej sześć francuskich rożnów z ich przyborami i trzy świeżego pomysłu rynsztunki. To prawdziwie francuski zakład przeciw duńskiemu. O cóż on stawiony? + + +OZRYK + +Król jegomość założył się, że w spotkaniu z waszą książęcą mością w dwunastu pchnięciach z obojej strony Laertes nie osiągnie przewagi trzech trafień. Szansa więc jego do szansy Laertesa ma się jak dwanaście do dziewięciu; i zaraz by się to rozstrzygnęło, gdybyś książę pan raczył przychylnie odpowiedzieć. + + +HAMLET + +A gdybym odpowiedział: nie? + + +OZRYK + +Chciałem powiedzieć, gdybyś książę pan raczył osobą swoją odpowiedzieć temu zadaniu. + + +HAMLET + +Będę się tu przechadzał w tej sali; jest to czas, w którym używam wytchnienia. Jeśli ten pan ma ochotę, królowi jegomości to dogadza, mogę im służyć zaraz. Niech przyniosą florety. Rozegram ten zakład na rzecz króla; jeżeli zaś mi się nie powiedzie, zyskam tylko na własny mój rachunek trochę konfuzji i kontuzji. + + +OZRYK + +Mamże to odnieść w tym sposobie? + + +HAMLET + +W tym duchu; z przyozdobieniami, jakie się panu stosowne wydadzą. + + +OZRYK + +Polecam waszej książęcej mości moje usługi. + +/ wychodzi / + + +HAMLET + +Uniżony, uniżony. Dobrze czyni, że się sam poleca, żaden ludzki język nie czyniłby tego. + + +HORACY + +Ta czajka lata z skorupą od jaja na głowie. + + +HAMLET + +On komplementy stroił już do cycka, nim go ssać zaczął. Jest to jedna z baniek tego wietrznego świata, wydęta tchnieniem mody i przybrana w konwencyjną szatę; rodzaj szumowiny różnorodnych pierwiastków, łudzącej oczy zarówno najciemniejszej, jak najświatlejszej opinii; ale dmuchnij tylko, natychmiast pryśnie bąbel. + +/ Wchodzi Dworzanin. / + + +DWORZANIN + +Mości książę, jego królewska mość przesłał waszej książęcej wysokości pozdrowienie przez Ozryka, który wróciwszy oznajmił mu, że książę czekasz na niego w tej sali. Przysyła on mnie teraz z zapytaniem, czy wasza książęca mość trwasz w chęci fechtowania się z Laertesem, czyli też żądasz zwłoki. + + +HAMLET + +Stały jestem w mych postanowieniach, a te są zgodne z życzeniami króla. Jeśli on gotów, moja gotowość nie zostanie w tyle, tak teraz, jak kiedykolwiek, pod warunkiem, że zawsze będę do tego równie sposobny jak teraz. + + +DWORZANIN + +Król i królowa, i wszyscy inni nadejdą tu niebawem. + + +HAMLET + +W stosowną porę. + + +DWORZANIN + +Królowa życzy sobie, abyś, książę, przemówił kilka uprzejmych słów do Laertesa, nim się z nim spotkasz. + + +HAMLET + +Dobrze mi radzi. + +/ Dworzanin wychodzi. / + + +HORACY + +Przegrasz ten zakład, książę. + + +HAMLET + +Nie sądzę; od czasu jego wyjazdu do Francji nie przestawałem się ćwiczyć; wygram przy korzystnych warunkach. Nie uwierzysz jednak, jak mi coś ciężko na sercu; ale to nic. + + +HORACY + +Drogi książę. + + +HAMLET + +To dzieciństwo; jakiś rodzaj przeczucia, które by mogło zastraszyć kobietę. + + +HORACY + +Jeżeli dusza twoja, panie, czuje wstręt jakowy, bądź jej posłuszny. Pójdę ich wstrzymać od przybycia tu; powiem, że się, książę, nie czujesz usposobiony. + + +HAMLET + +Daj pokój; drwię z wróżb. Lichy nawet wróbel nie padnie bez szczególnego dopuszczenia Opatrzności. Jeżeli się to stanie teraz, nie stanie się później, jeżeli się później nie stanie, stanie się teraz; jeżeli nie teraz, to musi się stać później; wszystko polega na tym, żeby być w pogotowiu, ponieważ nikt nie wie, co ma utracić, cóż szkodzi, że coś wcześniej utraci? + +/ Król, Królowa, Laertes, dworzanie i słudzy z floretami, i inne osoby wchodzą na scenę. / + + +KRÓL + +Synu Hamlecie, weź tę dłoń z rąk moich. + +/ łączy rękę Laertesa z ręką Hamleta / + + +HAMLET + +Przebacz mi, waćpan, krzywdęm ci wyrządził; +Lecz przebacz jako honorowy człowiek. +Wszyscy tu wiedzą i pan sam wiesz pewnie, +Jak ciężka trapi mię niemoc umysłu, +Oświadczam przeto, iż to, com uczynił +W grubiański sposób ubliżającego +Twojemu sercu, czci twej lub stopniowi, +Nie było niczym innym jak szaleństwem. +Czyliż to Hamlet skrzywdził Laertesa? +Nie; Hamlet bowiem nie był samym sobą. +Skoro więc Hamlet nie sam był krzywdzącym, +Więc Hamlet temu nic nie winien; Hamlet +Zaprzecza temu. Któż więc temu winien? +Jego szaleństwo. W takim razie Hamlet +Sam raczej także został pokrzywdzony; +Szaleństwo jego było jego wrogiem. +Oby to moje wyparcie się jawne +Wszelkiej złej względem waćpana intencji +Mogło mię w jego szlachetnym uznaniu +Tak uniewinnić, jak gdybym był na wiatr +Wypuścił strzałę, która poza domem +Trafiła brata mojego. + + +LAERTES + + Dość na tym +Mojemu sercu, które by mię było +W tym razie głównie skłaniało do zemsty; +Wszakże stosując się do praw honoru, +Muszę się z dala mieć od pojednania, +Dopóki starsi mężowie, uznanej +W rzeczach honoru powagi, +Nie upoważnią mię do tego kroku +I nie wyrzekną, że sławy mej żadna +Nie kazi plama. Tymczasem atoli +Przyjmuję, panie, ofiarę twych uczuć +Jako prawdziwą i uwłaczać onej +Nie myślę. + + +HAMLET + + Z serca dziękuję waćpanu. +Swobodnie mogę teraz ten braterski +Zakład rozegrać. Podajcie mi floret. + + +LAERTES + +Podajcie i mnie także. + + +HAMLET + + Laertesie, +Biegłość twa wobec mojego fuszerstwa +Jak gwiazda błyszczeć będzie wpośród nocy. + + +LAERTES + +Żartujesz ze mnie, książę. + + +HAMLET + + Nie, na honor. + + +KRÓL + +Podaj im, Ozryk, florety. Hamlecie, +Znasz już warunki zakładu? + + +HAMLET + + Znam, panie. +Wasza królewska mość zawarowałeś +For słabszej stronie. + + +KRÓL + + Nie skutkiem obawy: +Widziałem dawniej was obu. Laertes +Postąpił odtąd, dlatego for daję. + + +LAERTES + +Ten jest za ciężki dla mnie, dajcie inny. + + +HAMLET + +Ten mi do ręki. Sąli to florety +Równej długości? + + +OZRYK + + Równej, mości książę. + + +KRÓL + +Postawcie kubki z winem tu na stole. +Gdy Hamlet zada pierwszy cios lub drugi, +Lub gdy zwycięsko odparuje trzeci, +Niech wtedy działa zagrzmią z wszystkich wałów; +Król spełni toast za zdrowie Hamleta +I w puchar jego wrzuci perłę droższą +Niż te, co czterech z rzędu duńskich królów +Diadem zdobiły. Przynieście puchary. +Niech trąby kotłom, a kotły armatom, +Armaty niebu, a niebiosa ziemi +Oznajmią grzmiącym echem, że król pije +Na cześć Hamleta. Zaczynajcie teraz; +A wy, sędziowie, baczcie pilnym okiem. + + +HAMLET + +Dalej więc! + + +LAERTES + + Jestem w pogotowiu, panie. + +/ Składają się. / + + +HAMLET + +To raz. + + +LAERTES + + Nie. + + +HAMLET + + Niechaj sędziowie rozstrzygną. + + +OZRYK + +Dotknięcie było jawne. + + +LAERTES + + Dobrze; dalej! + + +KRÓL + +Stójcie! Hej! wina! Ta perła do ciebie +Należy, synu; piję za twe zdrowie. +Oddajcie puchar księciu. + +/ Odgłos trąb i huk dział. / + + +HAMLET + + Poczekajcie: +Niech się załatwię pierwej z drugim pchnięciem. +Dalej! + +/ Składają się. / + + To drugi raz; cóż waćpan na to? + + +LAERTES + +Dotknąłeś, mości książę; nie zaprzeczam. + + +KRÓL + +Nasz syn wygrywa. + + +KRÓLOWA + + On tłustej kompleksji +I tchu krótkiego. Hamlecie, masz chustkę. +Obetrzyj sobie czoło; matka pije +Za powodzenie twoje. + + +HAMLET + + Dobra matko. + + +KRÓL + +Gertrudo, nie pij. + + +KRÓLOWA + + Chcę pić. Wybacz, panie. + + +KRÓL + +/ na stronie / + +Zatruty był ten kielich; już za późno. + + +HAMLET + +Nie mogę teraz pić, pani, za chwilę. + + +KRÓLOWA + +Czekaj, obetrę ci twarz. + + +LAERTES + +/ do Króla / + + Teraz, panie, +Ja go ugodzę. + + +KRÓL + + Powątpiewam o tym. + + +LAERTES + +/ na stronie / + +Lecz jest to niemal wbrew memu sumieniu. + + +HAMLET + +No, Laertesie; żarty ze mnie stroisz. +Proszę cię, natrzyj z całą gwałtownością. +Bo mógłbym myśleć, że mię masz za fryca. + + +LAERTES + +Sam tego żądasz, książę; dobrze zatem. + +/ Składają się. / + + +OZRYK + +Chybione z obu stron. + + +LAERTES + + Pilnuj się teraz. + +/ Laertes rani Hamleta; po czym w zapale przemieniają florety i Hamlet rani Laertesa. / + + +KRÓL + +Hola, rozdzielcie ich, zbyt się zaparli. + + +HAMLET + +Nie; jeszcze, jeszcze. + +/ Królowa pada. / + + +OZRYK + + Patrzcie, co się dzieje +Z królową. + + +HORACY + + Z obu krew ciecze. O! panie, +Tyś ranny. + + +OZRYK + + Jestżeś ranny, Laertesie? + + +LAERTES + +Jak bekas w własne złowiłem się sidło; +Słusznie ofiarą padam własnej zdrady. + + +HAMLET + +Cóż to królowej? + + +KRÓL + + Omdlała z przestrachu, +Widząc cię rannym. + + +KRÓLOWA + + Nie, nie, ten to napój. +Ten napój, drogi Hamlecie! ten napój… +Jestem otruta. + +/ umiera / + + +HAMLET + + O podłości! Hola! +Pozamykajcie drzwi! Szukajcie zdrajcy! + +/ Laertes pada. / + + +LAERTES + +Oto tu leży. Zgubionyś, Hamlecie. +Nie uratująć żadne leki świata; +I pół godziny życia nie ma w tobie. +Narzędzie zdrajcy sam trzymasz w swym ręku. +Nie przytępione i zatrute. Wpadłem +W ten sam dół, którym wykopał pod tobą. +Już nie powstanę, królowa otruta; +Nie mogę więcej mówić, król, król winien. + + +HAMLET + +Więc i to ostrze zatrute? Trucizno, +Dokończ swojego dzieła. + +/ przebija Króla / + + +OZRYK I INNI + +Zdrada! Zdrada! + + +KRÓL + +Ratujcie! to nic, nic, draśniętym tylko. + + +HAMLET + +Wszeteczny, zbójczy, przeklęty Duńczyku, +Wysącz ten kielich. A co? jest w nim perła? +Idź w ślad za moją matką. + +/ Król umiera. / + + +LAERTES + + Sprawiedliwą +Śmierć poniósł; on to sam jad ten przyrządzał. +Przebaczmy sobie wzajem, cny Hamlecie, +Niech duszy twojej nie cięży śmierć moja +I mego ojca — ani twoja mojej! + +/ umiera / + + +HAMLET + +Niechaj ci nieba jej nie pamiętają! +Zaraz za tobą pójdę. O Horacy! +Umieram. Żegnam cię, matko nieszczęsna! +Wam, co stoicie tu bladzi i drżący, +Tylko jak niemi widzowie tragedii, +Mógłbym ja, gdybym miał czas, wiele rzeczy +Powiedzieć, ale śmierć, ten srogi kapral, +Stoi nade mną. Umieram, Horacy. +Ty pozostajesz. Wytłumacz mą sprawę +Tym, co jej z bliska nie znają. + + +HORACY + + Nic z tego, +Więcej mam w sobie krwi rzymskiej niż duńskiej. +Jeszcze tam trochę jest wina! + + +HAMLET + + Człowieku, +Jeśli masz serce, oddaj mi ten kielich! +Oddaj, na Boga! Jak upośledzone +Imię by po mnie pozostało, gdyby +Ta tajemnica nie miała wyjść na jaw! +O, mój Horacy! Jeśli kiedykolwiek +W poczciwym sercu twoim miałem miejsce, +Wyrzecz się jeszcze na chwilę zbawienia +I ponieś trudy oddychania dłużej +W zepsutej atmosferze tego świata +Dla objaśnienia moich dziejów. + +/ Marsz w odległości i wystrzały. / + + Cóż to +Za zgiełk wojenny? + + +OZRYK + + To młody Fortynbras, +Wracając z polskiej wojny, daje salwy +Angielskim posłom. + + +HAMLET + + Żegnam cię, Horacy; +Potęga jadu mroczy zmysły moje. +Już się angielskich posłów nie doczekam! +Lecz przepowiadam ci, że wybór padnie +Na Fortynbrasa. Za nim, konający, +Głos daję; powiedz mu to i opowiedz, +Co poprzedziło. Reszta jest milczeniem. + +/ umiera / + + +HORACY + +Pękło cne serce. Dobranoc, mój książę; +Niechaj ci do snu nucą chóry niebian! + +/ Marsz za sceną. / + +Po co ten odgłos aż tu? + +/ Fortynbras i posłowie angielscy z orszakiem swoim wchodzą. / + + +FORTYNBRAS + + Niech zobaczę +Na własne oczy! + + +HORACY + + Cóż to chcecie widzieć? +Chcecieli ujrzeć coś nadzwyczajnego +Lub żałosnego nad wszelkie wyrazy, +Przestańcie szukać dalej. + + +FORTYNBRAS + + Czy zniszczenie +Tron tu obrało sobie? Dumna śmierci, +Jakież dziś święto w twym ciemnym królestwie. +Żeś tak morderczo za jednym zamachem, +Tyle książęcych głów ścięła! + + +PIERWSZY POSEŁ + + Ten widok +Zbyt jest okropny. Spóźniony nasz przyjazd. +Głuche są uszy tego, który miał nam +Dać posłuchanie, aby się dowiedzieć, +Że zadość stało się jego żądaniu +I że Rozenkranc wespół z Gildensternem +Straceni; któż nam podziękuje za to? + + +HORACY + +Nie on zapewne, chociażby ku temu +Miał odpowiednie warunki żywota; +Nigdy on bowiem ich śmierci nie pragnął. +Lecz skoro po tych fatalnych wypadkach +Wy z polskiej wojny, a wy z granic Anglii +Tak bezpośrednio przybywacie, każcież, +Aby te zwłoki wysoko na marach +Na widok były wystawione; mnie zaś +Pozwólcie i wszem wobec, i każdemu +Nieświadomemu prawdy opowiedzieć, +Jak się to stało. Przyjdzie wam usłyszeć +O czynach krwawych, wszetecznych, wyrodnych, +O chłostach trafu, przypadkowych mordach, +O śmierciach skutkiem zdrady lub przemocy, +O mężobójczych planach, które spadły +Na wynalazcy głowę. O tym wszystkim +Ja wam dać mogę wieść dokładną. + + +FORTYNBRAS + + Pilno +Nam to usłyszeć. Niechaj się w tym celu +Niezwłocznie zbierze czoło waszych mężów. +Co się mnie tyczy, z boleścią przyjmuję, +Co mi przyjazny los zdarza; mam bowiem +Do tego kraju z dawien dawna prawa, +Które obecnie muszę poprzeć. + + +HORACY + + O tym +Będę miał także coś do powiedzenia, +Zgodnie z życzeniem tego, co już nigdy +Nie wyda głosu, ale pierwej muszę +Wypełnić tamto, aby obłęd ludzki +Więcej tymczasem klęsk i niefortunnych +Przygód nie zrządził. + + +FORTYNBRAS + + Niech czterech dowódców +Złoży Hamleta, jako bohatera, +Na wywyższeniu, niewątpliwie bowiem +Byłby był wzorem królów się okazał, +Dożywszy berła; a gdy orszak ciało +Jego niosący postępować będzie, +Niechaj muzyka i salwy rozgłośnie, +Czym był, zaświadczą. Podnieście te zwłoki. +Bo nie to miejsce, lecz pobojowisko +Godne oglądać takie widowisko. +Każcie dać ognia z dział. + +/ Marsz pogrzebowy. Wychodzą unosząc zwłoki, po czym huk dział słyszeć się daje. / + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hamlet. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: William Shakespeare, Hamlet, królewicz duński, tłum. Józef Paszkowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, wyd. 11, Warszawa 1973 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska. + +ISBN-978-83-288-2892-6 diff --git a/sources/makbet.txt b/sources/makbet.txt new file mode 100644 index 0000000..4487dde --- /dev/null +++ b/sources/makbet.txt @@ -0,0 +1,5528 @@ +William Shakespeare + +Makbet +tłum. Leon Ulrich + +ISBN 978-83-288-2899-5 + + + + + +AKT PIERWSZY + + + +SCENA I + +/ Otwarte pole. / + +/ Grzmoty i błyskawice. — Wchodzą trzy Czarownice. / + + +CZAROWNICA 1 + +Gdzie, kiedy nowe spotkanie? +W grzmotach, błyskach, huraganie? + + +CZAROWNICA 2 + +Gdy wrzawa bitwy ustanie, +Jedno wojsko z pola pierzchnie. + + +CZAROWNICA 3 + +A więc jeszcze zanim zmierzchnie. + + +CZAROWNICA 1 + +Gdzie? + + +CZAROWNICA 2 + + Na stepie. + + +CZAROWNICA 3 + + Sam na sam, +By Makbeta spotkać tam. + + +CZAROWNICA 1 + +Idę, kotku. + + +WSZYSTKIE + + Już ropucha +Woła na nas. Zaraz! Zaraz! +Brzydnieje uroda, brzydota pięknieje, +Więc dalej, więc dalej, przez mgły i zawieje! + +/ Znikają. / + + + +SCENA II + +/ Obóz niedaleko Forres. / + +/ Alarm za sceną. — Wchodzą: król Duncan, Malkolm, Donalbein, Lennox, Służba, spotykają rannego Żołnierza. / + + +KRÓL DUNKAN + +Co to za żołnierz? Wnosząc z jego stanu, +On nam potrafi świeżą dać wiadomość, +Jak stoi teraz bój z buntownikami. + + +MALKOLM + +To sierżant, który z lwią odwagą walczył, +Aby mię wyrwać z rąk nieprzyjaciela. +Witaj, kolego! Opowiedz królowi, +Jak się ważyły losy wojujących, +Kiedy plac bitwy ranny opuszczałeś. + + +ŻOŁNIERZ + +Zwycięstwo, królu, wahało się jeszcze, +Armie podobne dwom były pływakom, +Co się chwytając śmiertelnym uściskiem, +Daremnią całą sztuki swojej biegłość. +Srogi Macdonwald (wart być buntownikiem, +Tak wszystkie ludzkiej natury sprosności +Do jego podłej zleciały się duszy) +Przyzwał do siebie z zachodnich wysp kernów +I gallowglasów, a zmienna fortuna +Do buntownika uśmiechać się zdała, +Jakby chcąc jego nałożnicą zostać. +Wszystko daremno, bo Makbet waleczny +(Nikt na tę nazwę lepiej nie zasłużył), +Gardząc fortuną, z dobytym orężem, +Który się dymił krwią nieprzyjaciela, +Chwały kochanek, do tego nędznika +Drogę wyrąbał, nie ścisnął mu ręki, +Ni go pożegnał, dopóki mu wprzódy +Czaszki po samą nie rozpłatał szczękę, +Głowy na naszych nie zawiesił blankach. + + +KRÓL DUNKAN + +Dzielny szlachcicu! Waleczny kuzynie! + + +ŻOŁNIERZ + +Jak nieraz z strony, z której wstaje słońce, +Wybiega chmura gromami brzemienna, +Tak nam ze źródła spodziewanych zwycięstw +Niebezpieczeństwo wytrysnęło nowe. +Słuchaj mnie tylko, królu Szkocji, słuchaj! +Zaledwo męstwem wsparta sprawiedliwość +Z placu potyczki zniosła kernów śmiecie, +Gdy król norweski, który na nas czyhał, +Z świeżym zastępem, z wyostrzoną bronią. +Rozpoczął atak. + + +KRÓL DUNKAN + + Czy to nie strwożyło +Mych wodzów dzielnych, Makbeta i Banka? + + +ŻOŁNIERZ + +O tak, jak stado wróbli trwoży orła, +Albo lwa zając. By prawdę powiedzieć, +Byli jak działa podwójnie nabite, +Tak swoje krwawe ciosy podwoili, +Jakby się chcieli kąpać w krwi dymiącej, +Lub jaką drugą uwiecznić Golgotę. +Lecz rany moje wołają o pomoc. + + +KRÓL DUNKAN + +Słowa ci twoje, jak rany przystoją, +W obu zarówno jasny świeci honor. +Więc go bez zwłoki wiedźcie do doktora! +Wyprowadzają Żołnierza. — Wchodzi Ross. +Kto się tam zbliża? + + +MALKOLM + + Ross, nasz tan waleczny. + + +LENNOX + +Jaki w źrenicach jego pośpiech widać! +Twarz to człowieka, który wiadomości +Przynosi dziwne. + + +ROSS + + Boże, strzeż nam króla! + + +KRÓL DUNKAN + +Waleczny tanie, skąd do nas przybywasz? + + +ROSS + +Z Fife, wielki królu, gdzie norweska flaga, +Miotana wichrem, mrozi naszych serca. +Sam król norweski, z niezliczoną armią, +Przez niewiernego popierany zdrajcę, +Tana Kawdoru, bój rozpoczął straszny. +Lecz nasz waleczny Bellony małżonek, +Zbrojny odwagą, stanął z nim się mierzyć +Ramię na ramię, szabla przeciw szabli, +I dziką jego poskromił odwagę. +Zwycięstwo przy nas! + + +KRÓL DUNKAN + + O szczęście bez granic! + + +ROSS + +Sweno, norweski król, błaga o pokój. +Zanim otrzymał od nas przyzwolenie, +Aby pogrzebał swych poległych trupy, +Na Kolumbana świętego wprzód wyspie +Dziesięć tysięcy talarów nam spłacił. + + +KRÓL DUNKAN + +Tan nas Kawdoru drugi raz nie zdradzi. +Idź, niech natychmiast głowa jego spadnie, +A pozdrów jego tytułem Makbeta! + + +ROSS + +Spełni się wola króla, mego pana. + + +KRÓL DUNKAN + +Co Kawdor przegrał, Makbeta wygrana. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA III + +/ Step. / + +/ Pioruny. — Wchodzą trzy Czarownice. / + + +CZAROWNICA 1 + +Gdzie byłaś, siostro? + + +CZAROWNICA 2 + + Zabijałam świnie. + + +CZAROWNICA 3 + +A ty gdzie? + + +CZAROWNICA 1 + + Żona majtka w swym fartuchu +Miała kasztany; mlaska, mlaska, mlaska! +Daj mi, mówiłam. — Precz stąd, czarownico! — +Otyłe ścierwo zawołało do mnie. +Mąż jej na Tygrze płynie do Aleppo, +By go dognać, w przetak siędę, +Bez ogona szczurem będę, +Będę deski gryźć, gryźć, gryźć! + + +CZAROWNICA 2 + +Wiatr ci jeden w pomoc dam. + + +CZAROWNICA 1 + +Dzięki wam! + + +CZAROWNICA 3 + + Ja dam drugi. + + +CZAROWNICA 1 + +Ja mam resztę na usługi, +Wiem gdzie, kiedy, wieje jaki, +Znam każdego wszystkie szlaki, +Jakby na żeglarza karcie. +Ja wysuszę go jak siano; +Ani wieczór, ani rano +Sen nie zamknie jego powiek; +Jak wyklęty będzie człowiek. +Miesiące, tygodnie, dnie, +Niech więdnie, marnieje, schnie; +Choć się barka nie rozpryska, +Niech nią wieczna burza ciska! +Patrzcie, co mam. + + +CZAROWNICA 2 + + Pokaż! Pokaż! + + +CZAROWNICA 1 + +Palec majtka, który zginął, +Kiedy już do domu płynął. + +/ Bęben za sceną. / + + +CZAROWNICA 3 + +Bębny biją; czas już nam! +Makbet tam! + + +WSZYSTKIE + +Przeznaczeń siostry, dłoń w dłoni, +Posłanki lądów i toni, +Tak kołują, krążą tak. +Trzy te biorę, te trzy ty, +Do dziewiątki jeszcze trzy. +Koło czarów zakreślone. + +/ Wchodzą: Makbet i Banko. / + + +MAKBET + +Dnia tak szpetnego i pięknego razem +Nie miałem jeszcze. + + +BANKO + + Do Forres jak daleko? +Co to za wyschłe i dziwne stworzenia? +Nie wyglądają na mieszkańców ziemi, +Chociaż są na niej. Mówcie, czy żyjecie? +Czy was śmiertelny człowiek pytać może? +Zda się, że moje rozumiecie słowa, +Każda z was bowiem suchy kładzie palec +Na zwiędłe usta. Macie kobiet postać, +Lecz brody wasze tak myśleć mi bronią. + + +MAKBET + +Jeśli możecie, mówcie, kto jesteście? + + +CZAROWNICA 1 + +Witaj, Makbecie, witaj, tanie Glamis! + + +CZAROWNICA 2 + +Witaj, Makbecie, witaj, tanie Kawdor! + + +CZAROWNICA 3 + +Witaj, Makbecie, przyszły witaj królu! + + +BANKO + +Dobry mój panie, dlaczego się wzdrygasz, +Lękasz się rzeczy, co brzmi tak rozkosznie? +W imię was prawdy zaklinam, powiedzcie, +Czy tylko zmysłów jesteście złudzeniem, +Czy kształty wasze są rzeczywistością? +Kolegę mego godnością dzisiejszą +Witacie, razem z wielką przepowiednią +Przyszłych dostojeństw, królewskiej nadziei, +Tak, że oniemiał, jakby zachwycony. +Dla mnie milczycie; lecz jeśli możecie +Sięgnąć spojrzeniem w przyszłości nasiona +I przepowiedzieć, jakie ziarno puści, +Przemówcie do mnie, do mnie, co nie proszę +O łaskę waszą, jak się nienawiści +Waszej nie lękam. + + +CZAROWNICA 1 + +Witaj! + + +CZAROWNICA 2 + +Witaj! + + +CZAROWNICA 3 + +Witaj! + + +CZAROWNICA 1 + +Mniejszy, a przecie większy od Makbeta. + + +CZAROWNICA 2 + +Nie tak szczęśliwy, a przecie szczęśliwy. + + +CZAROWNICA 3 + +Ty królów spłodzisz, choć nie jesteś królem. +Witajcie przeto, Makbecie i Banko! + + +CZAROWNICA 1 + +Banko, Makbecie, witajcie, witajcie! + + +MAKBET + +O, jeszcze jedno słowo, ciemne wieszczki! +Przez śmierć Sinela jestem tanem Glamis, +Lecz jak Kawdoru? Tan Kawdoru żyje, +Żyje szczęśliwy; żeby królem zostać, +To równie wiary przechodzi granice, +Jak to, że jestem dziś tanem Kawdoru. +Mówcie, skąd dziwna wiedza wam ta przyszła? +Mówcie, dlaczego na tym dzikim stepie, +Tym pozdrowieniem proroczym nasz pochód +Zatrzymujecie? Zaklinam was, mówcie! + +/ Czarownice znikają. / + + +BANKO + +Ziemia, jak woda, ma także swe bańki; +To były bańki ziemskie; gdzie zniknęły? + + +MAKBET + +W powietrzu; co nam zdało się cielesne, +Jak gdyby oddech w wiatr się rozpłynęło. +Ach, jakbym pragnął, by zostały dłużej! + + +BANKO + +Czy to stworzenia były tu istotne +Lub czyśmy jedli zatrute korzonki, +Których nasz rozum został niewolnikiem? + + +MAKBET + +Twe dzieci będą królami. + + +BANKO + + Ty królem. + + +MAKBET + +Tanem Kawdoru wprzódy, czy nie prawda? + + +BANKO + +Tak jest, to były własne ich wyrazy. +Kto się przybliża? + +/ Wchodzą: Ross i Angus. / + + +ROSS + + Król błogą wiadomość +O twych zwycięstwach odebrał, Makbecie; +Czytając twoje wśród walki przygody, +Niepewny, czy ma wielbić, czy się dziwić, +Sam nie wie, jak ma objawić swe czucia, +Dumając niemy, przy rozprawy końcu, +Widzi cię znowu wśród norweskich pułków, +Niestrwożonego własnej szabli dziełem; +Co chwila nowe odbiera poselstwa +O nowych kształtach potyczki i śmierci; +Każdy posłaniec do nóg jego ciska +Nowe pochwały dzieł twych bohaterskich, +Spełnionych w jego królestwa obronie. + + +ANGUS + +Naszego pana dzięki ci przynosim, +Nie żeby twoje zasługi zapłacić, +Żeby cię tylko prowadzić do niego. + + +ROSS + +A na zadatek świetniejszych zaszczytów +Tanem Kawdoru pozdrowić cię kazał. +Więc cię tytułem witam, tanie, nowym, +Jest twoim. + + +BANKO + + Możeż diabeł mówić prawdę? + + +MAKBET + +Jak to? Wszak jeszcze tan Kawdoru żyje, +Czemu mnie w odzież stroisz pożyczaną? + + +ANGUS + +Żyje ten, który Kawdoru był tanem, +Lecz życiu jego sąd grozi surowy, +Które utracić zbrodnią swą zasłużył. +Czy spiski knował z Norwegią otwarte, +Czy buntownikom tajemnie pomagał, +Czy z dwoma razem wrogami pracował +Na zgubę kraju, nie umiem powiedzieć, +Lecz dowiedziona zdrada i wyznana +Potępia zdrajcę. + + +MAKBET + +/ na stronie / + + Glamis, tan Kawdoru, +A potem — potem — jeszcze tytuł wyższy! +do Rossa i Angusa +Przyjmcie me dzięki! +do Banka + Czy się nie spodziewasz, +Że kiedyś dzieci twe królami będą, +Gdy mają na to od tych obietnice, +Które mi taństwo Kawdoru przyrzekły? + + +BANKO + +Wiara w ich słowa może w tanie Kawdor +Rozbudzić także myśli o koronie. +To dziwna! Nieraz ciemności narzędzia, +Żeby do naszej pociągnąć nas zguby, +Prawdę nam mówią; chwytają nam dusze +Zwodną ponętą uczciwych drobnostek, +Aby nas potem popchnąć w ciemną przepaść. — +Kuzynie, słowo. + + +MAKBET + +/ na stronie / + + Dwie ich przepowiednie +Już się spełniły, jak szczęśliwy prolog +Do królewskiego w przyszłości dramatu. — +Raz jeszcze dzięki składam wam, panowie! — +na stronie +Nadprzyrodzone trzech istot podszepty +Złe być nie mogą, nie mogą być dobre. +Jeśli złe, czemu prawdą zaczynają +I pomyślności dają mi zadatek? +Jestem Kawdoru tanem. Jeśli dobre, +Dlaczego ucho nadstawiam pokusom, +Na których straszny obraz włos się jeży, +Mężne me serce w mych się tłucze piersiach +Z siłą naturze ludzkiej niezwyczajną? +Strach mniej jest straszny, mniej ma w sobie grozy +W rzeczywistości niż strach w wyobraźni. +Myśl, której tylko marzeniem morderstwo, +Wstrząsa tak słabą ludzką mą naturą, +Że siły duszy mdleją w przypuszczeniach +I nie istnieje tylko to, co nie jest. + + +BANKO + +Patrzcie, towarzysz nasz jak zadumany! + + +MAKBET + +/ na stronie / + +Jeśli chce los mój, abym królem został, +Bez mej pomocy los zrobi mnie królem. + + +BANKO + +Zaszczyt dla niego jak nowa jest odzież, +Czasu jej trzeba, by przylgła do ciała. + + +MAKBET + +/ na stronie / + +Niech co chce będzie; czas i sposobności +Burz najgroźniejsze znoszą przeciwności. + + +BANKO + +Makbecie, na twe czekamy rozkazy. + + +MAKBET + +Przebaczcie, proszę, ale mózg mój ciężki +Dręczyły sprawy dawno zapomniane. +Wasze usługi wciągnąłem do księgi, +W której codziennie jedną czytam kartę. +Idźmy do króla. — Myśl o tym, co zaszło, +Przy wolnej chwili, po dobrej rozwadze, +Otworzym sobie naszych serc tajniki. + + +BANKO + +Chętnie. + + +MAKBET + + Tymczasem dość na tym. Idziemy. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA IV + +/ Forres. Sala w pałacu. / + +/ Przy odgłosie trąb wchodzą: król Duncan, Malkolm, Donalbein, Lennox, Służba. / + + +KRÓL DUNKAN + +Czy egzekucja Kawdora spełniona? +Czy komisarze nasi powrócili? + + +MALKOLM + +Jeszcze nie, królu, lecz miałem sposobność +Rozmawiać chwilę z świadkiem jego śmierci. +Na rusztowaniu zdradę swoją wyznał, +O twe królewskie błagał przebaczenie, +Swój żal serdeczny za zbrodnię objawił. +Nic piękniejszego nie miał w swoim życiu, +Jak chwila, w której z życiem się tym żegnał; +Umarł, jak człowiek, co umrzeć się uczył; +Skarb swój najdroższy oddał obojętnie, +Jak liche cacko. + + +KRÓL DUNKAN + + O nie, nie ma sztuki, +Zdolnej na twarzy tajnie myśli czytać: +Ja w nim zupełną ufność pokładałem. +Wchodzą: Makbet, Banko, Ross i Angus. +Dzielny kuzynie, grzech mej niewdzięczności +Na duszy mojej niby kamień ciężał, +Tak się wysoko wzbiły twe zasługi, +Że ich doścignąć nigdy nie wydoła +Najszybsze skrzydło monarszej nagrody. +Jakżebym pragnął, abyś mniej zadłużył! +Aby zapłata moja i ma wdzięczność +Mogły dorównać wszystkiemu, com dłużny! +Teraz mi tylko wyznanie zostało, +Że na me długi skarbów mych za mało. + + +MAKBET + +Wierność ma, królu, i me posłuszeństwo +Same się płacą, gdy ci mogą służyć. +Twa rzecz przyjmować nasze powinności, +A powinności nasze są dla tronu +I dla królestwa jak dzieci i sługi; +Gdy robią wszystko, co zdolne są zrobić +Dla twej miłości i dla twojej chwały, +Tylko należny pełnią obowiązek. + + +KRÓL DUNKAN + +Witaj nam tutaj! Zacząłem cię szczepić, +Dołożę pracy, byś z czasem zakwitnął. +Szlachetny Banko, i twoje zasługi +Równie są wielkie; świat się o nich dowie; +Pozwól do moich przycisnąć cię piersi. + + +BANKO + +Jeśli tam wzrosnę, żniwo jest dla ciebie. + + +KRÓL DUNKAN + +Przepełniająca moje serce radość +Chce teraz w kroplach smutku się utaić. +Synowie, krewni i wy, dostojnicy +Najbliżej berła mego postawieni, +Wiedzcie, że myślą naszą tron zostawić +Pierworodnemu memu Malkolmowi; +Dziś go mianuję księciem Cumberlandu. +Lecz nie samotny ten zostanie honor, +Na każdej bowiem zasłudze, jak gwiazdy, +Mojej wdzięczności oznaki zaświecą. +Teraz, Makbecie, śpieszmy do Inverness, +Przyjaźni naszej silniej ścisnąć węzeł. + + +MAKBET + +Każda godzina jest dla mnie straconą, +Której nie mogę służbie twej poświęcić. +Sam będę posłem twojego przybycia, +Sam serce żony wieścią tą pocieszę. +A teraz, składam pokorne me służby. + + +KRÓL DUNKAN + +Zacny Kawdorze! + + +MAKBET + +/ na stronie / + + Książę Cumberlandu! +Ten kamień, który zawala mi drogę, +Przeskoczyć muszę, jeśli upaść nie chcę. +Przymrużcie, gwiazdy, ogniste źrenice, +Na czarne duszy mojej tajemnice! +Niechaj mej ręki oko me nie widzi! +Niech się czyn spełni, którym wzrok się brzydzi! + +/ Wychodzi. / + + +KRÓL DUNKAN + +Tak jest, mój Banko, wielka jego dzielność; +Jego pochwała jest moim pokarmem, +Jest mym bankietem. Śpieszmy teraz za nim, +Już nas troskliwość jego wyprzedziła, +Aby uprzejme dać nam powitanie. +Nieporównanym Makbet jest kuzynem. + +/ Wychodzą przy odgłosie trąb. / + + + +SCENA V + +/ Inverness. Sala w zamku Makbeta. / + +/ Wchodzi Lady Makbet czytając list. / + + +LADY MAKBET + +/ czyta / + + +„Spotkały mnie w dniu zwycięstwa; a bieg wypadków przekonał mnie, że więcej w nich jest niż śmiertelna wiedza. Gdy pałałem żądzą pytania się o więcej, rozpłynęły się w powietrzu i zniknęły. Stałem jeszcze zachwycony cudownym zjawiskiem, gdy przybyli posłańcy od króla i pozdrowili mnie tanem Kawdoru, tytuł, którym przed chwilą powitały mnie siostry przeznaczeń, odraczając mnie do przyszłości przepowiednią: »Przyszły witaj królu!«. Uznałem za stosowne przesłać ci tę wiadomość, najdroższa towarzyszko mojej wielkości, abyś nie straciła należnej ci cząstki wesela nieświadomością, jaka przyobiecana ci jest wielkość. Zachowaj to w twoim sercu i bądź mi zdrowa”. + +Jesteś już tanem Glamis i Kawdoru, +I tym zostaniesz, co ci obiecane — +Tylko, że twojej lękam się natury, +Zbyt jest tkliwości ludzkiej pełna mleka, +Aby najkrótszą pogoniła drogą. +Być wielkim chciałbyś, ambicję masz w sercu, +Ale ci słabość stoi na przeszkodzie; +Chcesz zajść wysoko, ale chcesz uczciwie, +Nie chcesz szachrować, a wygrać chcesz grzesznie; +To, czego pragniesz, woła ci, Glamisie: +«To zrobić musisz, jeśli chcesz mnie posiąść, +A czego raczej wykonać się lękasz, +Niż żebyś pragnął, aby się nie stało». +Spiesz się, przybywaj! abym mego ducha +W twe uszy wlała, moich słów potęgą +Zdołała wszystkie zażegnać zawady, +Które od złotej dzielą cię obręczy, +Twojemu czołu, zda się, obiecanej +Wolą przeznaczeń i nadprzyrodzonych +Potęg pomocą. +Wchodzi Sługa. + Co za wieść przynosisz? + + +SŁUGA + +Dziś wieczór, pani, król tutaj przybywa. + + +LADY MAKBET + +Czyś rozum stracił? Czy pan twój z nim nie jest? +Gdyby tak było, przysłałby wiadomość, +Przygotowania nakazał należne. + + +SŁUGA + +Wierzaj mi, pani, nasz tan niedaleko, +Jeden go sługa na chwilę wyprzedził, +A bez tchu prawie i na pół umarły +Ledwo potrafił spełnić swe poselstwo. + + +LADY MAKBET + +Idź go pokrzepić; wielkie przyniósł wieści. +Sługa wychodzi. +Kruk nawet ochrypł, który pod me blanki +Kracze fatalne przybycie Duncana. +Duchy, morderczych towarzysze myśli, +Do mnie tu! duszę moją odniewieśćcie, +A najczarniejszym jadem okrucieństwa +Od stóp do głowy napełńcie mnie całą! +Krew moją zgęśćcie, zamknijcie szczeliny, +Którymi wkraść by mogła się zgryzota, +By żadnych ludzkich uczuć nawiedzenie +Mym nie zachwiało okrutnym zamiarem, +Nie rozdzieliło myśli od spełnienia! +Wejdźcie w pierś moją, mleko w żółć przemieńcie, +Morderstwa duchy, gdziekolwiek w przestrzeniach +Czatuje wasza istność niewidoma +Na złe natury! Przybądź, nocy ciemna, +W najgęstsze dymy piekła owinięta! +By nóż nie dojrzał rany, którą zada, +By przez zasłonę nie przejrzało niebo, +Nie zawołało: stój! stój! +Wchodzi Makbet. + Wielki Glamis, +Szlachetny Kawdor! A większy od obu +Przez pozdrowienie trzecie, niespełnione! +List twój mnie uniósł za teraźniejszości +Ciemne granice i w chwili obecnej +Już czuję przyszłość. + + +MAKBET + + Duncan, droga żono, +Dziś tu przybywa. + + +LADY MAKBET + + A kiedy odjedzie? + + +MAKBET + +Jutro, jak myśli. + + +LADY MAKBET + + Nigdy tego jutra +Słońce nie ujrzy! +Twoje oblicze jest podobne księdze, +Treść której dziwną czytać mogą ludzie. +By świat oszukać, bądź jak świat jest cały, +Nieś pozdrowienie w oku, ręce, ustach, +I niewinnego miej pozory kwiatka, +Ale bądź wężem, co się pod nim kryje. +Ten, co przybywa, znajdzie tu przyjęcie; +Lecz wielką nocy tej sprawę mnie zostaw, +Która na wszystkie dnie potem i noce +Całej nas robi ziemi tej panami. + + +MAKBET + +Pomówim o tym. + + +LADY MAKBET + + Wypogódź spojrzenia; +Trwogę ten zdradza, co oblicze zmienia. +Mnie zostaw resztę. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA VI + +/ Inverness. Przed zamkiem. / + +/ Oboje. Domownicy Makbeta stoją zebrani pod bramą. Wchodzą: Duncan, Malkolm, Donalbein, Banko, Lennox, Makduf, Ross, Angus, Służba. / + + +KRÓL DUNKAN + +Zamek ten w pięknej leży okolicy; +Łagodny wietrzyk słodkim swoim tchnieniem +Wdzięcznie przenika zachwycone zmysły. + + +BANKO + +I ten gość lata, kościołów mieszkanka, +Jaskółka świadczy miłą obecnością, +Że oddech niebios przynosi tu wonie. +Na każdym fryzie, każdym kapitelu, +Każdej wystawie, byle jakim kątku, +Ptak ten zawiesił płodną swą kolebkę. +Zauważałem, że tam, gdzie jaskółka +Swe gniazdo lepi, czyste jest powietrze. + +/ Wchodzi Lady Makbet. / + + +KRÓL DUNKAN + +Patrz! Patrz! Dostojna nasza gospodyni! +Choć miłość, która w trop za nami leci, +Dręczy nas nieraz, wdzięczność za nią mamy, +Zawsze to miłość; to uczy cię, pani, +Że powinnością twą Boga jest prosić, +By nam zapłacił za wszystkie kłopoty, +Które ci dajem. + + +LADY MAKBET + + Wszystkie nasze służby, +Choć dwakroć, choćby czterykroć zwiększone, +Lichą są pracą za wielkie honory, +Którymi dom nasz raczyłeś obsypać. +Za wszystkie dawne i nowe zaszczyty, +Dom nasz się zmieni, królu, na kaplicę, +W której się modlić będziemy za ciebie. + + +KRÓL DUNKAN + +Gdzie tan Kawdoru? Pędziliśmy za nim, +Chcąc sami donieść o jego przybyciu; +Lepszy zeń jeździec; wierna jego miłość +Była ostrogą, która mu pomogła, +Że nas wyprzedził i przed nami stanął. +Szlachetna, piękna gospodyni nasza, +Na tę noc gośćmi twoimi jesteśmy. + + +LADY MAKBET + +Sługi twe, królu, swój dom, swoje mienie, +I siebie samych mają jak depozyt, +Gotowi zawsze, na pierwszy twój rozkaz, +Rachunek złożyć i własność twą zwrócić. + + +KRÓL DUNKAN + +Daj mi twą rękę, pani, racz prowadzić +Do gospodarza; kochamy go z serca, +Nigdy go nasza nie opuści łaska. +Więc idźmy, proszę, piękna gospodyni. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA VII + +/ Inverness. Sala w zamku. / + +/ Oboje i pochodnie. Przechodzą scenę Krojczy i tłum Sług z półmiskami. Wchodzi Makbet. / + + +MAKBET + +Gdyby z uczynkiem skończyło się wszystko, +Byłoby dobrze czyn wykonać spiesznie; +Gdyby morderstwo, swe niszcząc następstwa, +Pomyślność śmiercią jego nam złowiło; +Gdyby wszystkiego ten cios był tu końcem, +Choćby tu tylko, tu, na tym wybrzeżu +Ziemskiego życia: bez trwogi bym przyjął +Wszystko, co może za grobem mnie czekać; +Lecz w takich sprawach zawsze tu sąd mamy; +Krwawa nauka, przez nas samych dana, +Na mistrza swego odwraca się zgubę; +Bezstronną dłonią sprawiedliwość zbliża +Zatruty przez nas kielich do ust naszych. +Nad nim tu dzisiaj podwójna straż czuwa: +Naprzód, jak krewny jego i poddany +Dwa mam powody wzdrygać się przed czynem; +Potem, jak jego gospodarz, winienem +Drzwi jego izby przed mordercą zamknąć, +Nie sam na głowę jego nóż podnosić. +A potem, Duncan tak łagodnie władał, +Na tronie swoim posadził cnót tyle, +Że wszystkie, jakby chór świętych aniołów, +Głosem od trąby grzmotu potężniejszym, +Przeciw tej czarnej odezwą się zbrodni; +Litość, jak nagie, nowo narodzone +Na skrzydłach burzy lecące niemowlę, +Lub jak niebieski posłaniec, cherubin, +Na niewidomym powietrznym rumaku, +W każde by oko czyn dmuchała krwawy, +I w łez potoku zatopiła wichry. +Jedyną moich zamiarów ostrogą +Moja ambicja, własną pochopnością +Za szranki celów swych przeskakująca. +Wchodzi Lady Makbet. +Co tam? + + +LADY MAKBET + + Już prawie skończył swą wieczerzę. +Czemu tak nagle izbę opuściłeś? + + +MAKBET + +Czy pytał o mnie? + + +LADY MAKBET + + Czy nie wiesz, że pytał? + + +MAKBET + +Dalszego kroku w sprawie tej nie zrobim. +Tyle niedawno zlał na mnie honorów; +Na złotąm chwałę u ludzi zarobił, +Chciałbym ją w całej dziś świetności nosić, +A nie tak prędko z pogardą odrzucać. + + +LADY MAKBET + +Alboż pijaną była ta nadzieja, +W którąś się ubrał? Czyli spała dotąd? +A rozbudzona blednieje z przestrachu +Na myśl, tak skrzętnie wprzód pielęgnowaną? +Tak samo odtąd miłość twoją cenię. +Czyliż się lękasz w twoim być uczynku +I rezolucji, czym jesteś w twej żądzy? +Chcesz mieć, co krasą zdaje ci się życia, +A razem w własnym uznaniu być tchórzem, +Za „chciałbym” w pogoń wysyłać „lecz nie śmiem”, +Jak kot w przysłowiu. + + +MAKBET + + O cicho, skończ, proszę! +Śmiem wszystko zrobić, co mężom przystoi, +A kto śmie więcej, ten nie jest człowiekiem. + + +LADY MAKBET + +Jakież to bydlę było ci podnietą, +Żeś mi się z twoim otworzył zamiarem? +Gdyś śmiał to zrobić, wtedy byłeś mężem; +Bądź więcej, niźli byłeś, będziesz razem +I więcej mężem. Ni ci czas, ni miejsce +Sprzyjały ongi, sam chciałeś je stworzyć; +Dziś przyszły same, a ty serce tracisz? +Karmiłam dzieci i wiem, jak jest drogie +Przy matki łonie wiszące niemowlę, +A przecie, gdy się uśmiechało do mnie, +Pierś bym wyrwała z dziąsł jego bezzębnych, +A mózgiem jego zbryzgałabym kamień, +Gdybym przysięgła, tak jak ty przysiągłeś! + + +MAKBET + +Gdy się nie uda zamiar — + + +LADY MAKBET + + To nie uda! +Dośrubuj męstwo do ostatnich gwintów, +A rzecz się uda. Skoro Duncan zaśnie — +Męcząca podróż sen mu ześle łatwy — +Dwóch jego dworzan tak winem upoję, +Że pamięć wszelka, ta mózgu strażnica, +W dym się ulotni, siedlisko rozumu +W alembik przejdzie; kiedy w śnie zwierzęcym, +Jak gdyby w śmierci, natura ich legnie, +Czegóż z Duncanem nie potrafim zrobić? +Trudnoż nam będzie na pijanych dworzan +Naszego dzieła całą zwalić winę? + + +MAKBET + +Ródź tylko synów! Twój hart nieugięty +Mężów jedynie powinien kształtować! +Naszemu słowu czyż świat nie uwierzy, +Gdy krwią pobroczym izby jego stróżów, +Do czynu własnej broni ich użyjem, +Że to ich sprawa? + + +LADY MAKBET + + Kto by się odważył +Inaczej myśleć, gdy krzyki usłyszy +Boleści naszej nad Duncana śmiercią? + + +MAKBET + +Postanowiłem. Do strasznego czynu +Przywołam wszystkie duszy mej potęgi. +Idźmy pozorem pięknym zwodzić gości, +Serc kłamstwo ukryć w twarzy kłamliwości! + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT DRUGI + + + +SCENA I + +/ Inverness. Dziedziniec zamkowy. / + +/ Wchodzą: Banko i Fleance, przed nimi Sługa z pochodnią. / + + +BANKO + +Jak noc daleko? + + +FLEANCE + + Już księżyc się schował, +Lecz nie słyszałem bijącej godziny. + + +BANKO + +Księżyc zachodzi dziś koło północy. + + +FLEANCE + +Lecz ja bym myślał, ojcze, że jest później. + + +BANKO + +Weź miecz mój. — Niebo, myślę, przez oszczędność +Wszystkie swe lampy zgasiło. — I to weź. +Senność, jak ołów, cięży mi na oczach, +A spać bym nie chciał. Litosne potęgi, +Brońcie mnie, proszę, od myśli przeklętych, +Którym natura we śnie daje przystęp! — +Daj mi miecz. +Wchodzi Makbet i Sługa z pochodnią. + Kto tam? + + +MAKBET + + Przyjaciel. + + +BANKO + + Co, panie, +Jeszcze nie w łóżku? Król spać się położył. +Dziś był nadzwyczaj dobrego humoru, +Sługom twym drogie rozdał podarunki, +A ten diament twej posyła żonie, +Najuprzejmiejszej swojej gospodyni. +Pełny radości wszedł do swej komnaty. + + +MAKBET + +Gościnność nasza nieprzygotowana +Była koniecznych niedostatków sługą, +A chęciom naszym nie mogła wystarczyć. + + +BANKO + +Wszystko jest dobrze. — Miałem sen tej nocy +O trzech przeznaczeń siostrach; co do ciebie, +Słowa ich trochę zawierały prawdy. + + +MAKBET + +Nie myślę o nich. Później jednakowo, +Jeśli sposobna nadarzy się pora, +Chciałbym słów kilka w sprawie tej powiedzieć, +Gdybyś mnie zechciał słuchać. + + +BANKO + + Każdej chwili. + + +MAKBET + +Gdy me podzielisz zdanie, a czas przyjdzie, +Rzecz by ci mogła przysporzyć honoru. + + +BANKO + +Bylem nic z tego, co mam, nie uronił, +Pragnąc przysporzyć, bylem mógł zachować +Sumienie czyste i wiarę bez skazy, +Posłucham rady. + + +MAKBET + + Tymczasem, dobranoc! + + +BANKO + +Dzięki! Racz przyjąć wzajemne życzenie + +/ Wychodzi. / + + +MAKBET + +Idź, powiedz pani, że skoro gotowy +Będzie mój napój, niech mi da znać dzwonkiem. +Wychodzi Sługa. +Czy to jest sztylet, co przede mną błyszczy, +Zwrócony do mej dłoni rękojeścią? +Przyjdź, niech cię chwycę! Chociaż cię nie trzymam, +Ciągle cię widzę. O widmo fatalne, +Czy dotykaniu nie jesteś przystępne, +Tak jak widzeniu? Lub czy jesteś tylko +Sztyletem myśli, ułudnym zjawiskiem, +Rozpalonego mózgu czczym stworzeniem? +Widzę cię jednak w dotykalnym kształcie +Jak sztylet, który z pochwy tej wyciągam. +Ty drogę, którą miałem iść, wskazujesz +Tam, gdziem miał użyć takiego narzędzia. +Oczy me innych zmysłów są igraszką, +Lub mi od wszystkich innych służą wierniej. +Ciągle cię widzę; na twej rękojeści +I twym brzeszczocie widzę krwi kropelki, +Których przed chwilą jeszcze tam nie było. +Wszystko to mara! — Krwawe przedsięwzięcie +Takie mym oczom przedstawia widziadła. +Teraz pół świata zdaje się umarło, +Sen pod firanką dręczą złe marzenia, +Hekacie składa guślarka ofiary, +A mord wychudły, zbudzony przez wilka, +Swojego stróża, co przeciągłym wyciem +Hasło mu daje, do swojego celu +Jak duch się skrada, krokiem Tarkwiniusza +Gwałt knującego. — Ziemio nieruchoma, +Nie patrz, gdzie zmierzam, stąpań mych nie słuchaj! +By twe kamienie nawet nie zdradziły +Gdziem jest, gdzie idę, nie odarły czasu +Z tej groźnej ciszy, co mu tak przystoi. +On żyje jeszcze, a ja tylko grożę, +Chłodem słów moich ogień czynu mrożę. +Słychać dzwonek. +To znak mój; idę, dzwonek na mnie woła. +Niech dzwon ten, królu, twych snów nie przerywa: +On cię do piekła lub do raju wzywa. + +/ Wychodzi. / + + + +SCENA II + +/ Tamże. / + +/ Wchodzi lady Makbet. / + + +LADY MAKBET + +Mnie to ośmiela, co ich upoiło, +A co ich gasi, mnie ognia dodaje. +Cicho! Co słyszę? Ha, to puszczyk woła +Złowróżbnym głosem fatalne dobranoc. — +Teraz czyn spełnia — drzwi stoją otworem, +Dworzanie chrapiąc szydzą z powinności, +Bo tak ich napój zaprawiłam dzielnie, +Że śmierć z naturą spiera się, czy żyją, +Czyli umarli. + + +MAKBET + +/ za sceną / + +Kto tam? Co tam? Hola! + + +LADY MAKBET + +Przebóg! Drżę cała, by się nie zbudzili; +Rzecz niespełniona; zamiar, nie uczynek, +Zgubą jest naszą. Cicho! — Ich sztylety +Tak położyłam, że nie mógł ich chybić. +Gdyby tak we śnie do mojego ojca +Nie był podobny, ja bym rzecz spełniła. +Mój mąż! + +/ Wchodzi Makbet. / + + +MAKBET + + Spełniłem. — Nie słyszałaś krzyku? + + +LADY MAKBET + +Hukania sowy i świerszczów ćwierkanie. +Czy nie mówiłeś? + + +MAKBET + + Kiedy? + + +LADY MAKBET + + Teraz. + + +MAKBET + + Schodząc? + + +LADY MAKBET + +Tak jest. + + +MAKBET + + Słuchajmy! — Kto śpi w drugiej izbie? + + +LADY MAKBET + +Donalbein. + + +MAKBET + +/ patrząc na swoje ręce / + + Jakże bolesny to widok! + + +LADY MAKBET + +Szaleństwem mówić: bolesny to widok! + + +MAKBET + +Z dwóch jego stróżów jeden śmiał się we śnie, +Drugi „mord!” wrzasnął; zbudzili się wzajem; +Milcząc słuchałem; mruknęli modlitwę +I znów usnęli. + + +LADY MAKBET + + Los ich nierozdzielny. + + +MAKBET + +Jeden zawołał: „błogosław nam Boże!” +A drugi: „Amen!”, jakby mnie widzieli +Z tą kata ręką. Słuchając ich trwogi, +Do ich: „błogosław nam Boże” nie mogłem: +„Amen” dorzucić. + + +LADY MAKBET + + Nie myśl o tym dłużej! + + +MAKBET + +Lecz czemu: „Amen” wymówić nie mogłem? +Błogosławieństwa tak potrzebowałem, +A przecie: „Amen” uwięzło mi w gardle! + + +LADY MAKBET + +O takich sprawach myśleć tak nie trzeba; +Myśl taka zdolna odebrać nam rozum. + + +MAKBET + +Zda się, żem słyszał głos: „nie zaśniesz więcej! +Makbet sen zabił, zabił sen niewinny, +Sen, co rozplata trosk zwikłany motek, +Śmierć dnia każdego, ciężkiej pracy kąpiel, +Ożywczy balsam utrapionej myśli, +Wielkiej natury drugie ludziom danie, +Przysmak najlepszy biesiady żywota”. + + +LADY MAKBET + +Co chcesz powiedzieć? + + +MAKBET + + Ciągle do mnie woła, +Wszędzie głos słyszę: „Już nie uśniesz więcej! +Glamis sen zabił i dlatego Kawdor +Nie uśnie więcej, Makbet spać nie będzie!” + + +LADY MAKBET + +Któż to tak woła? Co, dostojny tanie, +Do tegoż stopnia hart duszy osłabiasz, +Że słuchasz mózgu chorego podszeptów? — +Weź trochę wody, i idź z twojej dłoni +Omyj to szpetne świadectwo co prędzej. +Po co przyniosłeś stamtąd te sztylety? +Tam być powinny — odnieś je na miejsce, +A śpiących dworzan krwią pomaż oblicza. + + +MAKBET + +Nie, tam nie wrócę, i myśleć się lękam +O tym, com zrobił, a znów spojrzeć na to +Nie mam odwagi. + + +LADY MAKBET + + Mężu słabej woli! +Daj mi sztylety, śpiący i umarli +Są jak obrazy; dziecko tylko straszy +Czart malowany. Jeśli krew nie zaschła, +Sług jego śpiących twarze nią pozłocę, +Bo na nich musim zwalić podejrzenie. + +/ Wychodzi. — Stukanie za sceną. / + + +MAKBET + +Kto to być może? Co się ze mną stało, +Że lada szelest trwogą mnie przeraża? +Co to za ręka? Oczy mi wydziera! +Czy wszystkie morza wielkiego Neptuna +Krew tę z mej ręki obmyć będą w stanie? +Ach nie! Ta ręka raczej swą purpurą +Mórz nieskończonych wody poczerwieni, +Zielone prądy w krwiste zmieni fale. + +/ Wchodzi lady Makbet. / + + +LADY MAKBET + +I moje ręce mają twoich farbę, +Lecz bym się wstydu pokryła rumieńcem, +Gdyby me serce było równie białe. +Stukanie. +Do południowej bramy ktoś tam stuka, +Czas już do naszej schronić się komnaty. +Czyn nasz omyje kilka wody kropli; +Patrz, jak rzecz łatwa! Widzę, że cię męstwo +Odbiegło w drodze. Słuchaj, znów stukanie! +Stukanie. +Weź nocną szatę, aby nie poznano, +Żeśmy czuwali, jeśli nas wywoła +Konieczność jaka. W twoich tylko myślach +Nie gub się marnie. + + +MAKBET + + Wiedzieć, co zrobiłem! +Byłoby lepiej nie wiedzieć, że jestem. +Stukanie. +Obudź więc twoim stukaniem Duncana! +Gdybyś obudził! + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA III + +/ Tamże. / + +/ Wchodzi Odźwierny. Stukanie za sceną. / + + +ODŹWIERNY + +To mi się nazywa stukanie! Gdyby człowiek był odźwiernym piekielnej bramy, dobrze by musiał obracać kluczem. Stukanie. Stuk! stuk! stuk! Kto tam, w imię Belzebuba? To dzierżawca, który się powiesił, widząc, że będzie urodzaj; przybywasz w samą porę; zaopatrz się tylko w serwety, bo weźmiesz tu za to na dobre poty. Stukanie. Stuk! stuk! stuk! Kto tam, w imię drugiego diabła? Na uczciwość, to kazuista, gotów przysiąc na obie ważki przeciw każdej ważce, który się niemało zdrad dopuścił przez miłość Boga, ale nie mógł dwuznacznikiem wcisnąć się do nieba. O, wejdź, kazuisto! Stukanie. Stuk! stuk! stuk! Kto tam? A, to przychodzi angielski krawiec za skradzione sukno z francuskich spodni; wejdź, panie krawcze, nietrudno ci tu będzie zagrzać duszę do twojego żelazka. Stukanie. Stuk! stuk! Ani chwili spoczynku! Kto tam? Ale tu za zimno trochę na piekło. Nie chcę być dłużej diabelskim odźwiernym. Miałem zamiar wpuścić tu z każdej profesji jednego, co pędzi kwiecistą drogą na wieczne sobótki. Stukanie. Zaraz, zaraz! A proszę nie zapominać o odźwiernym! + +/ Otwiera bramę. Wchodzą: Makduf i Lennox. / + + +MAKDUF + +Czyś spać tak późno poszedł, przyjacielu, +Żeś wstał tak późno? + + +ODŹWIERNY + +Prawda, panie, żeśmy pili, aż drugi kur zapiał; a trunek, panie, wielkim jest sprawcą trzech rzeczy. + + +MAKDUF + +Jakich to trzech rzeczy mianowicie sprawcą jest trunek? + + +ODŹWIERNY + +Czerwonego nosa, panie, snu i wody. Wszeteczeństwo, panie, trunek sprawia i nie sprawia: daje chętkę, ale odbiera możność. Tak więc, panie, można by nazwać trunek dwulicznikiem wszeteczeństwa: stwarza je i niszczy; budzi je i odpędza; zachęca i odstrasza; woła do gotowości i zdradza, na domiar durzy je snem dwulicznym, a zadawszy mu kłamstwo, opuszcza je. + + +MAKDUF + +Myślę, że trunek zadał ci to kłamstwo tej nocy. + + +ODŹWIERNY + +Tak jest, panie, przez samo gardło; ale zapłaciłem mu za to i zdaje mi się, że byłem za silny dla niego, bo choć mnie zwalił z nóg na chwilę, potrafiłem się go pozbyć. + + +MAKDUF + +Czy pan twój wstał już? — Nasze go stukanie +Zbudziło widzę, bo oto nadchodzi. + +/ Wchodzi Makbet. / + + +LENNOX + +Dzień dobry, panie! + + +MAKBET + + Dzień dobry wam obu! + + +MAKDUF + +Dostojny panie, czy król już się zbudził? + + +MAKBET + +Jeszcze nie. + + +MAKDUF + + Rano kazał mi się stawić, +Boję się, żebym nie przybył za późno. + + +MAKBET + +Więc cię do jego izby poprowadzę. + + +MAKDUF + +Wiem, że to miły jest dla ciebie kłopot, +Choć zawsze kłopot. + + +MAKBET + + Praca, którą lubim, +Leczy swój kłopot. To drzwi jego izby. + + +MAKDUF + +Wejść się odważę, to moja powinność. + +/ Wychodzi. / + + +LENNOX + +Czy król odjeżdża dziś? + + +MAKBET + + Tak zapowiedział. + + +LENNOX + +Noc była straszna; gdzieśmy nocowali, +Wiatr zwalił komin, a jak powiadają, +W powietrzu straszne słychać było jęki, +Krzyki, konania i głosy prorocze, +Groźnym akcentem zapowiadające +Łuny pożarów i zamęt wypadków, +Świeżo wylęgłych na dni naszych klęskę. +Noc całą puszczyk hukał przeraźliwie, +I ziemia nawet drżeć miała z przestrachu. + + +MAKBET + +Noc była straszna! + + +LENNOX + + Młoda moja pamięć +Nie przypomina sobie równych dziwów. + +/ Wchodzi Makduf. / + + +MAKDUF + +O zgrozo! zgrozo! ani cię potrafi +Język wysłowić, ani serce pojąć! + + +MECBETH I LENNOX + +Cóż się więc stało? + + +MAKDUF + + Swego arcydzieła +Zamęt dokonał. Kościół namaszczony +Mord świętokradzki strzaskał, i z świątyni +Żywota lampę wykradł gorejącą. + + +MAKBET + +Co mówisz? Życie? + + +LENNOX + + Mówisz, króla życie? + + +MAKDUF + +Wejdźcie do izby, tam wasze źrenice +Widok Gorgony nowej niech oślepi! +Nie wymagajcie słów więcej ode mnie! +Patrzcie, a potem mówcie sami! +Wychodzą: Makbet i Lennox. + Wstańcie! +Zbudźcie się! Wstańcie! Na gwałt bijcie w dzwony! +Morderstwo! Zdrada! Banko, Donalbeinie, +Malkolmie, wstańcie! Śmierci wizerunek, +Sen otrząśnijcie! Na śmierć patrzcie samą! +Wstańcie! Zobaczcie sądnego dnia obraz! +Malkolmie, Banko, jak z grobu powstańcie, +I jak umarłych duchy się przybliżcie, +Aby tak wielkiej przypatrzyć się grozie! +Uderzcie w dzwony! + +/ Dzwonią. Wchodzi lady Makbet. / + + +LADY MAKBET + + I cóż się to stało, +Że jakby trąby przeraźliwej hasło +Całego domu śpiących tu zwołuje? +Mów! Mów! + + +MAKDUF + + O pani, czułe twoje serce +Nie jest do takiej stworzone boleści. +W kobiety ucho takie słowo rzucić, +Jest to ją zabić! +Wchodzi Banko. + O Banko! o Banko! +Nasz król zabity! + + +LADY MAKBET + + Przebóg, w naszym domu! + + +BANKO + +Gdzie bądź, czyn straszny! O drogi Makdufie, +Odwołaj słowo, powiedz, że zmyślone! + +/ Wchodzą: Makbet i Lennox. / + + +MAKBET + +Czemu godziną wprzódy nie umarłem! +Umarłbym szczęsny! Od tej bowiem chwili +Świat ten śmiertelny stracił, co poważne; +Wszystko jest tylko fraszką! Sława, łaska, +Wszystko umarło! Wszystko życia wino +Już wytoczone, w tej ciemnej piwnicy +Tylko się na dnie męty pozostały. + +/ Wchodzą: Malkolm i Donalbein. / + + +DONALBAIN + +Co się to stało? + + +MAKBET + + Stało się nieszczęście, +Które najciężej na serce twe spadnie. +Krwi źródło twojej stanęło i wyschło. + + +MAKDUF + +Król, a twój ojciec, jest zamordowany. + + +MALKOLM + +O! a przez kogo? + + +LENNOX + + O ile się zdaje, +Sprawcami czynu jego szambelani. +Twarze i ręce były pokrwawione, +Jak ich sztylety, któreśmy znaleźli +Na ich wezgłowiach jeszcze nie otarte. +Kto wzrok ich widział, dziki, obłąkany, +Nie chciałby życia straży ich powierzyć. + + +MAKBET + +Jednak żałuję, że w wściekłości szale +Obu zabiłem. + + +MAKDUF + + Czemu to zrobiłeś? + + +MAKBET + +Któż w osłupieniu roztropność zachował, +Miarę wśród szału? Kto razem był wierny +I obojętny? To nad ludzkie siły. +Miłości mojej gwałtowne popędy +Zimnej rozwagi prześcignęły radę. +Tam leżał Duncan; srebrną jego skórę +Krwi jego złotej otaczały pasy. +Otwarte rany, jak wyłom natury, +Dawały wejście niszczącej ruinie; +Tam znów mordercy, naznaczeni barwą +Swego rzemiosła, a przy nich sztylety, +Jak w szpetnej pochwie, w zsiadłej krwi schowane. +Któż by z miłością przepełnionym sercem, +Z odwagą w sercu, potrafił się wstrzymać, +Żeby miłości swej nie dowieść czynem? + + +LADY MAKBET + +Ratujcie! Mdleję! + + +MAKDUF + + Dajcie pomoc pani! + + +MALKOLM + +Czemu milczące nasze są języki, +Gdy nas dotyczy sprawa ta najbliżej? + + +DONALBAIN + +Jak mówić, kiedy nasze przeznaczenie +W nieznanej jamie czatuje ukryte, +Może z zasadzki lada chwila wypaść, +Może nas porwać? Uchodźmy stąd raczej: +Nie są dojrzałe dotychczas łzy nasze. + + +MALKOLM + +O boleść nasza do czynu niezdolna! + + +BANKO + +Ratujcie panią! +Wynoszą lady Makbet. + Kiedy naszą nagość +Od zimnych wiatru osłonim powiewów, +Zbierzmy się razem, aby czyn ten krwawy +Bliżej wybadać, bo w obecnej chwili +Miotają nami trwoga i niepewność. +Życie me w Boga potężnej prawicy, +Pod jego pieczą wystąpię do boju +Przeciw nieznanym jeszcze uroszczeniom +Zbrodni i zdrady. + + +MADUFF + + Ja także! + + +WSZYSCY + + My wszyscy! + + +MAKBET + +W męską gotowość śpiesznie się uzbrójmy, +Zbierzmy się potem w wielkiej sali. + + +WSZYSCY + + Zgoda! + +/ Wychodzą wszyscy prócz Malkolma i Donalbeina. / + + +MALKOLM + +Co myślisz czynić? Nie łączmy się z nimi: +Przybrać pozory udanego żalu +Łatwą jest sztuką dla fałszywych ludzi. +Spieszę do Anglii. + + +DONALBAIN + + A ja do Irlandii; +Los rozdzielony ustrzeże nas łatwiej. +W ludzkich uśmiechach widzę tu sztylety, +A krwią najbliższy najkrwawszy jest dla nas. + + +MALKOLM + +Ciśnięta strzała nie upadła jeszcze, +Nie stać na celu dla nas najbezpieczniej. +Więc na koń! Bądźmy skąpi w pożegnaniach, +Uchodźmy tylko: wolno tam uciekać, +Gdzie niepodobna miłosierdzia czekać. + +/ Wychodzi. / + + + +SCENA IV + +/ Przed zamkiem. / + +/ Wchodzą: Ross i Starzec. / + + +STARZEC + +Lat siedemdziesiąt dobrze zapamiętam, +W ich ciągu straszne widziałem godziny, +I sprawy dziwne, ale przy tej nocy +Fraszką są wszystkie minione wspomnienia. + + +ROSS + +Ach, dobry ojcze, widzisz, że niebiosa, +Jakby człowieka pomieszane czynem, +Grożą swym gniewem krwawej jego scenie. +Wedle zegaru, to dzień, ciemność przecie +Dnia lampę swoim zasłoniła kirem. +Nocyż to przemoc, albo dnia wstydliwość, +Że cień osłonił ziemi tej oblicze, +Które blask żywy powinien całować? + + +STARZEC + +Jak ten czyn, wszystko naturze przeciwne: +W ostatni wtorek, sokół w dumnym locie +Padł pod szponami sowy myszołówki. + + +ROSS + +Duncana konie (rzecz dziwna, lecz pewna), +Piękne i silne, swej ozdoba rasy, +Zdziczały nagle, z swej wypadły stajni, +Głuche na rozkaz, jakby chciały wojnę +Z rodem wieść ludzkim. + + +STARZEC + + Mówią, że się gryzły. + + +ROSS + +Sam to widziałem, na mych ócz zdziwienie. +Wchodzi Makduf. +Lecz otóż Makduf. Cóż się dzieje w świecie? + + +MAKDUF + +Alboż nie widzisz? + + +ROSS + + Czyli już odkryto, +Kto sprawcą tego najkrwawszego czynu? + + +MAKDUF + +Ci, których Makbet własną zabił ręką. + + +ROSS + +Przebóg! I czegóż mogli się spodziewać? + + +MAKDUF + +Byli kupieni. Malkolm i Donalbein, +Synowie króla, uciekli obadwa, +Na nich też czynu spada podejrzenie. + + +ROSS + +Wszystko potworne! Łakoma ambicjo, +Pożerasz sama życia twego środki! +Więc teraz, ile wnioskować się godzi. +Królewska godność spadnie na Makbeta. + + +MAKDUF + +Już ogłoszony; na koronowanie +Do Scone wyruszył. + + +ROSS + + A Duncana ciało? + + +MAKDUF + +Do świętych grobów Colmes-Cill wysłane, +Gdzie przodków jego spoczywają kości. + + +ROSS + +Czy do Scone jedziesz? + + +MAKDUF + + Nie, do Fife, kuzynie. + + +ROSS + +Moim zamiarem jest do Scone się udać. + + +MAKDUF + +Bodaj tam wszystko dobrze się skończyło, +By w nowych szatach gorzej nam nie było! + + +ROSS + +Żegnam cię, ojcze. + + +STARZEC + + Niech cię Bóg prowadzi, +Jak wszystkich, którzy przemienić by chcieli +Co złe na dobre, wrogów w przyjacieli! + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT TRZECI + + + +SCENA I + +/ Forres. Sala w pałacu. / + +/ Wchodzi Banko. / + + +BANKO + +Masz teraz wszystko, tron, Kawdor i Glamis, +Jak ci przeznaczeń siostry obiecały; +Lękam się, żebyś najszpetniejszych środków +Do osiągnienia celów tych nie użył. +Lecz powiedziano, że tron nie zostanie +Przy twym potomstwie, że ja będę szczepem +I ojcem królów długiego szeregu. +Jeżeli prawda z ich ust może płynąć, +Jak się na tobie, Makbecie, sprawdziło, +Czemu, co było dla ciebie proroctwem, +Nie ma być także proroctwem i dla mnie, +Nie ma do góry podnieść mych nadziei? +Dość tego, cicho! + +/ Przy odgłosie trąb wchodzą: Makbet, jako król, Lady Makbet, jako królowa, Lennox, Ross, Panowie, Panie i Służba. / + + +MAKBET + + To nasz gość najdroższy. + + +LADY MAKBET + +Zapomnieć o nim byłoby obedrzeć +Z pierwszej ozdoby wielkie nasze święto. + + +MAKBET + +Dziś uroczystą wydaję wieczerzę, +I proszę, abyś gościem mym być zechciał. + + +BANKO + +Racz rozkazywać, najjaśniejszy panie, +Do woli twojej moje posłuszeństwo +Na zawsze wiąże węzeł niezerwany. + + +MAKBET + +Czy po południu masz jechać gdzie konno? + + +BANKO + +Tak jest, mój królu. + + +MAKBET + + Gdyby nie to, chciałem +Twojego zdania na dzisiejszej radzie +Zasięgnąć, panie, zawsze bowiem było +Mądrości pełne a w skutkach szczęśliwe. +Ale odłożym sprawę tę do jutra. +Jakże daleko chcesz jechać? + + +BANKO + + Jak sądzę, +Podróż zabierze czas mój do wieczerzy. +Jeśli mój rumak kroku nie przyśpieszy, +Będę zmuszony od nocy pożyczyć +Jakich dwie godzin. + + +MAKBET + + Raz jeszcze powtarzam: +Tylko się nie spóźń na ucztę. + + +BANKO + + Nie, królu. + + +MAKBET + +Słyszę, że krewni moi krwią zbroczeni +Chronią się teraz w Anglii i Irlandii. +Żeby nie wyznać swego ojcobójstwa +Dziwne powieści swym prawią słuchaczom. +Lecz jutro o tym, a przy sposobności +W innej też sprawie zasięgniem twej rady. +Więc na koń! Żegnam do twego powrotu. +Czy i Fleance jedzie z tobą? + + +BANKO + + Tak jest, panie, +A czas spóźniony śpieszyć się nam radzi. + + +MAKBET + +Życzę wam koni szybkich, pewnonogich, +A ich grzbietowi obu polecając, +Żegnam was. +Wychodzi Banko. +Każdy jest teraz panem swego czasu, +Do siódmej wieczór, żeby towarzystwo +Tym milsze było dla nas przy wieczerzy, +Kilka tych godzin przepędzim samotnie; +Tymczasem Bogu wszystkich was polecam. +Wychodzą: Lady Makbet, Panowie, Panie itd. +Słuchaj! Czy ludzie ci są już gotowi? + + +SŁUGA + +U bram pałacu na rozkaz czekają. + + +MAKBET + +Więc ich przyprowadź. +Wychodzi Sługa. + Być królem jest niczym, +Jeśli nie mogę być królem bezpiecznie. +Ten Banko serce trwogą mi napełnia, +W królewskiej jego duszy to panuje, +Co bojaźń rodzi: śmiały jest na wszystko, +A przy swej myśli harcie nieugiętym +Posiada mądrość, która męstwo jego +Bezpieczną drogą do celu prowadzi. +On jeden tylko z żyjących mnie trwoży; +Geniusz mój w jego słabnie obecności, +Jak powiadają geniusz Antoniusza +Tam, gdzie był Cezar. On siostrom nakazał, +Gdy mnie królewskim pozdrowiły mianem, +I sobie także przyszłość prorokować; +One go ojcem królów powitały. +Więc bezowocną na głowę koronę, +Jałowe berło w ręce me złożyły, +Które ma później obca dłoń mi wydrzeć, +Kiedy następcą mym nie syn mój będzie. +Jak to? Więc duszę moją pokalałem +Dla Banka synów? I dla ich wielkości +Zamordowałem dobrego Duncana? +W kielich pokoju mego gorycz wlałem, +Wieczny mój klejnot na pastwę oddałem +Ludzkiego rodu wspólnemu wrogowi, +żeby ich zrobić królami? Królami +Banka nasienie? Nigdy! Raczej, losie, +Wejdź ze raną w szranki do walki na zabój! +Kto tam? +Wchodzi Sługa z dwoma Mordercami. + Drzwi pilnuj, póki nie zawołam. +Wychodzi Sługą. +Czy to nie wczoraj z wami rozmawiałem? + + +1 MORDERCA + +Wczoraj, mój królu. + + +MAKBET + + Dobrze; czy me słowa +Wzięliście potem na pilną rozwagę? +Wiedzcie, że dotąd jego tylko sprawą +Fortuna wasza nie mogła zakwitnąć, +O co, niesłusznie, mnie oskarżaliście. +Wszystkom to wczoraj dokładnie wyłożył, +Jak was zwodnymi łudził nadziejami, +A tajnie szkodził, jakie były środki, +Kto ich używał, i tysiąc spraw innych, +Których słuchając, człek nawet półduszny +I półrozumny, rzekłby bez wahania: +To Banko zrobił. + + +1 MORDERCA + + Dowiodłeś nam, królu. + + +MAKBET + +Dowiodłem. Później napomknąłem sprawę, +Która jest celem dzisiejszej rozmowy. +Czy cierpliwości taki macie zasób, +Żeście gotowi wszystko płazem puścić? +Jestże w was tyle cnót ewangelicznych, +Żeby się modlić za tego uczciwca +I za ród jego, gdy on, ciężką dłonią, +Zgiął was do grobu, na żebraków zmienił? + + +1 MORDERCA + +Jesteśmy, królu, mężami. + + +MAKBET + + To prawda, +Na liście mężów stoicie wpisani, +Jak kundle, charty, ogary i pudle, +Wyżły, brytany, szpice, bonończyki, +Wszystko to spólne psa nosi nazwisko; +Lecz gdy wartości przyjdzie regestr pisać, +Mówimy: szybki, leniwy lub zmyślny, +Stróż domu, łowny, stosownie do cnoty, +Którą w nim szczodra zamknęła natura, +Ta mu osobne zapewnia nazwisko +Do katalogu spólnego wciągnięte. +Tak samo ludzie: jeśli więc myślicie, +Że imię wasze nie stoi ostatnie +W szeregu mężów, powiedzcie mi śmiało, +A ja powierzę sercom waszym sprawę, +Której spełnienie wroga wam usunie, +A do miłości mojej was przykuje, +Bo chorowite moje także zdrowie, +Póki on żyje, z jego tylko śmiercią +Czerstwe odkwitnie. + + +2 MORDERCA + + Jestem z liczby ludzi +Tak rozjątrzonych świata obelgami, +Że bez wahania na wszystko się ważę, +Byle się pomścić za krzywdy i ciosy. + + +1 MORDERCA + +I ja też, królu, klęskami znękany +I skołatany losów przeciwnością, +Na losu kartę chętnie stawię życie, +Aby je przegrać albo je polepszyć. + + +MAKBET + +Wiecie, że Banko wrogiem był wam zawsze. + + +2 MORDERCA + +Wiemy to, królu. + + +MAKBET + + I moim on wrogiem, +A tak zaciekłym, że każda minuta, +W której oddycha, zagładą mi grozi. +Chociaż mam siłę, aby go otwarcie +Znieść z moich oczu, wolą mą czyn pokryć; +Wstrzymać się muszę przez konieczne względy +Na spólnych jego i moich przyjaciół, +Których miłości nie mogę postradać. +Płakać go będę, choć go sam obalę. +Dlatego liczę dziś na pomoc waszą, +Aby rzecz ukryć przed źrenicą świata +Przez mnogie względy nieskończonej wagi. + + +2 MORDERCA + +Twoje rozkazy wykonamy, królu. + + +1 MORDERCA + +Choć życie — + + +MAKBET + + Męstwo w oku waszym błyszczy. +Wskażę wam miejsce, nim minie godzina, +Na czaty wasze, czas oznaczę ściśle, +Bo rzecz ta musi tej nocy się spełnić +W pewnej od zamku mego odległości: +Pomnijcie tylko, że czystym chcę zostać. +Żeby w robocie nie zostało szpary, +I Fleance, syn jego, podróży towarzysz, +Którego zguba równie dla mnie ważna +Jak jego ojca, musi z nim podzielić +Czarnej godziny jedno przeznaczenie. +Teraz wam daję chwilę do namysłu, +Wrócę niebawem. + + +2 MORDERCA + + Jesteśmy gotowi. + + +MAKBET + +Czekajcie na mnie. Więc rzecz ułożona. +Gdy duch twój, Banko, niebu przeznaczony, +Nocy tej musi raju znaleźć brony. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA II + +/ Forres. Inny pokój zamku. / + +/ Wchodzą: Lady Makbet i Sługa. / + + +LADY MAKBET + +Czy dwór opuścił Banko? + + +SŁUGA + + Tak jest, pani, +Lecz wróci wieczór. + + +LADY MAKBET + + Idź, powiedz królowi, +Że go o kilka chwil rozmowy proszę. + + +SŁUGA + +Idę. + +/ Wychodzi. / + + +LADY MAKBET + + Bez zysku wszystko tam stracone, +Gdzie szczęścia żądze nie dają spełnione; +Bezpieczniej mordu ofiarą spać w grobie, +Jak mordem drżącą radość kupić sobie. +Wchodzi Makbet. +Jak to, mój panie, dlaczego samotny +Za czarnych marzeń towarzystwem gonisz, +Karmisz się myślą, której należało +Do grobu zapaść z tym, o którym myśli? +Co bez lekarstwa, nie warte uwagi, +A co się stało, odstać się nie może. + + +MAKBET + +Nadcięty przez nas wąż, a nie zabity +Zrośnie się znowu, będzie, czym był wprzódy, +Złość nasza biedna zostanie jak dawniej +Pod groźbą zębów jego jadowitych. +Ale niech raczej z fug wszystko wypadnie, +Dwa zginą światy, nim będziem pożywać +Chleb nasz śród trwogi, spać śród strasznych marzeń, +Które wstrząsają co noc naszą istność. +Lepiej w mogile z umarłym spoczywać +Przez nas wysłanym, by spoczynek znaleźć, +Niż straszne męki, na torturach myśli, +Cierpieć bez końca. Duncan teraz w grobie +Usnął spokojnie po życia gorączce. +Zdrada dla niego złość swą wyczerpała, +Sztylet, trucizna i domowe spiski, +Obce napady, nic go dziś nie trwoży. + + +LADY MAKBET + +Dobry mój panie, wypogódź spojrzenie, +Miej twarz spokojną śród wieczornych gości. + + +MAKBET + +Będę miał, droga, i ty miej ją, proszę. +Do Banka obróć wszystkie twoje względy, +Daj mu pierwszeństwo słowem i wejrzeniem. +Gorzkie to chwile, w których nam potrzeba +W potoku pochlebstw myć nasze honory, +Na maski serca przemienić oblicza, +By się nie zdradzić. + + +LADY MAKBET + + Nie myśl o tym więcej. + + +MAKBET + +Dusza ma pełna niedźwiadków, o żono! +Wszak wiesz, że Banko i jego Fleance żyją. + + +LADY MAKBET + +Życia ich stempel nie jest przecie wieczny. + + +MAKBET + +To mnie też krzepi; można ich dosięgnąć. +Bądź więc wesołą; nim swój lot klasztorny +Skończy nietoperz, zanim żuk pancerny, +Na głos Hekaty czarnej, sennym brzękiem +Poziewającą pieśń nocy wybąka, +Straszny a sławny spełni się czyn. + + +LADY MAKBET + + Jaki? + + +MAKBET + +Droga ma duszko, bądź niewinną wiedzy, +Póki spełnionej nie przyklaśniesz sprawie. +Przyjdź, ciemna nocy, owiń swoją szarfą +Czułe źrenice dnia litościwego, +A swoją krwawą, niewidzialną ręką +Potargaj węzły, co blednąc mi każą! +Światło ciemnieje; kruk ciągnie do lasu, +Dzienne stworzenia cichną, zasypiają, +Nocne potwory łupu szukać wstają. +Dziwisz się, widzę; chwilę cierpliwości: +Grzech sił dodaje dzieciom nieprawości. +A teraz, idźmy. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA III + +/ Forres. Park z bramą, prowadzącą do pałacu. / + +/ Wchodzą trzej Mordercy. / + + +1 MORDERCA + +Lecz któż ci kazał połączyć się z nami? + + +3 MORDERCA + +Makbet. + + +2 MORDERCA + + Możemy śmiało mu zaufać. +Gdy tak dokładnie umiał nam opisać +Nasze zlecenia i działania sposób. + + +1 MORDERCA + +Stań więc tu z nami. Jeszcze na zachodzie +Blade dnia cętki malują firmament. +Spóźniony jeździec spina teraz konia, +By jeszcze na czas do gospody przybyć; +Już niedaleko cel naszej zasadzki. + + +3 MORDERCA + +Cicho! Czy tętent słyszeliście koni? + + +BANKO + +/ za sceną / + +Hola! Pochodni! + + +2 MORDERCA + + To on. Reszta gości +Już jest w pałacu. + + +1 MORDERCA + + Odesłał rumaki. + + +3 MORDERCA + +Na jaką milę, zwykłym obyczajem +Wszystkich podróżnych, do zamkowej bramy +Piechotą idzie. + +/ Wchodzą: Sanguo i Fleance, za nimi Sługa z pochodnią. / + + +2 MORDERCA + + Hej, światła! + + +3 MORDERCA + + To on jest! + + +1 MORDERCA + +A tylko śmiało! + + +BANKO + + Deszcz będzie tej nocy. + + +1 MORDERCA + +Niech sobie leje. + +/ Przebija Banka. / + + +BANKO + + Zdrada! Drogi Fleance, +Uciekaj! Fleance, uciekaj! uciekaj! +Możesz mnie pomścić. — Podły niewolniku! + +/ Umiera. — Fleance i Sługa uchodzą. / + + +3 MORDERCA + +Kto światło zgasił? + + +1 MORDERCA + + Czy nie należało? + + +3 MORDERCA + +Trup jeden tylko; syn uciekł, jak widzę. + + +2 MORDERCA + +Najlepsza czynu połowa chybiona. + + +1 MORDERCA + +Cóż robić! Idźmy powiedzieć, co zaszło. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA IV + +/ Wielka pałacowa sala. Zastawiona uczta. / + +/ Wchodzą: Makbet, lady Makbet, Ross, Lennox, Panowie i Służba. / + + +MAKBET + +Zasiądźcie, proszę; znacie wasze stopnie. +Raz jeszcze jeden z serca was tu witam. + + +PANOWIE + +Dzięki ci, królu! + + +MAKBET + + Zamiarem jest naszym +Mieszać się z kołem gości, jak przystoi +Gospodarzowi. Nasza gospodyni +Zasiędzie krzesło, ale w swoim czasie +O pozdrowienie i od niej poprosim. + + +LADY MAKBET + +W moim imieniu naszym przyjaciołom +Racz me serdeczne oddać pozdrowienie. + +/ Pierwszy Morderca pokazuje się przy drzwiach. / + + +MAKBET + +Patrz, jak serdecznie i oni dziękują. +Dwie strony równe; tu w środku zasiędę; +Niech radość dzisiaj hasłem będzie naszym. +Za chwilę pełny puchar pójdzie kołem. — +Zbliżając się do drzwi. +Masz krew na twarzy. + + +1 MORDERCA + + To chyba krew Banka. + + +MAKBET + +Wolę ją widzieć na twoim obliczu, +Niż w jego żyłach. Wyekspediowany? + + +1 MORDERCA + +Własną mu ręką gardło poderżnąłem. + + +MAKBET + +Pierwszego rzędu jesteś rzezigardłem; +Lecz i ten dobry, który tę posługę +Fleansowi oddał; jeśliś ty to zrobił, +Równego tobie nie znajdzie pod słońcem. + + +1 MORDERCA + +Fleance zdołał umknąć, najjaśniejszy panie. + + +MAKBET + +Więc mój paroksyzm znowu mnie napada, +Inaczej byłbym zdrów, jak marmur cały, +Stały jak skała, wolny jak powietrze, +Owiewające skrzydłem ziemię całą; +Lecz teraz jestem znów zapakowany, +Zamurowany, przybity, przykuty +Do szpetnej trwogi i powątpiewania. +Ale przynajmniej Banko jest bezpieczny? + + +1 MORDERCA + +Bezpieczny, królu, w rowie teraz mieszka, +A ran dwadzieścia czerwieni mu głowę, +Z których najmniejszą uciekłoby życie. + + +MAKBET + +Dzięki ci za to! Stary wąż zdeptany; +Robak, co uciekł, jad z czasem wysączy, +Dziś zębów nie ma. Oddal się na teraz, +Jutro obszerniej pogadamy o tym. + +/ Wychodzi Morderca. / + + +LADY MAKBET + +Królu i panie, nie zachęcasz gości, +A wszelka uczta jest jakby w oberży, +Jeśli gospodarz często nie dowodzi, +Że ją wydaje z całą serdecznością. +Kto jeść chce tylko, niech ucztuje w domu; +W gościnie, potraw zaprawą uprzejmość, +A bez niej smaku nie ma towarzystwo. + + +MAKBET + +Napominaczko słodka! — Więc, panowie, +Z całej wam duszy życzę apetytu, +Bodaj wam uczta służyła na zdrowie! + + +LENNOX + +Racz zasiąść z nami, miłościwy panie. + +/ Wchodzi duch Banka i siada na miejscu Makbeta. / + + +MAKBET + +Całą tej ziemi widziałbym tu chwałę, +Gdyby drogiego nie brakło nam Banka. +Bodajbym skarżyć jego mógł niegrzeczność, +A nie nieszczęście jakie opłakiwać! + + +ROSS + +Nieobecnością łamie dane słowo. +Racz z towarzystwem twoim nas zaszczycić. +Łaskawy królu. + + +MAKBET + + Stół widzę już pełny. + + +LENNOX + +Tu wolne miejsce. + + +MAKBET + + Gdzie? + + +LENNOX + + Tu, dobry panie. +Co tak królewską waszą mość wzruszyło? + + +MAKBET + +Kto z was to zrobił? + + +PANOWIE + + Co, dobry nasz królu? + + +MAKBET + +Nie możesz mówić, że ja to zrobiłem: +Tylko mi krwawym nie potrząsaj włosem! + + +ROSS + +Wstańmy, bo chory pan nasz miłościwy. + + +LADY MAKBET + +Nie, nie, zostańcie, dobrzy przyjaciele! +Od lat młodzieńczych król często tak bywa; +Ale to tylko chwilowy paroksyzm, +Przejdzie jak przyszedł, bez żadnego śladu. +Baczność nań wasza obrazi go tylko, +A paroksyzmu gwałtowność podwoi. +Jedzcie, odwróćcie od niego spojrzenia. — +Jestżeś ty mężem? + + +MAKBET + + A mężem bez trwogi, +Zdolnym bez drżenia poglądać na rzeczy, +Na których widok sam diabeł blednieje! + + +LADY MAKBET + +Piękny mam dowód! To puste marzenie, +Obraz przez twoją malowany trwogę, +Sztylet powietrzny, który, jak mówiłeś, +Wskazał ci drogę do izby Duncana. +Drgania te, trwogi prawdziwej fałszerstwo, +Niewieściej bajce przystałyby lepiej, +Którą śród długich zimowych wieczorów, +Przy ogniu, babka rozpowiada wnukom. +Wstydź się! Co znaczą dziwaczne te miny? +Boć w końcu, tylkoś oczy w krzesło wlepił. + + +MAKBET + +Spójrz tam! Spójrz, proszę! Czy widzisz? Co mówisz? +Ale ja z tego śmieję się. Gdy możesz +Potrząsać głową, przemów także do mnie. +Jeśli cmentarze, jeśli groby nasze +Tak nam odsyłać pogrzebanych muszą, +Niech sępów brzuchy będą naszym grobem. + +/ Znika Duch. / + + +LADY MAKBET + +Szaleństwo wszelkąż wydarło ci męskość? + + +MAKBET + +Jak mnie tu widzisz, ja go tam widziałem. + + +LADY MAKBET + +O wstydź się, wstydź się! + + +MAKBET + + Nie dziś po raz pierwszy, +Ale i w starych czasach krew płynęła, +Nim ludzkie prawa złagodziły dusze, +I później nawet popełniano mordy +Nazbyt okrutne dla ludzkiego ucha. +Lecz dotąd, kiedy mózg wypłynął z czaszki, +Człowiek umierał, kończyło się wszystko; +Dziś wstają trupy, chociaż ran śmiertelnych +Dwadzieścia noszą na skrwawionej czaszce, +I z krzeseł naszych spędzać nas przychodzą: +To rzecz dziwniejsza niż takie morderstwo. + + +LADY MAKBET + +Nasi dostojni goście w swoim kole +Widzieć cię łakną, królu. + + +MAKBET + + Zapomniałem. +Nie uważajcie na to, przyjaciele, +Dziwna mnie czasem napada choroba, +Która jest niczym dla tych, co mnie znają. +Więc piję wasza przyjaźń, wasze zdrowie! +Śród was zasiędę; przynieście mi puchar, +Dajcie mi wina; nalewaj po brzegi! +Wchodzi Duch. +Więc zdrowie wasze i drogiego Banka, +Którego brak nam do naszego szczęścia! +Bodaj był z nami! Piję zdrowie wszystkich! + + +PANOWIE + +Dziękujem, królu, i spełniamy toast. + + +MAKBET + +Precz, precz z mych oczu! Niech cię połknie ziemia! +Krew twoja zimna, kości twe bez szpiku, +W błyszczących oczach twoich życia nie ma! + + +LADY MAKBET + +Niech was to wszystko nie dziwi, panowie, +To zwykły jego paroksyzm, nie więcej. +Żal mi jest tylko, że truje nam radość. + + +MAKBET + +Śmiem, co śmie człowiek, zbliż się tylko do mnie, +Czy jak kudłaty niedźwiedź z Rusi lasów, +Hirkański tygrys, zbrojny nosorożec; +Bądź, czym chcesz, byle nie tym, czym cię widzę, +A żaden nerw mój stalowy nie zadrgnie; +Lub ożyj znowu, wyzwij mnie na miecze, +A jeśli w trwodze schowam się wyzwany, +Powiedz, że jestem dziewczyną w pieluchach! +Precz, straszny cieniu! Precz, wietrzne złudzenie! +Duch znika. +Tak! Ledwo zniknął, mężem znowu jestem. — +Zostańcie, proszę! + + +LADY MAKBET + + Zabiłeś nam radość, +Wszystkoś pomącił twym dziwnym wybuchem. + + +MAKBET + +Czy mogą takie rzeczy się wydarzyć, +A w piersiach naszych nie obudzić strachu, +Jak letnia chmurka przepłynąć po niebie? +Jakże mnie wielkie napełnia zdumienie, +Kiedy pomyślę, że możecie patrzeć +Spokojnym okiem na takie zjawisko, +Lic naturalnych nie stracić rubinów, +Kiedy twarz moja blednieje z przestrachu! + + +ROSS + +Jakie zjawisko? + + +LADY MAKBET + + O błagam, nie pytaj! +Stan jego, widzę, coraz się pogorsza. +Wszelkie pytanie wściekłość w nim rozbudza. +A więc dobranoc! Nie zważajcie tylko +Na ceremonie i porządek wyjścia, +Lecz wyjdźcie wszyscy! + + +LENNOX + + Dobranoc! Życzymy +Lepszego zdrowia królowi i panu! + + +LADY MAKBET + +Wszystkim wam z serca dobrej nocy życzę! + +/ Wychodzą: Panowie i Służba. / + + +MAKBET + +To o krew woła, mówią: krew krwi pragnie. +Gadały drzewa, chodziły kamienie; +Wieszczbiarze w swojej wyćwiczeni sztuce +Przez sroki, kawki, lub przez wron krakanie +Zdołali odkryć najskrytszego zbójcę. — +Jak noc daleko? + + +LADY MAKBET + + Z rankiem się pasuje, +Kto z nich mocniejszy. + + +MAKBET + + Co powiesz, że Makduf +Nie przybył, mimo mojego wezwania? + + +LADY MAKBET + +Czy doń posłałeś? + + +MAKBET + + Słyszałem ubocznie; +Lecz poślę teraz. Na każdego dworze +Jednego sługę na mym mam jurgielcie. +Jutro się udam do sióstr przeznaczenia; +Wybadam więcej, bo chcę teraz wiedzieć, +Choć przez najgorsze środki, co najgorsze. +Potrzaskam wszystko, co na mej jest drodze; +Tak już głęboko we krwi ludzkiej brodzę, +Że równie ciężko w tył kroki odwodzić, +Jak już do brzegu drugiego przebrodzić. +Dziwne mam myśli, a spełnić je muszę, +Zanim rozwaga ochłodzi mi duszę. + + +LADY MAKBET + +Brak ci snu, stworzeń wszystkich karmiciela. + + +MAKBET + +Idźmy spać! Myśl mą trwoga mąci młoda, +Ale jej hartu wprawa z czasem doda. +Jesteśmy jeszcze nazbyt młodzi w czynach. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA V + +/ Step. / + +/ Pioruny. — Wchodzi Hekate i spotyka trzy Czarownice. / + + +CZAROWNICA 1 + +Cóż to, Hekate? Gniew z oczu ci widać. + + +HEKATE + +Nie mamże przyczyn? Wy, jędze piekielne, +Skądże to męstwo przyszło wam bezczelne, +Że śmiecie same frymarczyć z Makbetem +Dwuznacznikami, śmiercią i sztyletem, +Gdy czarów waszych pani i bogini, +Gdy ja, klęsk wszystkich tajemna mistrzyni, +Żadnego wpływu nie miałam na sprawę, +Zdolną objawić sztuki naszej sławę? +A co najgorsza, że piekielne siły +Krąbrnemu tylko synowi służyły, +Co przeniewierczo, z potrzeby, jak wielu, +Kocha was tylko dla własnego celu. +By złe naprawić, zaledwo dzień wstanie, +Gdzie Acherontu czekam was otchłanie, +Bo on tam przyjdzie o przyszłość was pytać, +Przeznaczeń swoich kartę nową czytać. +Miejcież gotowe statki i przyprawy, +Których do naszej potrzeba nam sprawy, +Gdy ja w powietrza górne lecę koła, +Gdzie mnie fatalne, wielkie dzieło woła, +Muszę je spełnić u południa progu: +Zsiadłej krwi kropla na księżyca rogu +Wisi, a wprzódy mi ją schwycić trzeba, +Zanim na ziemię kapnie z sklepów nieba; +Dystylowana potem przez me czary, +Tak fantastyczne stawi przed nim mary, +Że przez ułudnych potęg ciemne rady +Sam sprawcą swojej zostanie zagłady, +Pogardzi śmiercią, a nadzieje krwawe +Wzniesie nad mądrość, wiarę i obawę; +A zbytnia ufność, jak to wszystkie wiecie, +Głównym człowieka wrogiem jest na świecie. +Muzyka i śpiew za sceną przy okrzykach: Bywaj! Bywaj! +Już duch mój mały woła na mnie z góry, +I czeka na mnie owinięty w chmury. + +/ Wychodzi. / + + +CZAROWNICA 1 + +Spieszmy się także, bo niedługo wróci. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA VI + +/ Forres. Pokój w pałacu. / + +/ Wchodzą: Lennox i inny Pan. / + + +LENNOX + +Do twej trafiło myśli, com wprzód mówił, +Sam teraz możesz dalsze ciągnąć wnioski, +Ja tylko dodam: bieg sprawy był dziwny. +Lecz Makbet bolał nad Duncana śmiercią; +Czemu nie? Kiedy Duncan w grobie leżał. +A Banko? Gdy się zbyt późno przechadzał, +Jeśli chcesz, powiedz, że Fleance go tam zabił, +Boć i Fleance uciekł; tym gorzej dla ludzi, +Którzy o późnej spacerują nocy. +I któż nie widzi, jak wielka potworność, +Że się własnego ojca krwią zmazali +Malkolm, Donalbein? O piekielne dzieło! +Jak Makbet płakał! Czyż w pobożnym gniewie +Sam nie położył trupem dwóch zbrodniarzy, +Snu i pijaństwa jeńców nieprzytomnych? +Czy nie szlachetny to czyn a roztropny? +Boć by się każdy żywy duch oburzył, +Gdyby tych łotrów usłyszał przeczenie. +Słowem, ułożył wszystko doskonale, +I myślę, gdyby dwóch Duncana synów +Pod kluczem trzymał (czego nie daj Boże!), +Nauczyłby ich, a i Fleansa z nimi, +Co się to znaczy zabijać rodzica. +Lecz cicho! Makduf bowiem, jak słyszałem, +Że nazbyt głośno swe objawił myśli, +A na tyrana nie stawił się uczcie, +W niełaskę popadł. Czy wiesz, gdzie się schronił? + + +PAN + +Malkolm, któremu wydarł srogi tyran, +Co mu należy prawem urodzenia, +Żyje na dworze angielskiego króla; +Pobożny Edward tak wdzięcznie go przyjął, +Że mimo ciosów zawziętej fortuny, +Wszystkie należne zaszczyty odebrał; +I Makduf błaga świętego tam króla, +Aby Siwarda i Northumberlanda +Wyprawił do nas, byśmy z ich pomocą, +A bożą łaską i błogosławieństwem, +Mogli do stołu bezpiecznie znów zasiąść, +I spać bez trwogi, wygnać krwawe noże +Z uroczystości i zgromadzeń naszych, +Hołd składać prawy, a odbierać w zamian +Czyste honory, za czym dziś wzdychamy. +Ta wieść królewską wściekłość zapaliła, +I już się zaczął do wojny gotować. + + +LENNOX + +Czy po Makdufa posłał? + + +PAN + + Tak jest, panie, +Lecz Makduf odrzekł: „nie ja, mości królu!” +Chmurny posłaniec odwrócił się, mrucząc, +Jakby chciał mówić: „pożałujesz chwili, +W której podobną dałeś mi odpowiedź”. + + +LENNOX + +Wszystko to mądrą roztropność mu radzi, +I stać mu każe, jak można najdalej. +Niech święty anioł leci na dwór Anglii, +I nim przybędzie, zjedna wysłuchanie +Jego poselstwu! By błogosławieństwo +Na ziemię naszą zbiegło lotnym skrzydłem, +Cierpiącą dzisiaj pod dłonią przeklętą! + + +PAN + +I ja posyłam modlitwy z nim moje! + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT CZWARTY + + + +SCENA I + +/ Ciemna jaskinia. — W pośrodku wrzący kocioł. / + +/ Pioruny. — Wchodzą trzy Czarownice. / + + +CZAROWNICA 1 + +Trzykroć miauknął kot pstrokaty. + + +CZAROWNICA 2 + +I jeż trzykroć i raz świsnął. + + +CZAROWNICA 3 + +Harpia woła: czas! już czas! + + +CZAROWNICA 1 + +Czas czarodziejski taniec zawrócić, +W kotła wnętrzności truciznę rzucić. +Ropucho czarna, co od miesiąca +Pod zimnym głazem skryta śpiąca +Sączyłaś jady, ty na początek +Zaprawisz kotła naszego wrzątek. + + +WSZYSTKIE + +Podwójmy trudy, a śmiało dalej! +Niech kipi kocioł, ogień się pali! + + +CZAROWNICA 2 + +Kłąb schwytanego węża w wiszarze +Niechaj się w kotła gotuje parze, +Włos nietoperza, włosy jaszczurek, +Język brytana, żaby pazurek, +Żądło padalca i żmii widła; +A teraz sowy dorzućmy skrzydła, +Niech jak piekielny rosół szumują, +Na czar się dzielny wydestylują. + + +WSZYSTKIE + +Podwójmy trudy, a śmiało dalej! +Niech kipi kocioł, ogień się pali! + + +CZAROWNICA 3 + +I łuskę smoka, i ząb wilczycy, +I suchą mumię rzuć czarownicy, +Do ludojada krwawej paszczęki +Szaleju w nocy kopane pęki, +Bluźniercy żyda wątroby miazgę, +Dodaj żółć kozła i cisu drzazgę, +Co wśród zaćmienia księżyca rwana, +Tatara wargi, nos bisurmana, +I palec dziecka, które powite, +Przez własną matkę było zabite; +By kleikowi dodać gęstości, +Tygrysa teraz dorzuć wnętrzności. + + +WSZYSTKIE + +Podwójmy trudy, a śmiało dalej! +Niech kipi kocioł, ogień się pali! + + +CZAROWNICA 2 + +Krwią teraz małpy ostudźmy wrzątek, +A silnych czarów skończony wątek. + +/ Wchodzi Hekate z trzema innymi Czarownicami. / + + +HEKATE + +O dobrze! Dzięki za waszą pracę, +Każda odbierze należną płacę. +Teraz przy kotle piosnkę zanućmy, +I taniec duchów wkoło zawróćmy, +Do czarów nowe czary przyrzućmy! + +/ Muzyka i pieśń „Czarne duchy!” itd. — Hekate wychodzi. / + + +CZAROWNICA 2 + +Kłucie w palcach mi powiada, +Że tu złego coś się skrada. — +Pęknij ryglu, kto bądź stuka! + +/ Wchodzi Makbet. / + + +MAKBET + +Czarne, tajemne, wy północy wiedźmy, +Co tu robicie? + + +WSZYSTKIE + + Dzieło bez nazwiska. + + +MAKBET + +Ja was na wasze zaklinam rzemiosło, +Na me pytanie dajcie mi odpowiedź, +Jaką bądź drogą wiedza wam ta przyjdzie, +Choćbyście wiatry wykiełznały wszystkie +I przeciw bożym popchnęły świątyniom, +Choćby okręty połknąć morze miało, +A burza lasy i żniwa powalić, +Zamki na stróżów swoich głowy runąć, +Choćby pałace, choćby piramidy +Schyliły głowę do swych fundamentów, +Zmarniał skarb wszystkich zarodków natury +Aż do przesytu zniszczenia: zaklinam, +Na me pytania dajcie mi odpowiedź! + + +CZAROWNICA 1 + +Mów! + + +CZAROWNICA 2 + + Pytaj! + + +CZAROWNICA 3 + + Damy na wszystko odpowiedź. + + +CZAROWNICA 1 + +Czy chcesz ją raczej z ust naszych usłyszeć, +Czy panów naszych? + + +MAKBET + + Panów; chcę ich widzieć. + + +CZAROWNICA 1 + +Więc krew maciory lejmy na początek +Która pożarła dziewięć swych prosiątek, +Tłuszcz z szubienicy zbója wypocony. +Niech jasny ogień tryska podsycony. + + +WSZYSTKIE + +Czy z ziemi wypłyń, czy spadnij tu z góry, +Pokaż mu całą dzielność swej natury! + +/ Pioruny. Pokazuje się nad kotłem głowa uzbrojona hełmem. / + + +MAKBET + +Mocy nieznana — + + +CZAROWNICA 1 + + W twym czyta sumieniu; +O nic nie pytaj, lecz słuchaj w milczeniu. + + +ZJAWISKO + +Strzeż się, Makbecie! Makbecie! Makbecie! +Strzeż tana Fife'u! Puść mnie, dość już tego! + +/ Znika. / + + +MAKBET + +Ktokolwiek jesteś, dzięki za przestrogę! +W czułą mej trwogi uderzyłeś strunę, +Lecz słowo jeszcze! + + +CZAROWNICA 1 + + Rozkazów nie słucha. +Ale się zbliża drugi potężniejszy. + +/ Pioruny. Pokazuje się widziadło krwawego Dziecka. / + + +ZJAWISKO + +Słuchaj Makbecie! Makbecie! Makbecie! + + +MAKBET + +Gdybym miał, trzema słuchałbym uszami. + + +ZJAWISKO + +Bądź śmiały, śmiej się z ludzi, bo Makbeta +Człowiek, którego rodziła kobieta, +Nie zdoła zabić. + +/ Znika. / + + +MAKBET + + A więc żyj, Makdufie! +Bo czegóż mogę lękać się od ciebie? +Lecz żeby pewność podwoić pewnością, +Wezmę rękojmię przeznaczeń — ty umrzesz, +Ażebym bladej powiedzieć mógł trwodze: +„Kłamiesz!”, spokojnie spał mimo piorunów. +Pioruny. Pokazuje się Dziecko w koronie, z drzewem w ręku. +Któż to w postaci królewskiego dziecka +Wstaje, na czole niosąc niemowlęcym +Wszechwładców znamię, monarchów krąg złoty? + + +WSZYSTKIE + +Nie mów do niego, pilnie tylko słuchaj. + + +ZJAWISKO + +Bądź jak lew dumny, a nie troszcz się wcale, +Że knują spiski niechętni wasale. +Bo nikt Makbeta sił wprzódy nie skruszy, +Póki birnamski las się nie poruszy, +I sprzymierzeniec buntowników rzeszy +Na Dunsinane'u górę nie pośpieszy. + +/ Znika. / + + +MAKBET + +Więc nigdy! Gdzie mąż, co lasom rozkaże +Rwać się z korzenia i trzymać mu straże? +Szczęśliwa wróżbo! Niech bunt czeka pory, +W której birnamskie wyciągną z nim bory, +A Makbet życia dzierżawę na tronie +Przeżyje całą, w przyrodzonym zgonie +Swój dług zapłaci. Lecz serce mi bije, +By wiedzieć jeszcze (jeśli to odkryje +Sztuk waszych dzielność), czy dzień ten zaświeci, +W którym na tronie siądą Banka dzieci? + + +WSZYSTKIE + +Nie pytaj więcej. + + +MAKBET + + Muszę mieć odpowiedź. +Odmówcie tego, a wieczne przekleństwo +Niech spadnie na was! Muszę wszystko wiedzieć. +Czemu ten kocioł w ziemię się zapada? +Co to za dźwięki? + +/ Oboje. / + + +CZAROWNICA 1 + +Pokaż się! + + +CZAROWNICA 2 + + Pokaż! + + +CZAROWNICA 3 + + Pokaż! + + +WSZYSTKIE + +Niechaj wasz widok serce mu zakrwawi, +Jak cień przeminie i jak cień się zjawi! + +/ Pokazuje się ośmiu Królów, przechodzą scenę jeden za drugim; ostatni trzyma w ręku zwierciadło; za nimi Banko. / + + +MAKBET + +Do ducha Banka zbyt jesteś podobny, +Zgiń! Twa korona oczy moje pali. +Ty drugi, włos twój widać spod korony +Jak włos pierwszego. Trzeci wam podobny. +Ha, czarownice, czemu mi to wszystko +Pokazujecie? Czwarty? Ślepnij, oko! +Do końcaż świata szereg się przeciągnie? +Znów inny? Siódmy? Nie chcę więcej widzieć! +Lecz ósmy jeszcze zbliża się i w dłoni +Trzyma zwierciadło, w którym tłumy widzę, +A śród tych tłumów widzę, jak niejeden +Dwa globy razem i trzy berła dzierży. +Okrutny widok! Widzę, że prawdziwy, +Bo krwią zbroczony Banko się uśmiecha +I pokazuje swoje mi potomstwo, +Jestże to prawda? + + +CZAROWNICA 1 + + Prawda. Czemu przecie +Jak osłupiały stoisz tu, Makbecie? +Więc dalej! Siostry, niech tańce i trele +Wrócą mu znowu pokój i wesele; +Ja zaklnę wiatry, by grały wesoło, +A wy zawiedźcie stare nasze koło, +By król ten wielki poświadczyć był w stanie, +Że godne siebie znalazł powitanie. + +/ Muzyka. Czarownice tańczą i znikają. / + + +MAKBET + +Gdzie są! Zniknęły! Straszna to godzina +Niech w kalendarzu stoi zapisana +Jako na wieki przeklęta! Wejdź teraz. + +/ Wchodzi Lennox. / + + +LENNOX + +Co mi królewska wasza mość rozkaże? + + +MAKBET + +Czyś widział siostry przeznaczeń? + + +LENNOX + + Nie, królu. + + +MAKBET + +Czy obok ciebie nie przeszły? + + +LENNOX + + Nie, królu. + + +MAKBET + +Przeklęte wiatry, po których żeglują! +I ten przeklęty, który im zaufał! +Słyszałem galop koni; kto tu przybył? + + +LENNOX + +Dwóch lub trzech jeźdźców, którzy wieść przynoszą: +Makduf do Anglii uciekł. + + +MAKBET + + Co? Do Anglii? + + +LENNOX + +Tak jest. + + +MAKBET + + O czasie, wyprzedzasz swe dzieło! +Nic, nigdy lotnej nie dościgniem myśli, +Jeżeli z myślą czyn nie leci razem! +Odtąd też pierwsza myśl mojego serca +Będzie i pierwszym ręki mojej dziełem. +I zaraz, żeby myśl czynem uwieńczyć, +Myślmy, działajmy. Zamiarem jest moim +Wpaść na Makdufa zamek, Fife zagarnąć, +W pień wyciąć żonę jego, niemowlęta, +I biedne dusze, w których się przeciąga +Ród jego w przyszłość. Lecz żadnych przechwałek; +Dokonam czynu zanim myśl ostygnie. +Gdzie są posłańcy? Poprowadź mnie do nich. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA II + +/ Fife. Pokój zamku Makdufa. / + +/ Wchodzą: Lady Makduf, jej Syn i Ross. / + + +LADY MAKDUF + +Cóż zrobił, żeby z ojczyzny uciekać? + + +ROSS + +Cierpliwość, pani. + + +LADY MAKDUF + + Czemu on jej nie miał? +Jego ucieczka szaleństwa jest dziełem: +Jeśli nie czyny, to nas trwoga nasza +Zdrajcami robi. + + +ROSS + + Jeszcze nie wiesz, pani, +Czy to natchnienie trwogi czy mądrości. + + +LADY MAKDUF + +Mądrości? Jak to? Żonę swą opuścić, +Swe niemowlęta, zamek, swe godności +Na ziemi, z której sam jeden ucieka? +On nas nie kocha; swoim go natura +Nie tknęła palcem; toć i biedny królik, +Drobna ptaszyna, z sową toczy wojnę, +Aby w swym gniazdku bronić swoich piskląt. +Trwogą to wszystko, ale nie miłością; +Mała to mądrość przeciw rozumowi +Uciekać od nas. + + +ROSS + + Miarkuj się, kuzynko. +Mąż twój szlachetny, mądry i roztropny +Zna doskonale czasów tych narowy. +Nie śmiem ci dłużej o tych sprawach mówić +I tylko dodam: okrutne to czasy, +W których, nie wiedząc, jesteśmy zdrajcami, +W których wieść głucha przynosi nam trwogę, +Nie wiemy jednak, czego się boimy; +Jakby na dzikim, rozdąsanym morzu. +Po wichrów woli musim się kołatać. +Żegnam cię teraz; niedługo powrócę. +Rzecz, gdy najgorsza, albo ustać musi, +Albo powrócić do pierwszego stanu. +Piękny kuzynie, niech ci Pan Bóg szczęści! + + +LADY MAKDUF + +Chociaż ma ojca, sierotą jest przecie. + + +ROSS + +Dłużej tu zostać byłoby szaleństwem, +Siebie bym zgubił, a tobie nie pomógł, +Żegnam! + +/ Wychodzi. / + + +LADY MAKDUF + + Wiesz, chłopcze, że ojciec twój umarł? +Co teraz poczniesz, jak żyć teraz będziesz? + + +SYN + +Jak ptaki, matko. + + +LADY MAKDUF + + Muchą i robaczkiem? + + +SYN + +Co znajdę, matko, bo tak żyją ptaki. + + +LADY MAKDUF + +Biedne pisklątko! Czy ty się nie boisz +Sieci i lepiu, potrzasku i sideł? + + +SYN + +Czemu mam bać się? Na małe ptaszęta +Nie czyha strzelec. Ojciec mój nie umarł, +Mimo słów twoich. + + +LADY MAKDUF + + Owierzaj mi, umarł. +Co teraz poczniesz, żeby ojca znaleźć? + + +SYN + +A ty co, matko, żeby znaleźć męża? + + +LADY MAKDUF + +Na jednym targu dwudziestu ich kupię. + + +SYN + +A więc ich kupisz, żeby ich odprzedać. + + +LADY MAKDUF + +Z całym twym mówisz dowcipem; na wiek twój +Dosyć dowcipu. + + +SYN + +Czy ojciec mój był zdrajcą, matko? + + +LADY MAKDUF + +Tak jest, był nim. + + +SYN + +Co to jest zdrajca? + + +LADY MAKDUF + +Zdrajca jest to człowiek, który przysięga a kłamie. + + +SYN + +I wszyscy, co to robią, są zdrajcami? + + +LADY MAKDUF + +Każdy, co to robi, jest zdrajcą i wart szubienicy. + + +SYN + +I wszyscy warci szubienicy, którzy przysięgają a kłamią?/ + + +LADY MAKDUF + +Wszyscy, co do jednego. + + +SYN + +A kto ich ma wieszać? + + +LADY MAKDUF + +Naturalnie, uczciwi ludzie. + + +SYN + +To kłamcy i krzywoprzysięzcy nie mają rozumu, bo jest ich więcej niż trzeba, żeby pobić i powywieszać wszystkich uczciwych ludzi. + + +LADY MAKDUF + +Dopomóż ci Boże, biedna małpeczko! Ale co ty poczniesz, żeby znaleźć ojca? + + +SYN + +Gdyby umarł, płakałabyś po nim, matko, a gdybyś go nie płakała, to byłby znak oczywisty, że będę miał wkrótce nowego ojca. + + +LADY MAKDUF + +Biedny świegotko! co też ty pleciesz. + +/ Wchodzi Posłaniec. / + + +POSŁANIEC + +Bóg z tobą, pani! Nie jestem ci znany, +Ale ja dobrze znam twój stan i godność. +Niebezpieczeństwo jest stąd niedaleko; +Jeśli chcesz słuchać rad prostego człeka, +Uciekaj z dziećmi, póki jeszcze pora. +Rzecz to okrutna tak straszyć cię, pani, +Lecz okrutniejsze jest niebezpieczeństwo, +Które ci grozi. Niech cię Bóg zachowa! +Dłużej tu zostać nie śmiem i nie mogę. + +/ Wychodzi. / + + +LADY MAKDUF + +Gdzie mam uciekać? Nic nie popełniłam. +Lecz zapominam, że na ziemi żyję, +Gdzie zły uczynek często chwałę daje, +Dobry jest czasem głupstwem niebezpiecznym. +Czemuż, niestety! chcę się teraz słonić +Niewieścią bronią: nic nie popełniłam? +Cóż to za twarze? + +/ Wchodzą Mordercy. / + + +MORDERCA + + Gdzie mąż twój? + + +LADY MAKDUF + + Przypuszczam, +Że nie jest w miejscu dość sprofanowanym, +By go mógł spotkać człek tobie podobny. + + +MORDERCA + +To zdrajca. + + +SYN + + Kłamiesz, ty łotrze plugawy! + + +MORDERCA + +Co? To ty jajko, zdrady świeża ikro! + +/ Przebija go. / + + +SYN + +Zabił mnie, matko, błagam cię, uciekaj! + +/ Umiera. / + +/ Lady Makduf wybiega, wołając: mord! za nią Mordercy. / + + + +SCENA III + +/ Anglia. Pokój w pałacu królewskim. / + +/ Wchodzą: Malkolm i Makduf. / + + +MALKOLM + +Szukajmy jakiej posępnej ustroni, +By tam wypłakać serc naszych strapienia. + + +MAKDUF + +Raczej śmiertelny miecz chwyćmy do ręki, +Ażeby prawa nasze i swobody +Odzyskać znowu, jak przystoi mężom. +Co ranek nowych wdów słyszymy wycie, +Jęk nowych sierot i nowe boleści +Biją w sklep nieba, które je powtarza, +Jak gdyby Szkocji dzieliło uczucia, +I powtarzało żalów jej sylaby. + + +MALKOLM + +Wszystko, co wierzę, szczerze opłakuję, +A co wiem, wierzę; co mogę naprawić, +Naprawię, bylem przyjazną miał porę. +Co powiedziałeś, może być prawdziwe, +Lecz tyran, samo którego nazwisko +Pryszczy nam język, poczciwego męża +Miał niegdyś sławę; kochałeś go szczerze; +Jeszcze cię nie tknął. Jestem wprawdzie młody, +Przeze mnie jednak możesz się u niego +Dobrze zasłużyć, a mądrość doradza +Poświęcić słabe i niewinne jagnię, +Żeby przebłagać bóstwo zagniewane. + + +MAKDUF + +Nie jestem zdrajcą. + + +MALKOLM + + Lecz zdrajcą jest Makbet. +Natura nawet dobra i uczciwa +Może się potknąć na rozkaz mocarza. +Lecz daruj, proszę; myśli me nie mogą +Przemienić tego, czym jesteś w istocie. +Jasny jest anioł, chociaż najjaśniejszy +Upadł; i choćby wszelka ludzka podłość +Znamiona cnoty nosiła na czole, +Cnota zachować musi cnoty znamię. + + +MAKDUF + +Już moje wszystkie straciłem nadzieje. + + +MALKOLM + +Może tam właśnie, gdziem znalazł wątpienie. +Czemuś tak nagle rzucił dzieci, żonę, +Skarby tak drogie i miłości węzły, +Bez pożegnania? Nie chciej jednak, proszę, +W mych podejrzeniach widzieć twej niesławy, +Lecz tylko własne moje bezpieczeństwo. +Mimo mych myśli, możesz być uczciwy. + + +MAKDUF + +Krwaw się, o krwaw się, biedna moja ziemio! +Wielka tyranio, gruntuj twe podstawy, +Bo cnota nie śmie czoła ci postawić, +Używaj śmiało twoich nieprawości, +Bo ci przyznane do tego dziś prawo! +Żegnam cię, panie! Lecz wiedz, żebym nie chciał +Być łotrem, którym w twojej jestem myśli, +Za całą ziemię, którą gniecie tyran, +Z wszystkimi Wschodu skarbami w dodatku. + + +MALKOLM + +Nie miej urazy, bo nie mówię wcale, +Jak gdybym stracił wszelką w tobie wiarę. +Wiem, że pod jarzmem ziemia nasza jęczy, +W krwi i łzach tonie, i wiem, że dzień każdy +Nowe jej rany do starych przyrzuca; +Wiem, że niejedna dłoń by się podniosła +W mych praw obronie, że tu król angielski +Mężnych tysiące daje mi na pomoc; +A jednak, kiedy na głowie tyrana +Postawię nogę, lub na miecz ją zatknę, +Biedna ma ziemia zobaczy na tronie +I zbrodni więcej, i więcej ucierpi +Niż pod tyranem, pod jego następcą. + + +MAKDUF + +A któż nim będzie? + + +MALKOLM + + Ja, chciałem powiedzieć, +W którego sercu tyle jest zarodków +Wszelkiego złego, że byle dojrzały, +Sam czarny Makbet jak śnieg będzie czysty, +I za baranka lud go biedny weźmie, +Gdy czyny jego z moimi porówna. + + +MAKDUF + +We wszystkich pułkach straszliwego piekła +Nie znajdziesz diabła, który by Makbeta +W złem mógł prześcignąć. + + +MALKOLM + + Zgadzam się, że krwawy, +Lubieżny, chciwy, fałszywy, gwałtowny, +Że w duszy swojej wszystkie chowa grzechy, +Które w języku ludzkim imię mają; +Ale dna nie ma w mojej lubieżności, +Wasze matrony, żony, wasze córki +Mych żądz napełnić nie potrafią studni. +Żądz tych gwałtowność gotowa potrzaskać +Wszelkie zawady opór stawiające: +Nie lepszyż Makbet od takiego króla? + + +MAKDUF + +Chuć rozpasana nieraz już przedwcześnie +Tron opróżniła szczęśliwy, i nieraz +Była sprawczynią upadku narodów; +Lecz bez obawy zabierz, co jest twoje, +Rozległe znajdziesz pole dla żądz twoich, +Biorąc do syta, możesz świat oszukać +I za zimnego przed ludźmi uchodzić. +Nigdy na chętnych nie braknie ci paniach, +Nigdy nie będziesz sępem tak żarłocznym, +Byś połknął wszystko, co się dobrowolnie +Wielkości odda, znając jej pociągi. + + +MAKDUF + +To nie dość: w mojej przewrotnej naturze +Nienasycona tak zakwitła chciwość, +Że raz na tronie, mych panów bym kosił, +By ich klejnoty, ziemie, domy zabrać. +Skarb powiększony będzie jak przyprawa +Głód zwiększająca; w sidła nieprawości +Będę uczciwych, wiernych panów chwytał, +Aby z ich śmiercią majątki ich grabić. + + +MAKDUF + +Chciwość korzenie swe głębiej zapuszcza, +Niżli chuć wiosny, lubieżność, i chciwość +Zabitych królów naszych była mieczem; +Nie troszcz się jednak, bo znajdziesz dostatkiem +W twoich królewskich w Szkocji posiadłościach, +Aby nasycić twej chciwości paszczę. +Wszystko to znosić nietrudno nam będzie, +Biorąc na wagę inne twoje cnoty. + + +MALKOLM + +Ja żadnej nie mam. Te cnoty królewskie: +Szczerość, wytrwałość, dobroć, sprawiedliwość, +Męstwo, pobożność, cierpliwość, pokora, +I miłosierdzie, wszystkie mi są obce; +Lecz za to żadnej nie braknie mi zbrodni, +A znam sposoby, jak wszystkie nasycić. +Gdybym na tronie zasiadł, niewątpliwie +Zgody bym mleko na dno piekła wylał, +Zakłócił pokój, jedność ziemi zerwał. + + +MAKDUF + +O Szkocjo! Szkocjo! + + +MALKOLM + + Jeśli twoim zdaniem +Człek taki godny ojczyzną twą sądzić, +Jam jest tym człekiem. + + +MAKDUF + + Godny Szkocją rządzić? +Nie, żyć niegodny! Biedna moja ziemio, +Przywłaszczyciela krwawym berłem zgięta, +Kiedyż swobody swojej dzień zobaczysz, +Gdy prawy dziedzic tronu królów twoich +Sam się wyklina własnymi ustami, +Na szczep swój własny bluźnierstw miota brzemię? +Dostojny ojciec twój był świętym królem, +Matka królowa częściej na kolanach, +Niźli na nogach, dla marności świata +Z dniem każdym życia swego umierała. +Bądź zdrów! Te grzechy, z których się spowiadasz, +Które wyznajesz, z Szkocji mnie wygnały. +Serce me, tutaj nadziei twych koniec! + + +MALOCOLM + +Gniew twój szlachetny, dziecko uczciwości, +W duszy mej czarne zatarł podejrzenia, +Myśl mą pojednał z twą czcią i szczerością. +Szatański Makbet nieraz już próbował +Podobną sztuką w swe dostać mnie szpony, +Lecz skromny zasób mojego rozumu +Bronił mnie dotąd od łatwowierności. +Bóg teraz sędzią między mną a tobą, +Bo od dziś twoją kieruję się radą. +Potwarze, którem sam rzucał na siebie, +Cofam, bo obce zbrodnie mi te wszystkie, +Bo żadna duszy mojej nie obciąża: +Nie znam kobiety, ni krzywoprzysięstwa; +Zaledwo tego pragnę, co jest moje; +Danego słowa nigdy nie zgwałciłem, +I diabła nawet nie zdradzę dla diabła; +Prawda mi droga, jak moje jest życie; +Pierwszym raz skłamał, by siebie szkalować. +Całego siebie, jak jestem, oddaję +Na twe usługi i mej biednej ziemi, +Do której, jeszcze przed twoim przybyciem, +Dziesięć tysięcy dzielnych wojowników +Podeszły Siward miał ze mną prowadzić. +Pójdziemy razem: świętej sprawy naszej +Niechaj fortuna będzie towarzyszką! +Dlaczego milczysz? + + +MAKDUF + + Trudno mi pogodzić +Tyle szczęśliwych i bolesnych rzeczy. + +/ Wchodzi Doktor. / + +Na później resztę. — Racz powiedzieć, proszę, +Czy król się zbliża? + + +DOKTOR + + Tak jest, bo tłum chorych +W nim swe ostatnie nadzieje pokłada; +Bezsilna sztuka nie może im pomóc; +Lecz Bóg dał taką siłę jego dłoniom, +Że jednym tknięciem do zdrowia przywraca. + + +MALKOLM + +Dzięki, doktorze! + +/ Wychodzi Doktor. / + + +MAKDUF + + Co to za choroba? + + +MALKOLM + +Niemoc królewska. Król ten bogobojny +Wielką ma siłę, nieba dar szczęśliwy, +Której, od czasu jak przebywam w Anglii, +Nieraz już skutki cudowne widziałem. +Nie wiem, jak pan Bóg łaskę mu tę zsyła, +Lecz wiem, że leczy biedny lud cierpiący, +Spuchły, wrzodliwy, oczom straszny widok, +A rozpacz sztuki bezsilnej lekarzy. +Złoty na szyi zawiesza im medal +Z świętą modlitwą; a jak powiadają, +Swoim następcom w spadku moc zostawia. +Oprócz tej cnoty, ma i dar proroctwa: +Błogosławieństwa, jego tron zdobiące, +Świadczą, że król ten łaski bożej pełen. + +/ Wchodzi Ross. / + + +MAKDUF + +Kto to? + + +MALKOLM + + Mój rodak; choć nie znam go jeszcze. + + +MAKDUF + +Dobry kuzynie, witaj między nami! + + +MALKOLM + +Znam go! O Boże, usuń te zawady, +Które nas dzisiaj obcymi zrobiły! + + +ROSS + +Amen! + + +MAKDUF + + A Szkocja? + + +ROSS + + O biedna kraina! +Sama własnego lęka się widoku! +Ona nie matką, lecz grobem jest naszym; +Tam się uśmiecha tylko, kto nic nie wie; +Choć wszędzie jęki, krzyki, wszędzie łkania, +Nikt przecie na nie baczności nie daje; +Gwałtowna rozpacz rzeczą tam powszednią; +Dzwon śmierć ogłasza, czyją? nikt nie spyta; +Żywot uczciwych prędzej tam marnieje, +Niż kwiat przypięty do ich kapelusza +Uschnie lub zwiędnie. + + +MAKDUF + + Jak opis dokładny, +I jak prawdziwy! + + +MALKOLM + + Jaki żal najnowszy? + + +ROSS + +Godzinę stary już się z mówcy śmieje, +Bo nowy z każdą lęgnie się minutą. + + +MAKDUF + +Jak się ma żona moja? + + +ROSS + + Dobrze. + + +MAKDUF + + Moje dzieci? + + +ROSS + +I dzieci dobrze. + + +MAKDUF + + Czyli ich pokoju +Okrutny tyran nie zakłócił jeszcze? + + +ROSS + +O nie, i wszystkie, gdy je opuściłem, +Były w pokoju. + + +MAKDUF + + Słów nie bądź tak skąpy! +Co się tam dzieje? + + +ROSS + + Gdym tu niósł wiadomość, +Która bolesnym była mi ciężarem, +Biegały wieści, że już tłum walecznych +Za broń uchwycił, a wieść tę potwierdził +Widok orężnych zastępów tyrana. +Czas nieść im pomoc. Twoje oko w Szkocji +Żołnierzy stworzy, uzbroi kobiety, +By skończyć ucisk. + + +MALKOLM + + Niech to je pocieszy, +Że spieszym do nich. Szlachetny król Anglii +Dał nam tysięcy dziesięć i Siwarda, +A w chrześcijaństwie nie znajdziesz rycerza, +Wiekiem równego mu i doświadczeniem. + + +ROSS + +Czemuż pociechy równej dla was nie mam! +Ja słowa niosę, które należało +Wyć na pustyni, by ludzkie ich ucho +Schwycić nie mogło. + + +MAKDUF + + A kto ich przedmiotem? +Ogólna sprawa, czy to jednej piersi +Smutne dziedzictwo? + + +ROSS + + Każda myśl uczciwa +Udział swój bierze w tej ciężkiej boleści, +Lecz głównie ciebie jednego dotyczy. + + +MAKDUF + +Jeśli mnie, dłużej nie rób tajemnicy, +Powiedz mi wszystko! + + +ROSS + + Niechaj uszy twoje +Moim językiem na wieki nie gardzą, +Który im wyda dźwięki najstraszliwsze, +Co kiedykolwiek mogły je rozdzierać. + + +MAKDUF + +Ha! Już zgaduję! + + +ROSS + + Zamek napadnięto, +Żonę twą, dzieci zabito okrutnie. +Jak? Opisywać, byłoby dorzucić +Do ich okrutnej pastwy jedną jeszcze — +I twoje życie. + + +MALKOLM + + Litościwy Boże! +Na brwi tak czapki nie naciskaj, mężu! +Daj głos boleści! Boleść bowiem niema +Do serca szepce i pękać mu każe. + + +MAKDUF + +I dzieci moje? + + +ROSS + + Żonę, dzieci, sługi, +Wszystko, co było! + + +MAKDUF + + A jam był daleko! +I żonę także? + + +ROSS + + Już ci powiedziałem. + + +MALKOLM + +Niechaj myśl zemsty pociechą ci będzie: +Śmiertelną boleść zemstą wyleczymy. + + +MAKDUF + +On nie ma dzieci! Moje niemowlęta! +Wszystkie mówiłeś? Piekielny jastrzębiu! +Wszystkie, co, wszystkie piękne me pisklęta, +I matkę razem w twe chwyciłeś szpony? + + +MALKOLM + +Jak mąż znieś boleść. + + +MAKDUF + + Jak człowiek ją zniosę, +Ale jak człowiek czuć ją równie muszę, +Muszę pamiętać, że były stworzenia +Droższe nad wszystko dla mojego serca. +I Bóg to widział i strony ich nie wziął? +Grzeszny Makdufie, za ciebie zginęły! +O ja nikczemny! Boć nie za ich grzechy, +Ale za moje, mord na ich spadł dusze. +Teraz im, Boże, wieczny daj spoczynek! + + +MALKOLM + +Na tym kamieniu szablę twoją naostrz; +Żal na gniew przemień, serca nie przytępiaj, +Rozwściekl je raczej! + + +MAKDUF + + Jażbym grał oczyma +Rolę kobiety, językiem junaka? +Lecz, dobry Boże, znieś wszelkie przewłoki, +Tego szatana Szkocji i mnie postaw +Twarz w twarz, na długość mojego oręża, +A jeśli ujdzie, to i ty mu przebacz! + + +MALKOLM + +To męża słowo. Więc śpieszmy się teraz +Pożegnać króla; wszystko już gotowe; +Makbet już dojrzał, ażeby go strząsnąć; +Przygotowało niebo swe narzędzia. +Idźmy, gdzie z zemstą pociecha zawita: +Po długiej nocy w końcu ranek — świta. + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT PIĄTY + + + +SCENA I + +/ Dunsinane. Pokój w zamku. / + +/ Wchodzą: Doktor i Dama pałacowa. / + + +DOKTOR + +Dwie noce z tobą czuwałem, ale nie mogłem sprawdzić twojego opowiadania. Kiedy przechodziła się po raz ostatni? + + +DAMA + +Od czasu jak J. K. Mość wyciągnął w pole, widziałam, jak wstała z łóżka, zarzuciła na siebie nocną odzież, otworzyła komnatę, wzięła papier, złożyła, napisała list i odczytała, a zapieczętowawszy go, wróciła do łóżka, wszystko w śnie najgłębszym. + + +DOKTOR + +Wielki nieład natury! Korzystać ze snu dobrodziejstwa, a razem dopełniać funkcje czuwania! W tym śnie niespokojnym, prócz przechadzki i innych czynności, czy słyszałaś ją kiedykolwiek mówiącą? + + +DAMA + +Słyszałam rzeczy, których nie chcę po niej powtórzyć. + + +DOKTOR + +Możesz je mnie powtórzyć, jest nawet koniecznością, żebyś je powtórzyła. + + +DAMA + +Ani tobie, panie, ani nikomu innemu, bo nie mam świadków na potwierdzenie słów moich. Wchodzi Lady Makbet ze świecą. Ale, patrz! nadchodzi! Właśnie, jak mówiłam, a na moje życie, głęboko uśpiona. Patrz, patrz! Zbliża się. + + +DOKTOR + +Skąd wzięła to światło? + + +DAMA + +Miała je przy sobie. Lampa pali się przy niej bez ustanku; taki jej rozkaz. + + +DOKTOR + +Widzisz, że oczy jej są otwarte. + + +DAMA + +Ale zamknięty ich zmysł widzenia. + + +DOKTOR + +Co teraz robi? Patrz! Jak trze ręce. + + +DAMA + +To ruch jej zwyczajny, jakby omywała ręce. Widziałam ją tak zajętą cały kwadrans bez przerwy. + + +LADY MAKBET + +Ale tu zawsze jest plama. + + +DOKTOR + +Cicho! Mówi! Zapiszę każde słowo z ust jej wychodzące dla większej pewności. + + +LADY MAKBET + +Precz stąd, przeklęta plamo! Precz! Powtarzam. — Raz, dwa! A więc czas już wziąć się do dzieła. Czarne jest piekło! Wstydź się, mój mężu, wstydź się! Być żołnierzem a trwożyć się! Czemuż się mamy lękać, że wie ktoś o tym, skoro nikt nie może zawezwać naszej potęgi do zdania liczby? Kto by jednak mógł myśleć, że starzec miał jeszcze tyle krwi w swoich żyłach! + + +DOKTOR + +Czy słyszysz? + + +LADY MAKBET + +Tan Fife'u miał żonę; a gdzie ona teraz? Jak to? Nigdyż te ręce nie będą czyste? Dość tego! Mój mężu, dość tego! Twoje szaleństwo psuje wszystko. + + +DOKTOR + +Oddal się! Oddal się! Dowiedziałaś się, czego nie należało ci wiedzieć. + + +DAMA + +Jestem przynajmniej pewna, że ona powiedziała, czego nie należało jej powiedzieć. + + +LADY MAKBET + +Czuć tu zawsze krwi zapach. Wszystkie kadzidła Arabii nie uwonnią tej małej ręki. Och! och! och! + + +DOKTOR + +Co za westchnienie! Bolesny ciężar przygniótł jej serce. + + +DAMA + +Nie chciałabym takiego serca w moich piersiach za wszystkie honory jej ciała. + + +DOKTOR + +Dobrze, dobrze, dobrze. + + +DAMA + +Daj Boże, aby to było dobrze! + + +DOKTOR + +Choroba ta przechodzi moją sztukę. Znałem jednak osoby, które we śnie chodziły, które jednak umarły świętobliwie w swoim łóżku. + + +LADY MAKBET + +Umyj ręce; wdziej nocną odzież, a nie bądź tak blady! Powtarzam ci raz jeszcze: Banko pogrzebany nie może wstać z grobu. + + +DOKTOR + +Byćże to może? + + +LADY MAKBET + +Do łóżka, do łóżka! Ktoś stuka do bramy. Chodź, chodź, chodź, chodź, daj mi rękę! Co się stało, odstać się nie może. Do łóżka, do łóżka, do łóżka! + +/ Wychodzi. / + + +DOKTOR + +Czy wróci teraz do łóżka? + + +DAMA + +Natychmiast. + + +DOKTOR + +Szpetne biegają między ludźmi wieści. +Przeciw naturze czyny wywołują +I nieład funkcyj przeciwny naturze. +Myśl chora wyzna głuchemu wezgłowiu +Serc tajemnice. Nie doktora teraz, +Ale jej trzeba raczej spowiednika. +Odpuść nam, Panie! — Pośpiesz teraz za nią, +Nie spuść jej z oka, żeby sama siebie +Nie pokrzywdziła. A teraz, dobranoc! +Oczy olśniła, strwożyła mą duszę; +Myślę, lecz myśli me utaić muszę. + + +DAMA + +Teraz dobranoc, dobry mój doktorze. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA II + +/ Okolica blisko Dunsinane. / + +/ Wchodzą przy odgłosie bębnów z sztandarami: Menteith, Caithness, Angus, Lennox i Żołnierze. / + + +MENTEITH + +Już niedaleko angielskie są pułki, +Które prowadzą Malkolm, Siward, Makduf; +Zemsta ich pali, bo ta święta sprawa +Na bój by krwawy nawet pustelnika +Z celi wywiodła. + + +ANGUS + + Przy birnamskim lesie +Złączym się z nimi; tamtą ciągną drogą. + + +CAITHNESS + +Czy i Donalbein z swym przybywa bratem? + + +LENNOX + +Nie, bo mam całą listę zbrojnej szlachty. +Jest tam Siwarda syn i tłum młokosów +Bezbrodnych jeszcze, chciwych złożyć dzisiaj +Pierwsze dowody, że są już mężami. + + +MENTEITH + +A tyran? + + +CAITHNESS + + Wzmacnia twierdzę Dunsinane'u. +Oszalał, mówią jedni, inni znowu, +Mniej nań zawzięci, jego stan mianują +Odwagi szałem; ale to jest pewna, +Że rozpaczliwej sprawy swej nie może +W pas ładu ująć. + + +ANGUS + + Tajemne morderstwa +Czuje, jak teraz lgną do jego dłoni; +Dziś mu bunt wiarę złamaną wyrzuca, +A zbrojne jego zastępy prowadzi +Rozkaz, nie miłość; czuje, jak tytuły +Wiszą dziś na nim, niby płaszcz olbrzyma +Na karłowatym złodzieju. + + +MENTEITH + + Kto zgani +Strwożone zmysły jego, że się mącą, +Kiedy się wszystko, co w nim jest, oskarża, +Że tam jest? + + +CAITHNESS + + Idźmy, nasze posłuszeństwo +Ponieśmy temu, komu się należy; +Chorej ojczyźnie szukajmy lekarstwa; +Krwi naszej kroplę ostatnią wylejmy, +By ją oczyścić. + + +LENNOX + + Wylejmy, co trzeba, +Aby jak rosą królewski kwiat skropić, +A wszystkie zielska i chwasty zatopić. +Więc naprzód, naprzód ku birnamskim lasom! + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA III + +/ Dunsinane. Pokój w zamku. / + +/ Wchodzą: Makbet, Doktor i Służba. / + + +MAKBET + +Dość tych raportów! Niechaj uciekają; +Póki birnamski las się nie przybliży +Do Dunsinane'u, nie wiem, co to trwoga. +Dzieciuch ten Malkolm, alboż nie z kobiety +I on się rodził? Duchy, spraw śmiertelnych +Dobrze świadome, tak mi powiedziały: +„Śmiało, Makbecie, bo cię nie zwycięży +Człowiek, którego rodziła kobieta”. +Więc uciekajcie, fałszywi tanowie, +Do tych angielskich epikurejczyków, +Mimo zdrad waszych, serca ni mej duszy +Powątpiewanie lub trwoga nie wzruszy. +(Wchodzi Sługa.) +Bodaj ci diabeł poczernił, hultaju, +Twarz twoją mleczną! I gdzież to znalazłeś +Tę gęsią minę? + + +SŁUGA + + Już dziesięć tysięcy — + + +MAKBET + +Gęsi? + + +SŁUGA + + Żołnierzy, królu. + + +MAKBET + + Precz stąd, łotrze, +Pokłuj oblicze, twą pomaluj trwogę, +Obrzydły chłopie z wątrobą liliową! +Co za żołnierze? Duszy twej zagłada! +Chuściane lica twoje trwogę radzą. +Co za żołnierze, rycerzu z serwatki? + + +SŁUGA + +Wojsko angielskie, miłościwy królu. + + +MAKBET + +Precz mi stąd! +Sługa wychodzi. + Seyton! Słabo mi się robi, +Gdy widzę — Seyton, hola! To spotkanie +Lub mnie na zawsze od trwogi wyzwoli, +Lub dziś obali. Dość już długo żyłem; +Schnie już mój żywot, żółkną jego liście; +A co starości winno towarzyszyć, +Jak honor, miłość, przyjaciół drużyna, +I posłuszeństwo — to już nie jest dla mnie! +Lecz na ich miejsce przekleństwa, nie głośne +Ale głębokie; w ustach poważanie, +Dech, który biedne chętnie by mi serca +Odmówić chciały, tylko nie śmią. Seyton! + +/ Wchodzi Seyton. / + + +SEYTON + +Na rozkaz, królu. + + +MAKBET + + Jakie masz nowiny? + + +SEYTON + +Wszystkie poprzednie raporta stwierdzone. + + +MAKBET + +Póki mi z kości nie odsieką ciała, +Będę się z nimi bił. Podaj mi zbroję. + + +SEYTON + +Jeszcze nie pora. + + +MAKBET + + Wezmę ją natychmiast. +Niech jazda zbieży okoliczne pola, +A kto o trwodze mówić się odważy, +Na szubienicę! — Daj zbroję. — Doktorze, +Jakże tam dzisiaj twoja pacjentka? + + +DOKTOR + +Nie tyle chora, królu, co znękana +Ciągiem natrętnych widzeń, co jej spocząć +Nie dają chwili. + + +MAKBET + + Wylecz ją, doktorze. +Czy chorej myśli nie umiesz wyzdrowić, +Wyrwać z pamięci smutków wkorzenionych, +Wymazać z mózgu pismo niepokoju, +I jakim słodkim zapomnienia lekiem +Wypędzić z piersi niebezpieczny osad, +Który na sercu ciąży? + + +DOKTOR + + W tej słabości +Sam chory własnym musi być doktorem. + + +MAKBET + +Daj psom twą sztukę, słyszeć o niej nie chcę. +Pomóż mi zbroję włożyć; daj buławę; +Wyślij patrole. Słyszałeś doktorze, +Jak uciekają ode mnie tanowie? — +Śpiesz się! — Doktorze, gdybyś ty potrafił +Z wody mojego królestwa wyśledzić +Jego chorobę i zdrowie mu wrócić, +Imię bym twoje wszystkim echom podał, +By je po całej rozgłosiły ziemi. — +Odepnij, mówię! — Powiedz mi, doktorze, +Jaki rabarbar, senna albo purgans +Mógłby tę ziemię z Anglików oczyścić? +Czyś słyszał o nich? + + +DOKTOR + + Słyszałem; wieść o nich +Przygotowania królewskie mi dały. + + +MAKBET + +Ponieś to za mną. Nie wprzódy me serce +Na widok wroga w trwodze się pogrąży, +Aż las birnamski do Dunsinane zdąży. + +/ Wychodzi. / + + +DOKTOR + +Dzień będzie błogi, gdy Dunsinane rzucę. +Za skarby świata drugi raz nie wrócę. + +/ Wychodzi. / + + + +SCENA IV + +/ Okolica w bliskości Dunsinane. Las na widoku. / + +/ Wchodzą przy odgłosie bębnów z chorągwiami: Malkolm, stary Siward i Syn jego, Makduf, Menteith, Caithness, Angus, Lennox, Ross, Żołnierze. / + + +MALKOLM + +Dzień niedaleki, w Bogu mam nadzieję, +W którym bezpieczne domy nasze będą. + + +MENTEITH + +Tak myślim. + + +SIWARD + + Co to za las jest przed nami? + + +MENTEITH + +To las birnamski. + + +MALKOLM + + Niechaj każdy żołnierz +Niesie przed sobą gałąź tam uciętą, +Bo tak zastępy nasze osłonione +Zmylą rachuby poczt nieprzyjacielskich. + + +ŻOŁNIERZE + +Wypełnim rozkaz. + + +SIWARD + + Wszystko przekonywa, +Że tyran ufny w mury Dunsinane'u +Na oblężenie czeka. + + +MALKOLM + + Tam jest cała +Jego nadzieja, bo lud i panowie, +Gdzie się im tylko zdarzyła sposobność, +Podnieśli rokosz, a ci, co mu służą, +Służą z przymusu; serca ich daleko. + + +MAKDUF + +Niechaj wypadki postanowieniami, +A mądrość naszą kieruje odwagą. + + +SIWARD + +Czas niedaleki, w którym ujrzym snadnie, +Co będzie nasze, co oddać wypadnie; +Nadzieje płodzą czcze myśli marzenia, +Miecz tylko myśli na pewność przemienia; +Do tej pewności idźmy teraz śmiało. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA V + +/ Dunsinane. W zamku. / + +/ Przy odgłosie bębnów z chorągwiami wchodzą: Makbet, Seyton, Żołnierze. / + + +MAKBET + +Na murach twierdzy zatknijcie chorągwie. +Straż ciągle woła: „idą!” Silny zamek +Ze śmiechem patrzy na ich oblężenie; +Niechaj zalegną pola okoliczne, +Póki ich febra i głód nie wytępią. +Gdyby nie zastęp, co w pomoc im przyszedł, +A co po naszej stać powinien stronie, +Twarz w twarz im spojrzeć moglibyśmy śmiało +I z Szkocji wygnać. +Słychać krzyki za sceną. + Co to są za krzyki? + + +SEYTON + +Dobry mój królu, to są krzyki niewiast. + + +MAKBET + +Prawiem zapomniał, jak smakuje trwoga. +Minęły czasy, w których moje zmysły +Drętwiały we mnie na lada krzyk nocny, +Gdy moje włosy na okropną powieść +Wstawały wszystkie, jak gdyby żyjące. +Lecz nasyciłem się okropnościami, +A strach tak z moją pobratał się myślą, +Że nic nie może drżenia we mnie zbudzić. +Dlaczego płaczą? + + +SEYTON + + Królowa umarła. + + +MAKBET + +Później jej trochę należało umrzeć; +Na słowa takie czas jeszcze nie przyszedł. +Jutro po jutrze i po jutrze jutro, +Wolnym się krokiem od dnia do dnia czołga, +Aż do ostatniej wszech czasów sylaby, +A wszystkie wczoraj nasze przyświecały +Głupcom na drodze do prochów mogiły. +Zgaśnij, o zgaśnij świeco krótkotrwała! +To życie tylko cieniem jest przelotnym, +Nędznym aktorem, co przez swą godzinę +Na scenie świata pawi się i puszy, +I milknie potem; to opowiadana +Z krzykiem i furią powieść przez idiotę, +Nic nie znacząca. +Wchodzi Posłaniec. + Przynosisz mi wieści? +Więc mów, a krótko! + + +POSŁANIEC + + Łaskawy mój królu, +Chciałbym powiedzieć, com z pewnością widział, +Lecz nie wiem, jak to zrobić. + + +MAKBET + + Spróbuj jednak. + + +POSŁANIEC + +Stojąc na czatach, gdy z wierzchołka góry +Ku Birnam oczy moje obróciłem, +Aż mi się zdało, las począł się ruszać. — + + +MAKBET + +/ uderzając go / + +Nikczemny kłamco! + + +POSŁANIEC + + Jeśli to nie prawda, +Niech gniew twój cały spadnie na mnie, królu! +O trzy mil drogi sam możesz zobaczyć +Las cały w marszu. + + +MAKBET + + Jeśli fałsz donosisz, +Na pierwszym drzewie żywcem cię powieszę, +Aż z głodu uschniesz. Jeśli mówisz prawdę, +Nie dbam, gdy ze mną ty zrobisz to samo. — +W postanowieniu swym chwiać się zaczynam, +I dwuznaczników diabła się domyślać, +W którego prawdzie kłamstwo: „bądź bez trwogi, +Aż do Dunsinane las przyjdzie birnamski”; +I do Dunsinane las zbliża się teraz. +Do broni! Naprzód! Wyruszmy na pole! +Jeśli to prawda, a nie przywidzenia, +Uciekać, zostać, sprawy mej nie zmienia. +Już mnie zaczyna światło trudzić słońca, +I chciałbym świata doczekać się końca. +Uderzcie w dzwony! Wichrze, wiej ruinę! +Jak mąż w przyłbicy i z orężem zginę! + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA VI + +/ Dunsinane. Płaszczyzna przed zamkiem. / + +/ Wchodzą przy odgłosie bębnów, z chorągwiami; Malkolm, stary Siward, Makduf itd. i armia z gałęziami. / + + +MALKOLM + +Odrzućcie teraz zasłony liściaste, +I jak jesteście, pokażcie się wrogom! +Ty, zacny stryju, z twym szlachetnym synem +Szyk prowadź pierwszy, ja, z dzielnym Makdufem, +Biorę spełnienie reszty planów naszych. + + +SIWARD + +Bądź zdrów! Gdy spotkam zastępy tyrana, +Jeżeli na nie pierwszy się nie rzucę, +Niech z placu boju pobity nie wrócę. + + +MALKOLM + +Uderzcie w bębny, niechaj tyranowi, +Dźwięk ich łoskotny krew i śmierć zapowie! + +/ Wychodzą. — Ciągły alarm. / + + + +SCENA VII + +/ Okolica Dunsinane. Inna część płaszczyzny. / + +/ Wchodzi Makbet. / + + +MAKBET + +Jak przywiązany do słupa, nie mogę +Uciekać, muszę jak niedźwiedź tu walczyć. — +Gdzie mąż, którego nie rodzi kobieta? +Takiego tylko lękać mi się trzeba. + +/ Wchodzi młody Siward. / + + +MłODY SIWARD + +Jakie twe imię? + + +MAKBET + + Zadrżysz, gdy się dowiesz. + + +MłODY SIWARD + +Nie, choćby nawet gorętszego miana +W piekle nie było! + + +MAKBET + + Imię moje Makbet! + + +MłODY SIWARD + +Diabeł by nie mógł nazwiska wymówić +Dla moich uszu nienawistniejszego. + + +MAKBET + +Ni groźniejszego. + + +MłODY SIWARD + + Obrzydły tyranie, +Kłamiesz, tą szablą kłamstwa ci dowiodę! + +/ Walczą. — Młody Siward pada zabity. / + + +MAKBET + +Z kobietyś zrodzon! — Śmieję się z oręża, +W dłoniach z kobiety zrodzonego męża. + +/ Wychodzi. / + +/ Alarm. — Wchodzi Makduf. / + + +MAKDUF + +Z tej strony wrzawa. Pokaż się, tyranie! +Bo jeśli zginiesz, a nie z mojej ręki, +Dzieci i żony duch skarżyć się będzie. +Najemnych kernów nie mam serca rąbać, +Z tobą chcę walczyć, Makbecie, lub szablę +Niewyszczerbioną włożę znów do pochwy. +Tam jesteś pewno, bo ten szczęk orężów +Zda się pierwszego głosić wojownika. +Daj mi go znaleźć, fortuno! Jedynie +O to cię błagam! + +/ Wychodzi. — Alarm. / + +/ Wchodzą Malkolm i stary Siward. / + + +SIWARD + + Tą stroną, mój książę. +Już dobrowolnie zamek się nam poddał; +Z obu stron walczą tyrana zastępy; +Twoi tanowie dzielnie się sprawili; +Zwycięstwo prawie przy tobie, by skończyć, +Mało brakuje. + + +MALKOLM + + Spotkaliśmy wrogów, +Których część z nami w jednej walczy sprawie. + + +SIWARD + +Wejdźmy do zamku, książę. + +/ Wychodzą. — Alarm. — Wchodzi Makbet. / + + +MAKBET + +Po co rzymskiego głupca mam grać rolę +I od własnego miecza ginąć? Póki +Żyjących widzę, lepiej jego ostrze +Na nich obrócić. + +/ Wchodzi Makduf. / + + +MAKDUF + + Mara cię, psie piekielny! + + +MAKBET + +Z wszystkich jednego ciebie unikałem. +Lecz odejdź; zbyt już wiele na mej duszy +Krwi twojej ciąży. + + +MAKDUF + + Nie mam słów, w mej szabli +Głos mój jest tylko, ty nędzniku krwawszy +Nad wszelki wyraz ludzkiego języka! + +/ Walczą. / + + +MAKBET + +Próżny twój mozół. Twoim ostrym mieczem +Prędzej powietrze w kawałki byś pociął, +Niż krwi kropelkę wytoczył z żył moich. +Idź szukać hełmów, które strzaskać możesz, +Bo moje życie zaklęte i próżno +Sili się na nie z kobiety zrodzony. + + +MAKDUF + +A więc rozpaczaj o twoim zaklęciu! +Niechaj ci anioł, któremu aż dotąd +Służyłeś, powie, że Makduf przed czasem +Ze swojej matki wydarty był łona. + + +MAKBET + +Przeklęty język, który mi to mówi! +Bo część najlepszą męskości mi wydarł. +Niechaj nikt piekła szalbierstwom nie wierzy, +Co nas dwuznaczną mową oszukuje, +Naszemu uchu dotrzymując słowa, +Naszej nadziei łamiąc je zdradliwie! +Nie chcę się z tobą bić. + + +MAKDUF + + Więc zdaj się, tchórzu, +I żyj na czasów naszych dziwowisko! +Obraz twój, niby najrzadszej potwory, +Z takim napisem wywiesim na żerdzi: +„Kto chce, tu może zobaczyć tyrana”. + + +MAKBET + +Nie chcę się poddać, by całować ziemię +U stóp młodego zwycięzcy Malkolma, +Być celem obelg i przekleństw motłochu. +Choć do Dunsinane przyszedł las birnamski, +Choć wroga mego nie rodzi kobieta, +Ostatniej jednak doświadczyć chcę próby; +Zasłaniam wierną tarczą moją ciało. +Uderz Makdufie, niech będzie przeklęty, +Który z nas pierwszy zawoła: „stój! dosyć!” + +/ Wychodzą walcząc. — Odwrót. Odgłos trąb. — Wchodzą przy biciu bębnów, z rozwiniętymi chorągwiami: Malkolm, stary Siward, Ross, Lennox, Angus, Caithness, Menteith, Żołnierze. / + + +MALKOLM + +Bodaj bez szwanku wrócili braknący! + + +SIWARD + +Muszą być straty; z przytomnych wnioskując, +Wielkie zwycięstwo kupiliśmy tanio. + + +MALKOLM + +Brak nam Macdufia i twojego syna. + + +ROSS + +Panie, żołnierski dług syn twój zapłacił. +Żył tylko, póki nie wyrósł na męża, +A skoro tego swą dowiódł dzielnością, +Jednego w boju nie cofając kroku, +Jak mąż tam umarł. + + +SIWARD + + Jak to, więc zabity? + + +ROSS + +Tak jest, i z pola bitwy uniesiony. +Jego zasługą twoich smutków nie mierz, +Bo by nie miały końca. + + +SIWARD + + Z przodu ranny? + + +ROSS + +W czoło. + + +SIWARD + + Więc bożym niech będzie żołnierzem! +Gdybym miał synów tyle, co mam włosów, +Piękniejszej śmierci nie pragnąłbym dla nich. +Niech mu to będzie dzwonem pogrzebowym! + + +MALKOLM + +Więcej wart smutku i znajdzie go u mnie. + + +SIWARD + +Nie więcej, panie; mężnie życie stracił, +Swą długu cząstkę uczciwie zapłacił, +Więc Bóg z nim! — Nowa zbliża się pociecha. + +/ Wchodzi Makduf z głową Makbeta. / + + +MAKDUF + +Witam cię, królu! Boś królem jest naszym. +Patrz na przeklętą głowę samozwańca. +To czas swobody; widzę wkoło ciebie +Twego królestwa perły, które w myśli +Chętnie wtórują memu powitaniu, +Niechże i głośno krzykną ze mną razem: +Witaj nam, królu Szkocji! + + +WSZYSCY + + Witaj, królu Szkocji! + +/ Trąby. / + + +MALKOLM + +Nie będzie trzeba długiego nam czasu, +Byśmy zasługi obliczyli wasze, +I zapłacili, co jesteśmy dłużni. +Tanowie, odtąd jesteście hrabiami, +Pierwsi uczczeni w Szkocji tym tytułem. +Co nam prócz tego wypadnie dokonać, +Aby ojczysty szczep znów odzieleniał, +Przywołać naszych wygnanych przyjaciół, +Uciekających przed tyrana sidłem, +Ścigać siepaczy ległego rzeźnika +I jego żony szatańskiej, co własną, +Jak mówią, dłonią śmierć sobie zadała; +I to, i wszystko, co będzie potrzeba, +Spełnimy w miejscu i czasie, i mierze +Z Bożą pomocą. Dzięki wam, rycerze! +Do Scone was proszę, by tam moje skronie +W monarchów Szkocji zobaczyć koronie. + +/ Wychodzą przy odgłosie trąb. / + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/makbet. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: William Shakespeare, Dzieła dramatyczne Williama Shakespeare (Szekspira) w dwunastu tomach, tłum. L. Ulrich, objaśnienia J.I. Kraszewski, tom V, nakł. G. Gebethnera i spółki, Kraków 1895. + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Dorota Kowalska, Józef Ignacy Kraszewski. + +Publikację wsparli i wsparły: Wiesław Kuś, Pawel, Andrzej Krysiuk, Ingeborga, Bartosz Przybylski, Iwona, ogryz, Wojtek, Przemek Przepiórka, vq, Tadek Czajka, Dana, Student. + +ISBN-978-83-288-2899-5 diff --git a/sources/odprawa-poslow-greckich.txt b/sources/odprawa-poslow-greckich.txt new file mode 100644 index 0000000..7a55584 --- /dev/null +++ b/sources/odprawa-poslow-greckich.txt @@ -0,0 +1,1034 @@ +Jan Kochanowski + +Odprawa posłów greckich +Podana na teatrum przed Królem Jego M[iło]ścią i Królową Jej M[iło]ścią w Jazdowie nad Warszawą +dnia 12 stycznia Roku Pańskiego 1578, na feście u Jego M[iło]ści Pana Podkanclerzego Koronnego + +ISBN 978-83-288-2357-0 + + + + + + + + +Memu miłościwemu Panu, +Jego Mści Panu, +Panu Janowi Zamoyskiemu +z Zamościa, +Podkanclerzemu Koronnemu etc., etc. +Służby swe w łaskę W. M. mego miłościwego Pana zalecam. + + + +[Przedmowa] + +Wczora dopiero oddano mi obadwa listy za raz, któreś W. M. do mnie około tej tragedyjej pisał. A iżem przedtym nie wiedział o tych liściech, spodziewałem się, że za tymi czasów odwłokami i mej tragedyjej się odwlec miało albo raczej, że tak ze mną zostać miała molom na pokarm albo na trąbki do apteki. Jakom listy W. M. przeczytał, nie było czasu poprawować, bom wszytek musiał insumere na przepisanie. Quicquid id est, a baczę, że błazeństwo, i W. M. sam podobno rzeczesz, posyłam W. M. tym śmielej, chocia nie masz co, żem to jeszcze z przodku W. M. opowiadał, że to nie miało być ad amussim, bo mistrz nie po temu. Rzeczy też drugie nie wedla uszu naszych. Inter caetera trzy są chory, a trzeci jakoby greckim chorom przygania, bo oni już osobny characterem do tego mają; nie wiem, jako to w polskim języku brzmieć będzie. Ale w tym niech będzie arbitrium W. M. albo raczej we wszytkim. Barzo bych to był rad uczynił, żebych był sam praesens W. M. teraz służby swe ofiarował, ale mi złe zdrowie nie da. Nierad bych przedsię omieszkał przenosin W. M., jesli salus tak będzie chciała. Zatym się łasce W. M. mego miłościwego Pana zalecam. Dat. w Czarnolesie dwudziestego wtórego dnia grudnia roku bożego MDLXXVII. + +W. M. mego miłościwego Pana + +sługa uprzejmy + Jan Kochanowski + + + + + + + +PERSONY + * Antenor + * Aleksander, którego i Parysem zowią + * Helena + * Pani Stara + * Poseł Parysów + * Ulisses + * Menelaus + * Priamus, król trojański + * Kasandra + * Rotmistrz + * Więzień + * Chorus z panien trojańskich + + + + +Sprawa w Trojej. + + + +[PROLOG] + + +ANTENOR + +Com dawno tuszył i w głos opowiedał, +Że obelżenia i krzywdy tak znacznej +Cierpieć nie mieli waleczni Grekowie: +Teraz już posły ich u siebie mamy, +Którzy się tego u nas domagają, +Aby Helena była im wydana, +Którą w tych czasiech przeszłych Aleksander, +Będąc w Grecyjej, gość nieprawie wierny, +Uniósł od męża i przez bystre morze +Do trojańskiego miasta przyprowadził. +Tę jesli wrócim i mężowi w ręce +Oddamy, możem siedzieć za pokojem, +Lecz jesli z niczym posłowie odjadą, +Tegoż dnia nowin słuchajmy, że Greczyn +Z morza wysiada i ziemię wojuje. +Czuje o sobie widzę, Aleksander: +Praktyki czyni, towarzystwa zbiera, +Śle upominki, aż i mnie nie minął; +A mnie i dom mój, i co mam z swych przodków, +Nie jest przedajno. A miałbych swą wiarę +Na targ wynosić, uchowa mię tego +Bóg mój. Nie ufa swej sprawiedliwości, +Kto złotu mówić od siebie rzecz każe. +Lecz i to człowiek małego baczenia, +Który na zgubę rzeczypospolitej +Podarki bierze, jakoby sam tylko +W cale miał zostać, kiedy wszytko zginie. +Ale mnie czas do rady, bo dziś król chce posły +Odprawować. Snać widzę Aleksandra? Ten jest. + +/ Aleksander, Antenor / + + + +[EPEISODION PIERWSZY] + + +ALEKSANDER + +Jako mi niemal wszyscy obiecali, +Cny Antenorze, proszę, i ty sprawie +Mej bądź przychylnym przeciw posłom greckim. + + +ANTENOR + +A ja z chęcią rad, zacny królewicze, +Cokolwiek będzie sprawiedliwość niosła +I dobre rzeczypospolitej naszej. + + +ALEKSANDER + +Wymówki nie masz, gdy przyjaciel prosi. + + +ANTENOR + +Przyzwalam, kiedy o słuszną rzecz prosi. + + +ALEKSANDER + +Obcemu więcej życzyć niżli swemu +Coś niedaleko zda się od zazdrości. + + +ANTENOR + +Przyjacielowi więcej niżli prawdzie +Chcieć służyć, zda się przeciw przystojności. + + +ALEKSANDER + +Ręka umywa rękę, noga nogi +Wspiera, przyjaciel port przyjacielowi. + + +ANTENOR + +Wielki przyjaciel przystojność: tą sobie +Rozkazać służyć nie jest przyjacielska. + + +ALEKSANDER + +W potrzebie, mówią, doznać przyjaciela. + + +ANTENOR + +I toć potrzeba, gdzie sumnienie płaci. + + +ALEKSANDER + +Piękne sumnienie: stać przy przyjacielu. + + +ANTENOR + +Jeszcze piękniejsze: zostawać przy prawdzie. + + +ALEKSANDER + +Grekom pomagać to u ciebie prawda. + + +ANTENOR + +Grek u mnie każdy, kto ma sprawiedliwą. + + +ALEKSANDER + +Widzę, żebyś mię ty prędko osądził. + + +ANTENOR + +Swoje sumnienie każdego ma sądzić. + + +ALEKSANDER + +Znać, że u ciebie gospodą posłowie. + + +ANTENOR + +Wszystkim ućciwym dom mój otworzony. + + +ALEKSANDER + +A zwłaszcza, kto nie z próżnymi rękoma. + + +ANTENOR + +Trzeba mi bowiem sędziom na podarki, +Bom cudzą żonę wziął, o którą czynią. + + +ALEKSANDER + +Nie wiem o żonę, ale dary bierzesz, +Od Greków zwłaszcza; moje na cię małe. + + +ANTENOR + +I żon, i cudzych darów nierad biorę. +Ty, jako żywiesz, tak, widzę, i mówisz +Niepowściągliwie; nie mam z tobą sprawy. + + +ALEKSANDER + +I mnie żal, żem cię o co kiedy prosił. +Ufam swym bogom, że i krom twej łaski +Najdę, kto rzeczy mych podpierać będzie. + + +ANTENOR + +Taki, jakiś sam. + + +ALEKSANDER + + Da Bóg, człek poćciwy. + + + +[STASIMON PIERWSZE] + + + +CHORUS + + +By rozum był przy młodości +Nigdy takiej obfitości +Pereł morze i ziemia złota nie urodzi, +Żeby tego nie mieli tym dostawać młodzi. + + Mniej by na świecie trosk było, +By się to dwoje łączyło; +I oni by rozkoszy trwalszych używali, +Siebie ani powinnych w żal by nie wdawali. + + Teraz, na rozum nie dbając, +A żądzom tylko zgadzając, +Zdrowie i sławę tracą, tracą majętności +I ojczyznę w ostatnie zawodzą trudności. + + O Boże na wielkim niebie! +Drogo to, widzę, u Ciebie +Dać młodość i baczenie za raz; jedno płacić +Drugim trzeba: to dobre, a tego żal stracić. + + Ale oto Helenę widzę: co też teraz +Nieboga myśli wiedząc, że dziś o niej w radzie +Ostateczne namowy, ma li w Troi zostać +Czyli Grecyją znowu i Spartę nawiedzić? + + + +[EPEISODION DRUGI] + + + +HELENA + + +Wszytkom ja to widziała jako we zwierciedle, +Że z korzyści swej nie miał długo się weselić +Bezecny Aleksander, ale mu w czas mieli +I dobrą myśl przekazić przeważni Grekowie. +Więc on, jako drapieżny wilk rozbiwszy stado, +Co nadalej uciekał, a oni zaś, jako +Pasterze ze psy za nim. I ledwe do tego +Nie przyjdzie, że wilk owcę na ostatek musi +Porzucić, a sam gdzie w las sromotnie uciecze. + + Niestety, jakież moje będą przenosiny? +Podobno w tył okrętu łańcuchem za szyję +Uwiązana, pośrzodkiem greckich naw popłynę. +Z jakąż ja twarzą bracią swą miłą przywitam? +Jakoż ja, niewstydliwa, przed oczy twe naprzód, +Mężu mój miły, przyjdę i sprawę o sobie +Dawać będę? A będęż w twarz ci wejźrzeć śmiała? +Bodajżeś ty był nigdy Sparty nie nawiedził, +Nieszczęsny Pryjamida! Bo czego mnie więcej +Nie dostawało? Zacnych książąt córką będąc +Szłam w książęcy dom zacny; dał był Bóg urodę, +Dał potomstwo, dał dobrą nade wszytko sławę. +Tom wszytko prze człowieka złego utraciła. +Ojczyzna gdzieś daleko, przyjaciół nie widzę, +Dziatki nie wiem, żywe li; jam sama coś mało +Od niewolnice rozna, przymówkom dotkliwym +I złej sławie podległa, a co jeszcze ze mną +Szczęście myśli poczynać, ty sam wiesz, mój Panie. + +/ Pani Stara, Helena / + + +PANI + +Nie frasuj mi się, moje dziecię miłe, +Takci na świecie być musi: raz radość, +Drugi raz smutek; z tego dwojga żywot +Nasz upleciony. I rozkoszyć nasze +Niepewne, ale i troski ustąpić +Muszą, gdy Bóg chce, a czasy przyniosą. + + +HELENA + +O matko moja, nierównoż to tego +Wieńca pleciono; więcejże daleko +Człowiek frasunków czuje niż radości. + + +PANI + +Barziej do serca to, co boli, człowiek +Przypuszcza, niżli co g'myśli się dzieje. +I stądże się zda, że tego jest więcej, +Co trapi, niżli co człowieka cieszy. + + +HELENA + +Prze Bóg, więcejci złego na tym świecie +Niżli dobrego. Patrzaj naprzód, jako +Jedenże tylko sposób człowiekowi +Jest urodzić się, a zginąć tak wiele +Dróg jest, że tego niepodobno zgadnąć. +Także i zdrowie nie ma, jeno jedno. +Człowiek śmiertelny, a przeciwko temu +Niezliczna liczba chorób rozmaitych. +Ale i ona, która wszystkim włada, +Która ma wszytko w ręku, wszytkim rządzi, +Fortuna za mną świadczy, że daleko +Mniej dóbr na świecie niżli tego, co złym +Ludzie mianują, bo ubogaciwszy +Pewną część ludzi, patrzaj, co ich ciężkim +Ubóstwem trapi. A iż tego żadnej +Zadości g'woli ani skępstwu swemu +Nie czyni, ale niedostatkiem tylko +Ściśniona, znak jest, że i dziś, gdy komu +Chce co uczynić dobrze, pospolicie +Jednemu pierwej weźmie, toż dopiero +Drugiemu daje; skąd się da rozumieć, +Co już powtarzam nie raz, że na świecie +Mniej dóbr daleko niżli złych przypadków. + + +PANI + +Mniej abo więcej, równa li też liczba +Obojga — korzyść niewielka to wiedzieć. +O to by Boga prosić, żeby człowiek +Co namniej szczęścia przeciwnego doznał, +Bo żeby zgoła nic, to nie człowiecza. +Ale że z rady tak długo nikogo +Nie słychać! Wiem, że da bez omieszkania +Znać Aleksander, skoro się tam rzeczy +Przetoczą, a nam białymgłowom jakoś +Przystojniej w domu zawżdy niż przed sienią. + + + +[STASIMON DRUGI] + + + +CHORUS + + +Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie, +A ludzką sprawiedliwość w ręku trzymacie, +Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono +I zwirzchności nad stadem bożym zwierzono: + +Miejcie to przed oczyma zawżdy swojemi, +Żeście miejsce zasiedli boże na ziemi, +Z którego macie nie tak swe własne rzeczy, +Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy. + +A wam więc nad mniejszymi zwierzchność jest dana, +Ale i sami macie nad sobą pana, +Któremu kiedyżkolwiek z spraw swych uczynić +Poczet macie: trudnoż tam krzywemu wynić. + +Nie bierze ten pan darów ani się pyta, +Jesli kto chłop czyli się grofem poczyta, +W siermiędze li go widzi, w złotych li głowach; +Jesli namniej przewinił, być mu w okowach. + +Więc ja podobno z mniejszym niebezpieczeństwem +Grzeszę, bo sam się tracę swym wszeteczeństwem. +Przełożonych występy miasta zgubiły +I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły. + + + +[EPEISODION TRZECI] + +/ Poseł, Helena / + + +POSEŁ + +Dobrą nowinę paniej swojej niosę. +Rozumiem temu, że już dawno tego +Poselstwa czeka, serce swe troskami +I płaczem trapiąc. Ale oto prawie +Na czas wychodzi z domu. O królowa, +Wdzięcznej nowiny posła masz przed sobą. + + +HELENA + +Daj Boże, byś co przyniósł pociesznego. + + +POSEŁ + +Posłowie twoi, jako przyjechali, +Tak odjeżdżają, a ty przedsię z nami. + + +HELENA + +Byłeś sam w radzie, czyś słyszał od kogo? + + +POSEŁ + +Byłem przy wszytkim i prosto mi stamtąd +Iść Aleksander do ciebie rozkazał. + + +HELENA + +Jeszczeć nie widzę, z czego bych się prawie +Ucieszyć miała. Wszakże powiedz przedsię, +Jako co było. + + +POSEŁ + + Powiem, jeno słuchaj! +Skoro w radzie zasiedli panowie, król naprzód +Tę rzecz do nich uczynił: «Nie zwykłem nic nigdy +Bez rady waszej czynić; a bych też zwykł kiedy +(Czego w pamięci nie mam), w tej sprawie koniecznie +Syna swego bych nie chciał, aby mię ojcowska +Miłość przeciw synowi jako nie uwiodła. +Bo aczci to podobno nie darmo rzeczono: +»Krew nie woda«, lecz u mnie pospolitej rzeczy +Powinowactwo więtsze. A tak, co się kolwiek +Wam wszytkim będzie zdało, toż i ja pochwalę. +Syn mój w Grecyjej żony dostał, nie wiem jako; +Tej się upominają od Greków posłowie. +Wydać abo nie wydać; w tym rozmysłu trzeba». + +Zatym wstał Aleksander i tak mówić począł: +«Przy pierwszej posłów skardze dałem dostateczną +Sprawę o sobie; teraz nie chcę uszu waszych +Słowy proznymi bawić, ale maluczko co +Powiedziawszy, ostatek na Boga przypuszczę +I na łaskę ojcowską, i was wszytkich zdanie. +Wszytkim wam jest świadomo, jakim ja był żywot +Wziął przed się, żeciem nigdy tych burkowych biesiad +Patrząc nie chciał; wolałem po gęstych dąbrowach +Prędkie jelenie gonić abo dzikie świnie. +Anim ja tego sobie za niewczas poczytał +W budzie leśnej się przespać i nad stady chodzić. +Nie myśliłciem ja wtenczas namniej o Helenie +Ani to imię przedtym w uszu mych postało. +Wenus, kiedy mię naprzód trzy boginie sobie +Za sędziego obrały, Wenus mi ją sama +Napierwej zaleciła i za żonę dała. +Ludzie, widzę, u Boga szczęścia sobie proszą, +A ja kiedy mię z chęci swej tym potykali, +Miałem gardzić? Przyjąłem, i przyjąłem wdzięcznie, +I mam pewną nadzieję, że tenże bóg, który +Ućcił mię naprzód, będzie i do końca szczęścił +I co mi dał, nie da mi leda jako wydrzeć. +A bych też był żony swej ludzkim obyczajem +Dostawał, nie wiem, czemu onym się zyść miało +Medeą z domu wykraść od przyjaciół naszych, +A mnie zaś ich fortelu takimże fortelem +Oddać się nie godziło? +Jeslim co tedy winien, toż i oni winni. +Chcą li nagrody, niech ją sami pierwej czynią, +Jako ci, którzy krzywdę naprzód uczynili. +A tam, ojcze, nie tylko żonę moję, ale +I mnie samego wydaj, niechaj pokutuję! +Gdzie by też to o sobie tak rozumieć chcieli, +Że im każdy, a oni nie winni nikomu +Sprawiedliwości czynić: tego, da Bóg, nigdy +Nad nami nie przewiodą ani ich z to będzie. +Nie tuszęć ja, żebyś ty, ojcze mój łaskawy, +Nie pomniał jeszcze krzywdy i szkód staradawnych, +Któreś wziął od tych panów i to państwo sławne. +Jeszczeć mury na ziemi leżą powalone +I pola do tej doby pustyniami stoją, +Znaki miecza greckiego i okrutnej ręki. +A byś też tego dobrze nie chciał sam pamiętać, +Hesyjona pamiętać musi, siostra twoja, +Ojcze, a moja ciotka, która do tej doby +U nich w niewoli żywie, jesli jeszcze żywie. +Tej nam krzywdy, o królu, jedna nie nagrodzi +Helena ani jeden Parys powetuje». + + Tu przestał Aleksander, a szept między ludźmi +Rozlegał się po sali. Jako więc ku latu +Robotne pszczoły w ulu szemrzą, kiedy wodza +Nowego oglądały, a chęć nastąpiła +Od macior się wynosić i nowe zaczynać +Gospodarstwo, szmer w ulu i rozruch kryjomy: +Taki dźwięk tam natenczas wstał był między ludźmi, +Który skoro ucichnął, Antenor jął mówić: + + + «Prawdzie długich wywodów, królu, nie potrzeba: +Aleksander, w Grecyjej gościem w domu będąc +Człowieka przedniejszego, na gościnne prawa +Nie pomniąc, żonę mu wziął i przywłaszczył sobie. +By mu był niewolnicę naliższą przemówił, +Winien by mu był został, cóż kiedy wziął żonę, +Której ani zaniedbać, ani też dochodzić +Dobry, ućciwy człowiek bez wstydu nie może? +Winien mu nie po mału. On, chocia ze wstydem, +Żony się upomina, a ja wrócić radzę, +Abychmy ku zelżeniu niesprawiedliwości +Nie przydali: oboje to przez się nieznośne, +Cóż pospołu złożone! Toteż niewątpliwa, +Że Grekowie Heleny nie tylko przez posły, +Ale nawet i przez miecz domagać się będą. +Niechże się Aleksander tak drogo nie żeni, +Żeby małżeństwo swoje upadkiem ojczyzny +I krwią naszą miał płacić! Jesli w łaskę dufa +Boginiej swej, niech na to miejsce dwu się boi, +Które dla niej rozgniewał i sądem swym zganił. +Medeą nie za naszych czasów uniesiono. +I nie wiem, jesli nam co do tego. To widzę, +Że tej krzywdy u Greków nikt się do tej doby +Nie domagał; milczeli tego, którym było +Przystojniej o to mówić. Nie wiem, jako słusznie +Swój własny występ cudzą krzywdą barwić chcemy? +To się nas barziej tycze, że za przodków naszych +Grekowie w tym królestwie mieczem wojowali; +Lecz i natenczas, królu (prawda się znać musi), +Nasza niesprawiedliwość do tego upadku +Nas przywiodła, że się też i dziś lękać muszę, +Aby to sąd tajemny jakiś boży nie był, +Nam prze niesprawiedliwość zawżdy pomstę odnieść +Od Greków. Czego tobie przestrzegać się godzi, +O królu, a tym barziej, żeś i w pierwszej klęsce +Mało małym nie zginął, pokutując za grzech +Ojcowski i postępek mało sprawiedliwy». + + To powiedziawszy, milczał. Toż Eneasz mówił, +Toż Pantus i Tymetes, zgadzał się i Lampon, +I Ukalegon z nimi, ale Iketaon +Coś inszego rozumiał i w te słowa mówił: + + «Owa, jako nam kolwiek Grekowie zagrają, +Tak my już skakać musim? Bać się ich nam każą, +A ja, owszem, się lękam. Teraz nam Helenę +Wydać każą, po chwili naszych się żon będą +I dzieci upominać. Nigdy w swojej mierze +Chciwość władze nie stoi; zawżdy, jako powódź, +Pomyka swoich granic nieznacznie, aż potym +Wszytki pola zaleje. Za czasu, panowie, +Umykać rogów trzeba, bo wonczas już próżno +Miotać się, kiedy jarzmo na szyję założą. +Sprawiedliwości proszą, a grożą nam wojną: +Daj, chcesz li, alboć wydrę, taka to jest prosto. +Winienem sprawiedliwość, ale nie z swą hańbą: +Kto ją na mnie wyciska, sowitej nagrody +Ze mnie chce i korzyści, i zelżenia mego. +Dawnyć to grecki tytuł pany się mianować, +A nas, barbaros, sługi. Ale nie toć jest pan, +Co się w Peloponezie albo w Troi rodził; +Szabla ostra przy boku to pan: ta rozstrzygnie, +Kto komu czołem bić ma. Do tego tam czasu +Równi sobie być musim; ani tego Greczyn +O sobie niechaj dzierży, żeby tak był groźny, +Jako się sobie sam zda. Jesli tedy krzywdę +W tym się mieć rozumieją, że Helenę uniósł +Aleksander, niechajże okażą na sobie +Sami naprzód, jako ten gwałt winien nagradzać +Aleksander, ponieważ samiż okazali, +Jako taki gwałt czynić. Aczci Aleksander +Brata przy siestrze nie wziął, jako oni wzięli +Medeą i Absyrta. +Bo co Antenor mówi, że nam nic do tego: +Ba, i barzo do tego! Za jednego krzywdę +Oni się wszyscy wzięli, a nas pojedynkiem +Zbierać mają? Nie tuszę; tożci sąsiadowi +Sąsiad w Azyjej winien, co u nich w Europie. +Mówiono zawżdy o to i do końca będą. +Co się siostry królewskiej i szkód dawnych tycze, +Więtsza to zasię u mnie, niżby się tu miała +Przypomnieć abo na ten sztych kłaść: dzierżę o cnej +Krwi trojańskiej, że tego mścić się jeszcze będzie. +Teraz zgoła nie radzę Heleny wydawać, +Aż się też oni z nami o Medeą zgodzą». + + To jego słowa były. Potym się już żaden +Długą rzeczą nie bawił; jeden głos był wszytkich: +«Tak jako Iketaon»; i tych, co siedzieli, +I tych, co za stołkami stali, głos był jeden: +«Tak jako Iketaon». Kilkakroć powstawał +Ukalegon chcąc mówić, lecz przed hukiem nie mógł. +Marszałkowie, laskami w ziemię coraz bijąc: +«Posłuchajcie, panowie, Ukalegon mówi». +Nie pomogły nic laski, a nasz Ukalegon +Ukalegontom mówił, bo nań nic nie dbali. +Tymczasem ktoś zawołał głosem prawie głośnym: +«Co po tych krasnych mowach? Rozstąpmy się oto; +Ujźrzemy, gdzie nas więcej». Ledwe wyrzekł, a już +Wszyscy na nogach stali i swe miejsca brali. +Kiedy się rozstąpili, nie było co równać: +Wszyscy przy Aleksandrze, a tam ich garść była. +Prosili potym króla, aby wedle prawa +Postąpił, a za więtszą częścią wyrok podał. +Król, niewiele mieszkając: «Rad bych był, powiada, +Na zgodę waszę patrzał, lecz iż być nie mogła, +Mnie nie lża, jeno więtszej części naśladować. +A tak, co z dobrym niechaj będzie pospolitym: +Helena niechaj w Troi zostanie, aż też nam +Grekowie za Medeą nagrodę uczynią». + + Skoro po tym dekrecie po posły posłano, +A mnie też Aleksander do ciebie wyprawił +Z tym wszytkim, coś słyszała; tuszę, że odprawę +Do tej doby już wzięli posłowie i twój mąż +W domu cię dawno czeka. A tak nie mieszkajmy! + + +HELENA + +Dobrze mówisz: idź ty wprzód, ja za tobą w tropy. + + + +CHORUS + + +Tej podobno ta powieść g'myśli: mnie bynamniej. +I onej, nie wiem, na co ta radość wynidzie. +Posłowie, widzę, idą nosy powiesiwszy: +Znać, że nie po swej myśli odprawę odnoszą. + + + +[EPEISODION CZWARTY] + + + +ULISSES + + +O nierządne królestwo i zginienia bliskie, +Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość +Ma miejsca, ale wszytko złotem kupić trzeba! +Jeden to marnotrawca umiał spraktykować, +Że jego wszeteczeństwa i łotrowskiej sprawy +Od małych aż do wielkich wszyscy jawnie bronią, +Nizacz prawdy nie mając ani końca patrząc, +Do którego rzeczy przyść za ich radą muszą. +Nie rozumieją ludzie ani się w tym czują, +Jaki to wrzód szkodliwy w rzeczypospolitej +Młódź wszeteczna: ci cnocie i wstydowi cenę +Ustawili; przed tymi trudno człowiekiem być +Dobrym; ci domy niszczą, ci państwa ubożą, +A rzekę, że i gubią (Troja, poznasz potym!), +A przykładem zaś swoim jako wielką liczbę +Drugich przy sobie psują. Patrz, jakie orszaki +Darmojadów za nimi, którzy ustawicznym +Próżnowaniem a zbytkiem jako wieprze tyją. +Z tego stada, mniemacie, że się który przyda +Do posługi ojczyzny? Jako ten we zbroi +Wytrwa, któremu czasem i w jedwabiu ciężko? +Jako straż będzie trzymał, a on i w południe +Przesypiać się nauczył? Jako stos wytrzymać +Ma nieprzyjacielowi, który ustawicznym +Pijaństwem zdrowie stracił? Takimi się czując, +A podobno nie czując, na wojnę wołają: +Boże, daj mi z takimi mężmi zawżdy czynić! + + +MENELAUS + +Wieczne światło niebieskie i ty, płodna ziemi, +I ty, morze szerokie, wy, wszyscy bogowie, +I wysocy, i niscy, świadki mi dziś bądźcie, +Żem rzeczy sprawiedliwej od Trojanów żądał, +Abych był krzywdy wielkiej i zelżenia swego +Nagrodę jaką wziąć mógł; nicem nie otrzymał, +Jeno śmiech ludzki, a żal serdeczny tym więtszy. +Na was tedy krzywdę swą i żałość niezmierną +Kładę, możni bogowie; jesli sercem czystym +Tę prośbę do was czynię, pomścicie zelżenia +I mej krzywdy tak jasnej: dajcie mi na gardle +Usieść Aleksandrowym i miecz krwią napoić +Człowieka bezecnego, ponieważ i on mej +Zelżywości dawno syt i dziś się ją karmi. + + + +[STASIMON TRZECI] + + + +CHORUS + + +O białoskrzydła morska pławaczko, +Wychowanico Idy wysokiej, +Łodzi bukowa, któraś gładkiej +Twarzy pasterza Pryjamczyka +Mokrymi słonych wód ścieżkami +Do przezroczystych Eurotowych +Brodów nosiła! +Coś to zołwicom za bratową, +Córom szlachetnym Pryjamowym, +Cnej Poliksenie i Kasandrze +Wieszczej, przyniosła? +Za którą oto w tropy prosto, +Jako za zbiegłą niewolnicą, +Prędka pogonia przybieżała. +To li on sławny upominek +Albo pamiętne, którym luby +Sędziemu wyrok ze wszech Wenus +Bogiń piękniejsza zapłaciła, +Kiedy na Idzie stokorodnej +Śmierci podległy nieśmiertelne +Uznawca twarzy rozeznawał? +Swar był początkiem i niezgoda +Twego małżeństwa, Pryjamicze. +Nie śmiem źle tuszyć, nie śmiem, ale +Ledwe nie takiż koniec będzie. +Niechajże się ja, można Cypri, +Ninacz cudzego nie zapatrzam! +Niech towarzysza życzliwego, +Jednemu łożu przyjaciela, +Mam z łaski twojej; inszy, więcej +Chcą li, niech proszą! +Oczy łakome siła ludzi +Zawiodły, lecz kto w krygi żądzą +Mógł ująć, w długim bezpieczeństwie +Dni swych używie. Przyjdą, przyjdą +Niedawno czasy, że rozbójcę +Rozbójca znidzie; ten mu słodki +Sen z oczu zetrze i bezpieczne +Serce zatrwoży, kiedy trąby +Ogromne zagrzmią, a pod mury +Nieprzyjacielskie staną szańce. + + + +[EPEISODION PIĄTY] + +/ Antenor, Priamus / + + + +ANTENOR + + +Iż moja wierna rada u ciebie, o wielki +Królu, ważna nie była, żebyś był Helenę +Grekom wydać rozkazał, a tę niewątpliwą +Wielkiej wojny pochodnią co napręcej zgasił, +Teraz, co potym idzie, w czas cię upominam, +Abyś czuł o potrzebie i o pewnej wojnie, +Tak pewnej, jako mię tu dziś przed sobą widzisz. +Słyszałeś, jako cię dziś posłowie żegnali +I nas wszytkich przy tobie. Pograniczni piszą +Starostowie, że greckie wojska się ściągają +Do Aulidy; w tym wątpić nie potrzeba, że ci +Do nas pójdą: inaczej ani by tu byli +Posłów swych posyłali, ani tak surowie +O swą krzywdę mówili. A tak nie mieszkając, +Póki brzegu morskiego ostatka nie stracim, +Porty naprzód i zamki pograniczne spiżą +I ludźmi dobrze opatrz; hołdownym książętom +Rozkaż być pogotowiu; żołnierzom przypowiedz +Służbę; szpiegi rozeszli; straż miej i na morzu, +I na ziemi, aby cię łacni niegotowym +Grekowie nie zastali. To jest rada moja. + + +PRIAMUS + +Jakobyś już na oko, dobry Antenorze, +Nieprzyjaciela widział, tak się, widzę, boisz. + + +ANTENOR + +O królu, teraz się bać lepiej, bo za taką +Bojaźnią i opatrzność, i gotowość roście. +Wonczas już próżny rozmysł, bo już abo się bić, +Abo uciekać trzeba: trzeciego nic nie masz. + + +PRIAMUS + +A ja, owszem, na dobrej pieczy wszytko mieć chcę, +Aby nam do tak nagłych ucieczek nie przyszło. + + +ANTENOR + +Daj to Boże! A to zaś co za białagłowa +Z włosy roztarganymi i twarzy tak bladej? +Drżą na niej wszytki członki, piersiami pracuje, +Oczy wywraca, głową kręci: to chce mówić, +To zamilknie. + + +PRIAMUS + + Moja to nieszczęśliwa córa, +Kasandra; widzę, że ją duch Apollinowy +Zwykły nagarnął; nie lża, jeno jej posłuchać. + + +KASANDRA + +Po co mię próżno, srogi Apollo, trapisz, +Który, wieszczego ducha dawszy, nie dałeś +Wagi w słowiech, ale me wszytki proroctwa +Na wiatr idą, nie mając u ludzi więcej +Wiary nad baśni próżne i sny znikome? +Komu serce spętane albo pamięci +Zguba mojej pomoże? Komu z ust moich +Duch nie mój użyteczen i zmysły wszytki +Ciężkim, nieznośnym gościem opanowane? +Próżno się odejmuję, gwałt mi się dzieje; +Nie władnę dalej sobą, nie jestem swoja. +Ale gdzieżem, prze Boga? Światła nie widzę, +Noc mi jakaś przed oczy nagła upadła. +Owóż mamy dwie słońcy, owóż dwie Troi, +Owóż i łani morzem głębokim płynie. +Nieszczęśliwa to łani, złej wróżki łani. +Brońcie brzegów, pasterze, nie dopuszczajcie +Tej niezdarzonej goście nigdziej do ziemie! +Nieszczęśliwa to ziemia i brzeg nieszczęsny, +Gdzie ta łani wypłynie; nieszczęsna knieja, +Gdzie wnidzie i gdzie gładki swój bok położy. +Wszytki stopy, wszytki jej łożyska muszą +Krwią opłynąć; upadek, pożogę, pustki +Z sobą niesie. O wdzięczna ojczyzno moja, +O mury, nieśmiertelnych ręku roboto! +Jaki koniec was czeka? Ciebie, mój bracie, +Stróżu ojczyzny, domu zacna podporo, +Wkoło murów trojańskich tesalskie konie +Włóczyć grożą, a twoje oziębłe ciało +Będzie li chciał nieszczęsny ociec pochować, +Musi je u rozbójce złotem kupować. +Nieprzepłacony duchu, z tobą pospołu +I ojczyzna umarła: jednaż mogiła +Oboje was przykryje. Lecz i ty, srogi +Trupokupcze, niedawno i sam polężesz, +Strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon. +Cóż potym? Kłoda leży, a ze pnia przedsię +Nowa rózga wyrosła i nad nadzieję +Prędko ku górze idzie. A to co za koń +Tak wielki na poboju sam jeden stoi? +Nie wódźcie go do stajniej, radzę, nie wódźcie: +Bije ten koń i kąsze; spalcie go raczej, +Jesli sami od niego zgorzeć nie chcecie. +Czujcie, stróże: noc idzie, noc podejźrzana. +Wielki ogień ma powstać, tak wielki ogień, +Że wszytko jako w biały dzień widać będzie, +Ale nazajutrz zaś nic widać nie będzie. +Wtenczas, ojcze, ani już bogom swym dufaj, +Ani się poświęconych ołtarzów łapaj: +Okrutnego lwa szczenię za tobą bieży, +Które cię paznoktami przejmie ostrymi +I krwią twoją swe gardło głodne nasyci. +Syny wszytki pobiją, dziewki w niewolą +Zabiorą; drugie g'woli trupom umarłym +Na ich grobiech bić będą. Matko, ty dziatek +Swoich płakać nie będziesz, ale wyć będziesz! + + +CHORUS + +Rzućmy się co napręcej, a na pokój gdzie +Wyprowadźmy tę pannę upracowaną! + +/ Antenor, Priamus / + + +ANTENOR + +Te słowa, królu, nie są ku wyrozumieniu +Nazbyt trudne, a zgoła tobie i ojczyźnie +Upad opowiadają; prze Boga cię proszę, +Nie waż ich sobie lekce ani miej za baśni! + + +PRIAMUS + +Jeszcze tego nieprawie ta przeciwna wiedma +W mię wmówiła, żebych się miał bać; ale przedsię +Postraszyła mię nieco, zwłaszcza że mi przyszedł +Sen na pamięć żony mej; bo gdy z tym złym synem, +Aleksandrem, chodziła, mało przed zlężeniem +Śniło się jej już na dniu, że miasto dziecięcia +Pochodnią urodziła. + + +ANTENOR + + I jam też to, królu, +Jeszcze natenczas wiedział i pomnię, jako to +Wieszczkowie wykładali, że to dziecię miało +Upad ojczyźnie przynieść; czego, widzę, blisko. + + +PRIAMUS + +Dobrze to pomnisz, ale i jam był rozkazał +Grzechu tego nie żywić; dawno to na puszczy +Wilcy mieli rozdrapać i kości nieszczęsne +Po pustych górach roznieść. + + +ANTENOR + +A lepiej było, niżli nam przeń wszytkim zginąć. +Co za więźnia to mamy? Ubiór to jest grecki. + +/ Rotmistrz, Więzień / + + +ROTMISTRZ + +Takci, panowie: wy tu radzicie, a w polu +Grekowie nas wojują. Wczora o południu +Pięć galer ich przypadło na trojańskie brzegi. +Ludzi wprawdzie nie brali ani też palili, +Ale cokolwiek było w polu bydła, wzięli. +Jako nas tam niewielki natenczas był poczet, +Kusiwszy się kilkakroć o nie, musielichmy +Na ostatek dać pokój; kilka głów jest przedsię +Zabitych, ten sam jeden tylko poimany; +Na próbie to powiedział, że greckiego wojska +Tysiąc galer na kotwiach pogotowiu stoi +W Aulidzie, którzy tylko na posły czekają. +A ci jesli Heleny nazad nie przyniosą +(Jakoż widzę, że bez niej tak na morze wsiedli), +Wszytko się wojsko tedyż ma ruszyć i prosto +Ku Troi żagle podać; wszak tak? + + +WIĘZIEŃ + + Niepochybnie. + + +ROTMISTRZ + +Hetmanem Agamemnon? + + +WIĘZIEŃ + + Ten, brat Menelaów. + + +PRIAMUS + +Każ więźnia tego schować i opatrzyć dobrze! +To więc już, Antenorze, insza niż proroctwa +Albo sny białogłowskie; ale wszyscy przedsię +W jeden cel przed się biją. Jutro co naraniej +W radę wnidźmy, a stamtąd już ani wychodźmy, +Aż obronę uradzim. + + +ANTENOR + + Baczę, że jej trzeba, +Acz mi to słowa przykre i coś nie bez wróżki; +Na każdy rok nam każą radzić o obronie; +Ba, radźmy też o wojnie, nie wszytko się brońmy: +Radźmy, jako kogo bić; lepiej niż go czekać! + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/odprawa-poslow-greckich. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Jan Kochanowski, Dzieła polskie, tom 2, Państwowy Instytut Wydawniczy, wyd. 8, Warszawa, 1976 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dariusz Gałecki, Julian Krzyżanowski, Barbara Otwinowska, Aleksandra Sekuła. + +ISBN-978-83-288-2357-0 diff --git a/sources/ogniem-i-mieczem.txt b/sources/ogniem-i-mieczem.txt new file mode 100644 index 0000000..0d35ea4 --- /dev/null +++ b/sources/ogniem-i-mieczem.txt @@ -0,0 +1,16455 @@ +Henryk Sienkiewicz + +Ogniem i mieczem + +ISBN 978-83-288-2823-0 + + + + + +Tom I + + + +Rozdział I + +Rok 1647 był to dziwny rok, w którym rozmaite znaki na niebie i ziemi zwiastowały jakoweś klęski i nadzwyczajne zdarzenia. + +Współcześni kronikarze wspominają, iż z wiosny szarańcza w niesłychanej ilości wyroiła się z Dzikich Pól i zniszczyła zasiewy i trawy, co było przepowiednią napadów tatarskich. Latem zdarzyło się wielkie zaćmienie słońca, a wkrótce potem kometa pojawiła się na niebie. W Warszawie widywano też nad miastem mogiłę i krzyż ognisty w obłokach; odprawiano więc posty i dawano jałmużny, gdyż niektórzy twierdzili, że zaraza spadnie na kraj i wygubi rodzaj ludzki. Nareszcie zima nastała tak lekka, że najstarsi ludzie nie pamiętali podobnej. W południowych województwach lody nie popętały wcale wód, które podsycane topniejącym każdego ranka śniegiem wystąpiły z łożysk i pozalewały brzegi. Padały częste deszcze. Step rozmókł i zmienił się w wielką kałużę, słońce zaś w południe dogrzewało tak mocno, że — dziw nad dziwy! — w województwie bracławskim i na Dzikich Polach zielona ruń okryła stepy i rozłogi już w połowie grudnia. Roje po pasiekach poczęły się burzyć i huczeć, bydło ryczało po zagrodach. Gdy więc tak porządek przyrodzenia zdawał się być wcale odwróconym, wszyscy na Rusi, oczekując niezwykłych zdarzeń, zwracali niespokojny umysł i oczy szczególniej ku Dzikim Polom, od których łatwiej niźli skądinąd mogło się ukazać niebezpieczeństwo. + +Tymczasem na Polach nie działo się nic nadzwyczajnego i nie było innych walk i potyczek jak te, które się odprawiały tam zwykle, a o których wiedziały tylko orły, jastrzębie, kruki i zwierz polny. + +Bo takie to już były te Pola. Ostatnie ślady osiadłego życia kończyły się, idąc ku południowi, niedaleko za Czehrynem od Dniepru, a od Dniestru — niedaleko za Humaniem, a potem już hen, ku limanom i morzu, step i step, w dwie rzeki jakby w ramę ujęty. Na łuku Dnieprowym, na Niżu, wrzało jeszcze kozacze życie za porohami, ale w samych Polach nikt nie mieszkał i chyba po brzegach tkwiły gdzieniegdzie „polanki” jakoby wyspy wśród morza. Ziemia była de nomine Rzeczypospolitej, ale pustynna, na której pastwisk Rzeczpospolita Tatarom pozwalała, wszakże gdy Kozacy często bronili, więc to pastwisko było i pobojowiskiem zarazem. + +Ile tam walk stoczono, ilu ludzi legło, nikt nie zliczył, nikt nie spamiętał. Orły, jastrzębie i kruki jedne wiedziały, a kto z daleka dosłyszał szum skrzydeł i krakanie, kto ujrzał wiry ptasie nad jednym kołujące miejscem, to wiedział, że tam trupy lub kości niepogrzebione leżą… Polowano w trawach na ludzi jakby na wilki lub suhaki. Polował, kto chciał. Człek prawem ścigany chronił się w dzikie stepy, orężny pasterz trzód strzegł, rycerz przygód tam szukał, łotrzyk łupu. Kozak Tatara, Tatar Kozaka. Bywało, że i całe watahy broniły trzód przed tłumami napastników. Step to był pusty i pełny zarazem, cichy i groźny, spokojny i pełen zasadzek, dziki od Dzikich Pól, ale i od dzikich dusz. + +Czasem też napełniała go wielka wojna. Wówczas płynęły po nim jak fale czambuły tatarskie, pułki kozackie, to chorągwie polskie lub wołoskie; nocami rżenie koni wtórowało wyciom wilków, głos kotłów i trąb mosiężnych leciał aż do Owidowego jeziora i ku morzu, a na Czarnym Szlaku, na Kuczmańskim — rzekłbyś: powódź ludzka. Granic Rzeczypospolitej strzegły od Kamieńca aż do Dniepru stanice, „polanki” i — gdy szlaki miały się zaroić, poznawano właśnie po niezliczonych stadach ptactwa, które, płoszone przez czambuły, leciały na północ. Ale Tatar, byle wychylił się z Czarnego Lasu lub Dniestr przebył od strony wołoskiej, to stepem równo z ptakami stawał w południowych województwach. + +Wszelako zimy owej ptactwo nie ciągnęło z wrzaskiem ku Rzeczypospolitej. Na stepie było ciszej niż zwykle. W chwili gdy rozpoczyna się powieść nasza, słońce zachodziło właśnie, a czerwonawe jego promienie rozświecały okolicę pustą zupełnie. Na północnym krańcu Dzikich Pól, nad Omelniczkiem, aż do jego ujścia, najbystrzejszy wzrok nie mógłby odkryć jednej żywej duszy ani nawet żadnego ruchu w ciemnych, zeschniętych i zwiędłych burzanach. Słońce połową tylko tarczy wyglądało jeszcze zza widnokręgu. Niebo było już ciemne, a potem i step z wolna mroczył się coraz bardziej. Na lewym brzegu, na niewielkiej wyniosłości podobniejszej do mogiły niż do wzgórza, świeciły tylko resztki murowanej stanicy, którą niegdyś jeszcze Teodoryk Buczacki wystawił, a którą potem napady starły. Od ruiny owej padał długi cień. Opodal świeciły wody szeroko rozlanego Omelniczka, który w tym miejscu skręca się ku Dnieprowi. Ale blaski gasły coraz bardziej na niebie i na ziemi. Z nieba dochodziły tylko klangory żurawi ciągnących ku morzu; zresztą ciszy nie przerywał żaden głos. + +Noc zapadła nad pustynią, a z nią nastała godzina duchów. Czuwający w stanicach rycerze opowiadali sobie w owych czasach, że nocami wstają na Dzikich Polach cienie poległych, którzy zeszli tam nagłą śmiercią w grzechu, i odprawują swoje korowody, w czym im żaden krzyż ani kościół nie przeszkadza. Toteż gdy sznury wskazujące północ poczynały się dopalać, odmawiano po stanicach modlitwy za umarłych. Mówiono także, że one cienie jeźdźców, snując się po pustyni, zastępują drogę podróżnym, jęcząc i prosząc o znak krzyża świętego. Między nimi trafiały się upiory, które goniły za ludźmi, wyjąc. Wprawne ucho z daleka już rozeznawało wycie upiorów od wilczego. Widywano również całe wojska cieniów, które czasem przybliżały się tak do stanic, że straże grały larum. Zapowiadało to zwykle wielką wojnę. Spotkanie pojedynczych cieniów nie znaczyło również nic dobrego, ale nie zawsze należało sobie źle wróżyć, bo i człek żywy zjawiał się nieraz i niknął jak cień przed podróżnymi, dlatego często i snadnie za ducha mógł być poczytanym. + +Skoro więc noc zapadła nad Omelniczkiem, nie było w tym nic dziwnego, że zaraz koło opustoszałej stanicy pojawił się duch czy człowiek. Miesiąc wychynął właśnie zza Dniepru i obielił pustkę, głowy bodiaków i dal stepową. Wtem niżej na stepie ukazały się inne jakieś nocne istoty. Przelatujące chmurki przesłaniały co chwila blask księżyca, więc owe postacie to wybłyskiwały z cienia, to znowu gasły. Chwilami nikły zupełnie i zdawały się topnieć w cieniu. Posuwając się ku wyniosłości, na której stał pierwszy jeździec, skradały się cicho, ostrożnie, z wolna, zatrzymując się co chwila. + +W ruchach ich było coś przerażającego, jak i w całym tym stepie, tak spokojnym na pozór. Wiatr chwilami podmuchiwał od Dniepru, sprawując żałosny szelest w zeschłych bodiakach, które pochylały się i trzęsły, jakby przerażone. Na koniec postacie znikły, schroniły się w cień ruiny. W bladym świetle nocy widać było tylko jednego jeźdźca stojącego na wyniosłości. + +Wreszcie szelest ów zwrócił jego uwagę. Zbliżywszy się do skraju wzgórza, począł wpatrywać się w step uważnie. W tej chwili wiatr przestał wiać, szelest ustał i zrobiła się cisza zupełna. + +Nagle dał się słyszeć przeraźliwy świst. Zmieszane głosy poczęły wrzeszczeć przeraźliwie: „Hałła! Hałła! Jezu Chryste! Ratuj! Bij!”. Rozległ się huk samopałów, czerwone światła rozdarły ciemności. Tętent koni zmieszał się ze szczękiem żelaza. Nowi jacyś jeźdźce wyrośli jakby spod ziemi na stepie. Rzekłbyś: burza zawrzała nagle w tej cichej, złowrogiej pustyni. Potem jęki ludzkie zawtórowały wrzaskom strasznym, wreszcie ucichło wszystko: walka była skończona. + +Widocznie rozegrywała się jedna ze zwykłych scen na Dzikich Polach. + +Jeźdźcy zgrupowali się na wyniosłości, niektórzy pozsiadali z koni, przypatrując się czemuś pilnie. + +Wtem w ciemnościach ozwał się silny i rozkazujący głos: + +— Hej tam! Skrzesać ognia i zapalić! + +Po chwili posypały się naprzód iskry, a potem buchnął płomień suchych oczeretów i łuczywa, które podróżujący przez Dzikie Pola wozili zawsze ze sobą. + +Wnet wbito w ziemię drąg od kaganka i jaskrawe, padające z góry światło oświeciło wyraźnie kilkunastu ludzi pochylonych nad jakąś postacią leżącą bez ruchu na ziemi. + +Byli to żołnierze ubrani w barwę czerwoną, dworską, i w wilcze kapuzy. Z tych jeden, siedzący na dzielnym koniu, zdawał się reszcie przewodzić. Zsiadłszy z konia, zbliżył się do owej leżącej postaci i spytał: + +— A co, wachmistrzu? Żyje czy nie żyje? + +— Żyje, panie namiestniku, ale charcze; arkan go zdławił. + +— Co zacz jest? + +— Nie Tatar, znaczny ktoś. + +— To i Bogu dziękować. + +Tu namiestnik popatrzył uważnie na leżącego męża. + +— Coś jakby hetman — rzekł. + +— I koń pod nim tatar zacny, jak lepszego u chana nie znaleźć — odpowiedział wachmistrz. — A ot, tam go trzymają. + +Porucznik spojrzał i twarz mu się rozjaśniła. Obok dwóch szeregowych trzymało rzeczywiście dzielnego rumaka, który tuląc uszy i rozdymając chrapy, wyciągał głowę i poglądał przerażonymi oczyma na swego pana. + +— Ale koń, panie namiestniku, będzie nasz? — wtrącił tonem pytania wachmistrz. + +— A ty, psiawiaro, chciałbyś chrześcijanowi konia w stepie odjąć? + +— Bo zdobyczny… + +Dalszą rozmowę przerwało silniejsze chrapanie zduszonego męża. + +— Wlać mu gorzałki w gębę — rzekł pan namiestnik — pas odpiąć. + +— Czy zostaniemy tu na nocleg? + +— Tak jest, konie rozkulbaczyć, stos zapalić. + +Żołnierze skoczyli co żywo. Jedni poczęli cucić i rozcierać leżącego, drudzy ruszyli po oczerety, inni rozesłali na ziemi skóry wielbłądzie i niedźwiedzie na nocleg. + +Pan namiestnik, nie troszcząc się więcej o zduszonego męża, odpiął pas i rozciągnął się na burce przy ognisku. Był to młody jeszcze bardzo człowiek, suchy, czarniawy, wielce przystojny, ze szczupłą twarzą i wydatnym orlim nosem. W oczach jego malowała się okrutna fantazja i zadzierżystość, ale w obliczu miał wyraz uczciwy. Wąs dość obfity i niegolona widocznie od dawna broda dodawały mu nad wiek powagi. + +Tymczasem dwaj pachołkowie zajęli się przyrządzaniem wieczerzy. Położono na ogniu gotowe ćwierci baranie; zdjęto też z koni kilka dropiów upolowanych w czasie dnia, kilka pardew i jednego suhaka, którego pachoł wnet zaczął obłupywać ze skóry. Stos płonął, rzucając na step ogromne, czerwone koło światła. Zduszony człowiek począł z wolna przychodzić do siebie. + +Przez czas jakiś wodził nabiegłymi krwią oczyma po obcych, badając ich twarze; następnie usiłował powstać. Żołnierz, który poprzednio rozmawiał z namiestnikiem, dźwignął go w górę pod pachy; drugi włożył mu obuszek w dłoń, na którym nieznajomy wsparł się z całej siły. Twarz jego była jeszcze czerwona, żyły jej nabrzmiałe. Na koniec przyduszonym głosem wykrztusił pierwszy wyraz: + +— Wody! + +Podano mu gorzałki, którą pił i pił, co mu widocznie dobrze zrobiło, bo odjąwszy wreszcie flaszę od ust, czystszym już głosem spytał: + +— W czyich jestem ręku? + +Namiestnik powstał i zbliżył się ku niemu. + +— W ręku tych, co waści salwowali. + +— Przeto nie waszmościowie schwycili mnie na arkan? + +— Mosanie, nasza rzecz szabla, nie arkan. Krzywdzisz waść dobrych żołnierzów podejrzeniem. Złapali cię jakowiś łotrzykowie udający Tatarów, których, jeśliś ciekaw, oglądać możesz, bo oto leżą tam porżnięci jak barany. + +To mówiąc, wskazał ręką na kilka ciemnych ciał leżących poniżej wyniosłości. + +A nieznajomy na to: + +— To pozwólcie mi spocząć. + +Podłożono mu wojłokową kulbakę, na której siadł i pogrążył się w milczeniu. + +Był to mąż w sile wieku, średniego wzrostu, szerokich ramion, prawie olbrzymiej budowy ciała i uderzających rysów. Głowę miał ogromną, cerę zawiędłą, bardzo ogorzałą, oczy czarne i nieco ukośne jak u Tatara, a nad wąskimi ustami zwieszał mu się cienki wąs rozchodzący się dopiero przy końcach w dwie szerokie kiście. Twarz jego potężna zwiastowała odwagę i dumę. Było w niej coś pociągającego i odpychającego zarazem — powaga hetmańska ożeniona z tatarską chytrością, dobrotliwość i dzikość. + +Posiedziawszy nieco na kulbace, wstał i nad wszelkie spodziewanie, zamiast dziękować, poszedł oglądać trupy. + +— Prostak! — mruknął namiestnik. + +Nieznajomy tymczasem przypatrywał się uważnie każdej twarzy, kiwając głową jak człowiek, który odgadł wszystko, po czym wracał z wolna do namiestnika, klepiąc się po bokach i szukając mimowolnie pasa, za który widocznie chciał zatknąć rękę. + +Nie podobała się młodemu namiestnikowi ta powaga w człeku oderżniętym przed chwilą od powroza, więc rzekł z przekąsem: + +— Rzekłby kto, że wasze znajomych szukasz między owymi łotrzykami albo że pacierz za ich duszę odmawiasz. + +Nieznajomy odparł z powagą: + +— I nie mylisz się waść, i mylisz: nie mylisz się, bom szukał znajomych, a mylisz się, bo to nie łotrzykowie, jeno słudzy pewnego szlachcica, mego sąsiada. + +— Tedy widocznie nie z jednej studni pijacie z onym sąsiadem. + +Dziwny jakiś uśmiech przeleciał po cienkich wargach nieznajomego. + +— I w tym się waść mylisz — mruknął przez zęby. + +Po chwili dodał głośniej: + +— Ale wybacz waszmość pan, żem mu naprzód powinnej nie złożył dzięki za auxilium i skuteczny ratunek, który mnie od tak nagłej śmierci wybawił. Waści męstwo stanęło za moją nieostrożność, bom się od ludzi swoich odłączył, ale też wdzięczność moja dorównywa waszmościnej ochocie. + +To rzekłszy, wyciągnął ku namiestnikowi rękę. + +Ale butny młodzieńczyk nie ruszył się z miejsca i nie spieszył z podaniem swojej; natomiast rzekł: + +— Chciałbym naprzód wiedzieć, jeżeli ze szlachcicem mam sprawę, bo chociaż o tym nie wątpię, jednakże bezimiennych podzięków przyjmować mi się nie godzi. + +— Widzę w waszmości prawdziwie kawalerską fantazję, i słusznie mówisz. Powinienem był zacząć od nazwiska mój dyskurs i moją podziękę. Jestem Zenobi Abdank, herbu Abdank z krzyżykiem, szlachcic z województwa kijowskiego, osiadły i pułkownik kozackiej chorągwi księcia Dominika Zasławskiego. + +— A ja Jan Skrzetuski, namiestnik chorągwi pancernej jaśnie oświeconego księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. + +— Pod sławnym wojownikiem waść służysz. Przyjmże teraz moją wdzięczność i rękę. + +Namiestnik nie wahał się dłużej. Towarzysze pancerni z góry wprawdzie patrzyli na żołnierzy spod innych chorągwi, ale pan Skrzetuski był na stepie, na Dzikich Polach, gdzie takie rzeczy mniej szły pod uwagę. Zresztą miał do czynienia z pułkownikiem, o czym zaraz naocznie się przekonał, bo gdy jego żołnierze przynieśli panu Abdankowi pas i szablę, i krótki buzdygan, z których go rozpasano dla cucenia, podali mu zarazem i krótką buławę o osadzie z kości, o głowie ze ślinowatego rogu, jakich zażywali zwykle pułkownicy kozaccy. Przy tym ubiór imci Zenobiego Abdanka był dostatni, a mowa kształtna znamionowała umysł bystry i otarcie się w świecie. + +Więc pan Skrzetuski zaprosił go do kompanii. Zapach pieczonych mięs jął właśnie rozchodzić się od stosu, łechcąc nozdrza i podniebienie. Pachoł wydobył je z żaru i podał na latercynowej misie. Poczęli jeść, a gdy przyniesiono spory worek mołdawskiego wina, uszyty z koźlej skóry, wnet zawiązała się żywa rozmowa. + +— Oby nam się szczęśliwie do domu wróciło! — rzekł pan Skrzetuski. + +— To waszmość wracasz? Skądże, proszę? — spytał Abdank. + +— Z daleka, bo z Krymu. + +— A cóżeś waszmość tam robił? Z wykupnym jeździłeś? + +— Nie, mości pułkowniku; jeździłem do samego chana. + +Abdank nastawił ciekawie ucha. + +— Ano to, proszę, w piękną waść wszedłeś komitywę! I z czymże do chana jeździłeś? + +— Z listem jaśnie oświeconego księcia Jeremiego. + +— To waść posłował! O cóż jegomość książę do chana pisał? + +Namiestnik popatrzył bystro na towarzysza. + +— Mości pułkowniku — rzekł — zaglądałeś w oczy łotrzykom, którzy cię na arkan ujęli, to twoja sprawa; ale co książę do chana pisał, to ani twoja, ani moja, jeno ich obydwóch. + +— Dziwiłem się przed chwilą — odparł chytrze Abdank — że jegomość książę tak młodego człowieka posłem sobie do chana obrał, ale po waścinej odpowiedzi już się nie dziwię, bo widzę, żeś młody laty, ale stary eksperiencją i rozumem. + +Namiestnik połknął gładko pochlebne słówko, pokręcił tylko młodego wąsa i pytał: + +— A powiedzże mi waszmość, co porabiasz nad Omelniczkiem i jakeś się tu wziął sam jeden? + +— Nie jestem sam jeden, jenom ludzi zostawił po drodze, a jadę do Kudaku, do pana Grodzickiego, któren tam jest przełożonym nad prezydium i do którego jegomość hetman wielki wysłał mnie z listami. + +— A czemu waść nie bajdakiem, wodą? + +— Taki był ordynans, od którego odstąpić mi się nie godzi. + +— To dziw, że jegomość hetman taki wydał ordynans, gdyż właśnie na stepie w tak ciężkie popadłeś terminy, których wodą jadąc, pewno byłbyś uniknął. + +— Mosanie, stepy teraz spokojne; znam ja się z nimi nie od dziś, a to, co mnie spotkało, to jest złość ludzka i invidia. + +— I któż to na jegomości tak nastaje? + +— Długo by gadać. Sąsiad to zły, mości namiestniku, który substancję mi zniszczył, z włości mnie ruguje, syna mi zbił, i ot, widziałeś waść, tu jeszcze na szyję moją nastawał. + +— A to waść nie nosisz szabli przy boku? + +W potężnej twarzy Abdanka zabłysła nienawiść, oczy zaświeciły mu posępnie i odrzekł z wolna a dobitnie: + +— Noszę, i tak mi dopomóż Bóg, jako innych rekursów przeciw wrogom moim szukać już nie będę. + +Porucznik chciał coś mówić, gdy nagle na stepie rozległ się tętent koni, a raczej pośpieszne chlupotanie końskich nóg po rozmiękłej trawie. Wnet też i czeladnik namiestnika, trzymający straż, nadbiegł z wieścią, że jakowiś ludzie się zbliżają. + +— To pewnie moi — rzekł Abdank — którzy zaraz za Taśminą zostali. Jam też, nie spodziewając się zdrady, tu na nich czekać obiecał. + +Jakoż po chwili gromada jeźdźców otoczyła półokręgiem wzgórze. Przy blasku ognia ukazały się głowy końskie z otwartymi chrapami, prychające ze zmęczenia, a nad nimi pochylone twarze jeźdźców, którzy przysłaniając rękoma od blasku oczy, patrzyli bystro w światło. + +— Hej, ludzie! Kto wy? — spytał Abdank. + +— Raby boże! — odpowiedziały głosy z ciemności. + +— Tak, to moi mołojce — powtórzył Abdank, zwracając się do namiestnika. — Bywajcie! Bywajcie! + +Niektórzy zeszli z koni i zbliżyli się do ognia. + +— A my śpieszyli, śpieszyli, bat'ku. Szczo z toboju? + +— Zasadzka była. Chwedko, zdrajca, wiedział o miejscu i tu już czekał z innymi. Musiał podążyć dobrze przede mną. Na arkan mnie ujęli! + +— Spasi Bih! Spasi Bih! A to co za Laszek koło ciebie? + +Tak mówiąc, spoglądali groźnie na pana Skrzetuskiego i jego towarzyszów. + +— To druhy dobre — rzekł Abdank. — Sława Bogu, całym i żyw. Zaraz będziemy ruszać dalej. + +— Sława Bogu! My gotowi. + +Nowo przybyli poczęli rozgrzewać dłonie nad ogniem, bo noc była zimna, choć pogodna. Było ich do czterdziestu ludzi rosłych i dobrze zbrojnych. Nie wyglądali wcale na Kozaków regestrowych, co niepomału zdziwiło pana Skrzetuskiego, zwłaszcza że była ich garść tak spora. Wszystko to wydało się namiestnikowi mocno podejrzane. Gdyby hetman wielki wysłał imci Abdanka do Kudaku, dałby mu przecie straże z regestrowych, a po wtóre, z jakiejże by racji kazał mu iść stepem od Czehryna, nie wodą? Konieczność przeprawiania się przez wszystkie rzeki idące Dzikimi Polami do Dniepru mogła tylko pochód opóźnić. Wyglądało to raczej tak, jakby imć pan Abdank chciał właśnie Kudak ominąć. + +Ale zarówno i sama osoba pana Abdanka zastanawiała wielce młodego namiestnika. Zauważył wraz, że Kozacy, którzy ze swymi pułkownikami obchodzili się dość poufale, jego otaczali czcią niezwyczajną, jakby prawego hetmana. Musiał to być jakiś rycerz dużej ręki, co tym dziwniejsze było panu Skrzetuskiemu, że znając Ukrainę i z tej, i z tamtej strony Dniepru, o takim przesławnym Abdanku nic nie słyszał. Było przy tym w twarzy tego męża coś szczególnego — jakaś moc utajona, która tak biła z oblicza jak żar od płomienia, jakaś wola nieugięta, znamionująca, że człek ten przed nikim i niczym się nie cofnie. Taką właśnie wolę w obliczu miał książę Jeremi Wiśniowiecki, ale co w księciu było przyrodzonym natury darem, właściwym wielkiemu urodzeniu i władzy, to mogło zastanowić w mężu nieznanego nazwiska, zabłąkanym w głuchym stepie. + +Pan Skrzetuski długo deliberował. Chodziło mu po głowie, że to może jaki potężny banita, który, wyrokiem ścigany, chronił się w Dzikie Pola — to znów, że to watażka watahy zbójeckiej; ale to ostatnie nie było prawdopodobne. I ubiór, i mowa tego człowieka pokazywały co innego. Zgoła więc nie wiedział namiestnik, czego się trzymać, miał się tylko na baczności, a tymczasem Abdank kazał konia sobie podawać. + +— Mości namiestniku — rzekł — komu w drogę, temu czas. Pozwólże podziękować sobie raz jeszcze za ratunek. Oby Bóg pozwolił mi odpłacić ci równą usługą! + +— Nie wiedziałem, kogo ratuję, przetom i na wdzięczność nie zasłużył. + +— Modestia to twoja tak mówi, która jest męstwu równa. Przyjmijże ode mnie ten pierścień. + +Namiestnik zmarszczył się i krok w tył odstąpił, mierząc oczyma Abdanka, ten zaś mówił dalej z ojcowską niemal powagą w głosie i postawie: + +— Spojrzyj jeno. Nie bogactwo tego pierścienia, ale inne cnoty ci zalecam. Za młodych jeszcze lat w bisurmańskiej niewoli będąc, dostałem go od pątnika, który z Ziemi Świętej powracał. W tym oczku zamknięty jest proch z grobu Chrystusa. Takiego daru odmawiać się nie godzi, choćby i z osądzonych rąk pochodził. Jesteś waść młodym człowiekiem i żołnierzem, a gdy nawet i starość bliska grobu nie wie, co ją przed ostateczną godziną spotkać może, cóż dopiero adolescencja, która mając przed sobą wiek długi, na większą liczbę przygód trafić musi! Pierścień ten ustrzeże cię od przygody i obroni, gdy dzień sądu nadejdzie, a to ci powiadam, że dzień ten idzie już przez Dzikie Pola. + +Nastała chwila ciszy; słychać było tylko syczenie płomienia i parskanie koni. + +Z dalekich oczeretów dochodziło żałosne wycie wilków. Nagle Abdank powtórzył raz jeszcze, jakby do siebie: + +— Dzień sądu idzie już przez Dzikie Pola, a gdy nadejdzie: zadywytsia wsij swit bożyj… + +Namiestnik przyjął pierścień machinalnie, tak był zdumiony słowami tego dziwnego męża. + +A ten zapatrzył się w dal stepową, ciemną. + +Potem zwrócił się z wolna i siadł na koń. Mołojcy jego czekali już u stóp wzgórza. + +— W drogę! W drogę!… Bywaj zdrów, druhu żołnierzu! — rzekł do namiestnika. — Czasy teraz takie, że brat bratu nie ufa, przeto i nie wiesz, kogoś ocalił, bom ci nazwiska swego nie powiedział. + +— Więc waść nie Abdank? + +— To klejnot mój… + +— A nazwisko? + +— Bohdan Zenobi Chmielnicki. + +To rzekłszy, zjechał ze wzgórza, a za nim ruszyli mołojcy. Wkrótce okryły ich tuman i noc. Dopiero gdy odjechali już z pół stajania, wiatr przyniósł od nich słowa kozackiej pieśni: + + +Oj wyzwoły, Boże, nas wsich, bidnych newilnykiw, + Z tiażkoj newoli, + Z wiry bisurmanskoj — + Na jasni zori, + Na tychi wody, + U kraj wesełyj, + U mir chreszczennyj — +Wysłuchaj, Boże, u prośbach naszych, +U neszczasnych mołytwach, +Nas bidnych newilnykiw. + +Głosy cichły z wolna, potem stopiły się z powiewem szumiącym po oczeretach. + + + +Rozdział II + +Nazajutrz z rana, przybywszy do Czehryna, pan Skrzetuski stanął w mieście w domu księcia Jeremiego, gdzie też miał kęs czasu zabawić, aby ludziom i koniom dać wytchnienie po długiej z Krymu podróży, którą z przyczyny wezbrania i nadzwyczaj bystrych prądów na Dnieprze trzeba było lądem odbywać, gdyż żaden bajdak nie mógł owej zimy płynąć pod wodę. Sam też Skrzetuski zażył nieco wczasu, a potem szedł do pana Zaćwilichowskiego, byłego komisarza Rzplitej, żołnierza dobrego, któren, nie służąc u księcia, był jednak jego zaufanym i przyjacielem. Namiestnik pragnął się go wypytać, czy nie ma jakich z Łubniów dyspozycji. Książę wszelako nic szczególnego nie polecił; kazał Skrzetuskiemu, w razie gdyby odpowiedź chanowa była pomyślna, wolno iść, tak aby ludzie i konie mieli się dobrze. Z chanem zaś miał książę taką sprawę, że chodziło mu o ukaranie kilku murzów tatarskich, którzy własnowolnie puścili mu w jego zadnieprzańskie państwo zagony, a których sam zresztą srodze zbił. Chan rzeczywiście dał odpowiedź pomyślną: obiecał przysłać osobnego posła na kwiecień, ukarać nieposłusznych, a chcąc sobie zyskać życzliwość tak wsławionego jak książę wojownika, posłał mu przez Skrzetuskiego konia wielkiej krwi i szłyk soboli. Pan Skrzetuski, wywiązawszy się z niemałym zaszczytem z poselstwa, które już samo było dowodem wielkiego książęcego faworu, bardzo był rad, że mu w Czehrynie zabawić pozwolono i nie naglono z powrotem. Natomiast stary Zaćwilichowski wielce był zafrasowany tym, co działo się od niejakiego czasu w Czehrynie. Poszli tedy razem do Dopuła, Wołocha, który w mieście zajazd i winiarnię trzymał, i tam, choć była godzina jeszcze wczesna, zastali szlachty huk, gdyż to był dzień targowy, a oprócz tego w tymże dniu wypadał w Czehrynie postój bydła pędzonego ku obozowi wojsk koronnych, przy czym ludzi nazbierało się w mieście mnóstwo. Szlachta zaś gromadziła się zwykle w rynku, w tak zwanym Dzwonieckim Kącie, u Dopuła. Byli tam więc i dzierżawcy Koniecpolskich, i urzędnicy czehryńscy, i właściciele ziem pobliskich siedzący na przywilejach, szlachta osiadła i od nikogo niezależna, dalej urzędnicy ekonomii, trochę starszyzny kozackiej i pomniejszy drobiazg szlachecki, bądź to na kondycjach żyjący, bądź na swoich futorach. + +Ci i tamci pozajmowali ławy stojące wedle długich dębowych stołów i rozprawiali głośno, a wszyscy o ucieczce Chmielnickiego, która była największym w mieście ewenementem. Skrzetuski więc z Zaćwilichowskim siedli sobie w kącie osobno i namiestnik począł wypytywać, co by to za feniks był ten Chmielnicki, o którym wszyscy mówili. + +— To wać nie wiesz? — odpowiedział stary żołnierz. — To jest pisarz wojska zaporoskiego, dziedzic Subotowa i — dodał ciszej — mój kum. Znamy się dawno. Bywaliśmy w różnych potrzebach, w których niemało dokazywał, szczególniej pod Cecorą. Żołnierza takiej eksperiencji w wojskowych rzeczach nie masz może w całej Rzeczypospolitej. Tego się głośno nie mówi, ale to hetmańska głowa: człek wielkiej ręki i wielkiego rozumu; jego całe kozactwo słucha więcej niż koszowych i atamanów, człek niepozbawiony dobrych stron, ale hardy, niespokojny i gdy nienawiść weźmie w nim górę, może być straszny. + +— Co mu się stało, że z Czehryna umknął? + +— Koty ze starostką Czaplińskim darli, ale to furda! Zwyczajnie szlachcic szlachcicowi z nieprzyjaźni sadła zalewał. Nie jeden on i nie jednemu jemu. Mówią przy tym, że żonę starostce bałamucił: starostka mu kochanicę odebrał i z nią się ożenił, a on mu ją za to później bałamucił, a to jest podobna rzecz, bo zwyczajnie… kobieta lekka. Ale to są tylko pozory, pod którymi głębsze jakieś praktyki się ukrywają. Widzisz waść, rzecz jest taka: w Czerkasach mieszka stary Barabasz, pułkownik kozacki, nasz przyjaciel. Miał on przywileje i jakoweś pisma królewskie, o których mówiono, że Kozaków do oporu przeciw szlachcie zachęcały. Ale że to ludzki, dobry człek, trzymał je u siebie i nie publikował. Owóż Chmielnicki Barabasza na ucztę zaprosiwszy tu do Czehryna, do swego domu, spoił, potem posłał ludzi do jego futoru, którzy pisma i przywileje u żony podebrali, i z nimi umknął. Strach, by z nich jaka rebelia, jako była Ostranicowa, nie korzystała, bo repeto: że to człek straszny, a umknął nie wiadomo gdzie. + +Na to pan Skrzetuski: + +— A to lis! W pole mnie wywiódł. Toć ja jego tej nocy na stepie spotkałem i od arkana uwolniłem! + +Zaćwilichowski aż się za głowę porwał. + +— Na Boga, co wać powiadasz? Nie może to być! + +— Może być, kiedy było. Powiadał mi się pułkownikiem u księcia Dominika Zasławskiego i że do Kudaku, do pana Grodzickiego, od hetmana wielkiego jest posłany, alem już temu nie wierzył, gdyż nie wodą jechał, jeno się stepem przekradał. + +— To człek chytry jak Ulisses. I gdzieżeś go wać spotkał? + +— Nad Omelniczkiem, po prawej stronie Dnieprowej. Widno do Siczy jechał. + +— Kudak chciał minąć. Teraz intelligo. Ludzi siła było przy nim? + +— Było ze czterdziestu. Ale za późno przyjechali. Gdyby nie moi, byliby go słudzy starostki zdławili. + +— Czekajże waszmość. To jest ważna rzecz. Słudzy starostki, mówisz? + +— Tak sam powiadał. + +— Skądże starostka mógł wiedzieć, gdzie jego szukać, kiedy tu w mieście wszyscy głowy tracą, nie wiedząc, gdzie się podział? + +— Tego i ja wiedzieć nie mogę. Może też Chmielnicki zełgał i zwykłych łotrzyków na sług starostki kreował, by swoje krzywdy tym mocniej afirmować. + +— Nie może to być. Ale to jest dziwna rzecz. Czy waszmość wie, że są listy hetmańskie przykazujące Chmielnickiego łapać i in fundo zadzierżyć? + +Namiestnik nie zdążył odpowiedzieć, bo w tej chwili wszedł do izby jakiś szlachcic z ogromnym hałasem. Drzwiami trzasnął raz i drugi, a spojrzawszy hardo po izbie, zawołał: + +— Czołem waszmościom! + +Był to człek czterdziestoletni, niski, z twarzą zapalczywą, której to zapalczywości przydawały jeszcze bardziej oczy jakby śliwy na wierzchu głowy siedzące, bystre, ruchliwe — człek widocznie bardzo żywy, wichrowaty i do gniewu skory. + +— Czołem waszmościom! — powtórzył głośniej i ostrzej, gdy mu zrazu nie odpowiadano. + +— Czołem, czołem — ozwało się kilka głosów. + +Był to pan Czapliński, podstarości czehryński, sługa zaufany młodego pana chorążego Koniecpolskiego. + +W Czehrynie nie lubiano go, bo był zawadiaka wielki, pieniacz, prześladowca, ale miał niemniej wielkie plecy, przeto ten i ów z nim politykował. + +Zaćwilichowskiego jednego szanował, jak i wszyscy, dla jego powagi, cnoty i męstwa. Ujrzawszy go, wnet też zbliżył się ku niemu i skłoniwszy się dość dumnie Skrzetuskiemu, zasiadł przy nich ze swoją lampką miodu. + +— Mości starostko — spytał Zaćwilichowski — czy wiesz, co się dzieje z Chmielnickim? + +— Wisi, mości chorąży, jakem Czapliński, wisi, a jeśli dotąd nie wisi, to będzie wisiał. Teraz, gdy są listy hetmańskie, niech jedno go dostanę w swoje ręce. + +To mówiąc, uderzył pięścią w stół, aż płyn rozlał się ze szklenic. + +— Nie wylewaj waćpan wina! — rzekł pan Skrzetuski. + +Zaćwilichowski przerwał: + +— A czy go wać dostaniesz? Przecie uciekł i nikt nie wie, gdzie jest? + +— Nikt nie wie? Ja wiem, jakem Czapliński! Waszmość, panie chorąży, znasz Chwedka. Owóż Chwedko jemu służy, ale i mnie. Będzie on Judaszem Chmielowi. Siła mówić. Wdał się Chwedko w komitywę z mołojcami Chmielnickiego. Człek sprytny. Wie o każdym kroku. Podjął się mi go dostawić żywym czy zmarłym i wyjechał w step równo przed Chmielnickim, wiedząc, gdzie ma go czekać!… A, didków syn przeklęty! + +To mówiąc, znowu w stół uderzył. + +— Nie wylewaj waćpan wina! — powtórzył z przyciskiem pan Skrzetuski, który dziwną jakąś awersję uczuł do tego podstarościego od pierwszego spojrzenia. + +Szlachcic zaczerwienił się, błysnął swymi wypukłymi oczyma, sądząc, że mu dają okazję, i spojrzał zapalczywie na Skrzetuskiego, ale ujrzawszy na nim barwę Wiśniowieckich, zmitygował się, gdyż jakkolwiek chorąży Koniecpolski wadził się wówczas z księciem, wszelako Czehryn zbyt był blisko Łubniów i niebezpiecznie było barwy książęcej nie uszanować. + +Książę też i ludzi dobierał takich, że każdy dwa razy pomyślał, nim z którym zadarł. + +— Więc to Chwedko podjął się waci Chmielnickiego dostawić? — pytał znów Zaćwilichowski. + +— Chwedko. I dostawi, jakem Czapliński. + +— A ja waci mówię, że nie dostawi. Chmielnicki zasadzki uszedł i na Sicz podążył, o czym trzeba pana krakowskiego dziś jeszcze zawiadomić. Z Chmielnickim nie ma żartów. Krótko mówiąc, lepszy on ma rozum, tęższą rękę i większe szczęście od waci, który zbyt się zapalasz. Chmielnicki odjechał bezpiecznie, powtarzam waci, a jeśli mnie nie wierzysz, to ci to ten kawaler powtórzy, który go wczoraj na stepie widział i zdrowym go pożegnał. + +— Nie może być! Nie może być! — wrzeszczał, targając się za czuprynę Czapliński. + +— I co większa — dodał Zaćwilichowski — to ten kawaler tu obecny sam go salwował i waścinych sług wygubił, w czym mimo listów hetmańskich nie jest winien, bo z Krymu z poselstwa wraca i o listach nie wiedział, a widząc człeka przez łotrzyków, jak sądził, w stepie oprymowanego, przyszedł mu z pomocą. O którym to wyratowaniu się Chmielnickiego wcześniej waci zawiadamiam, bo gotów cię z Zaporożcami w twojej ekonomii odwiedzić, a znać nie byłbyś mu rad bardzo. Nadtoś się z nim warcholił. Tfu, do licha! + +Zaćwilichowski nie lubił także Czaplińskiego. + +Czapliński zerwał się z miejsca i aż mu mowę ze złości odjęło; twarz tylko spąsowiała mu zupełnie, a oczy coraz bardziej na wierzch wyłaziły. Tak stojąc przed Skrzetuskim, puszczał tylko urywane wyrazy: + +— Jak to! Waść mimo listów hetmańskich!… Ja waści… Ja waści… + +A pan Skrzetuski nie wstał nawet z ławy, jeno wsparłszy się na łokciu, patrzył na podskakującego Czaplińskiego jak raróg na uwiązanego wróbla. + +— Czego się waść mnie czepiasz jak rzep psiego ogona? — spytał. + +— Ja waści do grodu ze sobą… Waść mimo listów… Ja waści Kozakami!… + +Krzyczał tak, że w izbie uciszyło się trochę. Obecni poczęli zwracać głowy w stronę Czaplińskiego. Szukał on okazji zawsze, bo taka była jego natura, robił burdy każdemu, kogo napotkał, ale to zastanowiło wszystkich, że teraz zaczął przy Zaćwilichowskim, którego jednego się obawiał, i że zaczął z żołnierzem noszącym barwę Wiśniowieckich. + +— Zamilknij no wasze — rzekł stary chorąży. — Ten kawaler jest ze mną. + +— Ja wa… wa… waści do grodu… w dyby! — wrzeszczał dalej Czapliński, nie uważając już na nic i na nikogo. + +Teraz pan Skrzetuski podniósł się także całą wysokością swego wzrostu, ale nie wyjmował szabli z pochew, tylko jak ją miał spuszczoną nisko na rapciach, chwycił w środku i podsunął w górę tak, że rękojeść wraz z krzyżykiem poszła pod sam nos Czaplińskiemu. + +— Powąchaj no to waść — rzekł zimno. + +— Bij, kto w Boga!… Służba! — krzyknął Czapliński, chwytając za rękojeść. + +Ale nie zdążył szabli wydobyć. Młody namiestnik obrócił go w palcach, chwycił jedną ręką za kark, drugą za hajdawery poniżej krzyża, podniósł w górę rzucającego się jak cyga i, idąc ku drzwiom między ławami, wołał: + +— Panowie bracia, miejsce dla rogala, bo pobodzie! + +To rzekłszy, doszedł do drzwi, uderzył w nie Czaplińskim, roztworzył i wyrzucił podstarościego na ulicę. + +Po czym spokojnie usiadł na dawnym miejscu obok Zaćwilichowskiego. + +W izbie przez chwilę zapanowała cisza. Siła, jakiej dowód złożył pan Skrzetuski, zaimponowała zebranej szlachcie. Po chwili jednak cała izba zatrzęsła się od śmiechu. + +— Vivant wiśniowiecczycy! — wołali jedni. + +— Omdlał, omdlał i krwią oblan! — krzyczeli inni, którzy zaglądali przeze drzwi, ciekawi, co też pocznie Czapliński. — Słudzy go podnoszą! + +Mała tylko liczba stronników podstarościego milczała i nie mając odwagi ująć się za nim, spoglądała ponuro na namiestnika. + +— Prawdę rzekłszy, w piętkę goni ten ogar — rzekł Zaćwilichowski. + +— Kundys to, nie ogar — rzekł, zbliżając się gruby szlachcic, który miał bielmo na jednym oku, a na czole dziurę wielkości talara, przez którą świeciła naga kość. — Kundys to, nie ogar! Pozwól waść — mówił dalej, zwracając się do Skrzetuskiego — abym mu służby moje ofiarował. Jan Zagłoba herbu Wczele, co każdy snadno poznać może choćby po onej dziurze, którą w czele kula rozbójnicka mi zrobiła, gdym się do Ziemi Świętej za grzechy młodości ofiarował. + +— Dajże waść pokój — rzekł Zaćwilichowski. — Powiadałeś kiedy indziej, że ci ją kuflem w Radomiu wybito. + +— Kula rozbójnicka, jakom żyw! W Radomiu było co innego. + +— Ofiarowałeś się waść do Ziemi Świętej… Może, aleś w niej nie był, to pewna. + +— Nie byłem, bom już w Galacie palmę męczeńską otrzymał. Jeśli łżę, jestem arcypies, nie szlachcic. + +— A taki breszesz i breszesz! + +— Szelmą jestem bez uszu. W wasze ręce, panie namiestniku! + +Tymczasem przychodzili i inni, zawierając z panem Skrzetuskim znajomość i afekt mu swój oświadczając, nie lubili bowiem ogólnie Czaplińskiego i radzi byli, że go taka spotkała konfuzja. Rzecz dziwna i trudna dziś do zrozumienia, że tak cała szlachta w okolicach Czehryna, jak i pomniejsi właściciele słobód, dzierżawcy ekonomii, ba! nawet ze służby Koniecpolskich, wszyscy wiedząc, jako zwyczajnie w sąsiedztwie, o zatargach Czaplińskiego z Chmielnickim, byli po stronie tego ostatniego. Chmielnicki bowiem miał sławę znamienitego żołnierza, który niemałe zasługi w różnych wojnach położył. Wiedziano także, że sam król się z nim znosił i wysoce jego zdanie cenił, na całe zaś zajście patrzono tylko jak na zwykłą burdę szlachcica ze szlachcicem, jakich to burd na tysiące się liczyło, zwłaszcza w ziemiach ruskich. Stawano więc po stronie tego, kto sobie więcej przychylności zjednać umiał, nie przewidując, by z tego takie straszliwe skutki wyniknąć miały. Później dopiero zapłonęły serca nienawiścią ku Chmielnickiemu, ale zarówno serca szlachty i duchowieństwa obydwóch obrządków. + +Przychodzili tedy do pana Skrzetuskiego z kwartami, mówiąc: „Pij, panie bracie! Wypij i ze mną! Niech żyją wiśniowiecczycy! Tak młody, a już porucznik u księcia. Vivat książę Jeremi, hetman nad hetmany! Z księciem Jeremim pójdziemy na kraj świata! Na Turków i Tatarów! Do Stambułu! Niech żyje miłościwie nam panujący Władysław IV!”. Najgłośniej zaś krzyczał pan Zagłoba, który sam jeden gotów był cały regiment przepić i przegadać. + +— Mości panowie! — wrzeszczał, aż szyby w oknach dzwoniły. — Pozwałem ja już jegomości sułtana do grodu za gwałt, którego się na mnie w Galacie dopuścił. + +— Nie powiadajże waćpan lada czego, żeby ci się gęba nie wystrzępiła! + +— Jak to, mości panowie? Quatuor articuli judicii castrensis: stuprum, incendium, latrocinium et vis armata alienis aedibus illata. A czyż nie była to właśnie vis armata? + +— Krzykliwy z waści głuszec. + +— I choćby do trybunału pójdę! + +— Przestańże wasze… + +— I kondemnatę uzyskam, i bezecnym go ogłoszę, a potem wojna, ale już z infamisem. + +— Zdrowie waszmościów! + +Niektórzy wszelako śmieli się, a z nimi i pan Skrzetuski, bo mu się z czupryny trochę kurzyło, szlachcic zaś tokował dalej naprawdę jak głuszec, który się własnym głosem upaja. Na szczęście dyskurs jego przerwany został przez innego szlachcica, który zbliżywszy się, pociągnął go za rękaw i rzekł śpiewnym litewskim akcentem: + +— Poznajomijże waćpan, mości Zagłobo, i mnie z panem namiestnikiem Skrzetuskim… Poznajomijże! + +— A i owszem, i owszem. Mości namiestniku, oto jest pan Powsinoga. + +— Podbipięta — poprawił szlachcic. + +— Wszystko jedno! Herbu Zerwipludry… + +— Zerwikaptur — poprawił szlachcic. + +— Wszystko jedno. Z Psichkiszek. + +— Myszykiszek — poprawił szlachcic. + +— Wszystko jedno. Nescio, co bym wolał, czy mysie, czy psie kiszki. Ale to pewna, że bym w żadnych mieszkać nie chciał, bo to i osiedzieć się tam niełatwo, i wychodzić niepolitycznie. Mości panie! — mówił dalej do Skrzetuskiego, ukazując Litwina. — Oto tydzień już piję wino za pieniądze tego szlachcica, któren ma miecz za pasem równie ciężki jak trzos, a trzos równie ciężki jak dowcip. Ale jeślim pił kiedy wino za pieniądze większego cudaka, to pozwolę się nazwać takim kpem, jak ten, co mi wino kupuje. + +— A to go objechał! — wołała, śmiejąc się szlachta. + +Ale Litwin nie gniewał się, kiwał tylko ręką, uśmiechał się łagodnie i powtarzał: + +— At, dałbyś waćpan pokój… słuchać hadko! + +Pan Skrzetuski przypatrywał się ciekawie tej nowej figurze, która istotnie zasługiwała na nazwę cudaka. Przede wszystkim był to mąż wzrostu tak wysokiego, że głową prawie powały dosięgał, a chudość nadzwyczajna wydawała go wyższym jeszcze. Szerokie jego ramiona i żylasty kark zwiastowały niepospolitą siłę, ale była na nim tylko skóra i kości. Brzuch miał tak wpadły pod piersią, że można by go wziąć za głodomora, lubo ubrany był dostatnio, w szarą, opiętą kurtę ze świebodzińskiego sukna, z wąskimi rękawami, i wysokie szwedzkie buty, które na Litwie zaczynały wchodzić w użycie. Szeroki i dobrze wypchany łosiowy pas, nie mając na czym się trzymać, opadał mu aż na biodra, a do pasa przywiązany był krzyżacki miecz tak długi, że temu olbrzymiemu mężowi prawie do pachy dochodził. + +Ale kto by się miecza przeląkł, wnet by się uspokoił, spojrzawszy na twarz jego właściciela. Była to twarz chuda, również jak i cała osoba, ozdobiona dwiema zwiśniętymi ku dołowi brwiami i parą tak samo zwisłych, konopnego koloru wąsów, ale tak poczciwa, tak szczera, jak u dziecka. Owa obwisłość wąsów i brwi nadawała jej wyraz stroskany, smutny i śmieszny zarazem. Wyglądał na człeka, którego ludzie popychają, ale panu Skrzetuskiemu podobał się z pierwszego wejrzenia za ową szczerość twarzy i doskonały moderunek żołnierski. + +— Panie namiestniku — rzekł — to waszmość od księcia pana Wiśniowieckiego? + +— Tak jest. + +Litwin ręce złożył jako do modlitwy i oczy podniósł w górę. + +— Ach, co to za wielki wojennik! Co to za rycerz! Co to za wódz! + +— Daj Boże Rzeczypospolitej takich jak najwięcej. + +— I pewno, i pewno! A czyby nie można do niego pod znak? + +— Będzie waści rad. + +Tu pan Zagłoba wtrącił się do rozmowy: + +— Będzie miał książę dwa rożny do kuchni: jeden z waćpana, drugi z jego miecza, albo najmie waści za mistrza, albo każe na wasanu zbójów wieszać lub sukno na barwę będzie waspanem mierzył! Tfu, jak się waćpan nie wstydzisz, będąc człowiekiem i katolikiem, być tak długim jak serpens lub jak pogańska włócznia! + +— Słuchać hadko — rzekł cierpliwie Litwin. + +— Jakże też godność waszeci? — spytał pan Skrzetuski. — Bo gdyś mówił, pan Zagłoba tak waści podrywał, że z przeproszeniem nic nie mogłem zrozumieć. + +— Podbipięta. + +— Powsinoga. + +— Zerwikaptur z Myszykiszek. + +— Masz babo pociechę! Piję jego wino, ale kpem jestem, jeśli to nie pogańskie imiona. + +— Dawno waść z Litwy? — pytał namiestnik. + +— At, już dwie niedziele w Czehrynie. Dowiedziawszy się od pana Zaćwilichowskiego, że waść tędy ciągnąć będziesz, czekam, by pod jego opieką księciu moje prośby przedstawić. + +— Powiedzże mi waszmość, proszę, bom ciekaw, czemu też taki katowski miecz pod pachą nosisz? + +— Nie katowski to, mości namiestniku, ale krzyżacki, a noszę, bo zdobyczny i dawno w rodzie. Już pod Chojnicami służył w litewskim ręku, tak i noszę. + +— Ale to sroga machina i ciężka być musi okrutnie. Chyba do obu rąk? + +— Można do obu, można do jednej. + +— Pokażże wasze! + +Litwin wydobył i podał, ale panu Skrzetuskiemu ręka zwisła od razu. Ni się złożyć, ni cięcia wymierzyć swobodnie. Na dwie ręce poradził, ale jeszcze było za ciężko. Więc pan Skrzetuski zawstydził się trochę i zwróciwszy się do obecnych: + +— No, mości panowie — rzekł — kto krzyż uczyni? + +— My już próbowali — odrzekło kilkanaście głosów. — Jeden pan komisarz Zaćwilichowski podniesie, ale krzyża i on nie uczyni. + +— No, a waćpan? — pytał pan Skrzetuski, zwracając się do Litwina. + +Szlachcic podniósł miecz jak trzcinę i machnął nim kilkanaście razy z największą łatwością, aż powietrze warczało w izbie, a wiatr powiał po twarzach. + +— A niechże waści Bóg sekunduje! — zawołał Skrzetuski. — Pewną masz służbę u księcia pana! + +— Bóg widzi, że jej pragnę, bo mi miecz w niej nie zardzewieje. + +— Ale dowcip do reszty — rzekł pan Zagłoba — gdyż nie umiesz waść tak samo nim obracać. + +Zaćwilichowski wstał i obaj z namiestnikiem zabierali się do odejścia, gdy naraz wszedł do izby biały jak gołąb człowiek i spostrzegłszy Zaćwilichowskiego, rzekł: + +— Mości chorąży komisarzu, ja tu do pana umyślnie! + +Był to Barabasz, pułkownik czerkaski. + +— To chodźże waszmość do mnie na kwaterę — rzekł Zaćwilichowski. — Tu już się tak ze łbów kurzy, że i świata nie widać. + +Wyszli razem, a Skrzetuski z nimi. Zaraz za progiem Barabasz spytał: + +— Czy nie ma wieści o Chmielnickim? + +— Są. Uciekł na Sicz. Oto ten oficer spotkał go wczoraj na stepie. + +— To nie wodą pojechał? Pchnąłem gońca do Kudaku, by go łapano, ale jeśli tak, to na próżno. + +To rzekłszy, Barabasz zatknął rękami oczy i począł powtarzać: + +— Ej! Spasi Chryste! Spasi Chryste! + +— Czego wać trwożysz? + +— A czy waszmość wiesz, co on mi zdradą wydarł? Czy wiesz, co to znaczy takie dokumenta w Siczy opublikować? Spasi Chryste! Jeśli król wojny z bisurmanem nie uczyni, to iskra na prochy… + +— Rebelię waszmość przepowiadasz? + +— Nie przepowiadam, bo ją widzę, a Chmielnicki lepszy od Nalewajki i od Łobody. + +— A kto za nim pójdzie? + +— Kto? Zaporoże, regestrowi, mieszczanie, czerń, futornicy; i tacy ot! + +Tu pan Barabasz wskazał na rynek i na uwijających się po nim ludzi. Cały rynek był zapchany wielkimi, siwymi wołami pędzonymi ku Korsuniowi dla wojska, a przy wołach szedł mnogi lud pastuszy, tak zwani czabanowie, którzy całe życie w stepach i pustyniach spędzali — ludzie zupełnie dzicy, niewyznający żadnej religii — religionis nullius, jak mówił wojewoda Kisiel. Spostrzegałeś między nimi postacie podobniejsze do zbójów niż do pasterzy, okrutne, straszne, pokryte łachmanami rozmaitych ubiorów. Większa ich część była przybrana w tołuby baranie albo w niewyprawne skóry wełną na wierzch, rozchełstane na przodzie i ukazujące, choć była to zima, nagą pierś spaloną od wiatrów stepowych. Każden zbrojny, ale w najrozmaitszą broń: jedni mieli łuki i sajdaki na plecach, niektórzy samopały albo tak zwane z kozacka „piszczele”, inni szable tatarskie, inni kosy lub wreszcie tylko kije z przywiązaną na końcu szczęką końską. Między nimi kręcili się mało co mniej dzicy, choć lepiej zbrojni Niżowcy, wiozący do obozu na sprzedaż rybę suszoną, zwierzynę i tłuszcz barani; dalej czumacy z solą, stepowi i leśni pasiecznicy oraz woskoboje z miodem, osadnicy leśni ze smołą i dziegciem; dalej chłopi z podwodami, Kozacy regestrowi, Tatarzy z Białogrodu i Bóg wie nie kto — włóczęgi — siromachy z końca świata. W całym mieście pełno było pijanych, w Czehrynie bowiem wypadał nocleg, więc i hulatyka przed nocą. Na rynku rozkładano ognie, gdzieniegdzie paliła się beczka ze smołą. Zewsząd dochodził gwar i wrzaski. Przeraźliwy głos piszczałek tatarskich i bębenków mieszał się z ryczeniem bydła i z łagodniejszymi głosami lir, przy których wtórze ślepcy śpiewali ulubioną wówczas pieśń: + + +Sokołe jasnyj, +Brate mij ridnyj, +Ty wysoko łetajesz, +Ty dałeko widajesz. + +A obok tego rozlegały się dzikie okrzyki „hu! ha! hu! ha!” Kozaków tańczących na rynku trepaka, pomazanych dziegciem i pijanych zupełnie. Wszystko to razem było dzikie i rozszalałe. Dość było Zaćwilichowskiemu jednego spojrzenia, by się przekonać, że Barabasz miał słuszność, że lada podmuch mógł rozpętać te niesforne żywioły skłonne do grabieży, a przywykłe do boju, których pełno było na całej Ukrainie. A poza tymi tłumami stała jeszcze Sicz, stało Zaporoże od niedawna okiełznane i w karby po Masłowym Stawie ujęte, ale gryzące niecierpliwie munsztuk, pomne dawnych przywilejów, nienawidzące komisarzy, a stanowiące uorganizowaną siłę. Siła ta miała przecie za sobą sympatię niezmiernych mas chłopstwa mniej cierpliwego niż w innych Rzplitej stronach, bo mającego pod bokiem Czertomelik, a na nim bezpaństwo, rozbój i wolę. Więc pan chorąży, choć sam Rusin i gorliwy wschodniego obrządku stronnik, zadumał się smutno. + +Jako człek stary, pamiętał dobrze czasy Nalewajki, Łobody, Kremskiego, znał ukraińskie rozbójnictwo lepiej może jak ktokolwiek na Rusi, a znając jednocześnie Chmielnickiego, wiedział, że on wart dwudziestu Łobodów i Nalewajków. Zrozumiał tedy całe niebezpieczeństwo jego na Sicz ucieczki, zwłaszcza z listami królewskimi, o których pan Barabasz powiadał, że były pełne obietnic dla Kozaków i zachęcające ich do oporu. + +— Mości pułkowniku czerkaski — rzekł do Barabasza — powinien byś waszmość na Sicz jechać, wpływy Chmielnickiego równoważyć i pacyfikować, pacyfikować! + +— Mości chorąży — odparł Barabasz — powiem tylko tyle waszmości, że na samą wieść o ucieczce Chmielnickiego z papierami połowa moich czerkaskich ludzi dzisiejszej nocy także na Sicz za nim zbiegła. Moje czasy już minęły; mnie mogiła, nie buława! + +Rzeczywiście, Barabasz był żołnierz dobry, ale człowiek stary i bez wpływu. + +Tymczasem doszli do kwatery Zaćwilichowskiego; stary chorąży odzyskał już trochę pogody umysłu właściwej jego gołębiej duszy i gdy zasiedli nad półgarncówką miodu, rzekł raźniej: + +— Wszystko to furda, jeśli, jak mówią, wojna z bisurmanem praeparatur, a podobno że tak i jest, bo choć Rzeczpospolita wojny nie chce i niemało już sejmy królowi krwi napsuły, wszelako król może na swoim postawić. Cały ten ogień można będzie na Turka obrócić, a w każdym razie mamy przed sobą czas. Ja sam pojadę do pana krakowskiego i zdam mu sprawę, i będę prosił, by się jak najbliżej ku nam z wojskiem przymknął. Czy co wskóram, nie wiem, bo chociaż to pan mężny i wojownik doświadczony, ale okrutnie w swoim zdaniu i swoim wojsku dufny. Waść, mości pułkowniku czerkaski, trzymaj w ryzie Kozaków, a waszeć, mości namiestniku, po przybyciu do Łubniów ostrzeż księcia, by na Sicz baczność obrócił. Choćby mieli co począć, repeto: mamy czas. Na Siczy teraz ludzi niewiele: za rybą i za zwierzem się porozchodzili i po całej Ukrainie we wsiach siedzą. Nim się ściągną, dużo wody w Dnieprze upłynie. Przy tym imię księcia straszne i gdy się zwiedzą, że na Czertomelik oczy ma obrócone, może będą cicho siedzieli. + +— Ja z Czehryna choćby we dwóch dniach ruszyć gotowy — rzekł namiestnik. + +— To i dobrze. Dwa i trzy dni nic nie znaczą. Waszmość, panie czerkaski, pchnij też gońców z oznajmieniem sprawy do pana chorążego koronnego i do księcia Dominika. Ale waszmość już śpisz, jak widzę? + +Rzeczywiście, Barabasz złożył ręce na brzuchu i zdrzemnął się głęboko; po chwili nawet chrapać zaczął. Stary pułkownik, gdy nie jadł i nie pił, co oboje nad wszystko lubił, to spał. + +— Patrz, waszeć — rzekł cicho do namiestnika Zaćwilichowski. — I przez takiego to starca warszawscy statyści chcieliby Kozaków w ryzie utrzymać. Bóg z nimi! Ufali też i samemu Chmielnickiemu, z którym kanclerz w jakoweś układy wchodził, a który podobno srodze ufność zawiedzie. + +Namiestnik westchnął na znak współczucia staremu chorążemu. Barabasz zaś chrapnął silniej, a potem mruknął przez sen: + +— Spasi Chryste! Spasi Chryste! + +— Kiedyż waść myślisz z Czehryna ruszyć? — spytał chorąży. + +— Wypada mi ze dwa dni Czaplińskiemu poczekać, któren pewnie będzie chciał konfuzji, jaka go spotkała, dochodzić. + +— Nie uczyni tego. Prędzej by na waści sług swoich nasłał, gdybyś barwy książęcej nie nosił. Ale z księciem zadrzeć straszna rzecz nawet dla sługi Koniecpolskich. + +— Oznajmię mu, że czekam, a w dwa lub w trzy dni ruszę. Zasadzki też nie obawiam się, mając przy boku szablę i garść ludzi. + +To rzekłszy, namiestnik pożegnał starego chorążego i wyszedł. + +Nad miastem świeciła tak jasna łuna od stosów nałożonych na rynku, że rzekłbyś: cały Czehryn się pali, a gwar i krzyki wzmogły się jeszcze z nastaniem nocy. Żydzi nie wychylali się wcale ze swych domostw. W jednym kącie tłumy czabanów wyły posępne pieśni stepowe. Dzicy Zaporożcy tańczyli koło ognisk, rzucając w górę czapki, paląc z piszczeli i pijąc kwartami gorzałkę. Tu i owdzie zrywała się bijatyka, którą uśmierzali ludzie starostki. Namiestnik musiał torować sobie drogę rękojeścią szabli i słuchając tych wrzasków i szumu kozaczego, chwilami myślał sobie, że to już rebelia tak przemawia. Zdawało mu się także, że widzi groźne spojrzenia i słyszy ciche, zwracane ku sobie klątwy. W uszach brzęczały mu jeszcze słowa Barabasza: „Spasi Chryste, spasi Chryste!”, i serce biło mu żywiej. + +A tymczasem w mieście czabanowie zawodzili coraz głośniej chorowody, a Zaporożcy palili z samopałów i kąpali się w gorzałce. + +Strzelanina i dzikie „u-ha! u-ha!” dochodziły do uszu namiestnika nawet wówczas, gdy już położył się spać w swojej kwaterze. + + + +Rozdział III + +W kilka dni później poczet naszego namiestnika posuwał się raźno w stronę Łubniów. Po przeprawie przez Dniepr szli szeroką drogą stepową, która łączyła Czehryn z Łubniami, idąc na Żuki, Semi-Mogiły i Chorol. Drugi taki gościniec wiódł ze stolicy książęcej do Kijowa. Za dawniejszych czasów, przed rozprawą hetmana Żółkiewskiego pod Sołonicą, dróg tych nie było wcale. Do Kijowa jechało się z Łubniów stepem i puszczą; do Czehryna była droga wodna — z powrotem zaś jeżdżono na Chorol. W ogóle zaś owe naddnieprzańskie państwo — stara ziemia połowiecka — było pustynią mało co więcej od Dzikich Pól zamieszkaną, przez Tatarów często zwiedzaną, dla watah zaporoskich otwartą. + +Nad brzegami Suły szumiały ogromne, prawie stopą ludzką niedotykane lasy — miejscami, po zapadłych brzegach Suły, Rudej, Śleporodu, Korowaja, Orżawca, Pszoły i innych większych i mniejszych rzek i przytoków, tworzyły się mokradła zarośnięte częścią gęstwiną krzów i borów, częścią odkryte, pod postacią łąk. W tych borach i bagniskach znajdował łatwy przytułek zwierz wszelkiego rodzaju, w najgłębszych mrokach leśnych żyła moc niezmierna turów brodatych, niedźwiedzi i dzikich świń, a obok nich liczna szara gawiedź wilków, rysiów, kun, stada sarn i kraśnych suhaków; w bagniskach i w łachach rzecznych bobry zakładały swoje żeremia, o których to bobrach chodziły wieści na Zaporożu, że są między nimi stuletnie starce, białe jak śnieg ze starości. + +Na wysokich, suchych stepach bujały stada koni dzikich o kudłatych głowach i krwawych oczach. Rzeki roiły się rybą i ptactwem wodnym. Dziwna to była ziemia, na wpół uśpiona, ale nosząca ślady dawniejszego życia ludzkiego. Wszędzie pełno popieliszcz po jakichś przedwiecznych grodach; same Łubnie i Chorol były z takich popieliszcz podniesione; wszędzie pełno mogił nowszych i starszych, porosłych już borem. I tu, jak na Dzikich Polach, nocami wstawały duchy i upiory, a starzy Zaporożcy opowiadali sobie przy ogniskach dziwy o tym, co się czasami działo w owych głębinach leśnych, z których dochodziły wycia nie wiadomo jakich zwierząt, krzyki pół ludzkie, pół zwierzęce, gwary straszne, jakoby bitew lub łowów. Pod wodami odzywały się dzwony potopionych miast. Ziemia była mało gościnna i mało dostępna, miejscami zbyt rozmiękła, miejscami cierpiąca na brak wód, spalona, sucha, a do mieszkania niebezpieczna, osadników bowiem, gdy się jako tako osiedli i zagospodarowali, ścierały napady tatarskie. Odwiedzali ją tylko często Zaporożcy dla gonów bobrowych, dla zwierza i ryby, w czasie bowiem pokoju większa część Niżowców rozłaziła się z Siczy na łowy, czyli, jak mówiono, na „przemysł”, po wszystkich rzekach, jarach, lasach i komyszach, bobrując w miejscach, o których istnieniu nawet mało kto wiedział. + +Jednakże i życie osiadłe próbowało uwiązać się do tych ziem jak roślina, która próbuje, gdzie może, chwycić się gruntu korzonkami i raz w raz wyrywana, gdzie może, odrasta. + +Powstawały na pustkach grody, osady, kolonie, słobody i futory. Ziemia była miejscami żywna, a nęciła swoboda. Ale wtedy dopiero zakwitło życie, gdy ziemie te przeszły w ręce kniaziów Wiśniowieckich. Kniaź Michał po ożenieniu się z Mohilanką począł starowniej urządzać swoje zadnieprzańskie państwo; ściągał ludzi, osadzał pustki, zapewniał swobody do lat trzydziestu, budował monastery i wprowadzał prawo swoje książęce. Nawet taki osadnik, który przymknął do tych ziem nie wiadomo kiedy i sądził, że siedzi na własnym gruncie, chętnie schodził do roli kniaziowego czynszownika, gdyż za ów czynsz szedł pod potężną książęcą opiekę, która go ochraniała, broniła od Tatarów i od gorszych nieraz od Tatarów Niżowców. Ale prawdziwe życie zakwitło dopiero pod żelazną ręką młodego księcia Jeremiego. Za Czehrynem zaraz zaczynało się jego państwo, a kończyło het! aż pod Konotopem i Romnami. Nie stanowiło ono całej kniaziowej fortuny, bo od województwa sandomierskiego począwszy, ziemie jego leżały w województwach: wołyńskim, ruskim, kijowskim, ale naddnieprzańskie państwo było okiem w głowie zwycięzcy spod Putywla. + +Tatar długo czyhał nad Orłem, nad Worsklą i wietrzył jak wilk, nim ośmielił się na północ konia popędzić; Niżowcy nie próbowali zatargu. Miejscowe niespokojne watahy poszły w służbę. Dziki i rozbójniczy lud, żyjący dawniej z gwałtów i napadów, teraz ujęty w karby, zajmował „polanki” na rubieżach i leżąc na granicach państwa jak brytan na łańcuchu, groził zębem najeźdźcy. + +Toż zakwitło i zaroiło się wszystko. Pobudowano drogi na śladach dawnych gościńców; rzeki ujęto groblami, które sypał niewolnik Tatar lub Niżowiec schwytany z bronią w ręku na rozboju. Tam gdzie niegdyś wiatr grywał dziko nocami na oczeretach i wyły wilki i topielcy, teraz hurkotały młyny. Przeszło czterysta kół, nie licząc rzęsiście rozsianych wiatraków, mełło zboże na samym Zadnieprzu. Czterdzieści tysięcy czynszowników wnosiło czynsz do kas książęcych, lasy zaroiły się pasiekami, na rubieżach powstawały wsie coraz nowe, futory, słobody. Na stepach, obok tabunów dzikich, pasły się całe stada swojskiego bydła i koni. Nieprzejrzany, jednostajny widok borów i stepów ubarwił się dymami chat, złoconymi wieżami cerkwi i kościołów — pustynia zamieniła się w kraj dość ludny. + +Jechał tedy pan namiestnik Skrzetuski wesoło i nie śpiesząc się, jakoby swoją ziemią, mając po drodze wszelkie wczasy zapewnione. Był to dopiero początek stycznia czterdziestego ósmego roku, ale dziwna, wyjątkowa zima nie dawała się wcale we znaki. W powietrzu tchnęła wiosna; ziemia rozmiękła i przeświecała wodą roztopów; na polach zieleniała ruń, a słońce dogrzewało tak mocno, że w podróży o południu kożuchy prażyły grzbiet jak latem. + +Orszak namiestnika zwiększył się znacznie, w Czehrynie bowiem przyłączyło się do niego poselstwo wołoskie, które hospodar do Łubniów wysłał w osobie pana Rozwana Ursu. Przy poselstwie było kilkunastu karałaszów eskorty i wozy z czeladzią. Prócz tego z namiestnikiem jechał nasz znajomy pan Longinus Podbipięta herbu Zerwikaptur ze swoim długim mieczem pod pachą i z kilkoma czeladzi służbowej. + +Słońce, cudna pogoda i woń zbliżającej się wiosny napawały wesołością serca, a namiestnik tym był weselszy, że wracał z długiej podróży pod dach książęcy, który był zarazem jego dachem, wracał, sprawiwszy się dobrze, więc i przyjęcia dobrego pewny. + +Ale wesołość jego miała i inne powody. + +Oprócz łaski księcia, którego namiestnik z całej duszy kochał, czekały go w Łubniach jeszcze i pewne czarne oczy, tak słodkie jak miód. + +Oczy te należały do Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej, panienki respektowej księżny Gryzeldy, najpiękniejszej dziewczyny z całego fraucymeru, bałamutki wielkiej, za którą przepadali wszyscy w Łubniach, a ona za nikim. U księżny Gryzeldy mores był wielki i surowość obyczajów niepomierna, co jednak nie przeszkadzało młodym spoglądać na się jarzącymi oczyma i wzdychać. Pan Skrzetuski posyłał tedy swoje westchnienia ku czarnym oczom na równi z innymi, a gdy, bywało, zostawał sam w swojej kwaterze, wówczas chwytał lutnię w rękę i śpiewywał: + + +Tyś jest specjał nad specjały… + +lub też: + + +Jak tatarska orda +Bierzesz w jasyrcorda! + +Ale że to był człek wesoły i przy tym żołnierz wielce w swym zawodzie zamiłowany, więc nie brał zbyt do serca tego, że Anusia uśmiechała się tak samo do niego, jak i do pana Bychowca z chorągwi wołoskiej, jak do pana Wurcla z artylerii, jak do pana Wołodyjowskiego z dragonów, a nawet do pana Baranowskiego z husarii, chociaż ten ostatni był już dobrze szpakowaty i szeplenił, mając podniebienie potrzaskane kulą z samopału. Nasz namiestnik bił się już nawet raz z panem Wołodyjowskim w szable o Anusię, ale gdy przyszło za długo siedzieć w Łubniach bez jakowejś wyprawy na Tatarów, to sobie nawet i przy Anusi przykrzył, a gdy przyszło ciągnąć — to ciągnął z ochotą, bez żalu, bez wspominków. + +Za to też i witał z radością. Teraz więc oto, wracając z Krymu po pomyślnym rzeczy załatwieniu, podśpiewywał wesoło i czwanił koniem, jadąc obok pana Longinusa, który siedząc na ogromnej inflanckiej kobyle, strapiony był i smutny jak zawsze. Wozy poselstwa, karałasze i eskorta zostały znacznie za nimi. + +— Jegomość poseł leży na wozie jak kawał drzewa i śpi ciągle — rzekł namiestnik. — Cudów mi naprawił o swojej Wołoszczyźnie, aż i ustał. Jam też słuchał z ciekawością. Nie ma co! Kraj bogaty, klima przednie, złota, wina, bakaliów i bydła dostatek. Pomyślałem sobie tedy, że nasz książę rodzi się z Mohilanki i że ma takie dobre prawo do hospodarskiego tronu, jak kto inny, których praw przecie książę Michał dochodził. Nie nowina to naszym paniętom Wołoszczyzna. Bijali już tam i Turków, i Tatarów, i Wołochów, i Siedmiogrodzian… + +— Ale lud tam miększy niż u nas, o czym mi i pan Zagłoba w Czehrynie opowiadał — rzekł pan Longinus. — A gdybym jemu nie wierzył, to tedy w książkach od nabożeństwa potwierdzenie tej prawdy się znajduje. + +— Jak to w książkach? + +— Ja sam mam taką i mogę ją waszmości pokazać, bo ją zawsze wożę ze sobą. + +To rzekłszy, odpiął troki przy terlicy i wydobywszy niewielką książeczkę, starannie w cielę oprawioną, naprzód ucałował ją pobożnie, potem przewróciwszy kilkanaście kartek, rzekł: + +— Czytaj waść. + +Pan Skrzetuski rozpoczął: + +—„Pod Twoją obronę uciekamy się, święta Boża Rodzicielko…”. Gdzież zaś tu jest o Wołochach? Co waść mówisz! To antyfona! + +— Czytaj waść dalej. + +— „…Abyśmy się stali godnymi obietnic Pana Chrystusowych. Amen”. + +— No, a teraz pytanie… + +Skrzetuski czytał. + +— „Pytanie: Dlaczego jazda wołoska zowie się lekką? Odpowiedź: Bo lekko ucieka. Amen”. Hm! Prawda! Wszelako w tej książce dziwne jest materii pomieszanie. + +— Bo to jest książka żołnierska, gdzie obok modlitw rozmaite instructiones militares są przyłączone, z których nauczysz się waść o wszystkich nacjach, która z nich zacniejsza, która podła; co do Wołochów zaś, to się pokazuje, iż tchórzliwe z nich pachołki, a przy tym zdrajcy wielcy. + +— Że zdrajcy, to pewno, bo pokazuje się to i z przygód księcia Michała. Co prawda, to i ja słyszałem, iż żołnierz to z przyrodzenia nieszczególny. Ma przecie książę jegomość chorągiew wołoską bardzo przednią, w której pan Bychowiec porucznikuje, ale stricte to w owej wołoskiej chorągwi nie wiem, czy i dwudziestu Wołochów się znajduje. + +— Jak też waszmość myślisz, panie namiestniku, siła książę ma ludzi pod bronią? + +— Będzie z ośm tysięcy, nie licząc Kozaków, co po pałankach stoją. Ale powiadał mi Zaćwilichowski, że teraz nowe zaciągi są czynione. + +— To może Bóg da jakową wyprawę pod księciem panem? + +— Tak mówią, że wielka wojna z Turczynem się gotuje i że sam król z całą potęgą Rzplitej ma ruszyć. Wiem też, że upominki Tatarom są wstrzymane, którzy przecie od strachu nie śmią zagonów ruszyć. O tym słyszałem i w Krymie, gdzie bodaj dlatego przyjmowano mnie tak honeste, bo jest wieść, że gdy król z hetmany pociągnie, książę ma na Krym uderzyć i całkiem Tatarów zetrzeć. Jakoż to jest pewna, że takowej imprezy innemu nie powierzą. + +Pan Longinus podniósł do góry ręce i oczy. + +— Dajże, Boże miłosierny, daj takową świętą wojnę na chwałę chrześcijaństwu i naszemu narodowi, a mnie grzesznemu pozwól w niej wota moje spełnić, abym in luctu mógł być pocieszony albo też śmierć chwalebną znaleźć! + +— To waść ślub wedle wojny uczynił? + +— Tak zacnemu kawalerowi wszystkie arkana duszy mojej otworzę, choć siła mówić, ale gdy waćpan ucha chętnego skłaniasz, przeto incipiam: Wiesz waszmość, że herb mój zwie się Zerwikaptur, co z takowej przyczyny pochodzi, że gdy jeszcze pod Grunwaldem przodek mój Stowejko Podbipięta ujrzał trzech rycerzy w mniszych kapturach w szeregu jadących, zajechawszy ich, ściął wszystkich trzech od razu, o którym to sławnym czynie stare kroniki piszą z wielką dla przodka mego chwałą… + +— Nie lżejszą miał on przodek od waści rękę, ale i słusznie Zerwikapturem go nazwali. + +— Któremu też król herb nadał, a w nim trzy kozie głowy w srebrnym polu na pamiątkę owych rycerzy, gdyż takie same głowy były na ich tarczach wyobrażone. Ten herb wraz z tym tu oto mieczem przodek mój Stowejko Podbipięta przekazał potomkom swoim z zaleceniem, by starali się splendor rodu i miecza podtrzymać. + +— Nie ma co mówić, z grzecznego rodu waszmość pochodzisz! + +Tu pan Longinus zaczął wzdychać rzewnie, a gdy na koniec ulżyło mu trochę, tak mówił dalej: + +— Będąc tedy z rodu ostatni, ślubowałem w Trokach Najświętszej Pannie żyć w czystości i nie prędzej stanąć na ślubnym kobiercu, póki za sławnym przykładem przodka mego Stowejki Podbipięty trzech głów tymże samym mieczem od jednego zamachu nie zetnę. O Boże miłosierny, widzisz, żem wszystko uczynił, co było w mocy mojej! Czystości dochowałem do dnia dzisiejszego, sercu czułemu milczeć kazałem, wojny szukałem i walczyłem, ale szczęścia nie miałem… + +Porucznik uśmiechnął się pod wąsem. + +— I nie ściąłeś waćpan trzech głów? + +— Ot! Nie zdarzyło się! Szczęścia nie ma! Po dwie na raz nieraz bywało, ale trzech nigdy. Nie udało się zajechać, a trudno prosić wrogów, by się ustawili równo do cięcia. Bóg jeden widzi moje smutki: siła w kościach jest, fortuna jest… ale adolescentia uchodzi, czterdziestu pięciu lat dobiegam, serce do afektów się wyrywa, ród ginie, a trzech głów jak nie ma, tak nie ma!… Taki i Zerwikaptur ze mnie. Pośmiewisko dla ludzi, jak słusznie mówi pan Zagłoba, co wszystko cierpliwie znoszę i Panu Jezusowi ofiaruję. + +Litwin począł znowu tak wzdychać, że aż i jego inflancka kobyła, widać ze współczucia dla swego pana, jęła stękać i chrapać żałośnie. + +— To tylko mogę waszmości powiedzieć — rzekł namiestnik — iż jeśli pod księciem Jeremim nie znajdziesz okazji, to chyba nigdy. + +— Daj Boże! — odparł pan Longinus. — Dlatego i jadę prosić o łaskę księcia pana. + +Dalszą rozmowę przerwał im nadzwyczajny łopot skrzydeł. Jako się rzekło, zimy tej ptactwo nie szło za morza, rzeki nie zamarzały, przeto szczególniej wodnego ptactwa wszędzie było pełno nad błotami. Właśnie w tej chwili porucznik z panem Longinem zbliżyli się do brzegu Kahamliku, gdy nagle zaszumiało im nad głowami całe stado żurawi, które przeciągały tak nisko, że można by niemal kijem do nich dorzucić. Stado leciało z wrzaskiem okrutnym i zamiast zapaść w oczerety, podniosło się niespodziewanie w górę. + +— Mkną jakby gonione — rzekł pan Skrzetuski. + +— A o! Widzisz waść — rzekł pan Longinus, ukazując na białego ptaka, który tnąc powietrze ukośnym lotem, starał się podlecieć pod stado. + +— Raróg, raróg! Przeszkadza im zapaść! — wołał namiestnik. — Poseł ma rarogi — musiał puścić. + +W tej chwili pan Rozwan Ursu nadjechał pędem na czarnym anatolskim dzianecie, a za nim kilku karałaszów służbowych. + +— Panie poruczniku, proszę na zabawę — rzekł. + +— Czy to raróg waszej cześci? + +— Tak jest, i zacny bardzo, zobaczysz waść… + +Popędzili naprzód we trzech, a za nimi Wołoch sokolniczy z obręczą, który utkwiwszy oczy w ptaki, krzyczał z całych sił, zachęcając raroga do walki. + +Dzielny ptak zmusił już tymczasem stado do podniesienia się w górę, potem sam wzbił się jak błyskawica jeszcze wyżej i zawisł nad nim. Żurawie zbiły się w jeden ogromny wir szumiący jak burza skrzydłami. Groźne wrzaski napełniały powietrze. Ptaki powyciągały szyje, powytykały ku górze dzioby jak włócznie i czekały ataku. + +Raróg tymczasem krążył nad nimi. To zniżał się, to podnosił, jak gdyby wahał się runąć na dół, gdzie na pierś jego czekało sto ostrych dziobów. Jego białe pióra, oświecone słońcem, błyszczały jak samo słońce na pogodnym błękicie nieba. + +Nagle, zamiast rzucić się na stado, pomknął jak strzała w dal i wkrótce zniknął za kępami drzew i oczeretów. + +Pierwszy Skrzetuski ruszył za nim z kopyta. Poseł, sokolnik i pan Longinus poszli za jego przykładem. + +Wtem na skręcie drogi namiestnik wstrzymał konia, gdyż nowy a dziwny widok uderzył jego oczy. W pośrodku gościńca leżała na boku kolaska ze złamaną osią. Odprzężone konie trzymało dwóch kozaczków. Woźnicy nie było wcale, widocznie odjechał w celu szukania pomocy. Przy kolasce stały dwie niewiasty, jedna ubrana w lisi tołub i takąż czapkę z okrągłym dnem, twarzy surowej, męskiej; druga była to młoda panna wzrostu wyniosłego, rysów pańskich i bardzo foremnych. Na ramieniu tej młodej pani siedział spokojnie raróg i rozstrzępiwszy pióra na piersiach, muskał je dziobem. + +Namiestnik osadził konia, aż kopyta wryły się w piasek gościńca, i rękę podniósł do czapki zmieszany i niewiedzący, co ma mówić: czy witać, czy o raroga się dopominać? Zmieszany był jeszcze i dlatego, że spod kuniego kapturka spojrzały nań takie oczy, jakich jak życie swoje nie widział, czarne, aksamitne, a łzawe, a mieniące się, a ogniste, przy których oczy Anusi Borzobohatej zgasłyby jak świeczki przy pochodniach. Nad tymi oczami jedwabne, ciemne brwi rysowały się dwoma delikatnymi łukami, zarumienione policzki kwitnęły jak kwiat najpiękniejszy, przez malinowe wargi, trochę otwarte, widniały ząbki jak perły, spod kapturka spływały bujne, czarne warkocze. „Czy Juno we własnej osobie, czy inne jakoweś bóstwo?” — pomyślał namiestnik, widząc ten wzrost strzelisty, pierś wypukłą i tego białego sokoła na ramieniu. Stał tedy nasz porucznik bez czapki i zapatrzył się jak w cudowny obraz, i tylko oczy mu się świeciły, a za serce chwytało go coś jak ręką. I już miał rozpocząć mowę od słów: „Jeśliś jest śmiertelną istotą, a nie bóstwem…” — gdy w tej chwili nadjechał poseł i pan Longinus, a z nimi sokolnik z obręczą. Co widząc, bogini nadstawiła rarogowi rękę, na której ten zaraz, zszedłszy z ramienia, usadowił się, przestępując z nogi na nogę. Namiestnik, uprzedzając sokolniczego, chciał zdjąć ptaka, gdy nagle stał się dziwny omen. Oto raróg, pozostawiwszy jedną nogę na ręku panny, drugą chwycił się namiestnikowej dłoni i zamiast przesiąść się, począł kwilić radośnie i przyciągać te ręce ku sobie tak silnie, że się musiały zetknąć. Po namiestniku mrowie przeszło, raróg zaś dopiero wtedy dał się przenieść na obręcz, gdy sokolnik nałożył mu kaptur na głowę. A wtem starsza pani poczęła wyrzekać: + +— Rycerze! — mówiła. — Ktokolwiek jesteście, nie odmawiajcie pomocy białogłowom, które zostawszy na drodze bez pomocy, same nie wiedzą, co począć. Do domu nam już nie dalej jak trzy mile, ale w kolasce osie popękały i chyba nam nocować w polu przyjdzie; woźnicę posłałam do synów, by nam choć wóz przysłali, ale nim woźnica dojedzie i wróci, ciemno będzie, a na tym uroczysku strach zostać, bo tu w pobliżu mogiły. + +Stara szlachcianka mówiła prędko i głosem tak grubym, że namiestnik aż się zadziwił, wszelako odrzekł grzecznie: + +— Nie dopuszczajże jejmość tej myśli, byśmy panią i nadobną jej córkę mieli bez pomocy zostawić. Jedziemy do Łubniów, gdyż żołnierzami w służbie jaśnie oświeconego księcia Jeremiego jesteśmy, i podobno nam droga w jedną stronę wypada, a choćby też nie, to zboczymy chętnie, byle się nasza asystencja nie uprzykrzyła. Co zaś do wozów, to ich nie mam, bo z towarzyszami po żołniersku komunikiem idę, ale pan poseł ma i tuszę, że jako uprzejmy kawaler chętnie nimi pani i jejmościance służyć będzie. + +Poseł uchylił sobolowego kołpaka, gdyż znając mowę polską, zrozumiał, o co idzie, i zaraz z pięknym komplimentem, jako grzeczny bojar, wystąpił, po czym rozkazał sokolniczemu skoczyć po wozy, które były znacznie z tyłu zostały. Przez ten czas namiestnik patrzył na pannę, która pożerczego wzroku jego znieść nie mogąc, opuściła oczy na ziemię, a dama o kozackim obliczu tak mówiła dalej: + +— Niech Bóg zapłaci imć panom za pomoc. A że do Łubniów droga jeszcze daleka, nie pogardzicie moim i moich synów dachem, pod którym radzi wam będziemy. My z Rozłogów-Siromachów, ja wdowa po kniaziu Kurcewiczu Bułyże, a to nie jest moja córka, jeno córka po starszym Kurcewiczu, bracie mego męża, któren sierotę swą nam na opiekę oddał. Synowie moi teraz w domu, a ja wracam z Czerkas, gdziem się do ołtarza Świętej Przeczystej ofiarowała. Aż oto w powrocie spotkał nas ten wypadek i gdyby nie polityka waszmościów, chybaby na drodze nocować przyszło. + +Kniaziowa mówiłaby jeszcze dłużej, ale wtem z dala pokazały się wozy nadjeżdżające kłusem wśród gromady karałaszów poselskich i żołnierzy pana Skrzetuskiego. + +— To jejmość pani wdowa po kniaziu Wasylu Kurcewiczu? — spytał namiestnik. + +— Nie! — zaprzeczyła żywo i jakby gniewliwie kniahini. — Jam wdowa po Konstantynie, a to jest córka Wasyla, Helena — rzekła, wskazując pannę. + +— O kniaziu Wasylu wiele w Łubniach rozpowiadają. Był to żołnierz wielki i nieboszczyka księcia Michała zaufany. + +— W Łubniach nie byłam — rzekła z pewną wyniosłością Kurcewiczowa — i o jego żołnierstwie nie wiem, a o późniejszych postępkach nie ma co wspominać, gdyż i tak wszyscy o nich wiedzą. + +Słysząc to, kniaziówna Helena zwiesiła głowę na piersi właśnie jak kwiat podcięty kosą, a namiestnik odparł żywo: + +— Tego waćpani nie mów. Kniaź Wasyl, przez straszliwy error sprawiedliwości ludzkiej skazany na utratę gardła i mienia, musiał się ucieczką salwować, ale później wykryła się jego niewinność, którą też promulgowano i do sławy go jako cnotliwego męża przywrócono; a sława tym większą być powinna, im większą była krzywda. + +Kniahini spojrzała bystro na namiestnika, a w jej nieprzyjemnym, ostrym obliczu gniew odbił się wyraźnie. Ale pan Skrzetuski, choć człowiek młody, tyle miał w sobie jakowejś powagi rycerskiej i tak jasne wejrzenie, że mu zaoponować nie śmiała, natomiast zwróciła się do kniaziówny Heleny: + +— Waćpannie tego słuchać nie przystoi. Idź oto dopilnuj, aby toboły z kolaski były przełożone na wozy, na których z pozwoleniem ichmościów siedzieć będziem. + +— Pozwolisz jejmość panna pomóc sobie — rzekł namiestnik. + +Poszli oboje ku kolasce, ale skoro tylko stanęli naprzeciw siebie po obu stronach jej drzwiczek, jedwabne frędzle oczu kniaziówny podniosły się i wzrok jej padł na twarz porucznika jakoby jasny, ciepły promień słoneczny. + +— Jakże mam waszmości panu dziękować… — rzekła głosem, który namiestnikowi wydał się tak słodką muzyką, jak dźwięczenie lutni i fletów. — Jakże mam dziękować, żeś się za sławę ojca mego ujął i za tę krzywdę, która go od najbliższych krewnych spotyka. + +— Mościa panno! — odpowiedział namiestnik, a czuł, że serce tak mu taje, jako śnieg na wiosnę. — Tak mi Pan Bóg dopomóż, jakobym dla takiej podzięki w ogień skoczyć gotowy albo zgoła krew przelać, ale gdy ochota tak wielka, przeto zasługa mniejsza, dla której małości nie godzi mi się dziękczynnego żołdu z ust imć panny przyjmować. + +— Jeżeli waszmość pan nim pogardzasz, to jako uboga sierota nie mam jak inaczej wdzięczności mojej okazać. + +— Nie pogardzam ja nim — mówił ze wzrastającą siłą namiestnik — ale na tak wielki fawor zarobić długą i wierną służbą pragnę i o to tylko proszę, abyś mnie imć panna przyjąć na ową służbę raczyła. + +Kniaziówna, słysząc te słowa, zapłoniła się, zmieszała, potem przybladła nagle i ręce do twarzy podnosząc, odrzekła żałosnym głosem: + +— Nieszczęście by chyba waćpanu taka służba przynieść mogła. + +A namiestnik przechylił się przez drzwiczki kolaski i tak mówił z cicha a tkliwie: + +— Przyniesie, co Bóg da, a choćby też i ból, przeciem ja do nóg waćpanny upaść i prosić o nią gotowy. + +— Nie może to być, rycerzu, abyś waćpan dopiero mnie ujrzawszy, tak wielką miał do onej służby ochotę. + +— Ledwiem cię ujrzał, jużem o sobie zgoła zapomniał i widzę, że wolnemu dotąd żołnierzowi chyba w niewolnika zmienić się przyjdzie, ale taka widać wola boża. Afekt jest jako strzała, która niespodzianie pierś przeszywa, i oto czuję jej grot, choć wczoraj sam bym nie wierzył, gdyby mi kto powiadał. + +— Jeślibyś waszmość wczoraj nie wierzył, jakże ja uwierzyć dzisiaj mogę? + +— Czas o tym najlepiej waćpannę przekona, a szczerości choćby zaraz nie tylko w słowach, ale i w obliczu dopatrzyć się możesz. + +I znowu jedwabne zasłony oczu kniaziówny podniosły się, a wzrok jej napotkał męskie i szlachetne oblicze młodego żołnierza i spojrzenie tak pełne zachwytu, że ciemny rumieniec pokrył jej twarz. Ale nie spuszczała już wzroku ku ziemi i przez chwilę on pił słodycz jej cudnych oczu. I tak patrzyli na siebie, jak dwie istoty, które spotkawszy się choćby na gościńcu na stepie, czują, że się wybrały od razu, i których dusze poczynają zaraz lecieć wzajemnie ku sobie jak dwa gołębie. + +Aż tę chwilę zachwytu przerwał im ostry głos kniahini Konstantowej wołającej na kniaziównę. Wozy nadeszły. Karałasze poczęli przenosić na nie pakunki z kolaski i za chwilę wszystko było gotowe. + +Pan Rozwan Ursu, grzeczny bojar, ustąpił obydwom niewiastom własnej kolaski, namiestnik siadł na koń. Ruszono w drogę. + +Dzień też miał się już ku spoczynkowi. Rozlane wody Kahamliku świeciły złotem od zachodzącego słońca i purpury zorzy. Wysoko na niebie ułożyły się stada lekkich chmurek, które czerwieniejąc stopniowo, zsuwały się z wolna ku krańcom widnokręgu jakby zmęczone lataniem po niebie, szły spać gdzieś do nieznanej kolebki. Pan Skrzetuski jechał po stronie kniaziówny, ale nie zabawiał jej rozmową, bo tak z nią mówić, jak przed chwilą, przy obcych nie mógł, a błahe słowa nie chciały mu się przez usta przecisnąć. W sercu jeno czuł błogość, a w głowie szumiało mu coś jak wino. + +Cała karawana poruszała się raźno naprzód, a ciszę przerywało tylko parskanie koni lub brzęk strzemienia o strzemię. Potem karałasze poczęli na tylnych wozach smutną pieśń wołoską, wkrótce jednak ustali, a natomiast rozległ się nosowy głos pana Longina śpiewającego pobożnie: „Jam sprawiła na niebie, aby wschodziła światłość nieustająca, i jako mgła — pokryłam wszystką ziemię”. Tymczasem ściemniało. Gwiazdki zamigotały na niebie, a z wilgotnych łąk wstały białe tumany jako morza bez końca. + +Wjechali w las, ale zaledwie ujechali kilka staj, gdy dał się słyszeć tętent koni i pięciu jeźdźców ukazało się przed karawaną. Byli to młodzi kniaziowie, którzy zawiadomieni przez woźnicę o wypadku, jaki spotkał matkę, śpieszyli na jej spotkanie, prowadząc z sobą wóz zaprzężony w cztery konie. + +— Czy to wy, synkowie? — wołała stara kniahini. + +Jeźdźcy przybliżyli się do wozów. + +— My, matko! + +— Bywajcie! Dzięki tym oto ichmościom nie potrzebuję już pomocy. To moi synkowie, których polecam łasce mości panów: Symeon, Jur, Andrzej i Mikołaj. A to kto piąty? — rzekła, przypatrując się pilnie. — Hej! Jeśli stare oczy widzą po ciemku, to Bohun, co? + +Kniaziówna cofnęła się nagle w głąb kolaski. + +— Czołem wam, kniahini, i wam, kniaziówno Heleno! — rzekł piąty jeździec. + +— Bohun! — mówiła stara. — Od pułku przybyłeś, sokole? A z teorbanem? Witajże, witaj! Hej, synkowie! Prosiłam już ichmościów panów na nocleg do Rozłogów, a teraz wy im się pokłońcie! Gość w dom, Bóg w dom! Bądźcież ichmościowie na nasz dom łaskawi. + +Bułyhowie uchylili czapek. + +— Prosimy pokornie waszmościów w niskie progi. + +— Już mi też obiecali i jego wysokość pan poseł, i imć pan namiestnik. Zacnych kawalerów będziemy przyjmowali, tylko że przywykłym do specjałów na dworach nie wiem, czyli będzie smakowała nasza uboga pasza. + +— Na żołnierskim my chlebie, nie na dworskim chowani — rzekł pan Skrzetuski. + +A pan Rozwan Ursu dodał: + +— Próbowałem ja już gościnnego chleba w szlacheckich domach i wiem, że i dworski mu nie wyrówna. + +Wozy ruszyły naprzód, a stara kniahini mówiła dalej: + +— Dawno to, dawno już minęły lepsze dla nas czasy. Na Wołyniu i na Litwie są jeszcze Kurcewicze, którzy poczty trzymają i wcale po pańsku żyją, ale ci biedniejszych krewnych znać nie chcą, za co niech ich Bóg skarze. U nas prawie kozacza bieda, którą nam waszmościowie musicie wybaczyć i szczerym sercem przyjąć to, co szczerze ofiarujemy. Ja i pięciu synów siedzimy na jednej wiosce i kilkunastu słobodach, a z nami i ta jeszcze jejmościanka na opiece. + +Namiestnika zdziwiły te słowa, gdyż słyszał w Łubniach, że Rozłogi były niemałą fortuną szlachecką, a po wtóre, że należały ongi do kniazia Wasyla, ojca Heleny. Nie zdało mu się jednak rzeczą stosowną pytać, jakim sposobem przeszły w ręce Konstantyna i jego wdowy. + +— To jejmość pani pięciu masz synów? — zagadnął pan Rozwan Ursu. + +— Miałam pięciu jak lwów — rzecze kniahini — ale najstarszemu, Wasylowi, poganie w Białogrodzie oczy wykapali pochodniami, od czego mu też i rozum się nadwerężył. Gdy młodzi pójdą na wyprawę, ja sama w domu zostaję, z nim tylko i z jejmościanką, z którą większa bieda niż pociecha. + +Pogardliwy ton, z jakim stara kniahini mówiła o swej synowicy, tak był widoczny, że nie uszedł uwagi porucznika. Pierś mu zawrzała gniewem i o mało nie zaklął szpetnie, ale słowa zamarły mu na ustach, gdy spojrzawszy na kniaziównę, ujrzał przy świetle księżyca oczy jej zalane łzami… + +— Co waćpannie jest? Czego płaczesz? — spytał z cicha. + +Kniaziówna milczała. + +— Ja nie mogę znieść łez waćpanny — mówił pan Skrzetuski i pochylił się ku niej, a widząc, że stara kniahini rozprawia z panem Rozwanem Ursu i nie patrzy w tę stronę, nalegał dalej: + +— Na Boga, przemów choć słowo, bo Bóg widzi, że i krew, i zdrowie bym oddał, byle ciebie pocieszyć. + +Nagle uczuł, że jeden z jeźdźców napiera go tak silnie, że aż konie poczynają się trzeć bokami. + +Rozmowa z kniaziówną była przerwana, więc pan Skrzetuski zdziwiony, ale i rozgniewany, zwrócił się ku śmiałkowi. + +Przy świetle księżyca ujrzał dwoje oczu, które patrzyły na niego zuchwale, wyzywająco i szyderczo zarazem. + +Straszne te oczy świeciły jak ślepie wilka w ciemnym borze. + +„Co, u kaduka? — pomyślał namiestnik. — Bies czy co?”. I z kolei zajrzawszy z bliska w te pałające źrenice, spytał: + +— A czego to waść tak koniem najeżdżasz i oczyma we mnie wiercisz? + +Jeździec nie odpowiedział nic, ale patrzył wciąż równie uporczywie i zuchwale. + +— Jeślić ciemno, to mogę ognia skrzesać, a jeślić gościniec za ciasny, to hajda w step! — rzekł już podniesionym głosem namiestnik. + +— A ty odlitaj, Laszku, od kolaski, koły step baczysz — odparł jeździec. + +Namiestnik, jako był człowiek do czynu skory, zamiast odpowiedzieć, uderzył tak silnie nogą w brzuch konia napastnika, że rumak jęknął i w jednym szczupaku znalazł się na samym brzegu gościńca. + +Jeździec osadził go na miejscu i przez chwilę zdawało się, że pragnie rzucić się na namiestnika, ale wtem zabrzmiał ostry, rozkazujący głos starej kniahini: + +— Bohun, szczo z toboju? + +Słowa te miały natychmiastowy skutek. Jeździec zwrócił konia młyńcem i przejechał na drugą stronę kolaski do kniahini, która mówiła dalej: + +— Szczo z toboju? Ej, ty nie w Perejasławiu ani w Krymie, ale w Rozłogach; bacz na to. A teraz skocz mi naprzód i prowadź wozy, bo jar zaraz, a w jarze ciemno. Hodi, siromacha! + +Pan Skrzetuski równie był zdziwiony, jak rozgniewany. Ten Bohun widocznie szukał okazji i byłby ją znalazł, ale dlaczego szukał? Skąd ta niespodziewana napaść? + +Przez głowę namiestnika przeleciała myśl, że tu kniaziówna wchodziła do gry, i utwierdził się w tej myśli, gdy spojrzawszy na twarz jej, ujrzał mimo mroków nocnych, że twarz ta była blada jak płótno i że widocznie malowało się na niej przerażenie. + +Tymczasem Bohun ruszył z kopyta naprzód wedle rozkazu kniahini, która spoglądając za nim, rzekła wpół do siebie, wpół do namiestnika: + +— To szalona głowa i bies kozaczy. + +— Widać, niespełna rozumu — odpowiedział pogardliwie pan Skrzetuski. — Czy to Kozak w służbie synów imci pani? + +Stara kniahini rzuciła się w tył kolaski. + +— Co waćpan mówisz! To jest Bohun, podpułkownik, przesławny junak, synom moim druh, a mnie jak szósty syn przybrany. Nie może też to być, abyś waszmość o nazwisku jego nie słyszał, bo wszyscy o nim wiedzą. + +I rzeczywiście, panu Skrzetuskiemu dobrze było znane to nazwisko. Spośród imion różnych pułkowników i atamanów kozackich wypłynęło ono na wierzch i było na wszystkich ustach po obu stronach Dniepru. Ślepcy śpiewali o Bohunie pieśni po jarmarkach i karczmach, na wieczornicach opowiadano dziwy o młodym watażce. Kto on był, skąd się wziął, nikt nie wiedział. To pewna, że kolebką były mu stepy, Dniepr, porohy i Czertomelik ze swoim labiryntem cieśnin, zatok, kołbani, wysp, skał, jarów i oczeretów. Od wyrostka zżył się i zespolił z tym dzikim światem. + +Czasu pokoju chodził z innymi „za rybą i zwierzem”, tłukł się po zakrętach Dnieprowych, brodził po bagniskach i oczeretach wraz z gromadą półnagich towarzyszów — to znów całe miesiące spędzał w głębinach leśnych. Szkołą były mu wycieczki na Dzikie Pola po trzody i tabuny tatarskie, zasadzki, bitwy, wyprawy przeciw brzegowym ułusom, do Białogrodu, na Wołoszczyznę lub czajkami na Czarne Morze. Innych dni nie znał, jak na koniu, innych nocy, jak przy ognisku na stepie. Wcześnie stał się ulubieńcem całego Niżu, wcześnie sam zaczął wodzić innych; i wkrótce odwagą wszystkich przewyższył. Gotów był w sto koni iść choćby do Bakczysaraju i samemu chanowi zaświecić w oczy pożogą; palił ułusy i miasteczka, wycinał w pień mieszkańców, schwytanych murzów rozdzierał końmi, spadał jak burza, przechodził jak śmierć. Na morzu rzucał się jak wściekły na galery tureckie. Zapuszczał się w środek Budziaku, właził, jak mówiono, w paszczę lwa. Niektóre jego wyprawy były wprost szalone. Mniej odważni, mniej ryzykowni konali na palach w Stambule lub gnili przy wiosłach na tureckich galerach — on zawsze wychodził zdrowo i z łupem obfitym. Mówiono, że zebrał skarby ogromne i że trzyma je ukryte po Dnieprowych komyszach, ale też nieraz go widziano, jak deptał zabłoconymi nogami po złotogłowiach i lamach, koniom słał kobierce pod kopyta albo jak, ubrany w adamaszki, kąpał się w dziegciu, umyślnie kozaczą pogardę dla onych wspaniałych tkanin i ubiorów okazując. Miejsca długo nigdzie nie zagrzał. Czynami jego powodowała fantazja. Czasem przybywszy do Czehryna, Czerkas lub Perejasławia, hulał na śmierć z innymi Zaporożcami, czasem żył jak mnich, do ludzi nie gadał, w stepy uciekał. To znów otaczał się ślepcami, których grania i pieśni po całych dniach słuchał, a samych złotem obrzucał. Między szlachtą umiał być dwornym kawalerem, między Kozaki najdzikszym Kozakiem, między rycerzami rycerzem, między łupieżcami łupieżcą. Niektórzy mieli go za szalonego, bo też i była to dusza nieokiełznana i rozszalała. Dlaczego na świecie żył i czego chciał, dokąd dążył, komu służył — sam nie wiedział. Służył stepom, wichrom, wojnie, miłości i własnej fantazji. Ta właśnie fantazja wyróżniała go od innych watażków grubianów i od całej rzeszy rozbójniczej, która tylko grabież miała na celu i której za jedno było grabić Tatarów czy swoich. Bohun brał łup, ale wolał wojnę od zdobyczy, kochał się w niebezpieczeństwach dla własnego ich uroku; złotem za pieśni płacił, za sławą gonił, o resztę nie dbał. + +Ze wszystkich watażków on jeden najlepiej uosabiał Kozaka-rycerza, dlatego też pieśń wybrała go sobie na kochanka, a imię jego rozsławiło się na całej Ukrainie. + +W ostatnich czasach został podpułkownikiem perejasławskim, ale pułkownikowską władzę sprawował, bo stary Łoboda słabo już trzymał buławę krzepnącą dłonią. + +Pan Skrzetuski dobrze tedy wiedział, kto był Bohun, a jeśli pytał starej kniahini, czy to Kozak w służbie jej synów, to czynił to przez umyślną pogardę, bo przeczuł w nim wroga, a mimo całej sławy watażki wzburzyła się krew w namiestniku, że Kozak poczynał sobie z nim tak zuchwale. + +Domyślał się też, że skoro się zaczęło, to się na byle czym nie skończy. Ale cięty to był jak osa człowiek pan Skrzetuski, dufny aż nadto w siebie i również niecofający się przed niczym, a na niebezpieczeństwa chciwy prawie. Gotów był choćby i zaraz wypuścić konia za Bohunem, ale jechał przy boku kniaziówny. Zresztą wozy minęły już jar i z dala ukazały się światła w Rozłogach. + + + +Rozdział IV + +Kurcewicze Bułyhowie był to stary książęcy ród, który się Kurczem pieczętował, od Koriata wywodził, a podobno istotnie szedł od Ruryka. Z dwóch głównych linii jedna siedziała na Litwie, druga na Wołyniu, a na Zadnieprze przeniósł się dopiero kniaź Wasyl, jeden z licznych potomków linii wołyńskiej, który, ubogim będąc, nie chciał wśród możnych krewnych zostawać i wszedł na służbę księcia Michała Wiśniowieckiego, ojca przesławnego „Jaremy”. + +Okrywszy się sławą w tej służbie i znaczne posługi rycerskie księciu oddawszy, otrzymał od tegoż w dziedzictwo Krasne Rozłogi, które potem dla wielkiej mnogości wilków Wilczymi Rozłogami przezwano, i stale w nich osiadł. W roku 1629, przeszedłszy na obrządek łaciński, ożenił się z Rahozianką, panną z zacnego domu szlacheckiego, któren się z Wołoszczyzny wywodził. Z małżeństwa tego w rok później przyszła na świat córka Helena; matka umarła przy jej urodzeniu, książę Wasyl zaś, nie myśląc już o powtórnym ożenku, oddał się całkiem gospodarstwu i wychowaniu jedynaczki. Był to człowiek wielkiego charakteru i niepospolitej cnoty. Dorobiwszy się dość szybko średniej fortuny, pomyślał zaraz o starszym swym bracie Konstantynie, któren na Wołyniu w biedzie został i odepchnięty od możnej rodziny, zmuszony był chodzić po dzierżawach. Tego wraz z żoną i pięcioma synami do Rozłogów sprowadził i każdym kawałkiem chleba się z nimi dzielił. W ten sposób obaj Kurcewicze żyli w spokoju aż do końca 1634 roku, w którym Wasyl z królem Władysławem pod Smoleńsk ruszył. Tam to zaszedł ów nieszczęsny wypadek, który zgubę jego spowodował. W obozie królewskim przejęto list pisany do Szehina, podpisany nazwiskiem kniazia i przypieczętowany Kurczem. Tak jawny dowód zdrady ze strony rycerza, który aż dotąd nieskazitelnej sławy używał, zdumiał i przeraził wszystkich. Na próżno Wasyl świadczył się Bogiem, że ni ręka, ni podpis na liście nie są jego — herb Kurcz na pieczęci usuwał wszelkie wątpliwości, w zgubienie zaś sygnetu, czym się kniaź tłumaczył, nikt wierzyć nie chciał — ostatecznie nieszczęśliwy kniaź, pro crimine perduelionis skazany na utratę czci i gardła, musiał się ucieczką salwować. Przybywszy nocą do Rozłogów, zaklął brata Konstantyna na wszystkie świętości, by jak ojciec opiekował się jego córką — i odjechał na zawsze. Mówiono, że raz jeszcze z Baru pisał list do księcia Jeremiego z prośbą, by nie odejmował kawałka chleba Helenie i spokojnie ją w Rozłogach na opiece Konstantyna zostawił; potem głos o nim zaginął. Były wieści, że zmarł zaraz, to że przystał do cesarskich i zginął na wojnie w Niemczech — ale któż mógł co wiedzieć na pewno? Musiał zginąć, skoro się więcej o córkę nie pytał. Wkrótce przestano o nim mówić, a przypomniano go sobie dopiero, gdy wyszła na jaw jego niewinność. Niejaki Kupcewicz, witebszczanin, umierając, zeznał, jako on pisał pod Smoleńskiem list do Szehina i znalezionym w obozie sygnetem go przypieczętował. Wobec takiego świadectwa żałość i konsternacja ogarnęła wszystkie serca. Wyrok został zmieniony, imię księcia Wasyla do sławy przywrócone, ale dla niego samego nagroda za mękę przyszła za późno. Co do Rozłogów, to Jeremi nie myślał ich zagarniać, bo Wiśniowieccy, znając lepiej Wasyla, nigdy o jego winie nie byli zupełnie przekonani. Mógłby on był nawet zostać i drwić z wyroku pod ich potężną opieką i jeżeli uszedł, to dlatego, że niesławy znieść nie umiał. + +Helena chowała się więc spokojnie w Rozłogach pod czułą opieką stryja — i dopiero po jego śmierci zaczęły się dla niej ciężkie czasy. Żona Konstantyna, z rodziny wątpliwego pochodzenia, była to kobieta surowa, popędliwa a energiczna, którą mąż jeden utrzymać w ryzie umiał. Po jego śmierci zagarnęła w żelazne ręce rządy w Rozłogach. Służba drżała przed nią — dworzyszczowi bali się jej jak ognia, sąsiadom dała się wkrótce we znaki. W trzecim roku swych rządów po dwakroć zbrojno najeżdżała Siwińskich w Browarkach, sama przebrana po męsku, konno przywodząc czeladzi i najętym Kozakom. Gdy raz pułki księcia Jeremiego pogromiły watahę Tatarów swawolącą koło Siedmiu Mogił, kniahini na czele swoich ludzi zniosła ze szczętem kupę niedobitków, która się aż pod Rozłogi zapędziła. W Rozłogach też usadowiła się na dobre i poczęła je uważać za swoją i swoich synów własność. Synów tych kochała jak wilczyca młode, ale sama będąc prostaczką, nie pomyślała o przystojnym dla nich wychowaniu. Mnich greckiego obrządku, sprowadzony z Kijowa, wyuczył ich czytać i pisać — na czym też skończyła się edukacja. A przecie niedaleko były Łubnie, a w nich dwór książęcy, na którym by młodzi kniaziowie mogli nabrać poloru, wyćwiczyć się w kancelarii w sprawach publicznych lub — zaciągnąwszy się pod chorągwie — w szkole rycerskiej. Kniahini miała wszelako swoje powody, dla których nie oddawała ich do Łubniów. + +A nużby książę Jeremi przypomniał sobie, czyje są Rozłogi, i wejrzał w opiekę nad Heleną albo sam dla pamięci Wasyla tę opiekę chciał sprawować? Przyszłoby chyba wówczas wynosić się z Rozłogów — wolała więc kniahini, by w Łubniach zapomniano, że jacy Kurcewicze żyją na świecie. Ale też za to młodzi kniaziowie hodowali się wpół dziko i więcej po kozacku niż po szlachecku. Pacholętami jeszcze będąc, brali udział w poswarkach starej kniahini, w zajazdach na Siwińskich, w wyprawach na kupy tatarskie. Czując wrodzony wstręt do książek i pisma, po całych dniach strzelali z łuków lub wprawiali ręce we władanie kiścieniami, szablą, w rzucanie arkanów. Nie zajmowali się nawet i gospodarstwem, bo go nie puszczała z rąk matka. I żal było patrzeć na tych potomków znakomitego rodu, w których żyłach płynęła krew książęca, ale których obyczaje były surowe i grube, a umysły i zatwardziałe serca przypominały step nieuprawny. Tymczasem powyrastali jak dęby; wiedząc wszelako to do siebie, iż są prostakami, wstydzili się żyć ze szlachtą, a natomiast milszym im było towarzystwo dzikich watażków kozackich. Wcześnie też weszli w komitywę z Niżem, gdzie ich za towarzyszów uważano. Czasem po pół roku i więcej siedzieli na Siczy; chodzili na „przemysł” z Kozakami, brali udział w wyprawach na Turków i Tatarów, które w końcu stały się głównym i ulubionym ich zajęciem. Matka nie sprzeciwiała się temu, bo często przywozili zdobycz obfitą. Wszelako na jednej z takich wypraw najstarszy Wasyl dostał się w ręce pogańskie. Bracia przy pomocy Bohuna i jego Zaporożców odbili go wprawdzie, ale z wykapanymi oczami. Od tej pory ten w domu siedzieć musiał; a jako dawniej był najdzikszy, tak potem złagodniał bardzo i w rozmyślaniach a nabożeństwie się zatopił. Młodzi prowadzili dalej wojenne rzemiosło, które w końcu przydomek kniaziów-Kozaków im zjednało. Dość też było spojrzeć na Rozłogi-Siromachy, by odgadnąć, jacy w nich ludzie mieszkali. Gdy poseł i pan Skrzetuski zajechali przez bramę ze swymi wozami, ujrzeli nie dwór, ale raczej obszerną szopę z ogromnych bierwion dębowych zbitą, z wąskimi, podobnymi do strzelnic oknami. Mieszkania dla czeladzi i kozaków, stajnie, spichlerze i lamusy przytykały do tego dworu bezpośrednio, tworząc budowę nieforemną, z wielu to wyższych, to niższych części złożoną, na zewnątrz tak ubogą i prostacką, że gdyby nie światła w oknach, trudno by ją za mieszkanie ludzi poczytać. Na majdanie przed domem widać było dwa żurawie studzienne, bliżej bramy słup z kołem na szczycie, na którym siadywał niedźwiedź chowany. Brama potężna, z takichże bierwion dębowych, dawała przejście na majdan, który cały był otoczony rowem i palisadą. + +Widocznie było to miejsce obronne, przeciw napadom i zajazdom zabezpieczone. We wszystkim też przypominało kresową pałankę kozacką, a lubo większość siedzib szlacheckich na kresach takiego, a nie innego była pokroju, ta przecie bardziej jeszcze od innych wyglądała na jakieś drapieżne gniazdo. Czeladź, która naprzeciw gości wyszła z pochodniami, podobniejsza była do zbójów niż do ludzi służbowych. Wielkie psy na majdanie targały za łańcuchy, jakby chciały się urwać i rzucić na przybyłych, ze stajen dobywało się rżenie koni, młodzi Bułyhowie wraz z matką poczęli wołać na służbę, rozkazywać jej i przeklinać. Wśród takiego harmidru goście weszli do środka domu, ale tu dopiero pan Rozwan Ursu, który widząc poprzednio dzikość i mizerię siedliska, prawie żałował, iż się dał zaprosić na nocleg, zdumiał prawdziwie na widok tego, co ujrzały jego oczy. Wnętrze domu zgoła nie odpowiadało jego lichym zewnętrznym pozorom. Najprzód weszli do obszernej sieni, której ściany całkiem prawie pokryte były zbroją, orężem i skórami dzikich zwierząt. + +W dwóch ogromnych grubach paliły się kłody drzewa, a przy jasnym ich blasku widać było bogate rzędy końskie, błyszczące pancerze, karaceny tureckie, na których tu i owdzie świeciły drogie kamienie, druciane koszulki ze złoconymi guzami na spięciach, półpancerze, nabrzuszniki, ryngrafy, stalowe harnasze wielkiej ceny, hełmy polskie i tureckie oraz misiurki z wierzchami od srebra. Na przeciwległej ścianie wisiały tarcze, których już nie używano w wieku ówczesnym; obok nich kopie polskie i dziryty wschodnie; siecznego oręża też dosyć, od szabli aż do gindżałów i jataganów, których głownie migotały różnymi kolorami jak gwiazdki w blasku ognia. Po kątach zwieszały się wiązki skór lisich, wilczych, niedźwiedzich, kunich i gronostajowych — owoc myślistwa kniaziów. Niżej, wzdłuż ścian, drzemały na obręczach jastrzębie, sokoły i wielkie berkuty sprowadzane z dalekich stepów wschodnich, a używane do pościgu wilków. + +Z sieni owej goście przeszli do wielkiej gościnnej komnaty. I tu na kominie z okapem palił się rzęsisty ogień. W komnacie tej większy był jeszcze przepych niż w sieni. Gołe belki w ścianach pookrywane były makatami, na podłodze rozścielały się przepyszne wschodnie kobierce. W pośrodku stał długi stół na krzyżowych nogach, sklecony z prostych desek, na nim zaś roztruchany całe złocone lub rznięte ze szkła weneckiego. Pod ścianami mniejsze stoły, komody i półki, na nich sepety, puzdra nabijane brązem, mosiężne świeczniki i zegary zrabowane czasu swego przez Turków Wenecjanom, a przez Kozaków Turkom. Cała komnata założona była mnóstwem przedmiotów zbytkownych, częstokroć niewiadomego dla gospodarzy użycia. Wszędzie przepych mieszał się z największą stepową prostotą. Cenne komody tureckie, nabijane brązem, hebanem, perłową macicą, stały obok nieheblowanych półek, proste drewniane krzesła obok miękkich sof krytych kobiercami. Poduszki, leżące modą wschodnią na sofach, miały pokrowce z altembasu lub bławatów, ale rzadko były wypchane kwapiem, częściej sianem lub grochowinami. Kosztowne tkaniny i zbytkowne przedmioty było to tak zwane „dobro” tureckie, tatarskie, częścią kupione za byle co od Kozaków, częścią zdobyte na licznych wojnach jeszcze przez starego kniazia Wasyla, częścią w czasie wypraw z Niżowcami przez młodych Bułyhów, którzy woleli puszczać się czajkami na Czarne Morze niż żenić się lub gospodarstwa pilnować. Wszystko to nie dziwiło zgoła pana Skrzetuskiego znającego dobrze domy kresowe, ale bojar wołoski zdumiewał się, widząc wśród tego przepychu Kurcewiczów ubranych w jałowicze buty i w kożuchy niewiele lepsze od tych, jakie nosiła służba; dziwił się również i pan Longin Podbipięta, przywykły na Litwie do innych porządków. + +Tymczasem młodzi kniaziowie podejmowali gości szczerze i z wielką ochotą, lubo — mało otarci w świecie — czynili to manierą tak niezgrabną, iż namiestnik zaledwie mógł uśmiech powściągnąć. + +Starszy Symeon mówił: + +— Radziśmy waszmościom i wdzięczni za łaskę. Dom nasz, dom wasz, tak też i bądźcie jak u siebie. Kłaniamy panom dobrodziejstwu w niskich progach. + +I lubo nie znać było w tonie jego mowy żadnej pokory ani rozumienia, jakoby przyjmował wyższych od siebie, przecież kłaniał im się obyczajem kozackim w pas, a za nim kłaniali się i młodsi bracia, sądząc, że tego gościnność wymaga, i mówiąc: + +— Czołem waszmościom, czołem!… + +Tymczasem kniahini, szarpnąwszy Bohuna za rękaw, wyprowadziła go do innej komnaty. + +— Słysz, Bohun — rzekła pośpiesznie — nie mam czasu długo gadać. Widziałam, że ty tego młodego szlachcica na ząb wziął i zaczepki z nim szukasz? + +— Maty! — odpowiedział Kozak, całując starą w rękę. — Świat szeroki, jemu inna droga, mnie inna. Ani ja go znał, ni o nim słyszał, ale niech mi się nie pochyla do kniaziówny, bo jakem żyw, szablą w oczy zaświecę. + +— Hej, oszalał, oszalał! A gdzie głowa, Kozacze? Co się z tobą dzieje? Czy ty chcesz zgubić nas i siebie? To jest żołnierz Wiśniowieckiego i namiestnik, człowiek znaczny, bo od księcia do chana posłował. Niech mu włos z głowy spadnie pod naszym dachem, wiesz, co będzie? Oto wojewoda obróci oczy na Rozłogi, jego pomści, nas wygna na cztery wiatry, a Helenę do Łubniów zabierze, i co wówczas? Czy i z nim zadrzesz? Czy na Łubnie napadniesz? Spróbuj, jeśli chcesz pala posmakować, Kozacze zatracony!… Chyla się szlachcic do dziewczyny, nie chyla, ale jak przyjechał, pojedzie, i będzie spokój. Hamujże ty się, a nie chcesz, to ruszaj, skądeś przybył, bo nam tu nieszczęścia naprowadzisz! + +Kozak gryzł wąs, sapał, ale zrozumiał, że kniahini ma słuszność. + +— Oni jutro odjadą, matko — rzekł — a ja się pohamuję, niech jeno czarnobrewa nie wychodzi do nich. + +— A tobie co? Żeby myśleli, że ją więżę. Otóż wyjdzie, bo ja tego chcę! Ty mi tu w domu nie przewodź, boś nie gospodarz. + +— Nie gniewajcie się, kniahini. Skoro inaczej nie można, to będę im jako tureckie bakalie słodki. Zębem nie zgrzytnę, do głowni nie sięgnę, choćby mnie gniew i pożarł, choćby dusza jęczeć miała. Niechże będzie wasza wola! + +— A to tak gadaj, sokole, teorban weź, zagraj, zaśpiewaj, to ci i na duszy lżej się zrobi. A teraz chodź do gości. + +Wrócili do gościnnej komnaty, w której kniaziowie, nie wiedząc, jak gości bawić, wciąż ich zapraszali, by byli sobie radzi, i kłaniali im się w pas. Tu zaraz pan Skrzetuski spojrzał ostro a dumnie w oczy Bohunowi, ale nie znalazł w nich ni zaczepki, ni wyzwania. Twarz młodego watażki jaśniała uprzejmą wesołością tak dobrze symulowaną, że mogłaby omylić najwprawniejsze oko. Namiestnik przyglądał mu się bacznie, gdyż poprzednio w ciemności nie mógł dojrzeć jego rysów. Teraz ujrzał mołojca smukłego jak topola, z obliczem smagłym, zdobnym w bujny, czarny wąs zwieszający się ku dołowi. Wesołość na tej twarzy przebijała przez ukraińską zadumę jako słońce przez mgłę. Czoło miał watażka wysokie, na które spadała czarna czupryna w postaci grzywki ułożonej w pojedyncze kosmyki obcięte w równe ząbki nad silną brwią. Nos orli, rozdęte nozdrza i białe zęby, połyskujące przy każdym uśmiechu, nadawały tej twarzy wyraz trochę drapieżny, ale w ogóle był to typ piękności ukraińskiej, bujnej, barwnej i zawadiackiej. Nad podziw świetny ubiór wyróżniał także stepowego mołojca od przybranych w kożuchy kniaziów. Bohun miał na sobie żupan z cienkiej lamy srebrnej i czerwony kontusz, którą to barwę nosili wszyscy Kozacy perejasławscy. Biodra otaczał mu pas krepowy, od którego bogata szabla zwieszała się na jedwabnych rapciach; ale i szabla, i ubiór gasły przy bogactwie tureckiego gindżału, zatkniętego za pas, którego głownia tak była nasadzona kamieniami, że aż skry sypały się od niej. Tak przybranego każdy by snadnie poczytał raczej za jakie paniątko wysokiego rodu niż za Kozaka, zwłaszcza że i jego swoboda, jego wielkopańskie maniery nie zdradzały niskiego pochodzenia. Zbliżywszy się do pana Longina, wysłuchał historii o przodku Stowejce i o ścięciu trzech Krzyżaków, a potem zwrócił się do namiestnika i jak gdyby nic pomiędzy nimi nie zaszło, spytał z całą swobodą: + +— Wasza mość, słyszę, z Krymu powracasz? + +— Z Krymu — odparł sucho namiestnik. + +— Byłem tam i ja, a chociażem się do Bakczysaraju nie zapędzał, przecie mniemam, że i tam będę, jeśli się one pomyślne wieści sprawdzą. + +— O jakich wieściach waść mówisz? + +— Są głosy, że jeśli król miłościwy wojnę z Turczynem zacznie, to książę wojewoda Krym ogniem i mieczem nawiedzi, od których wieści wielka jest radość na całej Ukrainie i na Niżu, bo jeśli pod takim wodzem nie pohulamy w Bakczysaraju, tedy pod żadnym. + +— Pohulamy, jako Bóg w niebie! — ozwali się Kurcewicze. + +Porucznika ujął respekt, z jakim watażka odzywał się o księciu, przeto uśmiechnął się i rzekł łagodniejszym już tonem: + +— Waści, widzę, nie dość wypraw z Niżowcami, które cię przecie sławą okryły. + +— Mała wojna, mała sława; wielka wojna, wielka sława. Konaszewicz Sahajdaczny nie na czajkach, ale pod Chocimiem jej nabył. + +W tej chwili drzwi się otworzyły i do komnaty wszedł z wolna Wasyl, najstarszy z Kurcewiczów, prowadzony za rękę przez Helenę. Był to człowiek dojrzałych lat, wybladły i wychudły, z twarzą ascetyczną i smętną, przypominającą bizantyjskie obrazy świętych. Długie włosy, posiwiałe przedwcześnie od nieszczęść i bólu, spadały mu aż na ramiona, a zamiast oczu miał dwie czerwone jamy; w ręku trzymał krzyż mosiężny, którym począł żegnać komnatę i wszystkich obecnych. + +— W imię Boga i Ojca, w imię Spasa i Świętej Przeczystej! — mówił. — Jeśli apostołami jesteście i dobre nowiny niesiecie, witajcie w progach chrześcijańskich. Amen. + +— Wybaczcie waszmościowie — mruknęła kniahini — on ma rozum pomieszany. + +Wasyl zaś żegnał wciąż krzyżem i mówił dalej: + +— Jako stoi w Biesiadach apostolskich: „Którzy przeleją krew za wiarę, zbawieni będą; którzy polegną dla dóbr ziemskich, dla zysku lub zdobyczy — mają być potępieni…”. Módlmy się! Gorze wam, bracia! Gorze mnie, bośmy dla zdobyczy wojnę czynili! Boże, bądź miłościw nam grzesznym! Boże, bądź miłościw… A wy, mężowie, którzy przybyliście z daleka, jakie nowiny niesiecie? Jesteście apostołami? + +Umilkł i zdawał się czekać na odpowiedź, więc namiestnik odpowiedział po chwili: + +— Daleko nam od tak wysokiej szarży. Żołnierzami tylko jesteśmy, gotowymi polec za wiarę. + +— Tedy będziecie zbawieni — rzekł ślepy — ale dla nas nie nadeszła jeszcze godzina wyzwolenia… Gorze wam, bracia! Gorze mnie! + +Ostatnie słowa wymówił, prawie jęcząc, i taka niezmierna rozpacz malowała się na jego twarzy, że goście nie wiedzieli, co mają począć. Tymczasem Helena posadziła go na krześle, sama zaś, wybiegłszy do sieni, wróciła po chwili z lutnią w ręku. + +Ciche dźwięki ozwały się w komnacie, a do wtóru im kniaziówna poczęła śpiewać pieśń pobożną: + + +I w noc, i we dnie wołam do Cię, Panie! +Pofolguj męce i łzom żałośliwym, +Bądź mnie, grzesznemu, ojcem miłościwym, +Usłysz wołanie! + +Niewidomy przechylił w tył głowę i słuchał słów pieśni, które zdawały się działać jak balsam kojący, bo z twarzy znikały mu stopniowo ból i przerażenie; na koniec głowa spadła mu na piersi i tak pozostał jakby w półśnie, półodrętwieniu. + +— Byle nie przerywać śpiewania, już on się całkiem uspokoi — rzekła z cicha kniahini. — Widzicie, waszmościowie, wariacja jego polega na tym, że ciągle czeka apostołów i byle kto do domu przyjechał, zaraz wychodzi pytać, czy nie apostołowie… + +Tymczasem Helena śpiewała dalej: + + +Wskażże mi drogę, o Panie nad pany, +Bom jako pątnik na pustyń bezdrożu +Lub jak wśród fali na niezmiernym morzu +Korab zbłąkany. + +Słodki głos jej brzmiał coraz silniej i z tą lutnią w ręku, z oczyma wzniesionymi do góry, była tak cudna, że namiestnik oczu nie mógł od niej oderwać. Zapatrzył się w nią, utonął w niej — o świecie zapomniał. + +Z zachwytu rozbudziły go dopiero słowa starej kniahini: + +— Dosyć tego! Już on się teraz nieprędko rozbudzi. A tymczasem proszę ichmościów na wieczerzę. + +— Prosimy na chleb i sól! — ozwali się za matką młodzi Bułyhowie. + +Pan Rozwan, jako kawaler wielkich manier, podał ramię kniahini, co widząc, pan Skrzetuski sunął zaraz do kniaziówny Heleny. Serce zmiękło w nim jak wosk, gdy czuł jej rękę na swojej, z oczu aż skry poszły — i rzekł: + +— Snadź już chyba i anieli w niebie cudniej nie śpiewają od waćpanny. + +— Grzeszysz, rycerzu, przyrównywając moje śpiewanie do anielskiego — odpowiedziała Helena. + +— Nie wiem, czy grzeszę, ale to pewno, że chętnie dałbym sobie oczy wykapać, byle twego śpiewania do śmierci słuchać. Ale cóż mówię! Ślepym będąc, nie mógłbym ciebie widzieć, co również byłoby męką nieznośną. + +— Nie mów tego waszmość, gdyż wyjechawszy stąd jutro, jutro zapomnisz. + +— O, nie stanie się to, gdyż takem się w waćpannie rozkochał, iż po wiek żywota mego innego afektu znać nie chcę, a tego nigdy nie zapomnę. + +Na to szkarłatny rumieniec oblał twarz kniaziówny, pierś poczęła falować mocniej. Chciała odpowiedzieć, ale tylko wargi jej drżały, więc pan Skrzetuski mówił dalej: + +— Waćpanna raczej zapomnisz o mnie przy owym kraśnym watażce, który twemu śpiewaniu na bałabajce przygrywać będzie. + +— Nigdy, nigdy! — szepnęła dziewczyna. — Ale waćpan się jego strzeż, bo to straszny człowiek. + +— Co mi tam jeden Kozak znaczy, a choćby też i cała Sicz z nim trzymała, jam się dla ciebie na wszystko ważyć gotowy. Tyś mi jest właśnie jako klejnot bez ceny, tyś mój świat, jeno niech wiem, żeś mi jest wzajemną. + +Ciche „tak” zadźwięczało jak rajska muzyka w uszach pana Skrzetuskiego i zaraz wydało mu się, że w nim przynajmniej dziesięć serc bije; w oczach mu pojaśniało wszystko, jakoby promienie słoneczne na świat padły, uczuł w sobie jakieś moce nieznane, jakieś skrzydła u ramion. Przy wieczerzy mignęła mu kilkakroć twarz Bohuna, która była zmieniona bardzo i blada, ale namiestnik, mając wzajemność Heleny, nie dbał o tego współzawodnika. „Jechał go sęk! — myślał sobie. — Niechże mi w drogę nie włazi, bo go zetrę”. Zresztą myśli jego szły w inną stronę. + +Czuł oto, że Helena siedzi przy nim tak blisko, iż prawie ramieniem dotyka jej ramienia, widział rumieńce nieschodzące z jej twarzy, od których bił żar, widział pierś falującą i oczy, to skromnie spuszczone i rzęsami nakryte, to błyszczące jak dwie gwiazdy. Bo też Helena, choć zahukana przez Kurcewiczową, choć żyjąca w sieroctwie, smutku i obawie, była przecie Ukrainką o krwi ognistej. Gdy tylko padły na nią ciepłe promienie miłości, zaraz zakwitła jak róża i do nowego, nieznanego rozbudziła się życia. W jej twarzy zabłysło szczęście, odwaga, a te porywy, walcząc ze wstydem dziewiczym, umalowały jej policzki w śliczne kolory różane. Więc pan Skrzetuski mało ze skóry nie wyskoczył. Pił na umór, ale miód nie działał na niego, bo już był pijany miłością. Nie widział nikogo więcej przy stole, tylko swoją dziewczynę. Nie widział, że Bohun bladł coraz bardziej i coraz to macał głowni swego kindżału; nie słyszał, jak pan Longin opowiadał po raz trzeci o przodku Stowejce, a Kurcewicze o swoich wyprawach po „dobro tureckie”. Pili wszyscy prócz Bohuna, a najlepszy przykład dawała stara kniahini, wznosząc kusztyki to za zdrowie gości, to za zdrowie miłościwego księcia pana, to wreszcie hospodara Lupuła. Była też mowa o ślepym Wasylu, o jego dawniejszych przewagach rycerskich, o nieszczęsnej wyprawie i teraźniejszej wariacji, którą najstarszy, Symeon, tak tłumaczył: + +— Zważcie, waszmościowie, iż gdy najmniejsze źdźbło w oku patrzyć przeszkadza, jakże tedy znaczne kawały smoły dostawszy się do rozumu, nie miały go o pomieszanie przyprawić? + +— Bardzo to jest delikatne instrumentum — zauważył na to pan Longin. + +Wtem stara kniahini spostrzegła zmienioną twarz Bohuna. + +— Co tobie, sokole? + +— Dusza boli, maty — rzekł posępnie — ale kozacze słowo nie dym, więc zdzierżę. + +— Terpy, synku, mohorycz bude. + +Wieczerza była skończona — ale miodu dolewano ciągle do kusztyków. Przyszli też kozaczkowie wezwani do tańcowania na tym większą ochotę. Zadźwięczały bałabajki i bębenek, przy których odgłosach zaspane pacholęta musiały pląsać. Później i młodzi Bułyhowie poszli w prysiudy. Stara kniahini, wziąwszy się pod boki, poczęła dreptać w miejscu, a podrygiwać, a podśpiewywać, co widząc, pan Skrzetuski sunął z Heleną do tańca. Gdy ją objął rękoma, zdawało mu się, iż kawał nieba przyciska do piersi. W zawrotach tańca długie jej warkocze omotały mu szyję, jakby dziewczyna chciała go przywiązać do siebie na zawsze. Nie wytrzymał tedy szlachcic, ale gdy rozumiał, że nikt nie patrzy, pochylił się i z całej mocy pocałował jej słodkie usta. + +Późno w noc znalazłszy się sam na sam z panem Longinem w izbie, w której posłano im do spania, porucznik zamiast iść spać, siadł na tapczanie i rzekł: + +— Z innym to już człowiekiem jutro waćpan do Łubniów pojedziesz! + +Podbipięta, który właśnie ukończył pacierze, otworzył szeroko oczy i spytał: + +— Tak bo cóż? Czy waszmość tu zostaniesz? + +— Nie ja zostanę, ale serce zostanie, a jedno dulcis recordatio ze mną pojedzie. Widzisz mnie waćpan w wielkiej alteracji, gdyż od żądz tkliwych ledwie że tchu oribus mogę złapać. + +— To waćpan zakochał się w kniaziównie? + +— Nie inaczej, jako żyw tu przed waćpanem siedzę. Sen ucieka mnie od powiek i jeno do wzdychania mam ochotę, od którego chyba cały w parę się rozpłynę, co waćpanu powiadam dlatego, że mając serce czułe i afektów głodne, snadnie mękę moją zrozumiesz. + +Pan Longin sam wzdychać począł na znak, że męczarnie miłości rozumie, po chwili zaś spytał żałośnie: + +— A może waćpan takoż czystość ślubował? + +— Pytanie waścine jest nie do rzeczy, bo gdyby wszyscy podobne śluby czynili, tedyby genus humanum zaginąć musiało. + +Wejście sługi przerwało dalszą rozmowę. Był to stary Tatar o bystrych czarnych oczach i pomarszczonej jak suszone jabłko twarzy. Wszedłszy, rzucił znaczące spojrzenie na Skrzetuskiego i spytał: + +— A czy nie trzeba czego waszmościom? Może miodu po kusztyczku do poduszki? + +— Nie trzeba. + +Tatar zbliżył się do Skrzetuskiego i mruknął: + +— Mam dla waszmości pana słówko od panny. + +— Bądźże mi Pandarem! — zawołał radośnie namiestnik. — Możesz też mówić przy tym kawalerze, bom się przed nim spuścił z sekretu. + +Tatar wydobył zza rękawa kawałek wstążki: + +— Panna przysyła waszmości panu tę szarfę i to kazała powiedzieć, że miłuje go z całej duszy. + +Porucznik porwał szarfę i począł ją z uniesieniem całować i do piersi przyciskać, a dopiero ochłonąwszy nieco, spytał: + +— Co ci zleciła powiedzieć? + +— Że miłuje waszmość pana z całej duszy. + +— Naściże talera za musztuluk. Rzekła tedy, że mię miłuje? + +— Tak jest! + +— Naściże jeszcze talera. Niechże ją Bóg błogosławi, boć i ona mi najmilsza. Powiedzże jej… Albo czekaj, sam ja do niej pisać będę; przynieś mi jeno inkaustu, piór i papieru. + +— Czego? — spytał Tatar. + +— Inkaustu, piór i papieru. + +— Tego u nas w domu nie ma. Za kniazia Wasyla było i potem, jak się młodzi kniaziowie pisać od czerńca uczyli, ale to już dawno. + +Pan Skrzetuski klasnął palcami. + +— Mości Podbipięto, nie masz wasze inkaustu i piór? + +Litwin rozłożył ręce i wzniósł oczy do góry. + +— Tfy, do licha! — rzecze porucznik. — Otom jest w kłopocie! + +Tymczasem Tatar usiadł w kuczki przed ogniem. + +— Po co pisać — rzekł, grzebiąc w węglach. — Panna spać poszła. A co masz wasza miłość jej napisać, to jutro powiedzieć można. + +— Kiedy tak, to co innego. Wiernyś, jak widzę, sługa kniaziówny. Naściże trzeciego talera. Dawno służysz? + +— Ho, ho! Czterdzieści lat temu, jako mnie kniaź Wasyl w jasyr wziął; i od tej pory służyłem mu wiernie, a gdy onej nocy odjeżdżał na przepadłe imię, to dziecko Konstantynu zostawił, a do mnie rzekł: „Czechły! I ty nie odstąpisz dziewczyny, i będziesz jej strzegł jak oka w głowie”. Łacha ił Ałła! + +— Tak też i czynisz? + +— Tak też i czynię, i patrzę. + +— Mów, co widzisz: jak tu kniaziównie? + +— Źle tu myślą o niej, bo ją chcą dać Bohunowi, który jest pies potępiony. + +— O! Nie będzie z tego nic! Znajdzie się komu za nią ująć! + +— Tak! — rzekł stary, potrząsając palące się głownie. — Oni ją chcą dać Bohunowi, by ją wziął i poniósł jako wilk jagnię, a ich w Rozłogach zostawił. Bo Rozłogi jej, nie ich, po kniaziu Wasylu. On też Bohun to uczynić gotów, bo po komyszach więcej ma złota i srebra niżeli piasku w Rozłogach, ale ona ma go w nienawiści od pory, jak przy niej człowieka czekanem rozszczepił. Krew padła między nich i nienawiść wyrosła. Bóg jest jeden! + +Namiestnik tej nocy usnąć nie mógł. Chodził po izbie, patrzył w księżyc i w myśli różne ważył postanowienia. Zrozumiał teraz grę Bułyhów. Gdyby kniaziównę szlachcic jakiś okoliczny pojął, to by się upomniał o Rozłogi i miałby słuszność, bo się jej należały; a może zażądałby jeszcze rachunków z opieki. Dla tej to przyczyny i tak już skozaczeni Bułyhowie postanowili dać dziewczynę Kozakowi. O czym myśląc, pan Skrzetuski pięście ściskał i miecza szukał wedle siebie. Postanowił więc rozbić te machinacje i czuł się na siłach to uczynić. Przecie opieka nad Heleną należała i do księcia Jeremiego, raz, że Rozłogi były puszczone od Wiśniowieckich staremu Wasylowi, po wtóre, że sam Wasyl z Baru pisał list do księcia, prosząc o opiekę. Tylko nawał spraw publicznych, wojny i wielkie przedsięwzięcia mogły sprawić, że wojewoda dotąd w opiekę nie wejrzał. Ale dość będzie słowem mu przypomnieć, a sprawiedliwość uczyni. + +Szaro już robiło się na świecie, gdy pan Skrzetuski rzucił się na posłanie. Spał twardo i nazajutrz zbudził się z gotowym postanowieniem. Ubrali się tedy z panem Longinem spiesznie, ile że i wozy stały już w gotowości, a żołnierze pana Skrzetuskiego siedzieli na koniach, gotowi do odjazdu. W gościnnej izbie poseł pokrzepiał się polewką w towarzystwie Kurcewiczów i starej kniahini; Bohuna tylko nie było, nie wiadomo: spał jeszcze czy odjechał. + +Posiliwszy się, Skrzetuski rzekł: + +— Mościa pani! Tempus fugit, za chwilę na koń nam siadać trzeba, nim więc podziękujemy wdzięcznym sercem za gościnę, mam ja tu ważną sprawę, o której bym chciał z jejmość panią i z ichmość jej synami kilka słów na osobności pomówić. + +Na twarzy kniahini odmalowało się zdziwienie; spojrzała na synów, na posła i na pana Longina, jakby pragnąc z ich twarzy odgadnąć, o co idzie, i z pewnym niepokojem w głosie rzekła: + +— Służę waszmości. + +Poseł chciał wstawać, ale mu nie dozwoliła, natomiast przeszli do owej sieni pokrytej zbroją i orężem. Młodzi kniaziowie ustawili się szeregiem za matką, która stanąwszy naprzeciw Skrzetuskiego, spytała: + +— O jakiejże sprawie waćpan chcesz mówić? + +Namiestnik utkwił w niej wzrok bystry, surowy prawie, i rzekł: + +— Wybacz, jejmość, i wy, młodzi kniaziowie, że przeciw zwyczajowi postępując, zamiast przez zacnych posłów mówić, sam w sprawie mej rzecznikiem będę. Ale nie może być inaczej, a gdy z musem nikt walczyć nie zdoła, przeto bez dłuższego kunktatorstwa przedstawiam jejmość pani i ichmościom, jako opiekunom, moją pokorną prośbę, byście mi księżniczkę Helenę za żonę oddać raczyli. + +Gdyby w tej chwili, w czasie zimy piorun runął na majdan w Rozłogach, mniejsze by sprawił wrażenie na kniahini i jej synach niż owe słowa namiestnika. Przez chwilę spoglądali ze zdumieniem na mówiącego, który stał przed nimi wyprostowany, spokojny i dziwnie dumny, jak by nie prosić, ale rozkazywać zamierzał, i nie umieli znaleźć słowa odpowiedzi — a natomiast kniahini pytać zaczęła: + +— Jak to? Waść? O Helenę? + +— Ja, mościa pani. I to jest niewzruszony mój zamiar. + +Nastała chwila milczenia. + +— Czekam odpowiedzi imość pani. + +— Wybacz waćpan — odrzekła, ochłonąwszy kniahini, a głos jej stał się suchy i ostry — zaszczyt to dla nas niemały prośba takiego kawalera, ale nie może z niej nic być, gdyż Helenę obiecałam już komu innemu. + +— Zważ wszelako waćpani, jako troskliwa opiekunka, czy to nie było przeciw woli kniaziówny i czym nie lepszy niźli ten, komu ją waćpani obiecałaś. + +— Mości panie! Kto lepszy, mnie sądzić. Możesz być i najlepszy, wszystko nam jedno, bo cię nie znamy. + +Na to namiestnik wyprostował się jeszcze dumniej, a spojrzenia jego stały się jako noże ostre, choć zimne. + +— Ale ja was znam, zdrajcy! — huknął. — Chcecie krewniaczkę chłopu oddać, byle was tylko w zagarniętej nieprawnie włości zostawił… + +— Sam zdrajco! — krzyknęła kniahini. — Tak to za gościnę płacisz? Taką to wdzięczność w sercu żywisz? O, żmijo! Coś za jeden? Skądeś się wziął? + +Młodzi Kurcewicze poczęli w palce trzaskać i po ścianach za bronią się oglądać, namiestnik zaś wołał: + +— Poganie! Zagarnęliście włość sierocą, ale nic z tego. Za dzień książę już o tym wiedzieć będzie. + +Usłyszawszy to, kniahini rzuciła się w tył izby i chwyciwszy rohatynę, szła z nią do namiestnika. Kniaziowie też, porwawszy, co który mógł, ten szablę, ten kiścień, ten nóż, otoczyli go półkolem, dysząc jak stado wilków wściekłych. + +— Do księcia pójdziesz? — wołała kniahini. — A wiesz-li, czy żyw stąd wyjdziesz? Czy to nie ostatnia twoja godzina? + +Skrzetuski skrzyżował ręce na piersiach i okiem nie mrugnął. + +— Jako książęcy poseł z Krymu wracam — rzekł — i niech tu jedną kroplę krwi uronię, a w trzy dni i popiołu z tego miejsca nie zostanie, wy zaś pognijecie w lochach łubniańskich. Jest-li na świecie moc, co by was uchronić zdołała? Nie groźcie, bo was się nie boję! + +— Zginiemy, ale ty pierwej zginiesz. + +— Tedy uderzaj, oto pierś moja. + +Kniaziowie z matką na czele trzymali wciąż ostrza skierowane ku piersi namiestnika, ale rzekłbyś, jakieś niewidzialne łańcuchy skrępowały im ręce. Sapiąc i zgrzytając zębami, szarpali się w bezsilnej wściekłości — wszelako nie uderzał żaden. Ubezwładniło ich straszliwe imię Wiśniowieckiego. + +Namiestnik był panem położenia. + +Bezsilny gniew kniahini wylał się tylko potokiem obelg: + +— Przechero! Szaraku! Hołyszu! Kniaziowej krwi ci się zachciało, ale nic z tego! Każdemu oddamy, byle nie tobie, czego nam i sam książę nakazać nie jest w stanie. + +Na to pan Skrzetuski: + +— Nie pora mi się z mego szlachectwa wywodzić, ale tak myślę, że wasze księstwo mogłoby snadnie za nim mieczyk i tarczę nosić. Zresztą, skoro chłop był wam dobry, to jam lepszy. Co do fortuny mojej, i ta wejść może z waszą w paragon, a że mówicie, iż mnie Heleny nie dacie, to słuchajcie, co powiem: i ja ostawię was przy Rozłogach, rachunków z opieki nie żądając. + +— Nie darowywuj tego, co nie twoje. + +— Nie darowuję, jeno obietnicę na przyszłość daję i rycerskim słowem ją poręczam. Tedy wybierajcie: albo rachunki księciu z opieki złożyć i z Rozłogów ustąpić, albo-li mnie dziewkę oddać, a włość zatrzymać… + +Rohatyna wysuwała się z wolna z rąk kniahini. Po chwili upadła z brzękiem na podłogę. + +— Wybierajcie — powtórzył pan Skrzetuski: — aut pacem, aut bellum! + +— Szczęście to — rzekła już łagodniej Kurcewiczowa — że Bohun z sokoły pojechał, nie chcąc na waszmości patrzyć, bo on już wczora podejrzewał. Inaczej nie byłoby tu bez krwi rozlania. + +— Mościa pani, i ja szablę nie po to noszę, by mi pas obciągała. + +— Uważ jednak waszmość, czy to politycznie ze strony takiego kawalera, wszedłszy po dobremu w dom, tak na ludzi nastawać i dziewkę impetem brać, tak właśnie, jakby z niewoli tureckiej? + +— Godzi się, gdy po niewoli miała być chłopu zaprzedana. + +— Tego waść o Bohunie nie mów, bo on choć rodziców nieświadom, przecie wojownik jest zawołany i rycerz sławny, a nam od dziecka znajomy, w domu jakoby krewny. Któremu za jedno, czyby mu tę dziewkę odjąć, czyby go nożem pchnąć. + +— Mościa pani, a mnie czas w drogę, wybaczcie więc, że raz jeszcze powtórzę: wybierajcie! + +Kniahini zwróciła się do synów: + +— A co, synkowie, mówicie na tak pokorną prośbę tego kawalera? + +Bułyhowie spoglądali po sobie, trącali się łokciami i milczeli. + +Na koniec Symeon mruknął: + +— Każesz bić, maty, to będziem; każesz dać dziewkę, to damy. + +— Bić źle i dać źle. + +Potem, zwracając się do Skrzetuskiego: + +— Przycisnąłeś nas waść tak do ściany, że choć łopnąć. Bohun jest człowiek szalony, gotów się ważyć na wszystko. Kto nas przed jego zemstą osłoni? Sam zginie od księcia, ale nas pierwej zgubi. Co nam począć? + +— Wasza głowa. + +Kniahini milczała przez chwilę. + +— Słuchajże, mości kawalerze. Musi to wszystko w tajemnicy zostać. Bohuna wyprawim do Perejasławia, sami z Heleną do Łubniów zjedziem, a waść uprosisz księcia, by nam prezydium do Rozłogów przysłał. Bohun ma w pobliżu półtorasta semenów, z których część tu jest. Nie możesz Heleny zaraz brać, bo ją odbije. Inaczej to nie może być. Jedźże więc, nikomu sekretu nie powiadając, i czekaj nas. + +— Byście mnie zdradzili? + +— Byśmy tylko mogli! Ale nie możem, sam to widzisz. Daj słowo, że sekret do czasu utrzymasz! + +— Daję. A wy dajecie dziewkę? + +— Bo nie możemy nie dać, choć nam Bohuna żal… + +— Tfy! Tfy! Mości panowie — rzekł nagle namiestnik, zwracając się do kniaziów — czterech was jak dębów i jednego Kozaka się bojąc, zdradą go brać chcecie. Chociem wam winien dziękować, jednakże powiem: nie przystoi to zacnej szlachcie! + +— Waść się w to nie mieszaj — zakrzyknęła kniahini. — Nie twoja to rzecz. Co nam począć? Ilu waść masz żołnierzów na jego półtorasta semenów? Osłoniszże nas? Osłoniszże samą Helenę, którą on gwałtem porwać gotów? To nie waścina rzecz. Jedźże sobie do Łubniów, a co my poczniemy, to nam wiedzieć, byleśmy Helenę ci przywieźli. + +— Czyńcie, co chcecie: jedno wam tylko jeszcze powiem. Gdyby się tu krzywda kniaziównie działa, tedy biada wam! + +— Nie poczynajże sobie tak z nami, byś nas do desperacji nie przywiódł. + +— Boście jej gwałt uczynić chcieli, a i teraz, przedając ją za Rozłogi, do głowy wam nie przyszło spytać: zali będzie jej po myśli moja persona? + +— Za czym spytamy jej wobec ciebie — rzekła kniahini, tłumiąc gniew, który na nowo poczynał wrzeć w jej piersi, czuła bowiem doskonale pogardę w słowach namiestnika. + +Symeon poszedł po Helenę i po chwili ukazał się z nią w sieni. + +Wśród tych gniewów i gróźb, które zdawały się huczeć jeszcze w powietrzu jak odgłosy przemijającej nawałnicy, wśród tych zmarszczonych brwi, srogich spojrzeń i surowych twarzy, jej śliczne oblicze zabłysło jakoby słońce po burzy. + +— Mościa panno! — rzekła ponuro kniahini, ukazując na Skrzetuskiego. — Jeśli masz wolę po temu, to jest twój przyszły mąż. + +Helena zbladła jak ściana i, krzyknąwszy, zakryła oczy rękoma, a potem nagle wyciągnęła je ku Skrzetuskiemu. + +— Prawda-li to? — szeptała w upojeniu. + + + + + +W godzinę później orszak posła i namiestnikowy posuwał się z wolna leśnym gościńcem w stronę Łubniów. Skrzetuski z panem Longinem Podbipiętą jechali na czele; za nimi wozy poselskie wyciągnęły się długim pasem. Namiestnik cały był pogrążony w zadumie i tęsknocie, gdy wtem z owej zadumy zbudziły go urwane słowa pieśni: + + +Tużu, tużu, serce bołyt… + +W głębi lasu na wąskiej, wyjeżdżonej przez chłopów drożynie ukazał się Bohun. Koń jego całkiem był pokryty pianą i błotem. + +Widocznie Kozak, wedle swego obyczaju, puścił się był na stepy i lasy, by się wiatrem spić, zgubić w dali i zapamiętać, i to, co duszę bolało — przeboleć. + +Teraz wracał właśnie do Rozłogów. + +Patrząc na tę przepyszną, iście rycerską postać, która mignęła tylko i znikła, pan Skrzetuski mimo woli pomyślał sobie, a nawet mruknął pod nosem: + +— Wszelako to szczęście, że on człowieka przy niej rozszczepił. + +Nagle jakiś żal ścisnął mu serce. Żal mu było jakoby i Bohuna, ale więcej jeszcze tego, że związawszy się słowem kniahini, nie mógł, ot teraz, popędzić za nim konia i rzec: + +— Kochamy jedną, więc jednemu z nas nie żyć na świecie. Dobądź, Kozacze, serpentyny! + + + +Rozdział V + +Przybywszy do Łubniów, nie zastał pan Skrzetuski w domu księcia, który był do pana Suffczyńskiego, dawniejszego swego dworzanina, do Sieńczy na chrzciny pojechał, a z nim księżna, dwie panny Zbaraskie i wiele osób ze dworu. Dano tedy znać do Sieńczy i o powrocie z Krymu namiestnika, i o przybyciu posła; tymczasem znajomi i towarzysze witali radośnie po długiej podróży Skrzetuskiego, a zwłaszcza pan Wołodyjowski, który po ostatnim pojedynku był najbliższym naszemu namiestnikowi przyjacielem. Odznaczał się ten kawaler tym, iż ustawicznie był zakochany. Przekonawszy się o nieszczerości Anusi Borzobohatej, zwrócił był czułe serce ku Anieli Leńskiej, pannie również z fraucymeru, a gdy i ta przed miesiącem właśnie zaślubiła pana Staniszewskiego, wówczas Wołodyjowski dla pociechy jął wzdychać do starszej księżniczki Zbaraskiej, Anny, synowicy księcia Wiśniowieckiego. + +Wszelako sam rozumiał, iż podniósłszy tak wysoko oczy, nie mógł choćby najmniejszą pokrzepiać się nadzieją, tym bardziej że i po księżniczkę zgłosili się już dziewosłębowie, pan Bodzyński i pan Lassota, w imieniu pana Przyjemskiego, wojewodzica łęczyckiego. Opowiadał więc nieszczęsny Wołodyjowski te nowe strapienia naszemu namiestnikowi, wcielając go we wszystkie sprawy i tajemnice dworskie, których ten półuchem słuchał, mając umysł i serce czym innym zajęte. Gdyby nie owe duszne niepokoje, które z miłością, choćby wzajemną, zawsze w parze chodzić zwykły, byłby się czuł pan Skrzetuski szczęśliwy, wróciwszy po długiej nieobecności do Łubniów, gdzie otoczyły go twarze życzliwe i ów gwar życia żołnierskiego, z którym od dawna był zżyły. Albowiem Łubnie, jakkolwiek jako zamczysta rezydencja pańska, mogły pod względem wspaniałości równać się ze wszystkimi siedzibami „królewiąt”, tym się wszelako od nich różniły, iż życie w nich było surowe, prawdziwie obozowe. Kto nie znał tamtejszych zwyczajów i ordynku, ten przyjechawszy choćby w porze najspokojniejszej, mógł sądzić, że się tam jaka wyprawa wojenna gotuje. Żołnierz przeważał tam nad dworzaninem, żelazo nad złotem, dźwięk trąb obozowych nad gwarem uczt i zabaw. Wszędy panował wzorowy ład i nieznana gdzie indziej dyscyplina; wszędy roiło się od rycerstwa spod różnych chorągwi: pancernych, dragońskich, kozackich, tatarskich i wołoskich, pod którymi służyło nie tylko całe Zadnieprze, ale i ochocza szlachta ze wszystkich okolic Rzplitej. Kto się chciał w prawdziwej rycerskiej szkole wyćwiczyć, ten ciągnął do Łubniów; nie brakło więc tam obok Rusinów ani Mazurów, ani Litwy, ani Małopolan, ba! nawet i Prusaków. Piesze regimenta i artyleria, czyli tak zwany „lud ognisty”, złożone były przeważnie z wyborowych Niemców najętych za żołd wysoki; w dragonach służyli głównie miejscowi, Litwa w tatarskich chorągwiach. Małopolanie garnęli się najchętniej pod znaki pancerne. Książę nie pozwalał też gnuśnieć rycerstwu; dlatego w obozie panował ruch ustawiczny. Jedne pułki wychodziły na zmianę do stanic i polanek, inne wchodziły do stolicy; po całych dniach odbywały się musztry i ćwiczenia. Czasem też, chociaż i spokojnie było od Tatar, książę przedsiębrał dalekie wyprawy w głuche stepy i pustynie, by żołnierzy do pochodów przyuczyć, dotrzeć tam, gdzie nikt nie dotarł i roznieść sławę swego imienia. Tak zeszłej jesieni zapuścił się lewym brzegiem Dniepru do Kudaku, gdzie go pan Grodzicki, trzymający prezydium, jak monarchę udzielnego przyjmował; potem pociągnął obok porohów aż do Chortycy i na uroczyszczu Kuczkasów kazał mogiłę wielką z kamieni usypać na pamiątkę i na znak, że tamtą stroną żaden jeszcze pan nie bywał tak daleko. + +Pan Bogusław Maszkiewicz, żołnierz dobry, choć młody, a zarazem człowiek uczony, który tę wyprawę również jak i inne pochody książęce opisał, cuda o niej opowiadał Skrzetuskiemu, co pan Wołodyjowski zaraz potwierdzał, gdyż i on brał udział w wyprawie. Widzieli tedy porohy i dziwili im się, a zwłaszcza strasznemu Nienasytcowi, który rokrocznie jak ongi Scylla i Charybda po kilkadziesiąt ludzi pożerał. Potem puścili się na wschód, na spalone stepy, gdzie od niedogarków jazda postępować nie mogła i aż musieli koniom nogi skórami obwijać. Spotkali tam mnóstwo gadzin, padalców i olbrzymie węże połozy, na dziesięć łokci długie, a grube jak ramię męża. Po drodze na samotnych dębach ryli pro aeterna rei memoria herby książęce, na koniec zaszli w tak głuche stepy, gdzie już i śladów człowieka nie było można dopatrzyć. + +— Myślałem — mówił uczony pan Maszkiewicz — że nam w końcu na wzór Ulissesa i do Hadu zstąpić przyjdzie. + +Na to pan Wołodyjowski: + +— Przysięgali też ludzie spod chorągwi pana strażnika Zamojskiego, która szła na przodku, jako już widzieli owe fines, na których orbis terrarum się kończy. + +Namiestnik opowiadał wzajemnie towarzyszom o Krymie, gdzie prawie pół roku spędził, czekając na respons chana jegomości, o tamtejszych miastach pozostałych z dawnych czasów, o Tatarach i o potędze ich wojennej, a na koniec o postrachu, w jakim żyli, usłyszawszy o walnej na Krym wyprawie, w której wszystkie siły Rzeczypospolitej miały wziąć udział. + +Tak gwarząc, co wieczór oczekiwali powrotu księcia; tymczasem namiestnik przedstawiał co bliższym towarzyszom pana Longina Podbipiętę, który jako człek słodki od razu pozyskał serca, a okazawszy przy próbach z mieczem nadludzką swą siłę, powszechny sobie zjednywał szacunek. Opowiedział on już temu i owemu o przodku Stowejce i o ściętych trzech głowach, zamilczał tylko o swoim ślubie, nie chcąc się na żarty narażać. Szczególniej podobali się sobie z Wołodyjowskim, a to dla obopólnej serc czułości; po kilku też dniach chodzili razem wzdychać na wały, jeden do gwiazdki za wysoko świecącej, by ją mógł dostać, alias do księżniczki Anny — drugi do nieznanej, od której go trzy ślubowane głowy oddzielały. + +Ciągnął nawet Wołodyjowski pana Longina do dragonów, ale Litwin postanowił sobie koniecznie zapisać się pod znak pancerny, by pod Skrzetuskim służyć, o którym z rozkoszą dowiedział się w Łubniach, że wszyscy mają go za rycerza pierwszej wody i jednego z najlepszych oficerów książęcych. A właśnie w chorągwi, w której pan Skrzetuski porucznikował, otwierał się wakans po panu Zakrzewskim, przezwiskiem Miserere mei, który od dwóch tygodni obłożnie chorował i był bez nadziei życia, bo mu się wszystkie rany od wilgoci pootwierały. Do trosk miłosnych namiestnika dołączył się jeszcze i smutek z grożącej straty starego towarzysza i doświadczonego przyjaciela; nie odstępował też po kilka godzin dziennie ani piędzią od jego wezgłowia, pocieszając go, jak umiał, i krzepiąc go nadzieją, że jeszcze niejedną wyprawę razem odbędą. + +Ale starzec nie potrzebował pociechy. Konał sobie wesoło na twardym łożu rycerskim obciągniętym końską skórą i z uśmiechem prawie dziecinnym spoglądał na krucyfiks zawieszony nad łożem, Skrzetuskiemu zaś odpowiadał: + +— Miserere mei, mości poruczniku, już ja sobie idę po swoją lafę niebieską. Ciało na mnie takie od ran dziurawe, że o to się tylko boję, czy święty Piotr, który jest marszałkiem bożym i ochędóstwa w niebie doglądać musi, puści mnie do raju w tak podziurawionej sukni. Ale mu powiem: „Święty Pietruńku! Zaklinam cię na ucho Malchusowe, nie czyńże mi wstrętu, boć to poganie tak mi popsowali szatki cielesne… Miserere mei! A będzie jaka wyprawa świętego Michała na potencję piekielną, to się stary Zakrzewski przyda jeszcze”. + +Więc porucznik, choć jako żołnierz tyle razy śmierć oglądał i sam ją zadawał, nie mógł łez wstrzymać, słuchając tego starca, którego zgon do pogodnego zachodu słońca był podobny. + +Aż jednego ranka zabrzmiały dzwony we wszystkich kościołach i cerkwiach łubniańskich, zwiastujące śmierć pana Zakrzewskiego. Tegoż dnia książę z Sieńczy przyjechał, a z nim panowie Bodzyński i Lassota oraz cały dwór i dużo szlachty w kilkudziesięciu kolaskach, bo zjazd u pana Suffczyńskiego był niezmierny. Książę wyprawił wspaniały pogrzeb, chcąc uczcić zasługi zmarłego i okazać, jak się w ludziach rycerskich kocha. Asystowały więc w pochodzie żałobnym wszystkie regimenty stojące w Łubniach, na wałach bito z hakownic i rusznic. Kawaleria szła od zamku aż do kościoła farnego w mieście bojowym ordynkiem, ale ze zwiniętymi banderiami; za nią piesze regimenta z kolbami do góry. Sam książę przybrany w żałobę jechał za trumną w pozłocistej karecie, zaprzężonej w ośm białych jak mleko koni, mających grzywy i ogony pofarbowane na pąsowo i kiście strusich piór czarnej barwy na głowach. Przed kolaską postępował oddział janczarów stanowiących przyboczną straż książęcą, tuż za kolaską paziowie przybrani z hiszpańska, na dzielnych koniach, dalej wysocy urzędnicy dworscy, dworzanie rękodajni, pokojowcy, na koniec hajducy i pajucy. Kondukt zatrzymał się naprzód u drzwi kościoła, gdzie ksiądz Jaskólski powitał trumnę mową poczynającą się od słów: „Gdzie tak spieszysz, mości Zakrzewski?”. Potem przemawiało jeszcze kilku z towarzystwa, a między nimi i pan Skrzetuski, jako zwierzchnik i przyjaciel zmarłego. Następnie wniesiono ciało do kościoła i tu dopiero zabrał głos najwymowniejszy z wymownych: ksiądz jezuita Muchowiecki, któren mówił tak górnie i ozdobnie, że sam książę zapłakał. Był to bowiem pan nadzwyczaj tkliwego serca i dla żołnierzów ojciec prawdziwy. Dyscypliny przestrzegał żelaznej, ale pod względem hojności, łaskawego traktowania ludzi i opieki, jaką otaczał nie tylko ich samych, ale ich dzieci i żony, nikt się z nim nie mógł porównać. Dla buntów straszny i niemiłosierny, był jednak prawdziwym dobrodziejem nie tylko szlachty, ale i całego swego ludu. Gdy w czterdziestym szóstym roku szarańcza zniszczyła plony, to czynszownikom za cały rok czynsz odpuścił, poddanym kazał wydawać zboże ze spichlerzów, a po pożarze w Chorolu wszystkich mieszczan przez dwa miesiące swoim kosztem żywił. Dzierżawcy i podstarościowie w ekonomiach drżeli, by do uszu księcia wieść o jakowych nadużyciach lub krzywdach ludowi czynionych nie doszła. Sierotom taka była opieka zapewniona, że przezywano je na Zadnieprzu „książęcymi detynami”. Czuwała nad tym sama księżna Gryzelda przy pomocy ojca Muchowieckiego. Ład tedy panował we wszystkich ziemiach książęcych, dostatek, sprawiedliwość, spokój, ale i strach, bo w razie najmniejszego oporu nie znał książę miary w gniewie i karaniu, tak w jego naturze łączyła się wspaniałomyślność ze srogością. Ale w owych czasach i w owych krainach tylko ta srogość pozwalała się krzewić i pienić ludzkiemu życiu i pracy, jej tylko dzięki powstawały miasta i wsie, rolnik wziął górę nad hajdamaką, kupiec spokojnie towar swój prowadził, dzwony spokojnie wzywały wiernych na modlitwę, wróg nie śmiał granicy przestąpić, kupy łotrów ginęły na palach lub zmieniały się w rządnych żołnierzy, a kraj pustynny rozkwitał. + +Dzikiej krainie i dzikim mieszkańcom takiej potrzeba było ręki, na Zadnieprze bowiem szły najniespokojniejsze z Ukrainy żywioły, ciągnęli osadnicy nęceni rolą i żyznością ziemi, zbiegli chłopi ze wszystkich ziem Rzeczypospolitej, przestępcy uciekający z więzień, słowem, jakoby rzekł Livius: pastorum convenarumque plebs transfuga ex suis populis. Utrzymać ich w ryzie, zmienić w spokojnych osadników i wtłoczyć w karby osiadłego życia mógł tylko taki lew, na którego ryk drżało wszystko. + +Pan Longinus Podbipięta, pierwszy raz w życiu księcia na pogrzebie ujrzawszy, własnym oczom uwierzyć nie mógł. Słysząc bowiem tyle o sławie jego, wyobrażał sobie, że musi to być jakiś olbrzym o głowę rodzaj ludzki przewyższający, a tymczasem książę był wzrostu prawie małego i dość szczupły. Młody był jeszcze, liczył dopiero trzydziesty szósty rok życia, ale na twarzy jego widne już były trudy wojenne. O ile bowiem w Łubniach żył jak król prawdziwy, o tyle w czasie licznych wypraw i pochodów dzielił niewczasy prostego towarzysza, jadał czarny chleb i sypiał na ziemi na wojłoku, a że większa część życia schodziła mu na pracach obozowych, więc odbiły się one na jego twarzy. Wszelako oblicze to na pierwszy rzut oka zdradzało nadzwyczajnego człowieka. Malowała się w nim żelazna, nieugięta wola i majestat, przed którym każdy mimo woli musiał uchylić głowy. Widać było, że ten człowiek zna swoją potęgę i wielkość — i gdyby mu jutro włożyć koronę na głowę, nie czułby się ani zdziwionym, ani przygniecionym jej ciężarem. Oczy miał duże, spokojne, prawie słodkie, jednakże gromy zdawały się być w nich uśpione, i czułeś, że biada temu, kto by je rozbudził. Nikt też znieść nie mógł spokojnego blasku tego spojrzenia i widywano posłów, wytrawnych dworaków, którzy stanąwszy przed Jeremim, mieszali się i nie umieli zacząć dyskursu. Był to zresztą na swoim Zadnieprzu król prawdziwy. Z kancelarii jego wychodziły przywileje i nadania: „My po bożej myłosti kniaź i hospodyn” et cetera. Niewielu też i panów za równych sobie poczytywał. Kniaziowie z krwi dawnych władców bywali u niego marszałkami. Takim był w swoim czasie i ojciec Heleny, Wasyl Bułyha Kurcewicz, który to ród przecie, jak się wyżej wspomniało, wyprowadzał się od Koriata, a w samej rzeczy od Rurykowiczów pochodził. + +Było w księciu Jeremim coś, co mimo wrodzonej mu łaskawości trzymało ludzi w oddaleniu. Kochając żołnierzów, on sam poufalił się z nimi; z nim nikt nie śmiał się poufalić. A jednakże rycerstwo, gdyby mu kazał konno w przepaście Dnieprowe skoczyć, uczyniłoby to bez wahania. + +Po matce Wołoszce odziedziczył on cerę białą tą białością rozpalonego żelaza, od której żar bije, i czarny jak skrzydło kruka włos, który na całej głowie podgolony, z przodu tylko spadał bujniej i obcięty nad brwiami, zasłaniał mu połowę czoła. Nosił się po polsku, o ubiór niezbyt dbał i tylko na wielkie uroczystości nakładał szaty kosztowne, ale wówczas świecił cały od złota i kamieni. Pan Longin w kilka dni później był obecny na takiej uroczystości, gdy książę dawał posłuchanie panu Rozwanowi Ursu. Audiencje posłów odbywały się zawsze w sali tak zwanej niebieskiej, gdyż na jej suficie firmament niebieski wraz z gwiazdami pędzlem gdańszczanina Helma był wyobrażony. Zasiadał tedy książę pod baldachimem z aksamitu i gronostajów, na wyniosłym krześle do tronu podobnym, którego podnóżek był blachą pozłocistą obity, za księciem zaś stał ksiądz Muchowiecki, sekretarz, marszałek kniaź Woronicz, pan Bogusław Maszkiewicz, dalej paziowie i dwunastu trabantów z halabardami, przybranych po hiszpańsku; głębie sali przepełnione były rycerstwem w świetnych strojach i ubiorach. Pan Rozwan prosił w imieniu hospodara, by książę swym wpływem i grozą imienia wyrobił u chana zakaz Tatarom budziackim wpadania do Wołoszczyzny, w której corocznie straszliwe szkody i spustoszenia czynili, na co książę odpowiedział piękną łaciną, że Budziaccy nie bardzo samemu chanowi byli posłuszni, że jednakże gdy na kwiecień spodziewa się czausa murzy, posła chanowego, u siebie, będzie przez niego upominał się u chana o krzywdy wołoskie. Pan Skrzetuski poprzednio już zdał relację ze swego poselstwa i podróży oraz ze wszystkiego, co słyszał o Chmielnickim i jego na Sicz ucieczce. Książę postanowił posunąć kilka pułków ku Kudakowi, ale nie przywiązywał wielkiej do tej sprawy wagi. Tak więc, gdy nic nie zdawało się zagrażać spokojowi i potędze zadnieprzańskiego państwa, rozpoczęły się w Łubniach uroczystości i zabawy, tak z powodu bytności posła Rozwana, jak i dlatego, że panowie Bodzyński i Lassota oświadczyli się wreszcie uroczyście w imieniu wojewodzica Przyjemskiego o rękę starszej księżniczki Anny, na którą prośbę otrzymali i od księcia, i od księżnej Gryzeldy odpowiedź pomyślną. + +Jeden tylko mały Wołodyjowski cierpiał nad tym niemało, a gdy Skrzetuski próbował wlać mu otuchę w serce, odpowiedział: + +— Dobrze tobie, bo gdy jeno zechcesz, Anusia Borzobohata cię nie minie. Już tu ona o tobie bardzo wdzięcznie przez cały czas wspominała; rozumiałem z początku, iż w tej myśli, by zazdrość w Bychowcu excitare, ale widzę, że chciała go na hak przywieść i chyba dla ciebie jednego czulszy w sercu żywi sentyment. + +— Co tam Anusia! Wróćże sobie do niej, non prohibeo. Ale o księżniczce Annie przestań myśleć, gdyż to jest to samo, jakbyś chciał feniksa czapką na gnieździe przykryć. + +— Wiem ci to, że ona jest feniksem, i dlatego z żalu po niej pewnie umrzeć mi przyjdzie. + +— Żyw będziesz i wraz się zakochasz, byle jeno nie w księżniczce Barbarze, bo ci ją drugi wojewodzic sprzed nosa sprzątnie. + +— Zali serce jest pachołkiem, któremu rozkazać można? Zali oczom zabronisz patrzyć na tak cudną istotę jak księżniczka Barbara, której widok dzikie nawet bestie poruszyć byłby zdolny? + +— Masz diable kubrak! — wykrzyknął pan Skrzetuski. — Widzę, że się bez mojej pomocy pocieszysz, aleć to powtarzam: wróć do Anusi, bo z mojej strony żadnych impedimentów mieć nie będziesz. + +Anusia jednak ani myślała rzeczywiście o Wołodyjowskim. Natomiast drażniła ją, zaciekawiała i gniewała obojętność pana Skrzetuskiego, który wróciwszy po tak długiej nieobecności, prawie na nią nie spojrzał. Wieczorami tedy, gdy książę z co przedniejszymi oficerami i dworzany przychodził do bawialnej komnaty księżny, by zabawić się rozmową, Anusia wyglądając zza pleców swej pani (bo księżna była wysoka, a Anusia niska), świdrowała swymi czarnymi oczkami w twarzy namiestnika, chcąc mieć rozwiązanie tej zagadki. Ale oczy Skrzetuskiego, również jak myśl, błądziły gdzie indziej, a gdy wzrok jego padał na dziewczynę, to taki zamyślony i szklany, jak gdyby nie na tę patrzył, do której śpiewał niegdyś: + + +Jak tatarska orda, +Bierzesz w jasyr corda!… + +„Co mu się stało?” — pytała sama siebie rozpieszczona faworytka całego dworu i tupiąc drobną nóżką, czyniła postanowienie rzecz tę zbadać. Nie kochała się ona wprawdzie w Skrzetuskim, ale przyzwyczaiwszy się do hołdów, nie mogła znieść, by na nią nie zważano i gotowa była ze złości sama się rozkochać w zuchwalcu. + +Razu tedy jednego, biegnąc z motkami dla księżny, spotkała pana Skrzetuskiego wychodzącego z przyległej sypialnej komnaty książęcej. Naleciała na niego jak burza, prawie go potrąciła piersią i cofnąwszy się nagle, rzekła: + +— Ach! Jakem się przestraszyła! Dzień dobry waćpanu! + +— Dzień dobry pannie Annie! Czyliż takowe monstrum ze mnie, bym aż miał pannę Annę przestraszać? + +Dziewczyna stała ze spuszczonymi oczkami, kręcąc w palcach niezajętej ręki końce warkoczów, przestępując z nóżki na nóżkę i niby zmieszana, odpowiedziała z uśmiechem: + +— E nie! To to nie… Wcale nie… Jak matkę kocham! + +Nagle spojrzała na porucznika i znów zaraz spuściła oczy. + +— Czy się waćpan gniewasz na mnie? + +— Ja? Alboż panna Anna dba o mój gniew? + +— Co prawda, to nie. Miałabym też o co dbać! Może waćpan myślisz, że zaraz będę płakała? Pan Bychowiec grzeczniejszy… + +— Jeśli tak, to nie pozostaje mnie nic innego, jak ustąpiwszy pola panu Bychowcowi, zejść z oczu panny Anny. + +— A czy ja trzymam? + +To rzekłszy, Anusia zastąpiła mu drogę. + +— To waćpan z Krymu powraca? — spytała. + +— Z Krymu. + +— A co waćpan z Krymu przywiózł? + +— Przywiozłem pana Podbipiętę. Wszakże go panna Anna już widziała? Bardzo to miły i stateczny kawaler. + +— Pewnie, że milszy od waćpana. A po co on tu przyjechał? + +— By panna Anna miała na kim swojej mocy popróbować. Aleć radzę ostro się brać, bo wiem jeden sekret o tym kawalerze, dla którego jest on niezwyciężony… I nawet panna Anna z nim nic nie wskóra. + +— Dlaczegóż to on jest niezwyciężony? + +— Bo się nie może żenić. + +— A co mnie to obchodzi! Czemuż to on nie może się żenić? + +Skrzetuski pochylił się do ucha dziewczyny, ale rzekł bardzo głośno i dobitnie: + +— Bo czystość ślubował. + +— Niemądryś waćpan! — zawołała prędko Anusia i w tejże chwili furknęła jak ptak spłoszony. + +Tego wieczora jednak popatrzyła pierwszy raz uważniej na pana Longina. Gości dnia tego było niemało, bo książę wyprawiał pożegnalną ucztę dla pana Bodzyńskiego. Nasz Litwin, przybrany starannie w biały, atłasowy żupan i ciemnoniebieski, aksamitny kontusz, wyglądał bardzo okazale, tym bardziej że przy boku zamiast katowskiego Zerwikaptura zwieszała mu się lekka, krzywa szabla w pozłocistej pochwie. + +Oczki Anusi strzelały na pana Longina po trochu umyślnie, na złość panu Skrzetuskiemu. Byłby tego jednakże namiestnik nie zauważył, gdyby nie Wołodyjowski, który trąciwszy go łokciem, rzekł: + +— Niechże mnie jasyr spotka, jeśli Anusia nie wdzięczy się do tej chmielowej tyczki litewskiej. + +— Powiedzże to jemu samemu. + +— Pewnie, że powiem. Dobrana będzie z nich para. + +— Będzie ją mógł nosić zamiast spinki u żupana, taka właśnie jest między nimi proporcja. + +— Albo zamiast kitki na czapce. + +Wołodyjowski podszedł do Litwina. + +— Mospanie! — rzekł. — Niedawno jakeś tu przybył, ale frant, widzę, z waści nie lada. + +— A to czemu, brateńku dobrodzieju? A to czemu? + +— Boś nam tu najgładszą dziewkę z fraucymeru już zbałamucił. + +— Dobrodzieju! — rzekł Podbipięta, składając ręce. — Co waćpan mówisz najlepszego? + +— Spojrzyj waszmość na pannę Annę Borzobohatą, w której się tu wszyscy kochamy, jak to ona na waści dziś oczkiem strzyże. Pilnuj się jeno, żeby z waści dudka nie wystrzygła, jako z nas powystrzygała. + +To rzekłszy, Wołodyjowski zakręcił się na pięcie i odszedł, pozostawiając pana Longina w zdumieniu. Nie śmiał on nawet zrazu spojrzeć w stronę Anusi i po niejakim dopiero czasie rzucił znienacka okiem — ale aż zadrżał. Spoza ramienia księżnej Gryzeldy dwoje jarzących ślepków patrzyło na niego istotnie z ciekawością i uporem. Apage, satanas! — pomyślał Litwin i oblawszy się jak żaczek rumieńcem, uciekł w drugi kąt sali. + +Jednakże pokusa była ciężka. Ten szatanek wyglądający zza pleców księżnej tyle miał ponęt, te oczki tak świeciły jasno, że pana Longina aż ciągnęło coś, by w nie choć jeszcze raz tylko spojrzeć. Ale wtem wspomniał na swój ślub, w oczach stanął mu Zerwikaptur, przodek Stowejko Podbipięta, trzy ścięte głowy, i strach go zdjął. Przeżegnał się i tego wieczora nie spojrzał więcej. + +Natomiast rankiem nazajutrz przyszedł na kwaterę Skrzetuskiego. + +— Panie namiestniku — rzekł — a prędko pociągniemy? Co też tam waszmość słyszał o wojnie? + +— Przypiliło waści. Bądźże cierpliwy, póki się pod znak nie zaciągniesz. + +Pan Podbipięta bowiem nie był jeszcze zapisany na miejsce zmarłego Zakrzewskiego. Musiał czekać z tym, aż ćwierć wyjdzie, co miało nastąpić dopiero pierwszego kwietnia. + +Ale było mu rzeczywiście pilno, dlatego pytał namiestnika w dalszym ciągu: + +— A nicże jaśnie oświecony książę w tej materii nie mówił? + +— Nic. Król pono do śmierci nie przestanie o wojnie myśleć, ale Rzeczpospolita jej nie chce. + +— A mówili w Czehrynie, że rebelia kozacka zagraża? + +— Znać, że waści mocno ślub dolega. Co do rebelii, wiedzże, iż jej przed wiosną nie będzie, bo choć to zima lekka, ale zima zimą. Mamy dopiero piętnasty februarii, lada dzień mrozy jeszcze mogą nastać, a Kozak w pole nie rusza, póki się nie może okopać, bo oni za wałem biją się okrutnie, w polu zaś nie umieją dotrzymać. + +— Tak i trzeba czekać nawet na Kozaków? + +— Zważ waćpan i to, że choćbyś w czasie rebelii swoje trzy głowy znalazł, to nie wiadomo, czy od ślubu wolnym będziesz, boć co innego Krzyżacy lub Turcy, a co innego swoi, jakoby rzec, dzieci eiusdem matris. + +— O, wielki Boże! A toś mi waćpan sęka w głowę zadał! Ot, desperacja! Niechże mnie ksiądz Muchowiecki te wątpliwości rozstrzygnie, bo inaczej nie będę miał i chwili spokoju. + +— Pewnie, że rozstrzygnie, gdyż jest człek uczony i pobożny, ale pewnie nie powie nic innego. Bellum civile to wojna braci. + +— A gdyby rebelizantom obca potęga na pomoc przyszła? + +— Tedy miałbyś pole. Ale teraz jedno mogę waści zalecić: czekaj i bądź cierpliwy. + +Jednakże pan Skrzetuski sam nie umiał pójść za tą radą. Ogarniała go tęskność coraz większa, nudziły go uroczystości dworskie i te twarze, na które dawniej było mu tak mile spoglądać. Panowie Bodzyński, Lassota i pan Rozwan Ursu wyjechali wreszcie, a po ich wyjeździe nastał spokój głęboki. Życie zaczęło płynąć jednostajnie. Książę zajęty był lustracjami dóbr ogromnych i co rano zamykał się z komisarzami nadjeżdżającymi z całej Rusi i Sandomierskiego — więc nawet i ćwiczenia wojskowe rzadko tylko mogły się odbywać. Gwarne uczty oficerskie, na których rozprawiano o przyszłych wojnach, nużyły niewymownie Skrzetuskiego, więc z guldynką na ramieniu uciekał nad Sołonicę, gdzie ongi Żółkiewski tak strasznie Nalewajkę, Łobodę i Krępskiego pogromił. Ślady owej bitwy już się były zatarły i w pamięci ludzkiej, i na pobojowisku. Czasem tylko jeszcze ziemia wyrzucała z łona zbielałe kości, a za wodą sterczał nasyp kozacki, spoza którego bronili się tak rozpaczliwie Zaporożcy Łobody i Nalewajkowa wolnica. Ale już i na nasypie puścił się gęsto gaj zarośli. Tam to Skrzetuski chronił się przed gwarem dworskim i zamiast strzelać do ptaków, rozpamiętywał; tam to przed oczyma jego duszy stawała przywoływana pamięcią i sercem postać kochanej dziewczyny; tam wśród mgły, szumu oczeretów i melancholii owych miejsc doznawał ulgi we własnej tęsknocie. + +Ale później jęły padać obfite, zapowiadające wiosnę deszcze. Sołonica zamieniła się w topielisko, głowy spod dachu trudno było wychylić, więc namiestnik i tej pociechy, jaką znajdował w błąkaniu się samotnym, został pozbawiony. A tymczasem wzrastał jego niepokój — i słusznie. Miał on z początku nadzieję, że Kurcewiczowa z Heleną, jeśli tylko kniahini potrafi wyprawić Bohuna, zjadą zaraz do Łubniów, a teraz i ta nadzieja zgasła. Słota zepsuła drogi, step na kilka mil, po obu brzegach Suły, stał się ogromnym bagniskiem, na przebycie którego trzeba było czekać, póki wiosenne gorące słońce nie wyssie zbytku wód i wilgoci. Przez cały ten czas Helena miała pozostawać pod opieką, której Skrzetuski nie ufał, w prawdziwym wilczym gnieździe, wśród ludzi nieokrzesanych, dzikich, a Skrzetuskiemu niechętnych. Wprawdzie dla własnego dobra powinni mu byli słowa dotrzymać — i prawie nie mieli innej drogi — ale któż mógł odgadnąć, co wymyślą, na co się odważą, zwłaszcza gdy ciążył nad nimi straszliwy watażka, którego widocznie i kochali, i bali się jednocześnie. Łatwo by mu przyszło zmusić ich do oddania mu dziewczyny, bo nierzadkie były i podobne wypadki. Tak samo swego czasu towarzysz nieszczęsnego Nalewajki, Łoboda, zmusił panią Poplińską, by mu oddała za żonę swą wychowankę, choć dziewczyna była szlachcianką dobrego rodu i chociaż z całej duszy nienawidziła watażki. A jeśli było prawdą, co mówiono o niezmiernych bogactwach Bohuna, to przecie mógł im i dziewczynę, i utratę Rozłogów zapłacić. A potem co? „Potem — myślał pan Skrzetuski — doniosą mi szyderczo, że jest po harapie, a sami umkną gdzieś w puszcze litewskie lub mazowieckie, gdzie ich nawet książęca potężna ręka nie dosięgnie”. Pan Skrzetuski trząsł się jak w febrze na tę myśl, targał się jak wilk na łańcuchu, żałował swego rycerskiego słowa danego kniahini — i nie wiedział, co ma począć. A był to człowiek, który nierad pozwalał się ciągnąć za brodę wypadkom. W jego naturze leżała wielka przedsiębiorczość i energia. Nie czekał on na to, co mu los zdarzy; wolał los brać za kark i zmuszać, by zdarzał fortunnie — dlatego trudniej mu było niż komu innemu siedzieć z założonymi rękoma w Łubniach. Postanowił więc działać. Miał on pacholika Rzędziana, szlachcica chodaczkowego z Podlasia, lat szesnastu, ale franta kutego na cztery nogi, z którym niejeden stary wyga nie mógł iść o lepsze, i tego postanowił wysłać do Heleny oraz na przeszpiegi. Skończył się też już był luty; deszcze przestały lać, marzec zapowiadał się dość pogodnie i drogi musiały się nieco poprawić. Wybierał się więc Rzędzian w drogę. Pan Skrzetuski zaopatrzył go w list, papier, pióra i flaszkę inkaustu, której kazał mu jak oka w głowie pilnować, bo pamiętał, że tych rzeczy nie masz w Rozłogach. Miał także chłopak polecenie, by nie powiadał, od kogo jest, by udawał, że do Czehryna jedzie, i pilnie na wszystko zwracał oko, a zwłaszcza wywiedział się dobrze o Bohunie, gdzie jest i co porabia. Rzędzian nie dał sobie dwa razy instrukcji powtarzać, czapkę na bakier nasunął, nahajem świsnął i pojechał. + +Dla pana Skrzetuskiego rozpoczęły się ciężkie dni oczekiwania. Dla zabicia czasu ścinał się w palcaty z panem Wołodyjowskim, wielkim mistrzem w tej sztuce, lub dzirytem do pierścienia rzucał. Zdarzył się też w Łubniach wypadek, którego namiestnik o mało zdrowiem nie przypłacił. Pewnego dnia niedźwiedź, zerwawszy się z łańcucha na podwórcu zamkowym, poszczerbił dwóch masztalerzy, popłoszył konie pana komisarza Chlebowskiego i na koniec rzucił się na namiestnika, który szedł właśnie z cekhauzu do księcia, bez szabli przy boku, mając w ręku tylko lekki nadziak z mosiężną główką. Namiestnik byłby zginął niezawodnie, gdyby nie pan Longin, który ujrzawszy z cekhauzu, co się dzieje, porwał za swój Zerwikaptur i przybiegł na ratunek. Pan Longin okazał się w zupełności godnym potomkiem przodka Stowejki, gdyż w oczach całego dworu odwalił jednym zamachem łeb niedźwiedziowi wraz z łapą, któren to dowód nadzwyczajnej siły podziwiał z okna sam książę i wprowadził następnie pana Longina do pokojów księżnej, gdzie Anusia Borzobohata tak wabiła go oczkiem, że nazajutrz musiał iść do spowiedzi i następnie przez trzy dni nie pokazywał się w zamku, póki żarliwą modlitwą wszelkich pokus nie odpędził. + +Tymczasem upłynęło dni dziesięć, a Rzędziana nie było widać z powrotem. Nasz pan Jan schudł z oczekiwania i tak wymizerniał, że aż Anusia poczęła się wypytywać przez posły, co mu jest — a Carboni, doktor książęcy, zapisał mu jakąś driakiew na melancholię. Ale innej on driakwi potrzebował, gdyż dniem i nocą o swojej kniaziównie rozmyślał — i czuł coraz mocniej, że to nie żadne płoche uczucie zagnieździło się w jego sercu, ale miłość wielka, która musi być zaspokojona, bo inaczej pierś ludzką jak słabe naczynie rozsadzić gotowa. + +Łatwo więc sobie wyobrazić radość pana Jana, gdy pewnego dnia o świcie wszedł do jego kwatery Rzędzian, zabłocony, zmęczony, wymizerowany, ale wesół i z dobrą wieścią wypisaną na czole. Namiestnik jak się zerwał wprost z łoża, tak przybiegłszy do niego, chwycił go za ramiona i krzyknął: + +— Listy masz? + +— Mam, panie. Oto są. + +Namiestnik porwał i zaczął czytać. Długi czas wątpił, czy mu nawet w razie najpomyślniejszym Rzędzian list przywiezie, gdyż nie był pewny, czy Helena pisać umie. Kresowe niewiasty nie bywały uczone, a Helena chowała się do tego między prostakami. Jednakże widocznie ojciec nauczył ją jeszcze tej sztuki, gdyż skreśliła długi list na cztery strony papieru. Biedaczka nie umiała wprawdzie wyrażać się ozdobnie, retorycznie, ale wprost od serca pisała, co następuje: + +„Już ja waćpana nigdy nie zapomnę, waćpan mnie prędzej, bo słyszę, że są i płosi między wami. Ale gdyś pacholika umyślnie tyle mil drogi przysłał, to widać, żem ci miła jak i ty mnie, za coć sercem wdzięcznym dziękuję. Nie myśl też waćpan, aby to nie było przeciw skromności mojej tak ci o tym kochaniu pisać, ale snadź lepiej już prawdę powiedzieć niż zełgać albo ją ukrywać, gdy zgoła co innego jest w sercu. Wypytywałam też imć Rzędziana, co w Łubniach porabiasz i jakie są wielkiego dworu obyczaje, a gdy mnie o urodzie i gładkości tamtejszych panien powiadał, prawie że łzami od wielkiego smutku się zalałam…” + +Tu namiestnik przerwał czytanie i spytał Rzędziana: + +— Coś ty tam, kpie, powiadał? + +— Wszystko dobrze, panie! — odpowiedział Rzędzian. + +Namiestnik czytał dalej: + +„…bo jakże mnie prostaczce porównywać się z nimi. + +Ale powiedział mi pachołek, iż waćpan na żadną i patrzyć nie chcesz…” + +— Toś dobrze powiedział! — rzekł namiestnik. + +Rzędzian nie wiedział wprawdzie, o co idzie, bo namiestnik czytał list po cichu, ale zrobił mądrą minę i chrząknął znacząco. Skrzetuski zaś czytał dalej: + +„…I zaraz pocieszyłam się, prosząc Boga, by cię nadal w takowej dla mnie życzliwości utrzymał i obojgu nam błogosławił — amen. Jużem się tak też za waćpanem stęskniła, jako właśnie za matką, bo mnie sierocie smutno na świecie, ale nie przy waćpanu… Bóg patrzy na moje serce, że jest czyste, a co innego jest prostactwo, które mnie wybaczyć musisz…” + +W dalszym ciągu donosiła śliczna kniaziówna, że do Łubniów ze stryjenką wyjadą, jak tylko drogi będą lepsze, i że sama kniahini chce wyjazd przyśpieszyć, gdyż z Czehryna dochodzą wieści o jakichś niespokojnościach kozackich, czeka więc tylko na powrót młodych kniaziów, którzy do Bogusławia na jarmark koński pojechali. + +„Prawdziwy z waćpana czarownik — pisała dalej Helena — żeś sobie i stryjnę zjednać umiał”. + +Tu namiestnik uśmiechnął się, przypomniał sobie bowiem, jakimi to sposoby musiał tę stryjnę zjednywać. List kończył się zapewnieniami stałej a poczciwej miłości, jaką właśnie przyszła żona mężowi winna. W ogóle zaś przeglądało z niego istotnie serce czyste, dlatego też namiestnik odczytywał ten list serdeczny po kilkanaście razy od początku do końca, powtarzając sobie w duszy: „Moja wdzięczna dziewko! Niechże mnie Bóg opuści, jeśli cię kiedy zaniecham”. + +Potem zaś począł wypytywać o wszystko Rzędziana. + +Sprytny pachołek zdał mu dokładnie sprawę z całej podróży. Przyjęto go uczciwie. Stara kniahini wybadywała go o namiestnika, a dowiedziawszy się, że był rycerzem znakomitym i księcia poufnym, a przy tym człowiekiem zamożnym, rada była. + +— Pytała mnie też — rzekł Rzędzian — czy jegomość, jak co obiecnie, zawsze słowo zdzierży, a ja jej na to: „Moja mościa pani! Gdyby ten wołoszynek, na którym przyjechałem, był mnie obiecany, wiedziałbym, że już mnie nie minie…”. + +— Frant z ciebie — rzecze namiestnik — ale kiedyś tak za mnie zaręczył, to go już trzymaj. Nie symulowałeś tedy nic? Powiedziałeś, że ja cię przysłałem? + +— Powiedziałem, bom obaczył, że można, i zaraz jeszcze wdzięczniej mnie przyjęli, a szczególniej panna, która jest tak cudna, jak drugiej na świecie nie znaleźć. A dowiedziawszy się, że od jegomości jadę, już też nie wiedziała, gdzie mnie posadzić, i gdyby nie post, opływałbym we wszystko jako w niebie. Czytając list jegomościn, łzami go oblewała od radości. + +Namiestnik zamilkł również od radości i po chwili dopiero spytał znowu: + +— A o onym Bohunie niceś się nie dowiedział? + +— Nie zdawało mi się panny albo pani o to pytać, alem wszedł w konfidencję ze starym Tatarem Czechłym, któren choć poganin, jest wiernym panienki sługą. Ten mnie powiadał, że z początku mruczeli oni wszyscy na jegomości bardzo, ale potem się ustatkowali, a to gdy stało się im wiadomo, iż co prawią o skarbach tego Bohuna, to bajka. + +— Jakimże sposobem o tym się przekonali? + +— A to, widzi jegomość, było tak: Mieli oni dyferencję z Siwińskimi, którą potem obowiązali się spłacić. Jak przyszedł termin, tak do Bohuna: „Pożycz!”. A on na to: „Dobra tureckiego — powiada — trochę mam, ale skarbów żadnych, bo com miał, tom — powiada — i rozrzucił”. Jak też to usłyszeli, zaraz im był tańszy, i do jegomości afekt zwrócili. + +— Nie ma co mówić, dobrześ się o wszystkim wywiedział. + +— Mój jegomość, gdybym ja się jednego wywiedział, a drugiego nie, tedyby jegomość mógł do mnie rzec: „Konia mi darowałeś, a terlicyś nie dał”. Co by jegomości było po koniu bez terlicy? + +— No, no, to weźże i terlicę. + +— Dziękuję pokornie jegomości. Oni też Bohuna do Perejasławia zaraz wyprawili, więc jakem się o tym dowiedział, tak sobie myślę: czemu bym i ja nie miał do Perejasławia dotrzeć. Będzie ze mnie pan kontent, to mnie barwa prędzej dojdzie… + +— Dojdzie cię na nową ćwierć. To byłeś i w Perejasławiu? + +— Byłem. Alem Bohuna tam nie znalazł. Stary pułkownik Łoboda chory. Mówią, że rychło po nim Bohun pułkownikiem zostanie… Ale tam się dzieje coś dziwnego. Semenów ledwie garść przy chorągwi została, reszta, mówią, za Bohunem pociągnęła czy też na Sicz zbiegła, i to jest, mój jegomość, ważna rzecz, bo tam się podobno jakaś rebelia knuje. Chciałem się koniecznie czegoś dowiedzieć o Bohunie, aleć tylko tyle mi powiedziano, że się na ruski brzeg przeprawił. Ano! Myślę sobie: kiedy tak, to nasza panienka od niego bezpieczna, i wróciłem. + +— Dobrześ się sprawił. A przygody jakiej w podróży nie miałeś? + +— Nie, mój jegomość, jeno mi się jeść okrutnie chce. + +Rzędzian wyszedł, a namiestnik, zostawszy sam, zaczął na nowo odczytywać list Heleny i do ust przyciskać te literki nie tak kształtne jak ręka, która je kreśliła. Ufność wstąpiła mu w serce i myślał sobie: „Niedługo drogi podeschną, byle Bóg dał pogodę. Kurcewicze też, dowiedziawszy się, że Bohun hołysz, pewnie mnie już nie zdradzą. Puszczę im Rozłogi, jeszcze swego dołożę, byle onej kochanej gwiazdki dostać…”. + +I przybrawszy się, z jaśniejącą twarzą, z pełną od szczęścia piersią, szedł do kaplicy, by Bogu naprzód za dobrą nowinę pokornie podziękować. + + + +Rozdział VI + +Na całej Ukrainie i Zadnieprzu poczęły zrywać się jakieś szumy, jakoby zwiastuny burzy bliskiej; jakieś dziwne wieści przelatywały od sioła do sioła, od futoru do futoru, na kształt owych roślin, które jesienią wiatr po stepach żenie, a które lud perekotypolem zowie. W miastach szeptano sobie o jakiejś wielkiej wojnie, lubo nikt nie wiedział, kto i przeciwko komu ma wojować. Coś zapowiadało się wszelako. Twarze ludzkie stały się niespokojne. Rolnik niechętnie z pługiem na pole wychodził, chociaż wiosna przyszła wczesna, cicha, ciepła, a nad stepami dzwoniły od dawna skowronki. Wieczorami ludzie po siołach gromadzili się w kupy i stojąc na drodze, gwarzyli półgłosem o rzeczach strasznych. Ślepców krążących z lirami i pieśnią wypytywano o nowiny. Niektórym zdało się, że nocami widzą jakieś odblaski na niebie i że księżyc czerwieńszy niż zwykle podnosi się zza borów. Wróżono klęski lub śmierć królewską — a wszystko to było tym dziwniejsze, że do ziem onych, przywykłych z dawna do niepokojów, walk, najazdów, strach niełatwy miał przystęp; musiały więc jakieś wyjątkowo złowrogie wichry grać w powietrzu, skoro niepokój stał się powszechny. + +Tym ciężej, tym duszniej było, że nikt nie umiał niebezpieczeństwa wskazać. Wszelako między oznakami złej wróżby dwie szczególnie zdawały się wskazywać, że istotnie coś zagraża. Oto naprzód niesłychane mnóstwo dziadów lirników pojawiło się po wszystkich wsiach i miastach, a były między nimi jakieś postacie obce, nikomu nieznane, o których szeptano sobie, że to są dziady fałszywe. Ci, włócząc się wszędzie, zapowiadali tajemniczo, iż dzień sądu i gniewu Bożego się zbliża. Po wtóre, że Niżowcy poczęli pić na umór. + +Druga oznaka była jeszcze niebezpieczniejsza. Sicz, w zbyt szczupłych granicach objęta, nie mogła wszystkich swych ludzi wyżywić, wyprawy nie zawsze się zdarzały, przeto stepy nie dawały chleba Kozakom, mnóstwo więc Niżowców rozpraszało się rokrocznie, w spokojnych czasach, po okolicach zamieszkałych. Pełno ich było na Ukrainie, ba! nawet na całej Rusi. Jedni zaciągali się do pocztów starościńskich, inni szynkowali wódkę po drogach, inni trudnili się po wsiach i miastach handlem i rzemiosłami. W każdej prawie wsi stała opodal od innych chata, w której mieszkał Zaporożec. Niektórzy mieli w takich chatach żony i gospodarstwo. A Zaporożec taki, jako człek zwykle kuty i bity, był poniekąd dobrodziejstwem wsi, w której mieszkał. Nie było nad nich lepszych kowali, kołodziejów, garbarzy, woskobojów, rybitwów i myśliwych. Kozak wszystko umiał, wszystko zrobił: dom postawił i siodło uszył. Powszechnie jednak nie byli to osadnicy spokojni, bo żyli życiem tymczasowym. Kto chciał wyrok zbrojno wyegzekwować, na sąsiada najazd zrobić lub się od spodziewanego obronić, potrzebował tylko krzyknąć, a wnet mołojcy zlatywali się jak krucy na żer gotowi. Używała ich też szlachta, używało duchowieństwo wschodnie, wiecznie spory ze sobą wiodące, gdy jednak i takich wypraw brakło, to mołojcy siedzieli cicho po wsiach, pracując do upadłego i w pocie czoła zdobywając chleb powszedni. + +I trwało tak czasem rok, dwa, aż nagle przychodziła wieść o jakowejś walnej wyprawie czy to jakiego atamana na Tatarów, czy na Lachiw, czy wreszcie paniąt polskich na Wołoszczyznę i wnet ci kołodzieje, kowale, garbarze, woskoboje porzucali spokojne zajęcie i przede wszystkim poczynali pić na śmierć we wszystkich szynkach ukraińskich. + +Przepiwszy wszystko, pili dalej na borg, ne na to, szczo je, ałe na to, szczo bude. Przyszłe łupy miały zapłacić hulatykę. + +Zjawisko owo powtarzało się tak stale, że później doświadczeni ludzie ukraińscy zwykli mawiać: „Oho! Trzęsą się szynki od Niżowców — w Ukrainie coś się gotuje”. + +I starostowie wzmacniali zaraz załogi w zamkach, pilnie dając na wszystko baczenie, panowie ściągali poczty, szlachta wysyłała żony i dzieci do miast. + +Owóż wiosny tej Kozacy poczęli pić jak nigdy, trwonić na ślepo wszelakie zapracowane dobro, i to nie w jednym powiecie, nie w jednym województwie, ale na całej Rusi, jak długa i szeroka. + +Coś się więc gotowało naprawdę, chociaż sami Niżowcy nie wiedzieli zgoła, co takiego. Zaczęto mówić o Chmielnickim, o jego na Sicz ucieczce i o grodowych z Czerkas, Bogusławia, Korsunia i innych miast, zbiegłych za nim — ale powiadano też i co innego. Od lat całych krążyły już wieści o wielkiej wojnie z pogany, której król chciał, by dobrym mołojcom łupu przysporzyć, ale Lachy nie chcieli — a teraz te wszystkie wieści pomieszały się ze sobą i zrodziły w głowach ludzkich niepokój i oczekiwanie czegoś nadzwyczajnego. + +Niepokój ów przedarł się i za mury łubniańskie. Na te wszystkie oznaki niepodobna było oczu zamykać, a zwłaszcza nie miał tego zwyczaju książę Jeremi. W jego państwie niepokój nie przeszedł wprawdzie we wrzenie — strach trzymał w ryzie wszystkich — ale po niejakim czasie z Ukrainy zaczęły dolatywać słuchy, że tu i owdzie chłopi zaczynają dawać opór szlachcie, że mordują Żydów, że chcą się gwałtem zaciągnąć do regestru na wojnę z pogany i że liczba zbiegów na Sicz coraz się powiększa. + +Porozsyłał więc książę posłańców: do pana krakowskiego, do pana Kalinowskiego, do Łobody w Perejasławiu, a sam ściągał stada ze stepów i wojsko z pałanek. Tymczasem przyszły wieści uspokajające. Pan hetman wielki donosił wszystko, co wiedział o Chmielnickim, nie uważał jednak, aby jaka zawierucha mogła z tej sprawy wyniknąć; pan hetman polny pisał, że „hultajstwo zwykle jako roje burzy się na wiosnę”. Jeden stary chorąży Zaćwilichowski przesłał list zaklinający księcia, żeby niczego nie lekceważyć, bo wielka burza idzie od Dzikich Pól. O Chmielnickim donosił, że z Siczy do Krymu pognał, by chana o pomoc prosić. „A jako mnie z Siczy przyjaciele donoszą — pisał — iż tam koszowy ze wszystkich ługów i rzeczek piesze i konne wojsko ściąga, nie mówiąc nikomu, dlaczego to czyni, mniemam przeto, iż ta burza na nas się zwali, co jeżeli z pomocą tatarską się stanie, daj Boże, by zguby wszystkim ziemiom ruskim nie przyniosło”. + +Książę ufał Zaćwilichowskiemu więcej niż samym hetmanom, bo wiedział, iż nikt na całej Rusi nie zna tak Kozaków i ich fortelów, postanowił więc jak najwięcej wojsk ściągnąć, a jednocześnie do gruntu prawdy dotrzeć. + +Pewnego więc rana kazał przywołać do siebie pana Bychowca, porucznika chorągwi wołoskiej, i rzekł mu: + +— Pojedziesz waść ode mnie w poselstwie na Sicz do pana atamana koszowego i oddasz mu ten list z moją hospodyńską pieczęcią. Ale żebyś wiedział, czego się trzymać, to ci powiem tak: list jest pozór, a zaś waga cała poselstwa w waszmościnym rozumie spoczywa, abyś na wszystko patrzył, co się tam dzieje, ile wojska zwołali i czy jeszcze zwołują. To szczególniej polecam, byś sobie jakich ludzi skaptował i o Chmielnickim mi się wszystkiego dobrze wywiedział, gdzie jest i jeżeli prawda, że do Krymu pojechał Tatarów o pomoc prosić. Rozumiesz waść? + +— Jakoby mi kto na dłoni wypisał. + +— Pojedziesz na Czehryn, po drodze nie wytchniesz dłużej jak noc jedną. Przybywszy, udasz się do chorążego Zaćwilichowskiego, by cię w listy do swoich przyjaciół w Siczy opatrzył, które sekretnie im oddasz. Owi wszystko ci opowiedzą. Z Czehryna ruszysz bajdakiem do Kudaku, pokłonisz się ode mnie panu Grodzickiemu i to pismo mu wręczysz. On cię przez porohy każe przeprawić i przewoźników potrzebnych dostarczy. W Siczy też nie baw, patrz, słuchaj i wracaj, jeśli żyw będziesz, bo to ekspedycja niełatwa. + +— Wasza książęca mość jest szafarzem krwi mojej. Ludzi siła mam wziąć? + +— Weźmiesz czterdziestu pocztowych. Ruszysz dziś pod wieczór, a przed wieczorem przyjdziesz jeszcze po instrukcje. Ważną to misję waszmości powierzam. + +Pan Bychowiec wyszedł uradowany; w przedpokoju spotkał Skrzetuskiego z kilku oficerami z artylerii. + +— A co tam? — spytali go. + +— Dziś ruszam w drogę. + +— Gdzie? Gdzie? + +— Do Czehryna, a stamtąd dalej. + +— To chodźże ze mną — rzekł Skrzetuski. + +I zaprowadziwszy go do kwatery, nuż molestować, by mu tę funkcję odstąpił: + +— Jakeś przyjaciel — rzecze — żądaj, czego chcesz: konia tureckiego, dzianeta; dam, niczego nie będę żałował, bym jeno mógł jechać, bo się we mnie dusza w tamtą stronę rwie! Chcesz pieniędzy, pozwolę, byleś ustąpił. Sławyć to nie przyniesie, bo tu pierwej wojna, jeśli ma być, to się rozpocznie, a zginąć możesz. Wiem także, że ci Anusia miła jako i innym; pojedziesz, to ci ją zbałamucą. + +Ten ostatni argument lepiej od innych trafił do myśli pana Bychowca, ale jednak opierał się. Co by książę powiedział, gdyby ustąpił? Czyby mu nie miał za złe? Toć to jest fawor książęcy taka funkcja. + +Usłyszawszy to, Skrzetuski poleciał do księcia i natychmiast kazał się przez pazia meldować. + +Po chwili paź powrócił z oznajmieniem, iż książę wejść pozwala. + +Namiestnikowi biło serce jak młotem z obawy, że usłyszy krótkie „nie!”, po którym nie zostawało nic innego, jak wszystkiego poniechać. + +— A co powiesz? — rzekł książę, ujrzawszy namiestnika. + +Skrzetuski schylił mu się do nóg. + +— Mości książę, przyszedłem błagać najpokorniej, by mnie ekspedycja na Sicz była powierzona. Bychowiec może by ustąpił, bo mi jest przyjacielem, a mnie tak właśnie na niej jako na samym życiu zależy. Boi się tylko Bychowiec, czy wasza książęca mość krzyw za to nie będziesz. + +— Na Boga! — rzekł książę. — Toż ja bym nikogo innego jak ciebie nie wysyłał, ale rozumiałem, że niechętnie ruszysz, niedawno taką długą drogę odbywszy. + +— Mości książę, choćbym też i co dzień był wysyłany, zawsze libenter w tamtą stronę jeździć będę. + +Książę popatrzył na niego przeciągle swymi czarnymi oczyma i po chwili spytał: + +— Co ty tam masz? + +Namiestnik stał zmieszany jak winowajca, nie mogąc znieść badawczego spojrzenia. + +— Już widzę, że muszę prawdę mówić — rzekł — gdyż przed rozumem waszej książęcej mości żadne arcana ostać się nie mogą, jedno nie wiem, znajdę-li łaskę w uszach waszej książęcej mości. + +I tu zaczął opowiadać, jak poznał córkę kniazia Wasyla, jak się w niej rozkochał i jakby pragnął teraz ją odwiedzić, a za powrotem z Siczy do Łubniów ją sprowadzić, by przed zawieruchą kozacką i natarczywością Bohuna ją uchronić. Zamilczał tylko o machinacjach starej kniahini, gdyż w tym był słowem związany. Natomiast tak począł błagać księcia, iżby mu funkcję Bychowca powierzył, iż książę rzekł: + +— Ja bym ci i tak jechać pozwolił i ludzi dał, ale gdyś tak wszystko mądrze ułożył, by własny afekt z oną funkcją pogodzić, tedy muszę już to dla ciebie uczynić. + +To rzekłszy, w ręce klasnął i kazał paziowi przywołać pana Bychowca. + +Namiestnik ucałował z radością rękę księcia, ten zaś za głowę go ścisnął i spokojnym być rozkazał. Lubił on niezmiernie Skrzetuskiego jako dzielnego żołnierza i oficera, na którego we wszystkim można się było spuścić. Prócz tego był między nimi taki związek, jaki wytwarza się między podwładnym uwielbiającym z całej duszy zwierzchnika a zwierzchnikiem, który to czuje dobrze. Około księcia kręciło się niemało dworaków służących i schlebiających dla własnej korzyści, ale orli umysł Jeremiego wiedział dobrze, co o kim trzymać. Wiedział, że Skrzetuski był człowiek jak łza — cenił go więc i był mu wdzięczny za uczucie. + +Z radością dowiedział się także, że jego ulubieniec pokochał córkę Wasyla Kurcewicza, starego sługi Wiśniowieckich, którego pamięć była tym droższą księciu, im była żałośniejszą. + +— Nie z niewdzięczności to przeciw kniaziowi — rzekł — nie dowiadywałem się o dziewczynę, ale gdy opiekunowie nie zaglądali do Łubniów i żadnych skarg na nich nie odbierałem, sądziłem, iż są poczciwi. Skoroś mi jednak teraz ją przypomniał, będę o niej jak o rodzonej pamiętał. + +Skrzetuski, słysząc to, nie mógł się nadziwić dobroci tego pana, który zdawał się sobie samemu robić wyrzuty, że wobec nawału spraw rozlicznych nie zajął się losami dziecka dawnego żołnierza i dworzanina. + +Tymczasem nadszedł pan Bychowiec. + +— Mosanie — rzekł mu książę — słowo się rzekło; jeśli zechcesz, pojedziesz, aleć proszę, uczyń to dla mnie i ustąp funkcji Skrzetuskiemu. Ma on swoje szczególne, słuszne racje, by jej pożądać, a ja o innej pomyślę dla waści rekompensie. + +— Mości książę — odparł Bychowiec — łaska to wysoka waszej książęcej mości, że mogąc rozkazać, na moją wolę to zdajesz, której łaski nie byłbym godzien, nie przyjmując jej najwdzięczniejszym sercem. + +— Podziękujże przyjacielowi — rzekł książę, zwracając się do Skrzetuskiego — i idź gotować się do drogi. + +Skrzetuski istotnie dziękował gorąco Bychowcowi, a w kilka godzin potem był gotów. W Łubniach od dawna trudno już mu było wysiedzieć, a ta ekspedycja dogadzała wszelkim jego życzeniom. Naprzód miał zobaczyć Helenę, a potem — prawda, że trzeba było się od niej na dłuższy czas oddalić, ale właśnie taki czas był potrzebny, by drogi po niezmiernych deszczach stały się dla kół możliwe do przebycia. Prędzej kniahini z Heleną nie mogły zjechać do Łubniów, musiałby więc Skrzetuski albo w Łubniach czekać, albo w Rozłogach przesiadywać, co byłoby przeciw układowi z kniahinią i — co więcej — obudziłoby podejrzenia Bohuna. Helena prawdziwie bezpieczna przeciw jego zamachom mogła być dopiero w Łubniach, gdy więc musiała koniecznie jeszcze dość długo w Rozłogach pozostawać, najlepiej wypadało Skrzetuskiemu odjechać, a za to z powrotem już pod zasłoną siły wojskowej książęcej ją zabrać. Tak obrachowawszy, kwapił się namiestnik z wyjazdem i ułatwiwszy wszystko, wziąwszy listy i instrukcje od księcia, a pieniądze na ekspedycję od skarbnika, dobrze jeszcze przed nocą puścił się w drogę, mając z sobą Rzędziana i czterdziestu semenów z kozackiej książęcej chorągwi. + + + +Rozdział VII + +Było to już w drugiej połowie marca. Trawy puściły się bujno; perekotypola zakwitły, step zawrzał życiem. Rankiem namiestnik, jadąc na czele swych ludzi, jechał jakby morzem, którego falą ruchliwą była kołysana wiatrem trawa. A wszędy pełno wesołości i głosów wiosennych, krzyków, świergotu, pogwizdywań, kląskań, trzepotania skrzydeł, radosnego brzęczenia owadów: step brzmiący jak lira, na której gra ręka boża. Nad głowami jeźdźców jastrzębie tkwiące nieruchomie w błękicie na kształt pozawieszanych krzyżyków, trójkąty dzikich gęsi, sznury żurawiane; na ziemi gony zdziczałych tabunów: ot, leci stado koni stepowych, widać je, jak porą trawy piersią, idą jak burza i stają jak wryte, otaczając jeźdźców półkolem; grzywy ich rozwiane, chrapy rozdęte, oczy zdziwione! Rzekłbyś: chcą roztratować nieproszonych gości. Ale chwila jeszcze — i pierzchają nagle, i nikną równie szybko, jak przybiegły; jeno trawy szumią, jeno kwiaty migocą! Tętent ucichł, znowu słychać tylko granie ptactwa. Niby wesoło, a jakiś smutek śród tej radości, niby gwarno, a pusto — o! a szeroko, a przestronno! Koniem nie zgonić, myślą nie zgonić… Chyba te smutki, tę pustosz, te stepy pokochać i tęskną duszą krążyć nad nimi, na ich mogiłach spoczywać, głosu ich słuchać i odpowiadać. + +Ranek był. Wielkie krople błyszczały na bylicach i burzanach, rzeźwe powiewy wiatru suszyły ziemię, na której po deszczach stały szerokie kałuże, jakoby jeziorka rozlane, w słońcu świecące. Poczet namiestnikowy posuwał się z wolna, bo trudno było pośpieszyć, gdy konie zapadały czasem po kolana w miękkiej ziemi. Ale namiestnik mało im dawał wytchnienia po wzgórkach mogilnych, bo śpieszył zarazem witać i żegnać. Jakoż drugiego dnia o południu, przejechawszy szmat lasu, dojrzał już wiatraki w Rozłogach rozrzucone po wzgórzach i pobliskich mogiłach. Serce mu biło jak młotem. Nikt go się tam nie spodziewa, nikt nie wie, że przyjedzie; co też ona powie, gdy go ujrzy? O, oto już i chaty pidsusidków poukrywane w młodych sadach wiśniowych; dalej wieś rozrzucona dworzyszczowych, a jeszcze dalej widnieje i żuraw studzienny na dworskim majdanie. Namiestnik wspiął konia i kopnął się cwałem, a za nim pocztowi; lecieli tak przez wieś z brzękiem i gwarem. Tu i owdzie chłop wypadł z chaty, popatrzył, przeżegnał się: czorty, nie czorty? Tatary, nie Tatary? Błoto tak pryska spod kopyt, że i nie poznasz, kto leci. A oni tymczasem dolecieli do majdanu i stanęli przed bramą zawartą. + +— Hej tam! Kto żyw, otwieraj! + +Gwar, stukanie i ujadania psów wywołały ludzi ze dworu. Przypadli tedy do bramy wystraszeni, myśląc, że chyba najazd. + +— Kto jedzie? + +— Otwieraj! + +— Kniaziów nie ma w domu. + +— Otwierajże, pogański synu! My od księcia z Łubniów. + +Czeladź poznała wreszcie Skrzetuskiego. + +— A, to wasza miłość! Zaraz, zaraz! + +Otworzono bramę, a wtem i sama kniahini wyszła przed sień i przykrywszy oczy ręką, patrzyła na przybyłych. + +Skrzetuski zeskoczył z konia i zbliżywszy się do niej, rzekł: + +— Jejmość nie poznajesz mnie? + +— Ach! To waszmość, panie namiestniku. Rozumiałam, że napad tatarski. Kłaniam i proszę do komnat. + +— Dziwisz się zapewne waćpani — rzekł Skrzetuski, gdy weszli już do środka — widząc mnie w Rozłogach, a przeciem słowa nie złamał, gdyż to sam książę do Czehryna i dalej mnie posyła. Kazał mi przy tym w Rozłogach się zatrzymać i o wasze zdrowie zapytać. + +— Wdzięcznam jego książęcej mości jako łaskawemu panu i dobrodziejowi. Prędkoż nas myśli z Rozłogów rugować? + +— Nie myśli on o tym wcale, gdyż nie wie, że trzeba was rugować, a ja com powiedział, to będzie. Zostaniecie w Rozłogach; mam ja swego chleba dosyć. + +Usłyszawszy to, kniahini zaraz rozpogodziła się i rzekła: + +— Siadajże waszmość i bądź sobie rad, jakom ja ci rada. + +— A kniaziówna zdrowa? Gdzie jest? + +— Wiem ci ja, żeś nie do mnie przyjechał, mój kawalerze. Zdrowa ona, zdrowa; jeszcze dziewka od tych amorów potłuściała. Ale wraz ci jej zawołam, a i sama się trochę ogarnę, bo mi wstyd tak gości przyjmować. + +Jakoż kniahini miała na sobie suknię ze spłowiałego cycu, kożuch na wierzchu i jałowicze buty na nogach. + +W tej chwili jednak Helena, choć i niewołana, wbiegła do komnaty, bo się od Tatara Czechły dowiedziała, kto przyjechał. Wbiegłszy zdyszana i kraśna jak wiśnia, tchu prawie złapać nie mogła i tylko oczy śmiały się jej szczęściem i weselem. Skrzetuski skoczył jej ręce całować, a gdy kniahini dyskretnie wyszła, całował i usta, bo był człowiek porywczy. Ona też nie broniła się bardzo, czując, że niemoc opanowywa ją ze zbytku szczęścia i radości. + +— A ja się waćpana nie spodziewałam — szeptała, mrużąc swe śliczne oczy. — Ale już tak nie całuj, bo nie przystoi. + +— Jak nie mam całować — odpowiedział rycerz — gdy mi miód nie tak słodki, jako usta twoje? Myślałem też, że już mi uschnąć przyjdzie bez ciebie, aż mnie sam książę tu wyprawił. + +— To książę wie? + +— Powiedziałem mu wszystko. A on jeszcze rad był, na kniazia Wasyla wspomniawszy. Ej, chybaś ty mi co zadała, dziewczyno, że już i świata za tobą nie widzę! + +— Łaska to Boża takie zaślepienie twoje. + +— A pamiętasz jeno ten omen, który raróg uczynił, gdy nam ręce ku sobie ciągnął. Znać było już przeznaczenie. + +— Pamiętam… + +— Jakem też od tęskności chodził w Łubniach na Sołonicę, tom cię tak prawie jako żywą widywał, a com wyciągnął ręce, toś nikła. Ale mi więcej nie umkniesz, gdyż tak myślę, że nic nam już nie stanie na wstręcie. + +— Jeśli co stanie, to nie wola moja. + +— Powiedzże mi jeszcze raz, że mnie miłujesz. + +Helena spuściła oczy, ale odrzekła z powagą i wyraźnie: + +— Jako nikogo w świecie. + +— Żeby mnie kto złotem i dostojeństwy obsypał, wolałbym takie słowa twoje, bo czuję, że prawdę mówisz, choć sam nie wiem, czym na takowe dobrodziejstwa od ciebie zarobić mogłem. + +— Boś miał litość dla mnie, boś mnie przygarnął i ujmował się za mną, i takimi słowy do mnie mówił, jakich wprzódy nigdy nie słyszałam. + +Helena zamilkła ze wzruszenia, a porucznik począł na nowo całować jej ręce. + +— Panią mi będziesz, nie żoną — rzekł. + +I przez chwilę milczeli, tylko on wzroku z niej nie spuszczał, chcąc sobie długie niewidzenie nagrodzić. Wydała mu się jeszcze piękniejszą niż dawniej. Jakoż w tej ciemnawej świetlicy, w grze promieni słonecznych rozłamujących się w tęczę na szklanych gomółkach okien, wyglądała jak owe obrazy świętych dziewic w mrocznych kościelnych kaplicach. A jednocześnie biło od niej takie ciepło i życie, tyle rozkosznych niewieścich ponęt i uroków malowało się w twarzy i całej postaci, że można było głowę stracić, rozkochać się na śmierć, a kochać na wieczność. + +— Od twojej gładkości chyba mi oślepnąć przyjdzie! — rzekł namiestnik. + +Białe ząbki kniaziówny wesoło błysnęły w uśmiechu. + +— Pewnie panna Anna Borzobohata ode mnie stokroć gładsza! + +— Tak jej do ciebie jako właśnie cynowej misie do miesiąca. + +— A mnie imć Rzędzian co innego powiadał. + +— Imć Rzędzian wart w gębę. Co mnie tam po onej pannie! Niech inne pszczoły z tego kwiatu miód biorą, a jest ich tam niemało. + +Dalszą rozmowę przerwało wejście starego Czechły, któren przyszedł witać namiestnika. Uważał go on już za swego przyszłego pana, więc kłaniał mu się od proga, oddając mu wschodnim obyczajem salamy. + +— No, stary Czechły, wezmę i ciebie z panienką. Już też jej służ do śmierci. + +— Niedługo jej czekać, wasza miłość, ale póki życia, póty służby. Bóg jeden! + +— Za jaki miesiąc, gdy z Siczy wrócę, ruszymy do Łubniów — rzekł namiestnik, zwracając się do Heleny. — A tam ksiądz Muchowiecki ze stułą czeka. + +Helena przestraszyła się: + +— To ty na Sicz jedziesz? + +— Książę posyła z listami. Aleć się nie bój. Osoba posła i u pogan święta. Ciebie zaś z kniahinią wyprawiłbym choć zaraz do Łubniów, jeno drogi straszne. Sam widziałem, i koniem nie bardzo przejedzie. + +— A długo w Rozłogach zostaniesz? + +— Dziś jeszcze na wieczór do Czehryna ruszam. Prędzej pożegnam, prędzej powitam. Zresztą służba książęca: nie mój czas, nie moja wola. + +— Proszę na posiłek, jeśli amorów i gruchania dosyć — rzekła, wchodząc kniahini. — Ho! Ho! Policzki ma dziewczyna czerwone, snadź nie próżnowałeś, panie kawalerze! No, ale się wam nie dziwię. + +To rzekłszy, poklepała łaskawie Helenę po ramieniu i poszli na obiad. Kniahini była w doskonałym humorze. Bohuna odżałowała już dawno, a teraz wszystko składało się tak dzięki hojności namiestnika, że Rozłogi „cum boris, lasis, graniciebus et coloniis” mogła już uważać za swoje i swoich synów. + +A były to przecie dobra niemałe. + +Namiestnik wypytywał o kniaziów, czy prędko wrócą. + +— Lada dzień się już ich spodziewam. Gniewno im było z początku na waćpana, ale potem, zważywszy twoje postępki, bardzo cię jako przyszłego krewniaka polubili, bo prawią, że takiej fantazji kawalera trudno już w dzisiejszych miękkich czasach znaleźć. + +Po skończonym obiedzie namiestnik z Heleną wyszli do sadu wiśniowego, który tuż do fosy za majdanem przytykał. Sad był, jako śniegiem, wczesnym kwieciem obsypany, za sadem czerniała dąbrowa, w której kukała kukułka. + +— Na szczęśliwą to nam wróżbę — rzekł pan Skrzetuski — ale trzeba się popytać. I zwróciwszy się ku dąbrowie, pytał: + +— Zazulu niebożę, a ile lat będziem żyć w stadle z tą oto panną? + +Kukułka poczęła kukać i kukać. Naliczyli pięćdziesiąt i więcej. + +— Dajże tak, Boże! + +— Zazule zawsze prawdę mówią — zauważyła Helena. + +— A kiedy tak, to jeszcze będę pytał! — rzekł rozochocony namiestnik. + +I pytał: + +— Zazulu niebożę, a siła mieć będziem chłopczysków? + +Kukułka, jakby zamówiona, zaraz poczęła odpowiadać i wykukała ni mniej, ni więcej jak dwanaście. + +Pan Skrzetuski nie posiadał się z radości. + +— Ot, starostą zostanę, jak mnie Bóg miły! Słyszałaś waćpanna? Hę? + +— Zgoła nie słyszałam — odpowiedziała czerwona jak wiśnia Helena. — Nawet nie wiem, o coś pytał. + +— To może powtórzyć? + +— I tego nie trzeba. + +Na takich rozmowach i zabawach zeszedł im dzień jak sen. Wieczorem nadeszła chwila czułego, długiego pożegnania — i namiestnik ruszył ku Czehrynowi. + + + +Rozdział VIII + +W Czehrynie zastał pan Skrzetuski starego Zaćwilichowskiego w wielkim wzruszeniu i gorączce; wyglądał on niecierpliwie książęcego posłańca, bo z Siczy coraz groźniejsze dochodziły wieści. Nie ulegało już wątpliwości, że Chmielnicki gotował się zbrojną ręką swoich krzywd i dawnych kozackich przywilejów dochodzić. Zaćwilichowski miał o nim wiadomości, iż w Krymie bawił u chana, żebrząc pomocy tatarskiej, z którą już lada dzień był w Siczy spodziewany. Gotowała się tedy walna z Niżu do Rzeczypospolitej wyprawa, która przy pomocy tatarskiej mogła być zgubna. Burza rysowała się coraz bliżej, wyraźniej, straszniej. Już nie głuche, nieokreślone trwogi przebiegały Ukrainę, ale po prostu pewność rzezi i wojny. Hetman wielki, który z początku niewiele sobie z całej sprawy robił, przysunął się teraz z wojskiem do Czerkas; wysunięte placówki wojsk koronnych dochodziły aż do Czehryna, a to głównie, by zbiegostwo powstrzymać. Kozacy bowiem grodowi i czerń masami poczęli na Sicz uciekać. Szlachta kupiła się po miastach. Mówiono, że pospolite ruszenie ma być w południowych województwach ogłoszone. Niektórzy też i nie czekając na wici, odsyłali żony i dzieci do zamków, a sami ciągnęli pod Czerkasy. Nieszczęsna Ukraina rozdzieliła się na dwie połowy: jedna śpieszyła na Sicz, druga do obozu koronnego; jedna opowiadała się przy istniejącym porządku rzeczy, druga przy dzikiej swobodzie; jedna pragnęła zachować to, co było owocem wiekowej pracy, druga pragnęła jej owo dobro odjąć. Obie wkrótce miały bratnie ręce we własnych wnętrznościach ubroczyć. Straszliwy zatarg, zanim wyszukał sobie haseł religijnych, które dla Niżu obce były zupełnie, zrywał się jako wojna socjalna. + +Ale jakkolwiek czarne chmury skłębiły się na widnokręgu ukraińskim, jakkolwiek padała od nich noc złowroga, jakkolwiek we wnętrzu ich kłębiło się i huczało, a grzmoty przewalały się z końca w koniec, ludzie nie zdawali sobie jeszcze sprawy, do jakiego stopnia burza się rozpęta. Może nie zdawał sobie z tego sprawy i sam Chmielnicki, który tymczasem słał listy do pana krakowskiego, do komisarza kozackiego i do chorążego koronnego, pełne skarg i biadań, a zarazem zaklęć wierności dla Władysława IV i Rzplitej. Chciał-li zyskać na czasie, czy też przypuszczał, że jaki układ może jeszcze koniec zatargowi położyć? Różni różnie sądzili — dwóch tylko ludzi nie łudziło się ani przez jedną godzinę. + +Ludźmi tymi byli Zaćwilichowski i stary Barabasz. + +Stary pułkownik odebrał również list od Chmielnickiego. List był szyderczy, groźny i pełen obelg. „Zaczniemy z całym wojskiem zaporoskim — pisał Chmielnicki — gorąco prosić i apelować, by stało się zadość onym przywilejom, które wasza miłość u siebie taiłeś. A żeś je taił dla własnych korzyści i pożytków, przeto całe wojsko zaporoskie czyni cię godnym pułkownikować owcom albo świniom, nie ludziom. Ja zaś proszę o przebaczenie waszej miłości, jeśli w czym mu nie wygodziłem w ubogim domu moim w Czehrynie, na prażniku świętego Mikołaja — i żem odjechał na Zaporoże bez wiadomości i pozwolenia”. + +— Patrzcie waszmościowie — mówił do Zaćwilichowskiego i Skrzetuskiego Barabasz — jak to naigrawa się ze mnie, a przecież jam to go wojny uczył i prawie ojcem mu byłem. + +— Zapowiada tedy, że z całym wojskiem zaporoskim upominać się o przywileje będzie — rzekł Zaćwilichowski. — Wojna to jest po prostu domowa, od wszystkich wojen straszniejsza. + +Na to Skrzetuski: + +— Widzę, że mi się trzeba śpieszyć; dajcie mi waszmościowie listy do tych, z którymi w komitywę wejść mi przyjdzie. + +— Do atamana koszowego masz waść? + +— Mam od samego księcia. + +— Dam ci tedy do jednego kurzeniowego, a imć Barabasz ma tam też krewniaka Barabasza; od nich dowiesz się wszystkiego. A kto wie, czy to już nie za późno na takową ekspedycję. Chce książę wiedzieć, co tam naprawdę słychać? Krótka odpowiedź: źle słychać! A chce wiedzieć, czego się trzymać? Krótka rada: zebrać jak najwięcej wojska i z hetmany się połączyć. + +— To pchnijcie do księcia gońca z odpowiedzią i radą — rzekł pan Skrzetuski. — Ja muszę jechać, bom tam posłan i decyzji książęcej zmieniać nie mogę. + +— A czy wiesz waść, że to okrutnie niebezpieczna wyprawa? — rzekł Zaćwilichowski. — Tu już lud tak wzburzony, że osiedzieć się trudno. Gdyby nie bliskość koronnego wojska, czerń rzuciłaby się na nas. A cóż dopiero tam! Leziesz jakoby smokowi w gardło. + +— Mości chorąży! Jonasz był już w brzuchu wielorybim, nie w gardle, a za pomocą bożą wylazł zdrowo. + +— Jedź tedy. Chwalę twoją rezolucję. Do Kudaku możesz waść dojechać bezpiecznie, tam się rozpatrzysz, co ci dalej czynić przystoi. Grodzicki stary żołnierz, on najlepsze da ci instrukcje. A do księcia ja sam pewnie ruszę; jeśli się mam bić na swoje stare lata, to wolę pod nim niż pod kim innym. Tymczasem bajdak albo dombazę i przewoźników dla waci przygotuję, którzy cię do Kudaku zawiozą. + +Skrzetuski wyszedł i udał się prosto do swojej kwatery na rynek, do domu księcia, by ostatnie do odjazdu poczynić przygotowania. Mimo niebezpieczeństw tej podróży, o których mu prawił Zaćwilichowski, namiestnik nie bez pewnego ukontentowania myślał o niej. Miał zobaczyć Dniepr w całej niemal długości, aż do Niżu, i porohy, a była to dla ówczesnego rycerstwa ziemia jakby zaczarowana, tajemnicza, do której ciągnął wszelki duch przygód chciwy. Niejeden całe życie na Ukrainie strawił, a nie mógł się pochwalić, by Sicz widział — chyba żeby chciał zapisać się do bractwa, a do tego mniej już między szlachtą było ochotników. Czasy Samka Zborowskiego przeszły i nie miały wrócić więcej. Rozbrat między Siczą a Rzecząpospolitą, który powstał za czasów Nalewajki i Pawluka, nie tylko nie ustawał, ale zwiększał się coraz bardziej i napływ na Sicz herbowego ludu, nie tylko polskiego, ale i ruskiego, nieróżniącego się od Niżowców ni mową, ni wiarą, znacznie był mniejszy. Tacy Bułyhowie Kurcewicze niewielu znajdowali naśladowców; w ogóle na Niż do bractwa gnało teraz szlachtę chyba nieszczęście, banicja, słowem, winy do odpokutowania niepodobne. + +Toteż jakaś tajemnica, nieprzenikniona jako mgły Dnieprowe, otoczyła drapieżną niżową rzeczpospolitą. Opowiadano o niej cuda, które pan Skrzetuski własnymi oczyma ciekaw był oglądać. + +Nie spodziewał się też, co prawda, stamtąd nie wrócić. Co poseł, to poseł, zwłaszcza od księcia Jeremiego. + +Tak rozmyślając, wyglądał przez okno ze swej kwatery na rynek. Tymczasem upłynęła jedna godzina i druga, gdy nagle Skrzetuskiemu wydało się, że spostrzega dwie jakieś znane postacie zmierzające ku Dzwonieckiemu Kątowi, gdzie był sklep Wołocha Dopuła. + +Przypatrzył się pilniej: był to pan Zagłoba z Bohunem. + +Szli, trzymając się pod ręce, i wkrótce znikli w ciemnych drzwiach, nad którymi sterczała wiecha oznaczająca szynk i winiarnię. + +Namiestnika zdziwiła i bytność Bohuna w Czehrynie, i przyjaźń jego z panem Zagłobą. + +— Rzędzian! Sam tu! — zawołał na pachołka. + +Pachołek ukazał się we drzwiach przyległej izby. + +— Słuchaj no, Rzędzian: pójdziesz do winiarni, ot, tam pod wiechę; znajdziesz tam grubego szlachcica z dziurą w czele i powiesz mu, że ktoś, co ma pilną do niego sprawę, chce go widzieć. A jeśliby pytał kto, nie mów. + +Rzędzian skoczył i po niejakim czasie namiestnik ujrzał go wracającego w towarzystwie pana Zagłoby. + +— Witaj waszmość! — rzekł pan Skrzetuski, gdy szlachcic ukazał się we drzwiach izby. — Czy mnie sobie przypominasz? + +— Czy sobie przypominam? Niechże mnie Tatarzy na łój przetopią i świece ze mnie do meczetów porobią, jeślim zapomniał! Waść to kilka miesięcy temu otworzyłeś drzwi u Dopuła Czaplińskim, co mnie szczególniej do smaku przypadło, gdyż takim samym sposobem uwolniłem się raz z więzienia w Stambule. A co porabia pan Powsinoga herbu Zerwipludry razem ze swoją innocencją i mieczem? Czy zawsze mu wróble na głowie siadają, biorąc go za uschłe drzewo? + +— Pan Podbipięta zdrów i kazał się kłaniać waszmości. + +— Wielce to jest bogaty szlachcic, ale srodze głupi. Jeśli zetnie takie trzy głowy jak jego własna, to mu to uczyni dopiero półtorej, bo zetnie trzech półgłówków. Tfu! Jakie gorąco, choć to dopiero marzec! Język w gardle zasycha. + +— Mam ja trójniak bardzo przedni, może waść kusztyczek pozwoli? + +— Kiep odmawia, gdy niekiep prosi. Właśnie mi cyrulik miód pić zalecił, żeby mi melancholię od głowy odciągnęło. Ciężkie bo to czasy na szlachtę się zbliżają: dies irae et calamitatis. Czapliński zdechł ze strachu, do Dopuła nie chodzi, bo tam starszyzna kozacka pije. Ja jeden stawiam mężnie czoło niebezpieczeństwom i dotrzymuję onym pułkownikom kompanii, choć ich pułkownictwo dziegciem śmierdzi. Dobry miód!… Istotnie bardzo przedni. Skąd go waść masz? + +— Z Łubniów. To dużo starszyzny tu jest? + +— Kogo tu nie ma! Fedor Jakubowicz jest, stary Filon Dziedziała jest, Daniel Neczaj jest, a z nimi ich oczko w głowie Bohun, który stał mi się przyjacielem od czasu, jakem go przepił i obiecałem go adoptować. Wszyscy oni śmierdzą teraz w Czehrynie i patrzą, w którą stronę się obrócić, bo nie śmią jeszcze otwarcie przy Chmielnickim się opowiedzieć. Ale jeśli się nie opowiedzą, to będzie moja zasługa. + +— A to jakim sposobem? + +— Bo pijąc z nimi, dla Rzeczypospolitej ich kaptuję i do wierności namawiam. Jeśli król nie da mnie za to starostwa, to wierzaj waćpan, nie ma justycji w tej Rzeczypospolitej ani rekompensy dla zasług i lepiej pono kury sadzać, niż głowę pro publico bono narażać. + +— Lepiej byś waćpan narażał, bijąc się z nimi, ale widzi mi się, że pieniądze tylko próżno wyrzucasz na traktamenty, bo tą drogą ich nie skaptujesz. + +— Ja pieniądze wyrzucam? Za kogo mnie waszmość masz? To nie dość, że pospolituję się z chamami, żebym jeszcze za nich miał płacić? Za fawor to uważam, że im pozwalam płacić za siebie. + +— A ówże Bohun co tu porabia? + +— On? Nadstawia ucha, co od Siczy słychać, jak i inni. Po to tu przybył. To kochanek wszystkich Kozaków. Wdzięczą się oni do niego na kształt małpów, bo to jest pewna, że perejasławski pułk za nim, nie za Łobodą pójdzie. A kto wie także, za kim regestrowi Krzeczowskiego pociągną? Brat Bohun Niżowcom, jak trzeba iść na Turka lub Tatara, ale teraz bardzo kalkuluje, bo mi po pijanemu wyznał, iż się w szlachciance kocha i chce się z nią żenić, przeto nie wypada mu w wigilię ślubu z chłopy się bratać. Toć on chce, bym go adoptował i do herbu przypuścił… Bardzo przedni ten waszmościów trójniak! + +— Wypijże waść jeszcze. + +— Wypiję, wypiję. Nie pod wiechami to taki trójniak przedają. + +— Nie pytałeś się też wasze, jak się nazywa owa szlachcianka, z którą Bohun chce się żenić? + +— Mospanie, a co mnie obchodzi jej nazwisko? Wiem tylko, że jak Bohunowi rogi przyprawię, to się będzie nazywać pani jeleniowa. + +Namiestnik uczuł nagle wielką ochotę trzepnąć w ucho pana Zagłobę, ten zaś, nie spostrzegłszy się na niczym, mówił dalej: + +— Za młodych lat był ze mnie gładysz nie lada. Żebym tylko waści opowiedział, za co palmę w Galacie otrzymałem! Widzisz tę dziurę na moim czele? Dość, gdy ci powiem, że mi ją rzezańcy w seraju tamecznego baszy wybili. + +— A mówiłeś, że kula rozbójnicka? + +— Mówiłem? Tom dobrze mówił! Każdy Turczyn rozbójnik; tak mnie, Panie Boże, dopomóż! + +Dalszą rozmowę przerwało wejście Zaćwilichowskiego. + +— No, mości namiestniku — rzekł stary chorąży — bajdaki gotowe, przewoźników masz ludzi pewnych: ruszajże w imię Boże, choćby i zaraz. A oto listy. + +— To każę ludziom zaraz ruszać na brzeg. + +— A gdzie waść się wybierasz? — spytał pan Zagłoba. + +— Do Kudaku. + +— Gorąco tam ci będzie. + +Ale namiestnik nie słyszał już przepowiedni, bo wyszedł z izby na podwórzec, gdzie przy koniach stali semenowie prawie już gotowi do podróży. + +— Na koń i na brzeg! — zakomenderował pan Skrzetuski. — Konie wprowadzić na statki i czekać na mnie! + +Tymczasem w izbie stary chorąży rzekł do Zagłoby: + +— Słyszałem, że podobno waść teraz pułkownikom kozackim dworujesz i z nimi pijesz. + +— Pro publico bono, mości chorąży. + +— Obrotny masz waść dowcip i podobno od wstydu większy. Chcesz sobie Kozaków in poculis skonwinkować, by przyjaciółmi ci byli w razie zwycięstwa. + +— Choćbym też, będąc męczennikiem tureckim, nie chciał zostać i kozackim, nie byłoby nic dziwnego, bo dwa grzyby mogą najlepszy barszcz popsować. A co do wstydu, nikogo nie zapraszam, by go pił ze mną; sam go wypiję, i da Bóg, że mi nie będzie gorzej od tego miodu smakował. Zasługa jako olej musi na wierzch wypłynąć. + +W tej chwili wrócił Skrzetuski. + +— Ludzie już ruszają — rzekł. + +Zaćwilichowski nalał miarkę: + +— Za szczęśliwą podróż! + +— I zdrowy powrót! — dodał pan Zagłoba. + +— Będzie się wam dobrze jechało, bo woda ogromna. + +— Siadajcie waszmościowie, wypijem resztę. Niewielki to antałek. + +Siedli i pili. + +— Ciekawy kraj waść zobaczysz — mówił Zaćwilichowski. — A kłaniaj się panu Grodzickiemu w Kudaku! Ej, żołnierz to, żołnierz! Na końcu świata siedzi, daleko od hetmańskich oczu, a porządek u niego taki, że daj Boże w całej Rzeczypospolitej podobny. Znam ja dobrze Kudak i porohy. Za dawnych lat częściej się tam jeździło; i aż duszy smutno, gdy się pomyśli, że to przeszło, minęło, a teraz… + +Tu chorąży wsparł mleczną głowę na ręku i zadumał się głęboko. Nastała chwila ciszy, słychać było tylko tupot koński w bramie, bo ostatek ludzi pana Skrzetuskiego wyjeżdżał na brzeg ku bajdakom. + +— Mój Boże! — mówił, ocknąwszy się z zadumy Zaćwilichowski. — A jednak dawniej, choć i wśród rozterków, lepsze bywały czasy. Ot, pamiętam jak dziś, pod Chocimiem, dwadzieścia siedem lat temu! Gdy husaria szła pod Lubomirskim do ataku na janczarów, to mołojcy w swoim okopie rzucali czapki w górę i krzyczeli, aż ziemia drżała, do Sahajdacznego: „Puskaj, bat'ku, z Lachami umiraty!”. A dziś co? Dziś Niż, który winien być przedmurzem chrześcijaństwa, puszcza Tatarów w granice Rzeczypospolitej, by się na nich rzucić dopiero wtedy, gdy z łupem będą wracali. Dziś gorzej: bo oto Chmielnicki łączy się wprost z Tatary, z którymi chrześcijan będzie do kompanii mordował… + +— Wypijmy na ten smutek! — przerwał Zagłoba. — Co to za trójniak! + +— Dajże, Boże, jak najprędzej mogiłę, by na wojnę domową nie patrzyć — mówił dalej stary chorąży. — Wspólne winy mają się we krwi obmywać, aleć nie będzie to krew odkupienia, boć tu i brat będzie mordował. Kto na Niżu? Rusini. A kto w wojsku księcia Jaremy? Kto w pocztach pańskich? Rusini. A małoż ich w obozie koronnym? A ja sam kto taki? Hej, nieszczęsna Ukraino, krymscy poganie włożą ci łańcuch na szyję i na galerach tureckich wiosłować będziesz! + +— Nie biadajcież tak, mości chorąży! — rzecze pan Skrzetuski. — Bo już chyba ślozy z oczu nam pójdą. Może też jeszcze pogodne słońce nam zaświeci! + +Ale słońce zachodziło właśnie, a ostatnie jego promienie padały czerwonym blaskiem na białe włosy chorążego. + +W mieście dzwoniono na Anioł Pański i na pochwalnię. + +Wyszli. Pan Skrzetuski poszedł do kościoła, pan Zaćwilichowski do cerkwi, a pan Zagłoba do Dopuła w Dzwoniecki Kąt. + +Ciemno już było, gdy się znowu zeszli nad brzegiem Taśminowej przystani. Ludzie pana Skrzetuskiego siedzieli już w bajdakach. Przewoźnicy wnosili jeszcze ładunki. Zimny wiatr ciągnął od pobliskiego ujścia do Dniepru i noc obiecywała być niezbyt pogodna. Przy świetle ognia palącego się nad brzegiem woda rzeki połyskiwała krwawo i zdawała się z niezmierną chyżością uciekać gdzieś w nieznaną ciemność. + +— No, szczęśliwej drogi! — mówił chorąży, ściskając serdecznie dłoń młodzieńca. — A pilnuj się waść! + +— Nie zaniecham niczego. Bóg da, że niedługo się zobaczymy. + +— Chyba w Łubniach albo w obozie książęcym. + +— To waszmość już koniecznie do księcia? + +Zaćwilichowski podniósł ramiona w górę: + +— A co mnie? Kiedy wojna, to wojna! + +— Zostawajże waszmość w dobrym zdrowiu, mości chorąży. + +— Niechże cię Bóg strzeże! + +— Vive valeque! — wołał Zagłoba. — A jeśli woda aż do Stambułu waści zaniesie, to kłaniaj się sułtanowi. Albo też: jechał go sęk!… Bardzo to zacny był trójniak!… Brr! Jak tu zimno! + +— Do widziska! + +— Do obaczyska! + +— Niech Bóg prowadzi! + +Zaskrzypiały wiosła i plusnęły o wodę, bajdaki popłynęły. Ogień palący się na brzegu począł oddalać się szybko. Przez długi czas Skrzetuski widział jeszcze sędziwą postać chorążego oświeconą płomieniem stosu i jakiś smutek ścisnął mu nagle serce. Niesie go ta woda, niesie, ale oddala od serc życzliwych i od ukochanej, od krain znanych; niesie go nieubłaganie jak przeznaczenie, ale w dzikie strony, w ciemność… + +Wypłynęli z ujścia Taśminowego na Dniepr. + +Wiatr świstał, wiosła wydawały plusk jednostajny a smutny. Przewoźnicy poczęli śpiewać: + + +Oj, to te pili, pilili, +Ne tumany ustawali. + +Skrzetuski obwinął się w burkę i położył na posłaniu, które umościli dla niego żołnierze. Począł myśleć o Helenie, o tym, że ona dotąd nie w Łubniach, że Bohun został, a on odjeżdża. Obawa, złe przeczucia, troski obsiadły go jak kruki. Począł mocować się z nimi, aż się znużył, myśli mu się mąciły, zmieszały jakoś dziwnie z poświstem wiatru, z pluskiem wioseł, z pieśniami rybaków — i usnął. + + + +Rozdział IX + +Nazajutrz zbudził się świeży, zdrów i z weselszą myślą. Pogoda była cudna. Szeroko rozlane wody marszczyły się w drobne zmarszczki od lekkiego i ciepłego powiewu. + +Brzegi były w tumanie i zlewały się z płaszczyzną wód w jedną nieprzejrzaną równinę. Rzędzian, zbudziwszy się i przetarłszy oczy, aż się przestraszył. Spojrzał zdziwionymi oczyma dookoła, a nie widząc nigdzie brzegu, rzekł: + +— O dla Boga! Mój jegomość, to my już chyba na morzu jesteśmy… + +— Rzeka to tak potężna, nie morze — odpowiedział Skrzetuski — a brzegi obaczysz, gdy mgła opadnie. + +— Myślę, że niedługo już nam i na Turecczyznę wędrować przyjdzie. + +— Powędrujemy, jeśli nam każą; widzisz zresztą, że nie sami płyniemy. + +Jakoż w promieniu oka widać było kilkanaście bajdaków, dombaz, czyli tumbasów, i wąskich, czarnych czółen kozackich obszytych sitowiem, a zwanych pospolicie czajkami. Jedne z tych statków płynęły z wodą unoszone bystrym prądem, inne pięły się pracowicie w górę rzeki, wspomagane wiosłami i żaglem. Wiozły one rybę, wosk, sól i suszone wiśnie do miast brzegowych lub też wracały z okolic zamieszkałych obładowane zapasami żywności dla Kudaku i towarem, który chętny znajdował pokup na Kramnym Bazarze w Siczy. Brzegi Dnieprowe były już od ujścia Pszoły zupełną pustynią, na której gdzieniegdzie tylko bielały kozackie zimowniki, ale rzeka stanowiła gościniec łączący Sicz z resztą świata, więc też i ruch bywał na niej dość znaczny, zwłaszcza gdy przybór wody ułatwiał żeglugę i gdy nawet porohy prócz Nienasytca stawały się dla statków idących w dół rzeki możliwe do przebycia. + +Namiestnik przypatrywał się z ciekawością temu życiu rzecznemu, a tymczasem bajdaki jego mknęły szybko ku Kudakowi. Mgła opadła, brzegi zarysowały się wyraźnie. Nad głowami płynących ulatywały miliony ptactwa wodnego, pelikanów, dzikich gęsi, żurawi, kaczek i czajek, kulonów i rybitew; w oczeretach przybrzeżnych słychać było taki gwar, takie kotłowanie się wody i szum skrzydeł, że rzekłbyś, iż odbywają się tam sejmy lub wojny ptasie. + +Brzegi za Krzemieńczugiem stały się niższe i otwarte. + +— Patrz no jegomość! — wykrzyknął nagle Rzędzian. — Dyć to niby to słońce piecze, a śnieg leży na polach. + +Skrzetuski spojrzał: istotnie, jak okiem sięgnął, jakiś biały pokład błyszczał w promieniach słońca po obu stronach rzeki. + +— Hej, starszy! A co to się tam bieli? — spytał retmana. + +— Wiszni, pane! — odpowiedział starszy. + +Były to istotnie lasy wiśniowe złożone z karłowatych drzew, którymi oba brzegi szeroko były za ujściem Pszoły porośnięte. Owoc ich, słodki i wielki, dostarczał jesienią pożywienia ptactwu, zwierzętom i ludziom zbłąkanym w pustyni, a zarazem stanowił przedmiot handlu, który wożono bajdakami aż do Kijowa i dalej. Teraz lasy osypane były kwieciem. Gdy zbliżyli się do brzegu, by ludziom wiosłującym dać wypoczynek, namiestnik z Rzędzianem wysiedli, chcąc się bliżej owym gajom przypatrzyć. Ogarnął ich tak upajający zapach, iż zaledwie mogli oddychać. Mnóstwo płatków leżało już na ziemi. Miejscami drzewka stanowiły gąszcz nieprzenikniony. Między wiśniami rosły także obficie dzikie karłowate migdały, okryte kwieciem różowym, wydającym jeszcze silniejszy zapach. Miliony trzmielów, pszczół i barwnych motylów unosiły się nad owym pstrym morzem kwiatów, którego końca nie można było dojrzeć. + +— Cuda to, panie, cuda! — mówił Rzędzian. — I czemu tu ludzie nie mieszkają? Zwierza tu także widzę dostatek. + +Jakoż między krzakami wiśniowymi smykały zające szare, białe i niezliczone stada wielkich, błękitnonogich przepiórek, których kilka Rzędzian z guldynki ustrzelił, ale ku wielkiemu umartwieniu dowiedział się potem od „starszego”, że mięso ich jest trucizną. + +Na miękkiej ziemi widać też było ślady jeleni i suhaków, a z dala dochodziły odgłosy podobne do rechtania dzikich świń. + +Podróżnicy, napatrzywszy się i odpocząwszy, ruszyli dalej. Brzegi to wznosiły się, to stawały się płaskie, odkrywając widok na śliczne dąbrowy, lasy, uroczyska, mogiły i rozłożyste stepy. Okolica wydawała się tak przepyszną, że Skrzetuski mimo woli powtarzał sobie pytanie Rzędziana: „Czemu tu ludzie nie mieszkają?”. Ale na to trzeba było, by jaki drugi Jeremi Wiśniowiecki objął te pustynie, urządził i bronił od napadów Tatarów i Niżowych. Miejscami rzeka tworzyła łachy, zakręty, zalewała jary, biła spienioną falą o skały brzeżne i wypełniała wodą ciemne jaskinie skalne. W takich to jaskiniach i zakrętach bywały kryjówki i schowania kozacze. Ujścia rzek, pokryte lasem sitowia, oczeretów i szuwarów, aż czerniły się od mnogości ptactwa, słowem: świat dziki, przepaścisty, miejscami zapadły a pusty i tajemniczy roztoczył się przed oczyma naszych wędrowców. + +Żegluga stała się przykrą, bo z powodu ciepłego dnia pokazywały się roje zjadliwych komarów i rozmaitych nieznanych na suchym stepie insektów, a niektóre z nich, na palec grube, ciurkiem krew po ukąszeniu puszczały. + +Wieczorem przybyli do wyspy Romanówki, której ognie z daleka było widać, i zatrzymali się na nocleg. Rybacy, którzy przybiegli popatrzyć na poczet namiestnika, mieli koszule, twarz i ręce całkiem pomazane dziegciem dla obrony od ukąszeń. Byli to ludzie grubych obyczajów i dzicy; na wiosnę zjeżdżali się tu tłumnie dla połowu i wędzenia ryb, które potem rozwozili do Czehryna, Czerkas, Perejasławia i Kijowa. Rzemiosło ich było trudne, ale zyskowne z powodu obfitości ryb, które latem stawały się nawet klęską tych okolic, zdychając bowiem dla braku wody po łachach i tak zwanych „cichych kątach”, zarażały zgnilizną powietrze. + +Dowiedział się od rybaków namiestnik, że wszyscy Niżowcy, którzy również zajmowali się tu połowem, od kilku dni opuścili wyspę i udali się na Niż, wezwani przez atamana koszowego. Co noc też widywano z wyspy ognie, które palili na stepie zbiegowie na Sicz podążający. Rybacy wiedzieli, że gotuje się wyprawa na „Lachiw” i wcale nie ukrywali się z tym przed namiestnikiem. Widział tedy pan Skrzetuski, że jego ekspedycja może istotnie jest spóźnioną; może, nim dojedzie do Siczy, pułki mołojców ruszą już na północ, ale kazano mu jechać, więc jako prawy żołnierz nie rozumował i postanowił dotrzeć choćby w środek zaporoskiego obozu. + +Nazajutrz rano wyruszyli w dalszą drogę. Pominęli cudny Tareński Róg, Suchą Górę i Koński Ostróg sławny ze swoich bagien i mnóstwa gadzin, które go niezdatnym do mieszkania czyniły. Wszystko tu już, i dzikość okolicy, i zwiększony pęd wód, zwiastowało bliskość porohów. Aż wreszcie wieża kudacka zarysowała się na widnokręgu — pierwsza część podróży była skończona. + +Namiestnik jednak nie dostał się tego wieczora do zamku, bo pan Grodzicki zaprowadził taki porządek, że gdy przed zachodem słońca wybito hasło, nie wpuszczano nikogo z zamku i do zamku i gdyby nawet sam król przyjechał, musiałby nocować w Słobódce stojącej pod wałami fortecy. + +Tak też uczynił i namiestnik. Nocleg to był niezbyt wygodny, bo chaty w Słobódce, których znajdowało się ze sześćdziesiąt, ulepione z gliny, tak były szczupłe, iż do niektórych okrakiem trzeba było włazić. Innych też nie opłaciło się budować, bo je forteca za każdym napadem tatarskim w perzynę obracała, a to dlatego, by nie dawały napastnikom zasłony i bezpiecznego do wałów przystępu. Mieszkali w onej Słobódce ludzie „zachozi”, to jest przybłędowie z Polski, Rusi, Krymu i Wołoszy. Każden tu był niemal innej wiary, ale tam o to nikt nie pytał. Gruntów nie wyrabiali dla niebezpieczeństwa od ordy, żywili się rybą i zbożem dostawianym z Ukrainy, pili palankę z prosa, a trudnili się rzemiosłami, dla których w zamku ich ceniono. + +Namiestnik oka prawie zmrużyć nie mógł dla nieznośnego zapachu końskich skór, z których rzemienie w Słobódce wyprawiano. Nazajutrz świtaniem, jak tylko wydzwoniono i na trąbach wygrano „rozbudzenie”, dał znać do zamku, iż poseł książęcy przybył i prosi o przyjęcie. Grodzicki, który świeżo miał w pamięci wizytę książęcą, sam na jego spotkanie wyszedł. Był to człowiek pięćdziesięcioletni, jednooki jak cyklop i posępny, bo siedząc w pustyni na końcu świata i nie widując ludzi, zdziczał, a sprawując nieograniczoną władzę, nabrał powagi i surowości. Twarz mu przy tym zeszpeciła ospa, a ozdobiły nacięcia szabel i blizny od strzał tatarskich, podobne do białych piętn na ciemnej skórze. Był to jednak żołnierz szczery, czujny jak żuraw, który ustawicznie oczy miał w stronę Tatarów i Kozaków wytężone. Pijał tylko wodę, nie sypiał jak siedm godzin na dobę, częstokroć zrywał się w nocy, by obaczyć, czy straże dobrze wałów pilnują, i za najmniejsze niedbalstwo porywał na śmierć żołnierzy. Dla Kozaków wyrozumiały, choć groźny, zyskał sobie ich szacunek. Gdy zimą głodno bywało na Siczy, zbożem ich wspomagał. Był to Rusin pokroju tych, którzy swego czasu z Przecławem Lanckorońskim i Samkiem Zborowskim w stepy chodzili. + +— To tedy waszmość na Sicz jedziesz? — pytał Skrzetuskiego, wprowadziwszy go poprzednio do zamku i uczęstowawszy gościnnie. + +— Na Sicz. Jakie waszmość, mości komendancie, masz stamtąd nowiny? + +— Wojna! Ataman koszowy ze wszystkich ługów, rzeczek i wysp ściąga Kozaków. Zbiegi z Ukrainy idą, którym przeszkadzam, jak mogę. Wojska tam już jest na trzydzieści tysięcy albo i więcej. Gdy na Ukrainę ruszą, gdy się z nimi grodowi Kozacy i czerń połączą, będzie ich sto tysięcy. + +— A Chmielnicki? + +— Lada dzień z Krymu z Tatarami spodziewany. Może już jest; prawdę rzec, niepotrzebnie waszmość do Siczy chcesz jechać, bo wkrótce tu ich się doczekasz; że zaś Kudaku nie miną ani go za sobą nie zostawią, to pewna. + +— A obronisz się waszmość? + +Grodzicki popatrzył na namiestnika posępnie i odrzekł dobitnym, spokojnym głosem: + +— A ja się nie obronię… + +— Jak to? + +— Bo prochów nie mam. Mało dwadzieścia czółen posłałem, by mi choć trochę przysłano; i nie przysłano. Nie wiem-li: przejęto gońców, czy sami nie mają, wiem, że dotąd nie przysłano. Mam na dwa tygodnie, na dłużej nie. Gdybym miał dosyć, pierwej bym Kudak i siebie w powietrze wysadził, nim by tu noga kozacza postała. Kazano mi tu leżeć, leżę, kazano czuwać, czuwam, kazano zęby wyszczerzać, wyszczerzam, a gdy zginąć przyjdzie, raz maty rodyła, i to potrafię. + +— A samże waszmość nie możesz prochów robić? + +— Od dwóch już miesięcy Zaporożcy saletry mi nie puszczają, którą od Czarnego Morza przywozić trzeba. Wszystko jedno. Zginę! + +— Uczyć się nam od was, starych żołnierzów. A gdybyś sam waszmość po prochy ruszył? + +— Mosanie, ja Kudaku nie zostawię i zostawić nie mogę; tu mi było życie, tu niech śmierć będzie. Waść nie myśl także, że na bankiety i wspaniałe recepcje jedziesz, jakimi gdzie indziej posłów witają, albo że cię tam godność poselska osłoni. Toż oni własnych atamanów mordują i od czasu, jak tu siedzę, nie pamiętam, by który sczezł swoją śmiercią. Zginiesz i ty. + +Skrzetuski milczał. + +— Widzę, że duch w waćpanu gaśnie. To lepiej nie jedź. + +— Mój mości komendancie — rzekł na to z gniewem namiestnik — wymyślże co lepszego, by mnie przestraszyć, bo to, co mi powiadasz, jużem słyszał z dziesięć razy, a kiedy mi radzisz nie jechać, to widzę, sam byś na moim miejscu nie jechał. Zważ przeto, czy ci nie tylko prochów, ale i fantazji do obrony Kudaku nie zbraknie. + +Grodzicki, zamiast się rozgniewać, spojrzał jaśniej na namiestnika. + +— Zubastaja szczuka! — mruknął po rusińsku. — Przebacz mi waszmość. Z odpowiedzi twojej miarkuję, że potrafisz dignitatem księcia i stanu szlacheckiego utrzymać. Dam ci tedy parę czajek, bo bajdakami porohów nie przejedziesz. + +— O to też przybyłem prosić waszmości. + +— Koło Nienasytca każesz je lądem ciągnąć, bo choć woda duża, ale tam nigdy przejechać nie można. Ledwie się jakie małe czółenko przemknie. A gdy już będziesz na niskich wodach, tedy się pilnuj, by cię nie zaskoczono, i pamiętaj, że żelazo a ołów od słów wymowniejsze. Tam tylko śmiałych ludzi cenią. Czajki będą na jutro gotowe, każę tylko drugie rudle poprzyprawiać, bo jednego na porohach mało. + +To rzekłszy, Grodzicki wyprowadził z izby namiestnika, by mu zamek i jego porządki pokazać. Wszędy panował wzorowy ład i karność. Straże dniem i nocą gęsto czuwały na wałach, które jeńcy tatarscy musieli bez przestanku wzmacniać i poprawiać. + +— Co rok na łokieć wyżej wału sypię — rzekł pan Grodzicki — toteż tak już urósł, że gdybym miał prochów dostatek i we sto tysięcy nic by mi nie zrobili; ale bez strzelby nie obronię, gdy przemoc przyjdzie. + +Forteca była istotnie nie do zdobycia, bo prócz armat broniły jej Dnieprowe przepaście i niedostępne skały pionowo zeskakujące w wodę; nie potrzebowała nawet wielkiej załogi. Toteż w zamku nie stało więcej nad sześćset ludzi, ale za to co najprzebrańszego żołnierza, uzbrojonego w muszkiety i samopały. Dniepr, płynąc w tym miejscu ściśniętym korytem, tak był wąski, że rzucona z wałów strzała przelatywała daleko na drugi brzeg. Działa zamkowe panowały nad oboma brzegami i nad całą okolicą. Prócz tego o pół mili od zamku stała wysoka wieża, z której ośm mil wokoło widać było, a w niej stu żołnierzy, do których pan Grodzicki każdego dnia zaglądał. Ci, spostrzegłszy w okolicy lud jaki, dawali natychmiast znać do zamku, a wówczas bito w dzwony i cała załoga wnet stawała pod bronią. + +— Prawie tygodnia nie ma — mówił pan Grodzicki — bez jakowegoś alarmu, bo Tatarzy jak wilki stadami często po kilka tysięcy tu się włóczą, których z dział strychujemy jak można, a częstokroć tabuny dzikich koni straże biorą za Tatarów. + +— I nie przykrzy się waszmości siedzieć na takim bezludziu? — pytał pan Skrzetuski. + +— Choćby mi też na pokojach królewskich miejsce dano, to bym tu wolał. Więcej ja stąd świata widzę niżeli król ze swego okna w Warszawie. + +Jakoż istotnie z wałów widać było niezmierną przestrzeń stepów, które teraz wydawały się jednym morzem zieloności; na północ ujście Samary, a na południe cały bieg Dnieprowy, skały, przepaście, lasy, aż do pian drugiego porohu, Surskiego. + +Pod wieczór zwiedzili jeszcze wieżę, gdyż Skrzetuski, pierwszy raz widząc tę zaginioną w stepach fortecę, wszystkiego był ciekawy. Tymczasem przygotowywano dla niego w Słobódce czajki, które opatrzone rudlami po obu końcach, stawały się zwrotniejsze. Nazajutrz rankiem miał wyruszyć. Ale przez noc nie kładł się prawie wcale spać, rozmyślając, co mu czynić przystoi wobec niechybnej zguby, którą mu groziło posłowanie do straszliwej Siczy. Życie uśmiechało mu się wprawdzie, bo był młody i kochał, i miał żyć obok ukochanej; wszelako od życia więcej honor i sławę kochał. Ale przyszło mu do głowy, że wojna bliska, że Helena, czekając na niego w Rozłogach, może być ogarnięta najokropniejszym pożarem, wystawiona na zapędy nie tylko Bohuna, ale rozpętanej i dzikiej czerni, więc duszę porywała mu trwoga o nią i ból. Stepy musiały już podeschnąć, można by już pewno do Łubniów z Rozłogów jechać, a tymczasem on sam kazał Helenie i kniahini na swój powrót czekać, bo nie spodziewał się, by burza mogła wybuchnąć tak prędko, nie wiedział, czym grozi jazda do Siczy. Chodził więc teraz szybkimi kroki po zamkowej izbie, brodę targał i ręce łamał. Co miał począć? Jak postąpić? W myśli widział już Rozłogi w ogniu, otoczone wyjącą czernią, więcej do szatanów niż do ludzi podobną. Własne jego kroki odbijały się posępnym echem pod sklepieniem zamkowym, a jemu wydało się, że to już złe moce po Helenę idą. Na wałach trąbiono gaszenie świateł, a jemu zdawało się, że to odgłos Bohunowego rogu, i zębami zgrzytał, i za głownię szabli imał. Ach! Czemuż to on naparł się tej ekspedycji i Bychowca jej pozbawił! + +Zauważył tę alterację pana Rzędzian śpiący w progu, więc wstał, oczy przetarł, objaśnił pochodnie palące się w żelaznych obręczach i począł kręcić się po komnacie, chcąc zwrócić uwagę pana. + +Ale namiestnik utonął całkowicie w swoich bolesnych myślach i chodził dalej, budząc krokami uśpione echa. + +— Jegomość! Hej, jegomość!… — rzekł Rzędzian. + +Skrzetuski popatrzył na niego szklanym wzrokiem. Nagle zbudził się z zamyślenia. + +— Rzędzian, boisz ty się śmierci? — spytał. + +— Kogo? Jak to śmierci? Co jegomość mówi? + +— Bo kto na Sicz jedzie, ten nie wraca. + +— A to czemu jegomość jedzie? + +— Moja wola, ty się w to nie wtrącaj, ale ciebie mi żal, boś dzieciuch, a chociażeś frant, tam się frantostwem nie wykręcisz. Wracaj do Czehryna, a potem do Łubniów. + +Rzędzian zaczął się drapać w głowę. + +— Mój jegomość, jużci, śmierci się boję, bo kto by się jej nie bał, to by się Boga nie bał, gdyż jego to wola żywić kogoś albo umorzyć; ale skoro jegomość dobrowolnie na śmierć leziesz, to już jegomościn będzie grzech, jako pana, nie mój, jako sługi, przeto ja jegomości nie opuszczę, bom też nie chłop żaden, jeno szlachcic, choć ubogi, ale też nie bez ambicji. + +— Wiedziałem, żeś dobry pachołek, powiem ci jednak: nie chcesz po dobrej woli jechać, pojedziesz z rozkazu, bo już inaczej nie może być. + +— Choćby mnie jegomość zabił, nie pojadę. Co to jegomość sobie myśli, żem jest Judasz jaki czy co, żebym jegomości miał na śmierć wydawać? + +Tu Rzędzian podniósł ręce do oczu i począł buczeć głośno, widział więc pan Skrzetuski, że tą drogą do niego nie trafi, a rozkazywać groźnie nie chciał, bo mu było chłopca żal. + +— Słuchaj — rzekł do niego — pomocy mi żadnej nie dasz, ja przecie także dobrowolnie głowy pod miecz kłaść nie będę, a do Rozłogów listy zawieziesz, na których mnie więcej jak na samym żywocie zależy. Powiesz tam jejmości i kniaziom, by zaraz, bez najmniejszej zwłoki, panienkę do Łubniów odwieźli, bo ich inaczej rebelia zaskoczy. Sam też dopilnujesz, by się to stało. Ważną ci funkcję powierzam, przyjaciela godną, nie sługi. + +— To niech jegomość kogo innego wyszle; z listem każdy pojedzie. + +— A kogo ja tu mam zaufanego? Czyś zgłupiał! To ci powtarzam: uratuj mi po dwakroć życie, a jeszcze mi takowej przysługi nie oddasz, gdyż w męce żyję, myśląc, co może się stać, i od boleści skóra na mnie potnieje. + +— O dla Boga! Widzę, że muszę jechać, ale mi tak jegomości żal, że choćbyś mi jegomość ten kropiasty pas darował, zgoła bym się nie pocieszył. + +— Będziesz pas miał, jeno spraw się dobrze. + +— Nie chcę ja i pasa, byleś mi jegomość jechać z sobą dozwolił. + +— Jutro wrócisz czajką, którą pan Grodzicki do Czehryna wysyła, dalej bez zwłoki ni odpoczynku ruszysz prosto do Rozłogów. Tam kniahini nic nie mów, czy mi co grozi, ani panience, proś tylko, by zaraz, choćby konno, do Łubniów jechały, choćby bez tobołów żadnych. Oto masz trzos na drogę, listy zaraz ci napiszę. + +Rzędzian padł do nóg namiestnika. + +— Panie mój, zali nie mam cię ujrzeć więcej? + +— Jak Bóg da, jak Bóg da! — odparł, podnosząc go namiestnik. — Ale w Rozłogach wesołą twarz pokazuj. Teraz idź spać. + +Reszta nocy zeszła Skrzetuskiemu na pisaniu listów i żarliwej modlitwie, po której zaraz przyleciał do niego anioł uspokojenia. Tymczasem noc zbladła i świt ubielił wąskie okienka od wschodu. Dniało — aż i różowe blaski wkradły się do komnaty. Na wieży i zamku poczęto grać poranne „wstawaj”. Wkrótce potem Grodzicki pojawił się w komnacie. + +— Mości namiestniku, czajki gotowe. + +— I jam też gotów — rzekł spokojnie Skrzetuski. + + + +Rozdział X + +Lotne czajki mknęły z wodą jak jaskółki, niosąc młodego rycerza i jego losy. Z powodu wysokich wód porohy nie przedstawiały wielkiego niebezpieczeństwa. Minęli Surski, Łochanny, szczęśliwa fala przerzuciła ich przez Woronową Zaporę, zgrzytnęły trochę czółna na Kniażym i Strzelczym, ale jeno się otarły, nie rozbiły, aż wreszcie w oddali ujrzeli piany i wiry strasznego Nienasytca. Tu już trzeba było wysiadać i czółna lądem ciągnąć. Praca długa i ciężka, zwykle zabierająca dzień cały. Na szczęście, widocznie po dawnych przeprawach, na całym brzegu leżało mnóstwo kloców, które podkładano pod czółna dla łatwiejszego toczenia ich po ziemi. W całej okolicy i na stepach nie było widać żywego ducha na rzece ani jednej czajki, bo już nie mogły płynąć do Siczy inne jak te jedynie, które pan Grodzicki przez Kudak przepuścił, a pan Grodzicki umyślnie odciął Zaporoże od reszty świata. Ciszę przerywał więc tylko huk fali o skały Nienasytca. Przez czas, gdy ludzie toczyli czółna, pan Skrzetuski przypatrywał się temu dziwowisku natury. Straszny widok uderzył jego oczy. Przez całą szerokość rzeki biegło w poprzek siedm grobel skalistych, sterczących nad wodą, czarnych, poszarpanych przez fale, które powyłamywały w nich jakoby bramy i przejścia. Rzeka całym ciężarem wód tłukła o owe groble i odbijała się o nie, więc rozszalała, wściekła, zbita na białą, spienioną miazgę usiłowała je przeskoczyć jak rumak rozhukany. Ale odparta raz jeszcze, nim mogła lunąć przez otwory, rzekłbyś: gryzła zębem skały, skręcała się w bezsilnym gniewie w potworne wiry, wybuchała słupami w górę, wrzała jak ukrop i ziała ze zmęczenia jak dziki zwierz. A potem znów huk jakby stu dział, wycie całych stad wilków, chrapanie, wysilenia i przy każdej grobli taż sama walka, tenże sam zamęt. Nad otchłanią wrzask ptactwa jakby przerażonego tym widokiem, między groblami posępne cienie skał drgające na kołbani na kształt złych duchów. + +Ludzie ciągnący czółna, lubo przyzwyczajeni, żegnali się pobożnie, przestrzegając namiestnika, by się zbyt nie zbliżał do brzegu. Były bowiem podania, że kto zbyt długo patrzył na Nienasytec, ten w końcu ujrzał coś takiego, od czego rozum mu się mieszał; twierdzono również, że czasem z wirów wynurzały się czarne, długie ręce i chwytały nieostrożnych, którzy zanadto się zbliżyli, a wtedy straszne śmiechy rozlegały się w przepaściach. Nocami nawet Zaporożcy nie śmieli czółen przeciągać. + +Do bractwa na Niżu nikt nie mógł być jako towarzysz przyjęty, kto porohów samotnie czółnem nie przebył, ale dla Nienasytca czyniono wyjątek, gdyż skały jego nigdy nie bywały zalewane. O jednym Bohunie ślepcy śpiewali, jakoby i przez Nienasytec się przekradł, wszelako nie dawano temu wiary. + +Przeciąganie czółen zajęło blisko dzień czasu i słońce poczęło zachodzić, gdy namiestnik wsiadł znów do łodzi. Za to następne porohy przebyli z łatwością, bo całkiem były pokryte, i wreszcie wpłynęli na „ciche wody niżowe”. + +Po drodze widział pan Skrzetuski na uroczyszczu Kuczkasów olbrzymią mogiłę z białych kamieni, którą książę na pamiątkę swego pobytu kazał usypać, a o której pan Bogusław Maszkiewicz w Łubniach mu opowiadał. Do Siczy stąd nie było już daleko, ale że namiestnik nie chciał nocą wjeżdżać w czertomelicki labirynt, postanowił więc zanocować na Chortycy. + +Chciał także spotkać jaką żywą duszę zaporoską i dać uprzednio znać o sobie, by wiedziano, iż poseł, a nie kto inny przyjeżdża. Chortyca jednak zdawała się być pustą, co niemało zdziwiło namiestnika, wiedział bowiem od Grodzickiego, że tam zawsze stawała załoga kozacka od inkursji tatarskiej. Puścił się nawet sam z kilkoma ludźmi dość daleko od brzegu na zwiady, ale całej wyspy przejść nie mógł, miała bowiem przeszło milę długości, a noc zapadała już ciemna i niezbyt pogodna, wrócił więc do czajek, które tymczasem powyciągano na piasek i porozpalano ognie na nocleg od komarów. + +Większa część nocy zeszła spokojnie. Semenowie i przewodnicy pośpili się przy ogniach — czuwały tylko straże, a z nimi i namiestnik, którego od wyjazdu z Kudaku dręczyła straszna bezsenność. Czuł także, że trawi go gorączka. Chwilami zdawało mu się, że słyszy zbliżające się kroki z głębi wyspy, to znów jakieś dziwne odgłosy podobne do odległego beczenia kóz. Ale myślał, że ucho go zwodzi. + +Nagle, dobrze już ku świtaniu, stanęła przed nim jakaś ciemna postać. Był to czeladnik ze straży. + +— Panie, idą! — rzekł pośpiesznie. + +— Kto taki? + +— Pewnie Niżowi: idzie ich ze czterdziestu. + +— Dobrze. To niewielu. Zbudź ludzi! Ognia podpalić! + +Semenowie wnet porwali się na nogi. Podsycony płomień buchnął w górę i oświecił czajki i garść żołnierzy namiestnika. Inni strażnicy przybiegli również do koła. + +Tymczasem nieregularne kroki gromady ludzi dawały się już rozróżnić wyraźnie; kroki te zatrzymały się w pewnym oddaleniu, natomiast jakiś głos spytał z akcentem groźby: + +— A kto na brzegu? + +— A wy kto? — odparł wachmistrz. + +— Odpowiadaj, wraży synu, a nie, to z samopału zapytam! + +— Jego wysokość pan poseł od jaśnie oświeconego księcia Jeremiego Wiśniowieckiego do atamana koszowego — wygłosił donośnie wachmistrz. + +Głosy w gromadzie umilkły; widocznie trwała tam krótka narada. + +— A chodź jeno sam tu! — zawołał wachmistrz. — Nie bój się. Posłów nie biją, ale i posły nie biją! + +Kroki znów ozwały się i po chwili kilkadziesiąt postaci wynurzyło się z cienia. Po śniadej cerze, niskim wzroście i kożuchach wełną do góry namiestnik od pierwszego wejrzenia poznał, że po większej części byli to Tatarzy; Kozaków znajdowało się tylko kilkunastu. Przez głowę pana Skrzetuskiego przeleciała jak błyskawica myśl, że skoro Tatarzy są na Chortycy, więc Chmielnicki musiał już wrócić z Krymu. + +Na czele gromady stał stary Zaporożec olbrzymiego wzrostu, o twarzy dzikiej i okrutnej. Ten, zbliżywszy się do ogniska, spytał: + +— A który tu poseł? + +Silny zapach gorzałki rozszedł się dookoła — Zaporożec był widocznie pijany. + +— Który tu poseł? — powtórzył. + +— Jam jest — rzekł dumnie pan Skrzetuski. + +— Ty? + +— A cóżem ci brat, że mnie „ty” mówisz? + +— Znaj, grubianinie, politykę! — poderwał wachmistrz. — Mówi się: jaśnie wielmożny pan poseł! + +— Na pohybel że wam, czortowy syny! Szczob was Sierpiahowa smert! Jasno wielmożny syny! A wy po co do atamana? + +— Nie twoja sprawa! Wiedz jeno, że szyja twoja w tym, bym się do atamana najprędzej dostał. + +W tej chwili drugi Zaporożec wysunął się z gromady. + +— My tu z woli atamana — rzekł — pilnujem, by się nikt od Lachiw nie zbliżał, a kto się zbliży, mamy wiązać i dostawiać, co też uczynim. + +— Kto dobrowolnie jedzie, tego nie będziesz wiązał. + +— Budu, bo takij nakaz. + +— A wiesz, chłopie, co to osoba posła? A wiesz, kogo tu przedstawiam? + +Wtem stary olbrzym przerwał: + +— Zawedem posła, ałe za borodu. Ot tak! + +To rzekłszy, sięgnął ręką do brody namiestnika. + +Ale w tej chwili jęknął i jakby gromem rażony, zwalił się na ziemię. + +Namiestnik roztrzaskał mu głowę czekanem. + +— Koli! Koli! — zawyły wściekłe głosy w gromadzie. + +Semenowie książęcy sypnęli się na ratunek swego wodza; huknęły samopały, wrzaski „Koli! Koli!” zlały się ze szczękiem żelaza. Wszczęła się bitwa bezładna. Zdeptane w zamieszaniu ogniska zgasły i ciemność ogarnęła walczących. Wkrótce jedni i drudzy zwarli się tak, że zabrakło miejsca do cięcia, a noże, pięści i zęby zastąpiły szable. + +Nagle z głębi wyspy ozwały się liczne nowe nawoływania i krzyki; napastnikom nadchodziła pomoc. + +Chwila jeszcze, a byłaby przyszła za późno, gdyż karni semenowie brali już górę nad ciżbą. + +— Do czółen! — krzyknął grzmiącym głosem namiestnik. + +Pocztowi wykonali rozkaz w mgnieniu oka. Na nieszczęście czajki, zbyt silnie wciągnięte na piasek, nie dawały się teraz zepchnąć w wodę. + +Tymczasem nieprzyjaciel skoczył z furią ku brzegowi. + +— Ognia! — skomenderował pan Skrzetuski. + +Salwa z muszkietów wnet powstrzymała napastników, którzy zmieszali się, skłębili i cofnęli w nieładzie, zostawiając kilkanaście ciał rozciągniętych na piasku; niektóre z tych ciał rzucały się konwulsyjnie, na kształt ryb wyłowionych z wody i porzuconych na brzegu. + +Jednocześnie przewoźnicy, wspomagani przez kilkunastu semenów, wsparłszy wiosła o ziemię, dobywali ostatnich sił, by zepchnąć statki na wodę — ale na próżno. + +Nieprzyjaciel rozpoczął atak z daleka. Pluskanie kul po wodzie zmieszało się ze świstem strzał i jękami rannych. Tatarzy ałłachując coraz przeraźliwiej, zachęcali się wzajemnie; odpowiadały im krzyki Kozaków: „Koli! Koli!” i spokojny głos pana Skrzetuskiego powtarzający coraz częściej komendę: + +— Ognia! + +Pierwszy brzask oświecił bladym światłem walkę. Od strony lądu widać było ciżbę Kozaków i Tatarów, jednych z twarzami przy kolbach „piszczeli”, drugich przegiętych w tył i ciągnących cięciwy łuków; od strony wody — dwie czajki dymiące i świecące ustawicznymi salwami wystrzałów. W środku leżały ciała spokojnie już porozciągane po piasku. + +W jednym z czółen stał pan Skrzetuski, wyższy nad innych, dumny, spokojny, z porucznikowskim buzdyganem w ręku i z gołą głową, bo mu strzała tatarska zerwała czapkę. + +Wachmistrz zbliżył się ku niemu i szepnął: + +— Panie, nie wytrzymamy: kupa za wielka! + +Ale namiestnikowi chodziło już o to tylko, by poselstwo swoje krwią przypieczętować, pohańbienia godności nie dopuścić i zginąć nie bez sławy. Dlatego też, podczas gdy semenowie poczynili sobie z worów z żywnością rodzaj zasłon, spoza których razili nieprzyjaciela, on stał widny i na pociski wystawiony. + +— Dobrze! — rzekł. — Wyginiem do ostatniego. + +— Wyginiem, bat'ku! — krzyknęli semenowie. + +— Ognia! + +Czajki znów zadymiły. Z głębi wyspy poczęły napływać nowe tłumy zbrojne w spisy i kosy. Napastnicy rozdzielili się na dwie kupy. Jedna podtrzymywała ogień, druga, złożona z dwustu przeszło mołojców i Tatarów, czekała tylko chwili stosownej do ręcznego ataku. Jednocześnie z szuwarów wyspy wysunęły się cztery czółna, zwane podjizdkami, które miały uderzyć na namiestnika z tyłu i z obu boków. + +Zrobiło się już widno zupełnie. Dymy tylko porozciągały się długimi pasmami w spokojnym powietrzu i przesłaniały pobojowisko. + +Namiestnik kazał zwrócić się dwudziestu semenom ku atakującym statkom, które gnane wiosłami, pędziły z chyżością ptactwa po spokojnej wodzie rzecznej. Ogień kierowany ku Tatarom i Kozakom, idącym z głębi wyspy, osłabł przez to znacznie. + +Tego też zdawali się czekać. + +Wachmistrz znów zbliżył się ku namiestnikowi. + +— Panie! Tatarzy biorą handżary w zęby; zaraz rzucą się na nas. + +Jakoż trzystu blisko ordyńców z szablami w ręku, z nożami w zębach gotowało się do ataku. Towarzyszyło im kilkudziesięciu Zaporożców zbrojnych w kosy. + +Atak miał się rozpocząć ze wszystkich stron, bo napastnicze czółna przypłynęły już na strzał. Boki ich zakwitły dymami. Kule jak grad poczęły się sypać na ludzi namiestnika. Obie czajki napełniły się jękami. Po upływie kilkunastu minut połowa semenów poległa, reszta broniła się jeszcze rozpaczliwie. Twarze ich były sczerniałe od dymu, ręce ustawały, wzrok mącił się, krew zalewała oczy, rury muszkietów poczynały parzyć dłonie. Większa część była rannych. + +W tej chwili wrzask straszny i wycie rozdarło powietrze. To ordyńcy ruszyli do ataku. + +Dymy, spędzone ruchem masy ciał, rozproszyły się nagle i odsłoniły oczom dwie czajki namiestnika pokryte czarniawym tłumem Tatarów, niby dwa trupy końskie rozdzierane przez stada wilków. Tłum ten parł, kotłował się, wył, wspinał, zdawał się walczyć sam z sobą i ginął. Kilkunastu semenów dawało jeszcze odpór, a pod masztem stał pan Skrzetuski z zakrwawioną twarzą, ze strzałą utkwioną aż po brzechwę w lewym ramieniu, i bronił się z wściekłością. Postać jego wydawała się olbrzymią wśród otaczającego go tłumu, szabla migotała jak błyskawica. Uderzeniom odpowiadały jęki i wycie. Wachmistrz z drugim semenem pilnowali mu obu boków i tłum cofał się chwilami z przerażeniem przed tą trójką, ale pchany z tyłu, pchał się sam i marł pod ciosami szabel. + +— Żywych brać do atamana! Do atamana! — wrzeszczały głosy w tłumie. — Poddaj się! + +Ale pan Skrzetuski poddawał się już tylko Bogu, bo oto pobladł nagle, zachwiał się i runął na dno statku. + +— Proszczaj, bat'ku! — ryknął z rozpaczą wachmistrz. + +Ale po chwili padł także. Ruchliwa masa napastników pokryła czajki zupełnie. + + + +Rozdział XI + +W chacie kantarzeja wojskowego na przedmieściu Hassan-Basza w Siczy siedziało przy stole dwóch Zaporożców, pokrzepiając się palanką z prosa, którą czerpali ustawicznie z drewnianego szaflika stojącego na środku stołu. Jeden, stary, już prawie zgrzybiały, był to Fyłyp Zachar, sam kantarzej, drugi, Anton Tatarczuk, ataman czehryńskiego kurzenia, człowiek około lat czterdziestu, wysoki, silny, z dzikim wyrazem twarzy i skośnymi, tatarskimi oczyma. Obaj mówili z sobą z cicha, jakby w obawie, żeby ich kto nie podsłuchał. + +— Więc to dziś? — spytał kantarzej. + +— Ledwie nie zaraz — odpowiedział Tatarczuk. — Czekają tylko na koszowego i Tuhaj-beja, który z samym Chmielem pojechał na Bazawłuk, bo tam stoi orda. „Towarzystwo” zebrało się już na majdanie, a kurzeniowi jeszcze przed wieczorem zbiorą się na radę. Nim noc nastanie, będzie wszystko wiadomo. + +— Hm! Może być źle! — mruknął stary Fyłyp Zachar. + +— Słysz, kantarzeju, a ty widział, że było pismo i do mnie? + +— Jużci, widziałem, bom sam listy odnosił do koszowego, a jam człowiek piśmienny. Znaleźli przy Lachu trzy pisma; jedno do samego koszowego, drugie do ciebie, trzecie do młodego Barabasza. Wszyscy już w Siczy wiedzą o tym. + +— A kto pisał? Nie wiesz? + +— Do koszowego pisał książę, bo na liście była pieczęć; kto do was, nie wiadomo. + +— Sochroni Bih! + +— Jeślić cię tam jawnie przyjacielem Lachów nie nazywają, to nic nie będzie. + +— Sochroni Bih! — powtórzył Tatarczuk. + +— Widać się poczuwasz. + +— Tfu! Do niczego się nie poczuwam. + +— Może też koszowy wszystkie listy skręci, bo mu i o własny łeb chodzi. Było tak dobrze do niego pismo jak do was. + +— A może. + +— Ale jeśli się poczuwasz, to… + +Tu stary kantarzej zniżył głos jeszcze bardziej: + +— Uchodź! + +— Ale jak? I gdzie? — pytał niespokojnie Tatarczuk. — Koszowy na wszystkich ostrowach straż postawił, żeby się nikt do Lachów nie wymknął i nie dał znać, co się dzieje. Na Bazawłuku pilnują Tatarzy. Ryba się nie przeciśnie, ptak nie przeleci. + +— To się skryj w samej Siczy, gdzie możesz. + +— Znajdą. Chyba ty mnie schowasz między beczkami w bazarze? Ty mój krewniak! + +— I brata rodzonego nie chowałbym. Boisz się śmierci, to się upij; pijany ani poczujesz. + +— A może w listach nic nie ma? + +— Może… + +— Ot, bieda! Ot, bieda! — rzekł Tatarczuk. — Nie poczuwam się do niczego. Ja dobry mołojec, Lachom wróg. Ale choćby i nic w liście nie było, czort wie, co Lach powie przed radą? Może mnie zgubić. + +— To serdyty Lach; on nic nie powie! + +— Byłeś dziś u niego? + +— Byłem. Pomazałem mu rany dziegciem; nalałem gorzałki z popiołem w gardło. Będzie zdrów. To serdyty Lach! Mówią, że Tatarów narznął na Chortycy, nim go wzięli, jak świń. Ty o Lacha bądź spokojny. + +Ponury odgłos kotłów, w które bito na koszowym majdanie, przerwał dalszą rozmowę. Tatarczuk, usłyszawszy ten odgłos, drgnął i zerwał się na równe nogi. Nadzwyczajny niepokój malował się w jego twarzy i ruchach. + +— Biją wezwanie na radę — rzekł, łowiąc ustami oddech. — Sochroni Bih! Ty, Fyłyp, nie mów, o czym ja z tobą tu gadał. Sochroni Bih! + +To rzekłszy, Tatarczuk chwycił szaflik z palanką, przechylił go obiema rękoma do ust i pił, pił, jakby chciał się na śmierć zapić. + +— Chodźmy! — rzekł kantarzej. + +Odgłos kotłów huczał coraz donośniej. + +Wyszli. Przedmieście Hassan-Basza oddzielone było od majdanu tylko wałem opasującym kosz właściwy i bramą z wysoką basztą, na której widać było paszcze zatoczonych dział. W środku przedmieścia stał dom kantarzeja i chaty atamanów kramnych, naokół zaś dość obszernego placu szopy, w których mieściły się kramy. Były to w ogóle nędzne budowy klecone z bierwion dębowych, których w obfitości dostarczała Chortyca, a poszyte gałęziami i oczeretem. Same chaty, nie wyłączając kantarzejowej, podobniejsze były do szałasów, bo tylko dachy ich wznosiły się nad ziemią. Dachy te były czarne i zakopcone, gdyż jeśli w chacie palono ogień, dym wydobywał się nie tylko górnym otworem dachu, ale i przez całe poszycie, a wówczas można było mniemać, że to nie chata, jeno kupa gałęzi i oczeretów, w której wytapiają smołę. W chatach panowała wieczna ciemność, dlatego podtrzymywano w nich ustawicznie ogień z łuczywa i ze skarp dębowych. Szop kramnych było kilkadziesiąt i dzieliły się na kurzeniowe, to jest stanowiące własność pojedynczych kurzeniów, i gościnne, w których w chwilach spokoju handlowali niekiedy Tatarzy i Wołosi, jedni skórami, tkaninami wschodnimi, bronią i wszelkiego rodzaju zdobyczą, inni przeważnie winem. Ale gościnne kramy rzadko były zajęte, gdyż kupno zmieniało się najczęściej w tym dzikim gnieździe na rabunek, od którego kantarzej ani kramni atamanowie nie mogli tłumów powstrzymać. Między szopami stało także trzydzieści ośm szynków kurzeniowych, a przed nimi leżeli zawsze wśród śmieci, wiórów, kłód dębowych i kup końskiego nawozu półmartwi z przepicia się Zaporożcy, jedni w kamiennym śnie pogrążeni, drudzy z pianą na ustach, w konwulsjach lub atakach delirium. Inni, półpijani, wyjąc kozackie pieśni, spluwając, bijąc się lub całując, przeklinając kozaczy los lub płacząc na kozaczą biedę, deptali po głowach i piersiach leżących. Dopiero z chwilą gdy wyruszyła jaka wyprawa na Tatarów lub Ruś, nakazywano trzeźwość i wówczas należących do wyprawy śmiercią karano za pijaństwo. Ale w zwykłych czasach, zwłaszcza na Kramnym Bazarze, prawie wszyscy byli pijani: kantarzej i atamanowie kramni, sprzedający i kupujący. Kwaśny zapach nieszumowanej wódki w połączeniu z zapachem smoły, ryb, dymu i końskich skór nasycał wiecznie powietrze na całym przedmieściu, które w ogóle pstrocizną kramów przypominało jakąś mieścinę turecką lub tatarską. Sprzedawano w nich wszystko, co się gdziekolwiek w Krymie, na Wołoszczyźnie lub wybrzeżach anatolskich dało zrabować. Więc jaskrawe tkaniny wschodnie, lamy, altembasy, złotogłowia, sukno, cyc, drelich i płótno, potrzaskane działa spiżowe i żelazne, skóry, futra, suszoną rybę, wiśnie i bakalie tureckie, naczynia kościelne, mosiężne półksiężyce złupione z minaretów i pozłacane krzyże zdarte z cerkwi, proch i broń sieczną, kije do spis i siodła. A między tą mieszaniną przedmiotów i barw kręcili się ludzie poprzybierani w szczątki najrozmaitszej odzieży, latem półnadzy, zawsze półdzicy, okopceni od dymu, czarni, uwalani w błocie, pełni ciekących ran od ukąszeń olbrzymich komarów, których miriady unosiły się nad Czertomelikiem, i jako się rzekło wyżej: wiecznie pijani. + +W tej chwili całe Hassan-Basza jeszcze pełniejsze było ludzi niż zwykle; zamykano kramy i szynki, wszyscy zaś śpieszyli na majdan siczowy, na którym miała się odbywać rada. Fyłyp Zachar i Anton Tatarczuk szli z innymi, ale ten ostatni ociągał się, szedł leniwo i pozwalał się wyprzedzać tłumom. Coraz żywszy niepokój malował się w jego twarzy. Tymczasem przeszli przez most na fosie, następnie przez bramę i znaleźli się na obszernym obronnym majdanie, otoczonym przez trzydzieści ośm wielkich drewnianych budynków. Były to kurzenie, a raczej domy kurzeniowe, rodzaj koszar wojskowych, w których mieszkali Kozacy. Kurzenie owe, jednej wielkości i miary, niczym nie różniły się od siebie, chyba nazwami, przybranymi od rozmaitych miast ukraińskich, od których brały nazwę także i pułki. W jednym kącie majdanu wznosił się dom radny; zasiadali w nim atamani pod wodzą koszowego, tłumy zaś, czyli tak zwane „towarzystwo” obradowało pod gołym niebem, wysyłając co chwila deputacje do starszyzny, a czasem wdzierając się gwałtem do radnego domu i terroryzując obrady. + +Na majdanie ciżba już była ogromna, poprzednio bowiem ataman koszowy pościągał do Siczy wszystkie wojska rozproszone po wyspach, rzeczkach i ługach, „towarzystwo” zatem było liczniejsze niż zwykle. Słońce kłoniło się ku zachodowi, więc wcześnie zapalono kilkanaście beczek ze smołą; tu i owdzie stały także beczki z wódką, które każdy kurzeń dla siebie wytaczał, a które niemało dodawały energii obradom. Porządku między kurzeniami pilnowali esaułowie zbrojni w tęgie kije dębowe dla hamowania obradujących i w pistolety dla obrony własnego życia, które często bywało w niebezpieczeństwie. + +Fyłyp Zachar i Tatarczuk weszli prosto do domu obrad, gdyż jeden jako kantarzej, drugi jako ataman kurzeniowy, mieli prawo zasiadać między starszyzną. W izbie radnej był tylko jeden mały stół, przed którym siedział pisarz wojskowy. Atamanowie i koszowy mieli swoje miejsca na skórach pod ścianami. Ale w tej chwili miejsca nie były jeszcze zajęte. Koszowy chodził wielkimi krokami po izbie, kurzeniowi zaś, zebrani w małe gromadki, rozmawiali z cicha, przerywając sobie kiedy niekiedy głośniejszymi klątwami. Tatarczuk zauważył, że znajomi nawet i przyjaciele udają, iż go nie widzą, zbliżył się przeto zaraz do młodego Barabasza, który mniej więcej w takim samym był położeniu. Inni spoglądali na nich spode łbów, z czego młody Barabasz niewiele sobie robił, nie rozumiejąc dobrze, o co idzie. Był to człowiek wielkiej piękności i nadzwyczajnej siły, której jedynie zawdzięczał swój stopień kurzeniowego atamana, bo zresztą słynął w całej Siczy ze swej głupoty. Zjednała mu ona przydomek Durnego atamana i przywilej budzenia śmiechów każdym słowem między starszyzną. + +— Poczekawszy trochę, taj może i pójdziem z kamieniem u szyi w wodę! — szepnął mu Tatarczuk. + +— A bo co? — spytał Barabasz. + +— A to nie wiesz o listach? + +— Trastia joho maty mordowała! Czy to ja pisałem jakie listy? + +— Obacz, jak spoglądają na nas spode łbów. + +— Kołyb ja kotoroho w łob, toby nie patrzył, boby mu ślepie wypłynęły. + +Tymczasem krzyki z zewnątrz dały znać, że coś zaszło. Jakoż drzwi izby radnej otwarły się szeroko i wszedł Chmielnicki z Tuhaj-bejem. Ich to witano tak radośnie. Kilka miesięcy temu Tuhaj-bej, jako najwaleczniejszy z murzów i postrach Niżowców, był przedmiotem strasznej nienawiści w Siczy — teraz „towarzystwo” rzucało czapki w górę na jego widok, uważając go jako dobrego przyjaciela Chmielnickiego i Zaporożców. + +Tuhaj-bej wszedł naprzód, a za nim Chmielnicki z buławą w ręku, jako hetman wojsk zaporoskich. Godność tę piastował od czasu, jak wrócił z Krymu z wyjednanymi od chana posiłkami. Tłumy porwały go wówczas na ręce i odbiwszy skarbnicę wojskową, przyniosły mu buławę, chorągiew i pieczęć, które zwykle przed hetmanem noszono. Toteż zmienił się niemało. Widać było, że nosił w sobie straszliwą siłę całego Zaporoża. Nie był to już Chmielnicki pokrzywdzony, uciekający na Sicz przez Dzikie Pola, ale Chmielnicki hetman, krwawy demon, olbrzym, mściciel własnej krzywdy na milionach. + +A jednak nie zerwał łańcuchów, włożył tylko nowe, cięższe. Widać to było z jego stosunku z Tuhaj-bejem. Ten hetman Zaporoża w sercu Zaporoża brał drugie miejsce za Tatarem, znosił w pokorze jego dumę i pogardliwe nad wszelki wyraz obejście. Był to stosunek lennika do zwierzchniego pana. Ale tak musiało być. Chmielnicki cały swój kredyt u Kozaków zawdzięczał Tatarom i łasce chanowej, której przedstawicielem był dziki i wściekły Tuhaj-bej. Ale Chmielnicki umiał godzić dumę rozsadzającą mu pierś z pokorą tak dobrze jak odwagę z chytrością. Był to lew i lis, orzeł i wąż. Pierwszy to raz od początku kozaczyzny Tatar poczynał sobie jak pan w środku Siczy — ale takie czasy przyszły. „Towarzystwo” rzucało przecie czapki w górę na widok pohańca. Takie czasy nadeszły. + +Narada się rozpoczęła. Tuhaj-bej zasiadł w środku na grubszym pęku skór i podwinąwszy nogi, począł gryźć suszone ziarnka słoneczników i wypluwać zżute skorupki przed siebie na środek izby. Po prawej jego stronie zasiadł Chmielnicki z buławą, po lewej koszowy, a atamani i deputacja od „towarzystwa” dalej pod ścianami. Uciszyły się rozmowy, z zewnątrz tylko przychodził gwar i głuchy szum tłuszczy obradującej pod gołym niebem, podobny do szumu fal. Chmielnicki począł mówić: + +— Mości panowie! Z łaski, przychylności i dyszkrecji najjaśniejszego carza krymskiego, pana wielu ludów, pokrewnego ciałom niebieskim, z pozwolenia miłościwego króla polskiego Władysława, naszego pana, i dobrej ochoty odważnych wojsk zaporoskich, ufni w naszą niewinność i sprawiedliwość bożą idziemy pomścić strasznych i okrutnych krzywd naszych, które po chrześcijańsku cierpieliśmy, pókiśmy mogli, od nieszczerych Lachów, komisarzy, starostów i ekonomów, całej szlachty i Żydów. Nad którymi krzywdami jużeście, mości panowie, i całe wojsko zaporoskie wiele łez wyleli i mnie dlatego buławę dali, abym się za niewinność naszą i całych wojsk snadniej mógł upominać. Co ja, uważając za wielką łaskę mości panów dobrodziei moich, najjaśniejszego carza o pomoc prosić jechałem, którą nam ofiarował. Ale będąc w gotowości i ochocie, niemałom się zasmucił, słysząc, iż mogą być między nami zdrajcy, którzy z nieszczerymi Lachami w komitywę wchodzą i o naszej gotowości im donoszą, co jeśliby tak było, tedy ukarani być mają wedle woli i dyszkrecji mości panów. A my prosim, abyście listów wysłuchali, które tu poseł od niedruga naszego, księcia Wiśniowieckiego, przywiózł, nie posłem, ale szpiegiem będąc i gotowość naszą i dobrą ochotę Tuhaj-beja, naszego przyjaciela, chcąc podpatrzyć i przed Lachami zdradzić. Co abyście także osądzili, jeśli ma być ukarany, jak i ci, do których listy przywiózł, a o których koszowy jako wierny przyjaciel mój, Tuhaj-beja i całego wojska zaraz nas uwiadomił. + +Chmielnicki umilkł; gwar za oknami powiększał się coraz bardziej, więc pisarz wojskowy wstał i zaczął czytać naprzód pismo książęce do koszowego atamana, zaczynające się od słów: „My po bożej myłości kniaź i hospodyn na Łubniach, Chorolu, Przyłuce, Hadziaczu et cetera, wojewoda ruski et cetera, starosta et cetera”. Pismo było czysto urzędowe. Książę zasłyszawszy, iż wojska z ługów są ściągane, pytał atamana, czyby to była prawda, i wzywał go zarazem, aby tego dla spokojności krajów chrześcijańskich zaniechał. Chmielnickiego zaś, jeśliby Sicz podburzał, aby komisarzom wydał, którzy sami się o to upomną. Drugi list był pana Grodzickiego, również do wielkiego atamana, trzeci i czwarty Zaćwilichowskiego i starego pułkownika czerkaskiego do Tatarczuka i Barabasza. We wszystkich nie znajdowało się nic, co by mogło podawać w podejrzenie osoby, do których były adresowane. Zaćwilichowski prosił jedynie Tatarczuka, aby zaopiekował się oddawcą listu i aby ułatwił mu wszystko, czego by poseł zażądał. + +Tatarczuk odetchnął. + +— Co mówicie, mości panowie, o tych pismach? — spytał Chmielnicki. + +Kozacy milczeli. Wszelkie obrady, dopóki wódka nie rozgrzała głów, zaczynały się zawsze w ten sposób, iż żaden z atamanów nie chciał pierwszy głosu zabrać. Jako ludzie prości a chytrzy, czynili to głównie z obawy wyrwania się z głupstwem, które by mogło wnioskodawcę na śmiech narazić lub zjednać mu na całe życie szyderczy przydomek. Bo tak i bywało w Siczy, gdzie wśród największego prostactwa zmysł do przedrwiwania niesłychanie był rozwinięty, również jak obawa przed szyderstwem. Kozacy tedy milczeli. Chmielnicki znowu głos zabrał: + +— Ataman koszowy brat nasz i szczery przyjaciel. Ja atamanowi tak wierzę jak duszy własnej, a kto by co innego powiadał, ten by sam zdradę zamyślał. Ataman stary druh i żołnierz. + +To rzekłszy, wstał i ucałował koszowego. + +— Mości panowie! — rzekł na to koszowy. — Ja wojska ściągam, a hetman niech prowadzi; co do posła, kiedy go do mnie przysłali, to on mój, a kiedy mój, to wam go daruję. + +— Wy, mości panowie-deputacja, pokłońcie się atamanowi — rzekł Chmielnicki — bo on sprawiedliwy człowiek, i idźcie powiedzieć „towarzystwu”, że jeśli kto jest zdrajca, to nie on zdrajca; on pierwszy straże postawił, on sam kazał łapać zdrajców, co by do Lachów szli. Wy, panowie-deputacja, powiedzcie, że nie on zdrajca, że on najlepszy z nas wszystkich. + +Panowie-deputacja pokłonili się w pas naprzód Tuhaj-bejowi, który przez cały czas z największą obojętnością żuł swoje ziarnka słoneczników, następnie Chmielnickiemu, koszowemu — i wyszli z izby. + +Po chwili wrzaski radosne za oknami dały znać, że deputacja spełniła polecenie. + +— Niech żyje nasz koszowy! Niech żyje koszowy! — wołały chrapliwe głosy z taką siłą, że aż ściany izby zdawały się drżeć w posadach. + +Jednocześnie huknęły wystrzały z samopałów i piszczeli. + +Deputacja wróciła i znowu zasiadła w kącie izby. + +— Mości panowie! — rzekł Chmielnicki, gdy uciszyło się cokolwiek za oknami. — Już wy mądrze osądzili, że koszowy ataman człowiek sprawiedliwy. Ale jeśli ataman nie zdrajca, to kto zdrajca? Kto ma przyjaciół między Lachami? Z kim oni w konszachty wchodzą? Do kogo listy pisują? Komu osobę posła zlecają? Kto zdrajca? + +To mówiąc, Chmielnicki podnosił głos coraz wyżej i strzygł złowrogo oczyma w stronę Tatarczuka i młodego Barabasza, jakby chciał ich wskazać wyraźnie. W izbie powstał szmer, kilka głosów poczęło wołać: „Barabasz i Tatarczuk!”. Niektórzy kurzeniowi powstali z miejsc, między deputacją dały się słyszeć wołania: „Na pohybel!”. + +Tatarczuk zbladł, a młody Barabasz począł spoglądać zdumionymi oczyma po obecnych. Leniwa myśl jego siliła się przez niejaki czas odgadnąć, za co go oskarżają, na koniec rzekł: + +— Ne bude sobaka miasa isty! + +To rzekłszy, wybuchnął śmiechem idioty, a za nim i inni. I nagle większa część kurzeniowych poczęła się śmiać dziko, sama nie wiedząc dlaczego. + +Zza okna dochodziły krzyki coraz głośniejsze; widać tam wódka poczęła rozgrzewać już głowy. Szum fali ludzkiej potężniał z każdą chwilą. + +Ale Anton Tatarczuk wstał i zwróciwszy się do Chmielnickiego, począł mówić: + +— Co ja wam zrobił, mości hetmanie zaporoski, że na śmierć moją nastajecie? W czym ja wam winien? Pisał do mnie komisar Zaćwilichowski list, taj co? To i kniaź pisał do koszowego! A czy ja odebrał list? Nie! A jakby odebrał, tak co był zrobił? Ot, poszedłby do pysara i kazałby sobie przeczytać, bo ni pisaty, ni czytaty ne umiju. I wy by zawsze wiedzieli, co w liście. A Lacha ja i na oczy nie widział. Tak czy ja zdrajca? Hej, bracia Zaporożcy, Tatarczuk chodził z wami do Krymu, a jak chodzili na Wołoszę, to chodził na Wołoszę; jak chodzili pod Smoleńsk, to chodził pod Smoleńsk, bił się z wami, dobrymi mołojcami, żył z wami, dobrymi mołojcami, i krew przelewał z wami, dobrymi mołojcami, i głodem marł z wami, dobrymi mołojcami, tak on nie Lach, nie zdrajca, ale Kozak, wasz brat, a jeśli pan hetman na śmierć jego nastaje, to niech powie, czemu nastaje! Co ja mu zrobił, w czym nieszczerość okazał? A wy, bracia, pomiłujcie i sądźcie sprawiedliwie! + +— Tatarczuk dobry mołojec! Tatarczuk sprawiedliwy człowiek! — ozwało się kilka głosów. + +— Ty, Tatarczuk, dobry mołojec — rzekł Chmielnicki. — I ja na ciebie nie nastaję, boś ty mój druh i nie Lach, ale Kozak, nasz brat. Bo gdyby Lach był zdrajca, to ja bym się nie smucił i nie płakał, ale jeśli dobry mołojec zdrajca, mój druh zdrajca, to mnie ciężko na sercu i żal dobrego mołojca. A skoroś w Krymie i na Wołoszy, i pod Smoleńskiem bywał, to jeszcze większy twój grzech, żeś teraz nieszczerze chciał gotowość i ochotę wojsk zaporoskich przed Lachem zdradzić! Tobie pisali, byś ty mu ułatwił, czego by zażądał, a powiedzcie, mości panowie atamani, czego by Lach mógł żądać? Czy nie śmierci mojej i mojego życzliwego przyjaciela Tuhaj-beja? Czy nie zguby wojsk zaporoskich? Tak ty, Tatarczuk, winien i już niczego innego nie dokażesz. A do Barabasza pisał stryj jego, pułkownik czerkaski, Czaplińskiemu druh i Lachom druh, któren przywileje u siebie chował, by ich wojsko zaporoskie nie dostało, co gdy tak jest, a klnę się Bogiem, że nie inaczej jest, więc wy oba winni i proście pomiłowania atamanów, a ja z wami prosić będę, chociaż ciężka wasza wina i zdrada jawna. + +Tymczasem zza okna dochodził już nie szum i gwar, ale jakby łoskot jaki burzy. Towarzystwo chciało wiedzieć, co się dzieje w izbie radnej, i wysłało nową deputację. + +Tatarczuk poczuł, że jest zgubiony. Teraz przypomniał sobie, że tydzień temu przemawiał wśród atamanów przeciw oddaniu buławy Chmielnickiemu i przymierzu z Tatarami. Zimne krople potu wystąpiły mu na czoło: zrozumiał, że już nie ma ratunku. Co do młodego Barabasza, jasnym było, iż gubiąc go, Chmielnicki chciał zemścić się nad starym pułkownikiem czerkaskim, któren synowca swego kochał głęboko. Jednakże Tatarczuk nie chciał umierać. Nie bladłby on przed szablą, przed kulą, nawet przed palem — ale śmierć taka, jaka go czekała, przerażała go do szpiku kości, więc korzystając z chwili ciszy, która zapanowała po słowach Chmielnickiego, krzyknął przeraźliwie: + +— Na imię Chrysta! Bracia atamany, druhy serdeczne, nie gubcie niewinnego, toż ja Lacha nie widział, nie gadał z nim! Pomiłujcie, bracia! Nie wiem, czego by Lach ode mnie chciał, spytajcie go sami! Ja klnę się Chrystem Spasem, Świętą Przeczystą, świętym Mikołajem Cudotwórcą, świętym Michałem Archaniołem, że duszę niewinną zgubicie! + +— Przyprowadzić Lacha! — zawołał starszy kantarzej. + +— Lacha tu! Lacha! — wołali kurzeniowi. + +Wszczęło się zamieszanie; jedni rzucili się do przyległej izby, w której więzień był zamknięty, by przywieść go przed radę, inni zbliżali się groźnie do Tatarczuka i Barabasza. Pierwszy Hładki, ataman mirgorodzkiego kurzenia, krzyknął: „Na pohybel!”. Deputacja powtórzyła okrzyk. Czarnota zaś skoczył ku drzwiom i otworzywszy je, wołał do zgromadzonego tłumu: + +— Mości panowie towarzystwo! Tatarczuk zdrajca i Barabasz zdrajca, na pohybel im! + +Tłuszcza odpowiedziała wyciem straszliwym. W izbie wszczęło się zamieszanie. Wszyscy kurzeniowi powstali ze swych miejsc. Jedni wołali: „Lacha! Lacha!”, inni starali się rozruch uciszyć, a wtem drzwi pod naciskiem tłumu roztworzyły się na oścież i do środka wpadła tłuszcza obradująca na dworze. Straszliwe postacie, upojone wściekłością, napełniły izbę wrzeszcząc, wywijając rękoma, zgrzytając zębami i zionąc zapach gorzałki: „Smert Tatarczuku! I Barabaszu na pohybel! Dawajcie zdrajców! Na majdan z nimi!” — krzyczały pijane głosy. „Bij! Ubij!” — i setki rąk wyciągnęły się w tej chwili po nieszczęsne ofiary. Tatarczuk nie stawiał oporu, jęczał tylko przeraźliwie, ale młody Barabasz począł bronić się ze straszną siłą. Zrozumiał na koniec, że go chcą zamordować; strach, rozpacz i wściekłość odbiły się na jego twarzy: piana okryła mu wargi, z piersi wydobył się ryk zwierzęcy. Po dwakroć wyrywał się z rąk oprawców i po dwakroć ręce ich chwytały go za ramiona, za piersi, za brodę i osełedec; on szamotał się, kąsał, ryczał, upadał na ziemię i znów podnosił się, okrwawiony, straszny. Podarto na nim ubranie, wyrwano mu osełedec z głowy, wybito oko, na koniec przygniecionemu do ściany złamano rękę. Wówczas padł. Oprawcy porwali go za nogi i wraz z Tatarczukiem wywlekli na majdan. Tam dopiero, przy blasku smolistych beczek i stosów ognia, rozpoczęła się doraźna egzekucja. Kilka tysięcy ludzi rzuciło się na skazanych i darło ich w sztuki, wyjąc i walcząc z sobą o przystęp do ofiar. Deptano ich nogami, wyrywano kawały ciała; ciżba tłoczyła się koło nich tym strasznym, konwulsyjnym ruchem rozszalałych mas. Chwilami krwawe ręce podnosiły w górę dwie bezkształtne, niepodobne już do ludzkich postaci bryły, to znowu ciskano je na ziemię. Dalej stojący wrzeszczeli wniebogłosy: jedni, żeby wrzucić ofiary w wodę, drudzy, by je wtłoczyć w beczki palącej się smoły. Pijani rozpoczęli bójkę ze sobą. Z szaleństwa zapalono dwie kufy z wódką, które oświeciły tę piekielną scenę drgającym, błękitnym światłem. Z nieba patrzył na nią także księżyc cichy, jasny, pogodny. + +Tak „towarzystwo” karało swoich zdrajców. + +A w izbie radnej, z chwilą jak kozactwo wywlekło za drzwi Tatarczuka i młodego Barabasza, uciszyło się znowu i atamani zajęli dawne miejsca pod ścianami, bo z przyległego alkierza przyprowadzono więźnia. + +Cień padał na jego twarz, gdyż i ogień na kominie przygasł — i w półświetle widać było tylko wyniosłą postać trzymającą się prosto i dumnie, choć ręce jej związane były łykiem. Ale Hładki dorzucił wiązkę łuczywa, po chwili bujny płomień strzelił w górę i oblał jasnym światłem oblicze więźnia, który zwrócił się ku Chmielnickiemu. + +Ujrzawszy go, Chmielnicki drgnął. + +Więzień — był to pan Skrzetuski. + +Tuhaj-bej wypluł łuskwiny słoneczników i mruknął po rusińsku: + +— Ja toho Lacha znaju, on buw u Krymu. + +— Na pohybel mu! — zawołał Hładki. + +— Na pohybel! — powtórzył Czarnota. + +Chmielnicki opanował już wrażenie. Powiódł tylko oczyma po Hładkim i Czarnocie, którzy pod wpływem tego wzroku umilkli, następnie zwróciwszy się do koszowego, rzekł: + +— I ja jeho znaju. + +— Ty skąd? — spytał koszowy Skrzetuskiego. + +— W poselstwiem jechał do ciebie, atamanie koszowy, gdy mnie zbójcy na Chortycy napadli i wbrew obyczajom, obserwowanym u najdzikszych narodów, ludzi mi wybili, a mnie, nie bacząc na godność mą poselską i urodzenie, zranili, znieważyli i jako jeńca tu przywiedli, o co pan mój, jaśnie oświecony książę Jeremi Wiśniowiecki, będzie się umiał u ciebie, atamanie koszowy, upomnieć. + +— A czego ty nieszczerość swoją okazał? Czemu ty dobrego mołojca obuchem rozszczepił? Czemu ty ludzi nabił we czworo tyle, ile was wszystkich było? A ty z listem do mnie jechał, by na gotowość naszą spoglądać i Lachom o niej donosić? Wiemy także, że ty i do zdrajców wojska zaporoskiego miał listy, aby z nimi zgubę wszystkiego wojska knować, za czym nie jako poseł, ale jako zdrajca będziesz przyjęty i sprawiedliwie ukarany. + +— Mylisz się, atamanie koszowy, i ty, mości hetmanie samozwańczy — rzekł namiestnik, zwracając się do Chmielnickiego. — Jeślim listy miał, to czyni tak każden poseł, który w obce strony jedzie, że od znajomych do znajomych listy bierze, by i sam miał przez to komitywę. A jam tu jechał z pismem książęcym nie zgubę waszą knować, ale od takowych was postępków powstrzymać, które nieznośny paroksyzm na Rzeczpospolitą, a na was i na całe wojsko zaporoskie ostatnią zagładę ściągną. Na kogóż to bowiem bezbożną rękę podnosicie? Przeciw komu wy, co się obrońcami chrześcijaństwa nazywacie, z pogany przymierze czynicie? Przeciw królowi, przeciw stanowi szlacheckiemu i całej Rzeczypospolitej. Wy przeto, nie ja, zdrajcami jesteście, i to wam powiadam, iż jeśli pokorą i posłuszeństwem nie zgładzicie win waszych, tedy biada wam! Zaliż dawne to czasy Pawluka i Nalewajki? Zali wyszła już wam z pamięci ich kara? Pomnijcie tedy, że patientia Rzeczypospolitej już wyczerpana i miecz wisi nad głowami waszymi. + +— Łajesz, wraży synu, by się wykręcić i śmierci ujść! — zawołał koszowy. — Aleć ci nie pomoże ni groźba, ni wasza łacina lacka. + +Inni też atamanowie poczęli zębami zgrzytać i trzaskać w szable, a pan Skrzetuski podniósł głowę jeszcze wyżej i tak mówił: + +— Nie myśl, atamanie koszowy, bym się śmierci obawiał albo żywota bronił, albo się z mej niewinności wywodził. Szlachcicem będąc, od równych tylko sobie sądzon być mogę i nie przed sędziami tu stoję, jeno przed zbójcami, nie przed szlachtą, jeno przed chłopstwem, nie przed rycerstwem, jeno przed barbarzyństwem, i wiem dobrze, że się od śmierci nie wybiegam, którą wy też dopełnicie miary swej nieprawości. Przede mną jest śmierć i męka, ale za mną moc i zemsta całej Rzeczypospolitej, przed którą drżyjcie wszyscy. + +Jakoż wyniosła postawa, wzniosłość mowy i imię Rzeczypospolitej silne zrobiły wrażenie. Atamanowie spoglądali na siebie, milcząc. Przez chwilę wydało im się, że przed nimi stoi nie jeniec, ale groźny poseł potężnego narodu. Tuhaj-bej zaś mruknął: + +— Serdytyj Lach! + +— Serdytyj Lach! — powtórzył Chmielnicki. + +Gwałtowne dobijanie się do drzwi przerwało dalszą ich rozmowę. Na majdanie egzekucja szczątków Tatarczuka i Barabasza była właśnie skończona; „towarzystwo” wysyłało nową deputację. Kilkunastu Kozaków, okrwawionych, zziajanych, okrytych potem, pijanych, weszło do izby. Stanęli przy drzwiach i wyciągając ręce jeszcze dymiące od krwi, poczęli mówić: + +— Towarzystwo kłania się panom starszyźnie. — Tu pokłonili się wszyscy w pas. — I prosi, żeby im wydać tego Lacha, szczob z nym poihraty, jak z Barabaszom i Tatarczukom. + +— Wydać im Lacha! — krzyknął Czarnota. + +— Nie wydawać — wołał inny. — Niech czekają! On poseł! + +— Na pohybel mu! — ozwały się różne głosy. + +Następnie ucichli wszyscy, czekając, co powiedzą koszowy i Chmielnicki. + +— Towarzystwo prosi. A nie, to samo weźmie — powtórzyli deputaci. + +Zdawało się, że pan Skrzetuski zgubiony jest bez ratunku, gdy wtem Chmielnicki pochylił się do ucha Tuhaj-beja. + +— To twój jeniec — szepnął — jego Tatarzy wzięli, on twój. Dasz-li go sobie zabrać? To bogaty szlachcic, a i bez tego kniaź Jarema złotem za niego zapłaci. + +— Dawajcie Lacha! — wołali coraz groźniej Kozacy. + +Tuhaj-bej przeciągnął się na swoim siedzeniu i wstał. Twarz zmieniła mu się w jednej chwili, oczy rozszerzyły się jak u żbika, zęby poczęły błyskać. Nagle skoczył jak tygrys przed mołojców dopominających się o jeńca. + +— Precz, capy, psy niewierne! Niewolnicy! Swynojady! — ryknął, chwytając za brody dwóch Zaporożców i targając nimi z wściekłością. — Precz, pijanice, bydlęta nieczyste! Gady plugawe! Wy mnie jasyr zabierać przyszli, a ot, ja wam tak!… Capy! — To mówiąc, targał za brody coraz innych mołojców, na koniec zwaliwszy jednego, począł go deptać nogami. — Na twarz, niewolnicy, bo was w jasyr zapędzę, bo Sicz całą nogami tak zdepczę jak was! Z dymami puszczę, ścierwem waszym pokryję! + +Deputaci cofali się przerażeni — straszliwy przyjaciel pokazał, co umie. + +I dziwna rzecz: na Bazawłuku stało tylko sześć tysięcy ordy! Prawda, że za nimi stał jeszcze chan z całą potęgą krymską, ale w samej Siczy było kilkanaście tysięcy mołojców prócz tych, których Chmielnicki wysłał był już na Tomakówkę — a jednakże ani jeden głos protestacji nie podniósł się przeciw Tuhaj-bejowi. Zdawać by się mogło, że sposób, w jaki groźny murza obronił jeńca, był jedynie skuteczny, że trafił od razu do przekonania Zaporożców, którym tatarska pomoc była w tej chwili niezbędną. Deputacja wypadła na majdan, krzycząc do tłumów, że nie będą z Lachem igrały, bo to jeniec Tuhaj-beja, a Tuhaj-bej każe, rozserdywsia! „Brody nam powyrywał!” — wołali. Na majdanie też poczęto zaraz powtarzać: „Tuhaj-bej rozserdywsia! Rozserdywsia! — wołały żałośnie tłumy. — Rozserdywsia! Rozserdywsia!” — a w kilka chwil jakiś przeraźliwy głos jął śpiewać koło ogniska: + + +Hej, hej! +Tuhaj-bej +Rozserdywsia duże! +Hej, hej, +Tuhaj-bej, +Ne serdysia, druże! + +Wnet tysiące głosów powtórzyło: „Hej, hej! Tuhaj-bej” — i oto powstawała jedna z tych pieśni, które potem, rzekłbyś, wicher roznosił po całej Ukrainie i trącał nimi o struny lir i teorbanów. + +Ale nagle i pieśń została przerwana, bo przez bramę od strony Hassan-Basza wpadło kilkunastu ludzi i przedzierając się przez tłum, krzycząc: „Z drogi! Z drogi!”, dążyło co sił w stronę radnego domu. Atamani zabierali się już do wyjścia, gdy nowi ci goście wpadli do izby. + +— Pyśmo do hetmana! — wołał stary Kozak. + +— Skąd wy? + +— My czehryńcy. Dzień i noc z pyśmom jidem. Oto jest. + +Chmielnicki wziął list z rąk Kozaka i począł czytać. Nagle twarz zmieniła mu się, przerwał czytanie i rzekł donośnym głosem: + +— Mości panowie atamani! Hetman wielki wysyła syna Stefana z wojskiem na nas. Wojna! + +W izbie powstał dziwny szmer; nie wiadomo, czy szmer radości, czy przerażenia. Chmielnicki wystąpił na środek izby, wsparł się pod boki, oczy jego miotały błyskawice, a głos brzmiał groźnie i rozkazująco: + +— Kurzeniowi do kurzeniów! Uderzyć z dział na wieży! Rozbić beczki z wódką! Jutro świtaniem ruszamy! + +Od tej chwili kończyły się na Siczy obrady zbiorowe, rządy atamanów, sejmy i przewaga „towarzystwa”. Chmielnicki brał w ręce nieograniczoną władzę. Oto przed chwilą z obawy, aby głos jego nie został niewysłuchany przez burzliwe „towarzystwo”, musiał jeńca podstępem bronić i podstępem gubić niechętnych; teraz był panem życia i śmierci wszystkich. Tak zawsze bywało. Przed i po wyprawie, choćby hetman już był obrany, tłum narzucał jeszcze atamanom i koszowemu swoją wolę, której niebezpiecznie było się opierać. Ale gdy tylko wyprawa została otrąbioną, „towarzystwo” stawało się wojskiem podległym wojskowej dyscyplinie, kurzeniowi oficerami, a hetman wodzem-dyktatorem. + +Dlatego też, usłyszawszy rozkazy Chmielnickiego, atamanowie wypadli natychmiast do swoich kurzeniów. Narada była skończona. + +Po chwili huk dział z bramy prowadzącej z Hassan-Basza do siczowego majdanu zatrząsł ścianami izby i rozległ się posępnym echem po całym Czertomeliku, zwiastując wojnę. + +Rozpoczynał on także epokę w dziejach dwóch narodów, ale o tym nie wiedzieli ni pijani siczowcy, ni sam hetman zaporoski. + + + +Rozdział XII + +Chmielnicki ze Skrzetuskim poszli na nocleg do koszowego, a z nimi i Tuhaj-bej, któremu za późno było wracać na Bazawłuk. Dziki bej traktował namiestnika jako jeńca, który miał być za wysoką cenę wykupiony, zatem nie jak niewolnika i z respektem większym nawet może niż Kozaków, bo go w swoim czasie jako książęcego posła na dworze chanowym widywał. Co widząc, koszowy zaprosił go do swej chaty i również zmienił z nim postępowanie. Stary ataman był to człowiek duszą i ciałem oddany Chmielnickiemu, który go zawojował i owładnął; owóż zauważył, że Chmielnickiemu chodziło widocznie podczas narad o ocalenie jeńca. Ale zdziwił się jeszcze bardziej, gdy zaledwie zasiedli w chacie, Chmielnicki zwrócił się do Tuhaj-beja. + +— Tuhaj-beju! — rzekł. — Ile myślisz wziąć wykupna za tego jeńca? + +Tuhaj-bej popatrzył na Skrzetuskiego i rzekł: + +— Tyś mówił, że to znaczny człowiek, a ja wiem, że to poseł strasznego kniazia, a straszny kniaź kocha swoich. Bismillach! Jeden zapłaci i drugi zapłaci, razem… + +Tu Tuhaj-bej zamyślił się: + +— Dwa tysiące talerów. + +Chmielnicki na to: + +— Dam ci dwa tysiące talerów. + +Tatar milczał przez chwilę. Jego skośne oczy zdawały się na wkroś przenikać Chmielnickiego. + +— Ty dasz trzy — rzekł. + +— Dlaczego mam dać trzy, gdyś sam dwu żądał? + +— Bo jeśli go chcesz mieć, to tobie na tym zależy, a jeśli ci zależy, to dasz trzy. + +— On mnie życie ocalił. + +— Ałła! To warte tysiąc więcej. + +Tu Skrzetuski wtrącił się do targu. + +— Tuhaj-beju — rzekł z gniewem — z książęcego skarbca nie mogę ci nic obiecywać, ale choćbym miał fortunę własną poszarpać, to sam dam trzy. Mam też blisko tyle u księcia na prowizji i wioskę dobrą, co starczy. A temu hetmanowi nie chcę wolności i zdrowia zawdzięczać. + +— A skąd ty wiesz, co ja z tobą uczynię? — rzekł Chmielnicki. + +A potem, zwróciwszy się do Tuhaj-beja, mówił: + +— Wojna się rozpocznie. Poślesz do kniazia, ale nim poseł wróci, dużo wody w Dnieprze upłynie, a ja ci jutro na Bazawłuk odwiozę sam pieniądze. + +— Daj cztery, to i nie będę z Lachem gadał — odparł niecierpliwie Tuhaj-bej. + +— Dam cztery, na twoje słowo. + +— Mości hetmanie — rzekł koszowy — chcesz, to ci zaraz wyliczę. Mam tu pod ścianą może i więcej. + +— Jutro powieziesz na Bazawłuk — rzekł Chmielnicki. + +Tuhaj-bej przeciągnął się i ziewnął. + +— Spać mi się chce — rzekł. — Jutro też przede dniem na Bazawłuk muszę ruszyć. Gdzie mam spać? + +Koszowy ukazał mu pęk skór owczych pod ścianą. + +Tatar rzucił się na posłanie. Po niejakim czasie począł chrapać jak koń. + +Chmielnicki przeszedł się kilkakrotnie po wąskiej izbie i rzekł: + +— Sen ucieka mnie od powiek. Nie usnę. Daj się czego napić, mości koszowy. + +— Gorzałki czy wina? + +— Gorzałki. Nie usnę. + +— Na niebie już Kurki — rzekł koszowy. + +— Późno! Idź i ty spać, stary druhu. Napij się i idź. + +— Na sławę i szczęście! + +— Na szczęście! + +Koszowy obtarł gębę rękawem, następnie podał rękę Chmielnickiemu i odszedłszy w drugi koniec izby, zakopał się niemal w owcze skóry, krew bowiem miał już przez wiek ostudzoną. + +Wkrótce chrapanie jego zawtórowało chrapaniu Tuhaj-beja. + +Chmielnicki siedział za stołem pogrążony w milczeniu. + +Nagle rozbudził się, spojrzał na Skrzetuskiego i rzekł: + +— Mości namiestniku, jesteś wolny. + +— Wdzięczenem ci, mości hetmanie zaporoski, luboć nie ukrywam, że wolałbym komu innemu za wolność dziękować. + +— Tedy nie dziękuj. Ocaliłeś mi życie, jam ci też dobrem odpłacił, teraz kwita. A i to ci muszę jeszcze powiedzieć, iż cię zaraz nie puszczę, chyba mi słowo rycerskie dasz, iż wróciwszy, nie powiesz ni słowa ani o naszej gotowości, ani o siłach, ani o niczym, coś tu w Siczy widział. + +— Widzę jedno to, żeś mi niepotrzebnie fructum wolności dał posmakować, bo ci takiego słowa nie dam, gdyż dając je, tak bym właśnie postąpił jako ci, którzy do nieprzyjaciela przechodzą. + +— Gardło moje i zdrowie całego wojska zaporoskiego w tym, aby się na nas hetman wielki ze wszystkimi siłami nie ruszył, czego by nie omieszkał, gdybyś go o potędze naszej powiadomił, nie dziw się więc, że jeśli słowa nie chcesz dać, to cię nie puszczę, póki o siebie bezpiecznym nie będę. Wiem, na com się porwał; wiem, jako straszna jest siła przeciw mnie: obaj hetmani, twój straszny kniaź, któren sam za całe wojsko stanie, a Zasławscy, a Koniecpolscy, a wszystkie owe królewięta, które na szyi kozackiej nogę trzymają! Zaprawdę, niemałom ja musiał napracować się i listów rozpisać, nim zdołałem ich czujność uśpić — toć nie mogę teraz dozwolić, byś ją rozbudził. Gdy i czerń, i Kozacy grodowi, i wszyscy uciśnieni w wierze i wolności tak się po mojej opowiedzą stronie, jako wojsko zaporoskie i miłościwy chan krymski, tuszę, że nieprzyjaciołom sprostam, bo i moja siła znaczną będzie, ale najwięcej ufam Bogu, któren widział krzywdy, a patrzył na niewinność moją. + +Tu Chmielnicki wychylił szklankę wódki i zaczął chodzić niespokojnie koło stołu, pan Skrzetuski zaś zmierzył go oczyma i rzekł z mocą: + +— Nie bluźnijże, hetmanie zaporoski, na Boga i Jego najwyższą opiekę się powołując, bo zaiste gniew tylko Boży i prędsze karanie na siebie ściągniesz. Tobież to godzi się Najwyższego na swą obronę wzywać? Tobie, któren dla swych krzywd i prywatnych zatargów taką straszliwą burzę podnosisz i płomień wojny domowej rozpalasz, i z pogany przeciw chrześcijanom się łączysz? Cóż się bowiem stanie? Zwyciężysz-li czy będziesz zwyciężony, morze ludzkiej krwi i łez wylejesz, gorzej szarańczy kraj spustoszysz, krew własną poganom w jasyr oddasz, Rzeczpospolitą wstrząśniesz, na majestat rękę podniesiesz, ołtarze Pańskie pohańbisz, a wszystko dlatego, że Czapliński futor ci zabrał, że ci po pijanemu wygrażał! Na cóż się więc nie targniesz? Czego dla prywaty nie poświęcisz? Boga wzywasz? A ja zaprawdę, choć jestem w twojej mocy, chociaż mnie żywota i wolności pozbawić możesz, powiadam ci: szatana ty, nie Boga, na pomoc wzywaj, bo tylko jedno piekło sekundować ci może! + +Chmielnicki spąsowiał — za rękojeść się porwał i patrzył tak na namiestnika jak lew, który wnet ma ryknąć i rzucić się na swą ofiarę — ale się pohamował. Szczęściem nie był jeszcze pijany. Może też nagle ogarnął go jakiś niepokój, może jakieś głosy zawołały mu w duszy: „Zawróć z drogi” — bo nagle, jakby się chciał przed własnymi myślami bronić lub samego siebie przekonywać, tak mówić począł: + +— Od innego nie ścierpiałbym takiej mowy, ale i ty bacz, aby twa śmiałość mej cierpliwości nie pożarła. Piekłem mnie straszysz, o prywatę i zdradę mnie pomawiasz, a skądże wiesz, jeśli własne tylko krzywdy mścić idę? Gdzież to bym znalazł pomocników, gdzie owe tysiące, które się już za mną opowiedziały i opowiedzą, gdybym jeno własnych ucisków chciał dochodzić? Spójrz, co się dzieje na Ukrainie? Hej! Ziemia bujna, ziemia matka, ziemia rodzona! A kto w niej jutra pewien? Kto w niej szczęśliw? Kto wiary niepozbawion, z wolności nieobran, kto w niej nie płacze i nie wzdycha? Sami jeno Wiśniowieccy a Potoccy, a Zasławscy, a Kalinowscy, a Koniecpolscy, i szlachty garść! Dla nich starostwa, dostojeństwa, ziemia i ludzie, dla nich szczęście i złota wolność, a reszta narodu ręce we łzach do nieba wyciąga, czekając bożego zmiłowania, bo i królewskie nie pomoże! Ileż to szlachty nawet nieznośnego ich ucisku wytrzymać nie mogąc, na Sicz ucieka, jako ja sam uciekłem! Nie chcę też wojny z królem, nie chcę z Rzeczpospolitą! Ona mać, on ojciec! Król miłościwy pan, ale królewięta! Z nimi nam nie żyć; ich to zdzierstwa, ich to arendy, stawszczyzny, pojemszczyzny, suchomielszczyzny, oczkowe i rogowe; ich to tyrania i uciski przez Żydów czynione o zemstę do nieba wołają. Jakiejże to wdzięczności doznało wojsko zaporoskie za tak wielkie zasługi w licznych wojnach oddane? Gdzie przywileje kozackie? Król dał, królewięta odjęli. Nalewajko poćwiertowan! Pawluk w miedzianym wole spalon! Krew nie obeschła po ranach, które nam szabla Żółkiewskiego i Koniecpolskiego zadała! Łzy nie obeschły po pobitych, ściętych, na pal wsadzonych, a teraz patrz! Co świeci na niebie — tu Chmielnicki wskazał przez okienko na płonącą kometę — gniew Boży! Bicz Boży!… Więc jeśli ja mam nim być na ziemi, to dziej się wola boża! Wezmę ten ciężar na barki. + +To rzekłszy, ręce ku górze wyciągnął i zdawał się płonąć cały jak wielka pochodnia zemsty i drżeć począł, a potem padł na ławę jakby ciężarem swych przeznaczeń przygnieciony. + +Nastało milczenie przerywane tylko chrapaniem Tuhaj-beja i koszowego, a w jednym kącie chaty świerszcz ćwirkał żałośnie. + +Namiestnik siedział ze spuszczoną głową. Rzekłbyś: szukał odpowiedzi na słowa Chmielnickiego, tak ciężkie jak bryły granitu; na koniec tak mówić począł głosem cichym i smutnym: + +— Ach! Choćby to była i prawda, ktoś ty, hetmanie, jest, abyś się sędzią i katem kreował? Jakież cię okrucieństwo, jaka pycha unosi! Czemu ty Bogu sądu i kary nie zostawisz? Jać złych nie bronię, krzywd nie pochwalam, ucisków prawem nie mianuję, ale wejrzyjże i ty w siebie, hetmanie! Na ucisk od królewiąt narzekasz, mówisz, że króla ni prawa słuchać nie chcą, dumę ich ganisz, a czy sam jej próżen jesteś? Czy sam nie ściągasz ręki na Rzeczpospolitą, prawo i majestat? Tyranię paniąt i szlachty widzisz, ale tego nie widzisz, że gdyby nie ich piersi, nie ich pancerze, nie ich moc, nie ich zamki, nie ich działa i hufce, tedyby ta ziemia, mlekiem i miodem płynąca, pod stokroć cięższym jarzmem tureckim albo tatarskim jęczała! Kto bowiem by jej bronił? Czyją to opieką i mocą dzieci wasze w janczarach nie służą, a niewiasty do sprośnych haremów nie są porywane? Kto osadza pustynie, zakłada wsie i miasta, wznosi świątynie Boże?… + +Tu głos pana Skrzetuskiego potężniał coraz bardziej, a Chmielnicki utkwił ponuro oczy we flaszę z wódką, zaciśnięte pięście na stole położył i milczał, jakby sie sam z sobą pasował. + +— I któż są oni? — mówił dalej pan Skrzetuski. — Czy to tu z Niemiec przyszli albo od Turek? Nie krew-że to z krwi, nie kość z kości waszej? Nie wasza-że to szlachta, nie wasi książęta? Co gdy tak jest, tedy ci biada, hetmanie, bo ty młodszych braci na starszych uzbrajasz i parrycydów z nich czynisz. O dla Boga! Choćby też i źli byli, choćby wszyscy, co przecie nie jest, deptali prawa, gwałcili przywileje: niechże ich Bóg sądzi w niebie, a sejmy na ziemi, ale nie ty, hetmanie! Możesz-li bowiem rzec, że między wami są tylko sprawiedliwi? Zaliście nigdy nie przewinili, zali macie prawo rzucić kamieniem na cudzą zmazę? A żeś mię pytał: gdzie są przywileje kozackie? Tedy ci odpowiem. Nie królewięta je zdarli, ale Zaporożcy, ale Łoboda, Sasko, Nalewajko i Pawluk, o którym zmyślasz, że był w wole miedzianym usmażon, bo wiesz dobrze, że tak nie było! Zdarły je bunty wasze, zdarły niespokojności i napady, na kształt tatarskich czynione. Kto Tatarów w granice Rzeczypospolitej puszczał, by dopiero na powracających i łupem obciążonych dla zysku napadać? Wy! Kto — przebóg! — lud chrześcijański, własny, w jasyr oddawał? Kto największe warchoły czynił? Wy! Przed kim ni szlachcic, ni kupiec, ni kmieć nie jest bezpieczny? Przed wami! Kto wojny domowe rozpalał, z dymem puszczał wsie i miasta ukrainne, łupił świątynie Boże, gwałcił niewiasty? Wy i wy! Czego tedy chcesz? Czy aby wam przywileje na wojnę domową, rozbój i łupiestwo zostały wydane? Zaiste więcej wam przebaczono, niźli odjęto! Chciano membra putrida leczyć, nie wycinać, i nie wiem: jest-li na świecie potencja prócz Rzeczypospolitej, która by taki wrzód we własnym łonie tolerując, tyle cierpliwości i klemencji znalazła! A w odwet za to jaka wdzięczność? Ot, tu śpi twój sprzymierzeniec, ale Rzeczypospolitej wróg zaciekły; twój przyjaciel, ale nieprzyjaciel krzyża i chrześcijaństwa, nie królewiątko ukrainne, ale murza krymski!… Z nim to pójdziesz palić własne gniazdo, z nim sądzić braci! Ale on też ci odtąd panować będzie, jemu strzemię podawać musisz! + +Chmielnicki wychylił nową szklankę wódki. + +— Gdyśmy z Barabaszem czasu swego u króla miłościwego byli — odparł ponuro — i gdyśmy na krzywdy i uciski nasze płakali, pan nasz rzekł: „A to nie macie samopałów i szabli przy boku?”. + +— Gdybyś przed Królem królów stanął, ten by rzekł: „Aza przebaczyłeś nieprzyjaciołom swoim, jakom ja swoim przebaczył?”. + +— Z Rzeczpospolitą wojny nie chcę! + +— Jeno jej miecz do gardła przykładasz! + +— Idę Kozaków z waszych okowów uwolnić. + +— By ich w tatarskie łyka skrępować! + +— Wiary chcę bronić. + +— Z pohańcem w parze. + +— Preczże ty, boś nie jest głosem sumienia mego! Precz! Mówię ci! + +— Krew przelana ci zaciąży, łzy ludzkie oskarżą, śmierć cię czeka, sąd czeka! + +— Puszczyk! — zawołał z wściekłością Chmielnicki i nożem przed piersią namiestnikową błysnął. + +— Zabij! — rzekł pan Skrzetuski. + +I znowu nastała chwila ciszy, znowu słychać było tylko chrapanie śpiących i żałosne skrzypienie świerszcza. + +Chmielnicki stał przez chwilę z nożem przy piersi Skrzetuskiego; nagle się wstrząsnął, opamiętał, nóż upuścił, a natomiast porwawszy gąsiorek z wódką, pić począł. Wypił aż do dna i siadł ciężko na ławie. + +— Nie mogę go pchnąć! — mruczał. — Nie mogę! Późno już… Czy to już świt?… Ale i z drogi zawracać późno… Co ty mnie o sądzie i krwi mówisz? + +Poprzednio wypił już wiele, teraz wódka uderzała mu do głowy; stopniowo coraz bardziej tracił przytomność. + +— Jaki tam sąd? Co? Chan obiecał mi posiłki. Tuhaj-bej tu śpi! Jutro mołojcy ruszą… Z nami święty Michał-zwycięzca!… A jeśliby… jeśliby… to… Ja cię wykupił u Tuhaj-beja, ty to pamiętaj i powiedz… Ot! Boli coś… boli! Z drogi zawracać… późno!… Sąd… Nalewajko… Pawluk… + +Nagle wyprostował się, oczy z przerażeniem wytrzeszczył i zakrzyknął: + +— Kto tu? + +— Kto tu? — powtórzył na wpół rozbudzony koszowy. + +Ale Chmielnicki głowę na piersi spuścił, kiwnął się raz, drugi, mruknął: „Jaki sąd?…” — i usnął. + +Pan Skrzetuski od ran niedawno otrzymanych i wzruszenia rozmowy pobladł bardzo i zesłabł, więc pomyślał, że to może śmierć nadlatuje, i zaczął się modlić głośno. + + + +Rozdział XIII + +Nazajutrz rankiem piesze i konne wojska kozackie ruszyły z Siczy. Lubo krew nie splamiła jeszcze stepów, wojna była już rozpoczęta. Pułki szły za pułkami; rzekłbyś: szarańcza przygrzana słońcem wiosennym wyroiła się z oczeretów Czertomeliku i leci na ukraińskie niwy. W lesie za Bazawłukiem czekali już gotowi do pochodu ordyńcy. Sześć tysięcy co przebrańszych wojowników, zbrojnych nierównie lepiej od zwykłych czambułowych rabusiów, stanowiło pomoc, którą chan przysłał Zaporożcom i Chmielnickiemu. Mołojcy na ich widok wyrzucili czapki w górę. Zagrzmiały rusznice i samopały. Wrzaski kozackie pomieszane z hałłachowaniem tatarskim uderzyły o sklepienie niebios. Chmielnicki i Tuhaj-bej, obaj pod buńczukami, skoczyli ku sobie końmi i powitali się ceremonialnie. + +Sprawiono szyk pochodowy ze zwykłą Tatarom i Kozakom chyżością, po czym wojska ruszyły naprzód. Ordyńcy zajęli oba skrzydła kozackie, środek zawalił Chmielnicki z jazdą, za którą postępowała straszna piechota zaporoska, dalej „puszkary” z armatami, dalej tabor, wozy, na nich służba obozowa, zapasy żywności, wreszcie czabanowie z zapaśnymi stadami i bydłem. + +Przebywszy bazawłucki las, pułki wypłynęły na stepy. Dzień był pogodny. Stropu nieba nie plamiła żadna chmurka. Lekki wiatr podmuchiwał z północy ku morzu, słońce grało na spisach i kwiatach pustyni. Roztoczyły się przed wojskiem Dzikie Pola jako morze bez końca, a na ten widok radość ogarnęła kozacze serca. Wielka malinowa chorągiew z Archaniołem zniżyła się po kilkakroć, witając step rodzimy, a za jej przykładem pochyliły się wszystkie buńczuki i pułkowe znamiona. Jeden okrzyk wyrwał się ze wszystkich piersi. + +Pułki rozwinęły się swobodnie. „Dowbysze” i teorbaniści wyjechali na czoło wojska; huknęły kotły, zadźwięczały litaury i teorbany, a do wtóru im pieśń przez tysiące głosów śpiewana wstrząsnęła powietrzem i stepem: + + +Hej wy stepy, wy ridnyje, +Krasnym cwitom pysanyje, +Jako more szyrokije! + +Teorbaniści puścili cugle i przechyleni w tył na kulbakach, z oczyma utkwionymi w niebo, uderzali o struny teorbanów; litaurzyści, wyciągnąwszy ręce nad głowami, bili w swoje miedziane kręgi, dowbysze grzmieli w kotły, a te wszystkie odgłosy wraz z monotonnymi słowami pieśni i przeraźliwym, niesfornym świstem piszczałek tatarskich zlały się w jakąś nutę ogromną, dziką a smętną jak sama pustynia. Upojenie ogarnęło wszystkie pułki; głowy chwiały się w takt pieśni i wreszcie zdawało się, że cały step rozśpiewany kołysze się razem z ludźmi i końmi, i chorągwiami. + +Spłoszone stada ptactwa zerwały się ze stepu i leciały przed wojskiem jak drugie wojsko powietrzne. + +Chwilami pieśń i muzyka milkły, a wówczas słychać było łopot chorągwi, tętent i parskanie koni, i skrzypienie wozów taborowych podobne do krzyku łabędzi lub żurawi. + +Na czele, pod wielką chorągwią malinową i pod buńczukiem, jechał Chmielnicki przybrany w czerwień, na białym koniu, z pozłocistą buławą w ręku. + +Cały tabor poruszał się z wolna i ciągnął na północ, pokrywając jak groźna fala rzeczki, dąbrowy i mogiły, napełniając szumem i gwarem pustosz stepową. + +A od Czehryna, z północnego krańca pustyni, płynęła przeciw tej fali inna fala wojsk koronnych pod wodzą młodego Potockiego. Tu Zaporożcy i Tatarzy szli jakoby na wesele, z pieśnią radosną na ustach; tam poważna husaria postępowała w posępnym milczeniu, idąc niechętnie na tę walkę bez sławy. Tu pod malinową chorągwią stary, doświadczony wódz potrząsał groźnie buławą, jakby pewien zwycięstwa i zemsty; tam na czele jechał młodzieniec z twarzą zamyśloną, jakby świadom swych smutnych a bliskich przeznaczeń. + +Dzieliła ich jeszcze wielka przestrzeń stepu. + +Chmielnicki nie śpieszył się. Liczył bowiem, że im bardziej pogrąży się młody Potocki w pustynię, im dalej odsunie się od obu hetmanów, tym łatwiej będzie mógł być pokonany. A tymczasem coraz nowi zbiegowie z Czehryna, Powołoczy i wszystkich brzegowych miast ukraińskich zwiększali codziennie siły zaporoskie, przynosząc zarazem wieści z przeciwnego obozu. Dowiedział się z nich Chmielnicki, że stary hetman wysłał syna z dwoma tylko tysiącami jazdy lądem, a zaś sześć tysięcy semenów i tysiąc niemieckiej piechoty bajdakami Dnieprem. Obie te siły miały rozkaz stałą z sobą utrzymać łączność, ale rozkaz został już pierwszego dnia złamany, bo bajdaki, porwane bystrym prądem Dnieprowym, wyprzedziły znacznie husarię idącą brzegiem, której pochód opóźniały niezmiernie przeprawy przez wszystkie rzeczki wpadające do Dniepru. + +Chmielnicki więc pragnąc, by ten rozdział powiększył się jeszcze bardziej, nie śpieszył się. Trzeciego dnia pochodu zaległ taborem koło Komyszej Wody i odpoczywał. + +Tymczasem podjazdy Tuhaj-beja sprowadziły języka. Było to dwóch dragonów, którzy zaraz za Czehrynem zbiegli z taboru Potockiego. Pędząc dzień i noc, zdołali znacznie wyprzedzić swój obóz. Stawiono ich natychmiast przed Chmielnickim. + +Opowiadania ich potwierdziły to, co było już Chmielnickiemu wiadome o siłach młodego Stefana Potockiego; natomiast przynieśli mu nową wiadomość, że przywódcami semenów, płynących wraz z piechotą niemiecką na bajdakach, byli stary Barabasz i Krzeczowski. + +Usłyszawszy to ostatnie nazwisko, Chmielnicki porwał się na równe nogi. + +— Krzeczowski? Pułkownik regestrowych perejasławskich? + +— On sam, jaśnie wielmożny hetmanie! — odpowiedzieli dragoni. + +Chmielnicki zwrócił się do otaczających go pułkowników. + +— W pochód! — zakomenderował grzmiącym głosem. + +W niespełna godzinę później tabor ruszył naprzód, chociaż słońce już zachodziło i noc nie obiecywała być pogodną. Jakieś straszne, rude chmurzyska porozwalały się na zachodniej stronie nieba, podobne do smoków, do lewiatanów, i zbliżały się ku sobie, jakby chcąc stoczyć walkę. + +Tabor posuwał się w lewo, ku brzegowi Dniepru. Szli teraz cicho, bez pieśni, bez bicia w kotły, w litaury, i szybko, o ile pozwalały im trawy, tak bujne w tej okolicy, że pogrążone w nich pułki chwilami traciły się z oczu, a różnobarwne chorągwie zdawały się same płynąć po stepie. Jazda torowała drogę wozom i piechocie, które postępując z trudnością, wkrótce pozostały znacznie w tyle. Tymczasem noc pokryła stepy. Ogromny, czerwony księżyc wytoczył się z wolna na niebo, ale przesłaniany co chwila chmurami, rozpalał się i gasł jak lampa tłumiona powiewami wiatru. + +Było już dobrze z północy, gdy oczom Kozaków i Tatarów ukazały się czarne, olbrzymie masy odrzynające się wyraźnie na ciemnym tle nieba. + +Były to mury Kudaku. + +Podjazdy zakryte ciemnością zbliżyły się pod zamek tak ostrożnie i cicho jak wilcy lub ptactwo nocne. A nuż można by ubiec niespodzianie senną fortecę! + +Ale nagle błyskawica na wałach rozdarła ciemności, huk straszliwy wstrząsnął skałami Dniepru i kula ognista zatoczywszy jaskrawy łuk na niebie, upadła w trawy stepowe. + +To posępny cyklop Grodzicki dawał znać, że czuwa. + +— Pies jednooki! — mruknął do Tuhaj-beja Chmielnicki. — Widzi w nocy. + +Kozacy pominęli zamek — o którego wzięciu, w chwili gdy przeciw nim samym ciągnęły wojska koronne, nie mogli myśleć — i ruszyli dalej. Ale pan Grodzicki walił za nimi z dział, aż się mury zamkowe trzęsły, nie tyle, by im szkody przyczynić, gdyż przechodzili w znacznej odległości, ale aby ostrzec wojska nadpływające Dnieprem, które mogły znajdować się już niedaleko. + +Przede wszystkim jednak huk dział kudackich odbił się w sercu i uszach pana Skrzetuskiego. Młody rycerz, prowadzony z rozkazu Chmiela z taborem kozackim, drugiego dnia zachorował ciężko. W walce na Chortycy nie otrzymał on wprawdzie żadnej śmiertelnej rany, ale utracił tyle krwi, że niewiele w nim życia zostało. Rany jego, opatrzone po kozacku przez starego kantarzeja, otworzyły się, owładnęła nim gorączka i nocy owej leżał wpółprzytomny na kozackiej teledze, nie wiedząc o świecie bożym. Zbudziły go dopiero działa kudackie. Roztworzył oczy, podniósł się na wozie i począł rozglądać się naokoło. Kozacki tabor przemykał się w ciemnościach jak korowód mar, a zamek huczał i świecił różowymi dymami; kule ogniste podskakiwały po stepie, charkocząc i warcząc jak psy rozzłoszczone, więc na ten widok taka żałość, taka tęsknota ogarnęły pana Skrzetuskiego, że gotów był i umrzeć zaraz, byle choć duszą ulecieć do swoich. Wojna! Wojna! A oto on w obozie wrogów bezbronny, chory, z woza niemogący się podnieść. Rzeczpospolita w niebezpieczeństwie, on zaś nie leci jej ratować! A tam, w Łubniach, wojska pewno już ruszają. Książę z błyskawicami w oczach lata przed szeregami, a w którą stronę buławą skinie, tam wnet trzysta kopii jakby trzysta gromów uderzy. Tu rozmaite znajome twarze zaczęły namiestnikowi stawać przed oczy. Mały Wołodyjowski leci na czele dragonów ze swoją cienką szabelką w ręku, ale to fechmistrz nad fechmistrze: z kim ją skrzyżuje, ten jakby leżał w mogile; tam znów pan Podbipięta wznosi swój katowski Zerwikaptur! Zetnie trzy głowy czy nie zetnie? Ksiądz Jaskólski ogania chorągwie i modli się z rękami do góry, lecz to dawny żołnierz, więc nie mogąc wytrzymać, huknie czasem: „Bij, zabij!”. A owo pancerni kładą już glewie w pół końskiego ucha, pułki ruszają naprzód, rozpędzają się, pędzą, bitwa, zawierucha! + +Nagle widzenie się zmienia. Przed namiestnikiem staje Helena, blada, z rozpuszczonym włosem, i woła: „Ratuj, bo mnie Bohun goni!”. Pan Skrzetuski zrywa się z wozu, aż jakiś głos, ale już rzeczywisty, mówi do niego: + +— Leżże, detyno, bo zwiążę. + +To esauł taborowy, Zachar, któremu Chmielnicki kazał pilnować namiestnika jak oka w głowie, układa go na powrót na wozie, okrywa końską skórą i pyta jeszcze: + +— Szczo z toboju? + +Więc pan Skrzetuski przytomnieje zupełnie. Mary pierzchają. Wozy ciągną samym brzegiem Dnieprowym. Chłodny powiew dochodzi od rzeki i noc blednie. Ptactwo wodne rozpoczyna gwar poranny. + +— Słuchaj, Zachar! To my już minęli Kudak? — pyta pan Skrzetuski. + +— Minęli! — odpowiada Zaporożec. + +— A dokąd ciągniecie? + +— Ne znaju. Bytwa, każe, bude, ałe ne znaju. + +Na te słowa serce uderzyło radośnie w piersiach pana Skrzetuskiego. Sądził on, że Chmielnicki będzie oblegał Kudak i że od tego wojnę zacznie. Tymczasem pośpiech, z jakim Kozacy szli naprzód, pozwalał wnosić, że wojska koronne były już blisko i że właśnie Chmielnicki dlatego pominął fortecę, by nie być zmuszonym do bitwy pod jej działami. „Dziś jeszcze może wolny będę” — pomyślał namiestnik i wzniósł oczy dziękczynnie ku niebu. + + + +Rozdział XIV + +Huk dział kudackich słyszały również wojska płynące bajdakami pod wodzą starego Barabasza i Krzeczowskiego. + +Składały się one z sześciu tysięcy Kozaków regestrowych i jednego regimentu wybornej piechoty niemieckiej, której pułkownikował Hans Flik. + +Pan Mikołaj Potocki długo się wahał, zanim Kozaków przeciw Chmielnickiemu wyprawił, ale że Krzeczowski miał na nich wpływ ogromny, a Krzeczowskiemu hetman ufał bez granic, więc tylko semenom kazał przysięgę wierności złożyć i — wyprawił ich w imię Boże. + +Krzeczowski, żołnierz pełen doświadczenia i wielce w poprzednich wojnach wsławiony, był klientem domu Potockich, którym wszystko zawdzięczał: i pułkownikostwo, i szlachectwo, gdyż mu je na sejmie wyrobili, i na koniec obszerne posiadłości położone przy zbiegu Dniestru i Ladawy, które dożywotnio od nich trzymał. + +Tyle tedy węzłów łączyło go z Rzecząpospolitą i z Potockimi, że cień nieufności nie mógł zrodzić się w duszy hetmańskiej. Był to przy tym człowiek w sile dni, bo zaledwie pięćdziesiąt lat liczący, i wielka przyszłość otwierała się przed nim na usługach krajowi. Niektórzy chcieli w nim widzieć następcę Stefana Chmieleckiego, który rozpocząwszy zawód jako prosty rycerz stepowy, skończył go jako wojewoda kijowski i senator Rzeczypospolitej. Od Krzeczowskiego zależało pójść tą samą drogą, na którą pchało go męstwo, dzika energia i niepohamowana ambicja, głodna zarówno bogactw, jak i dostojeństw. Gwoli tej to ambicji silnie przed niedawnym czasem zabiegał o starostwo lityńskie, a gdy na koniec otrzymał je pan Korbut, Krzeczowski głęboko zakopał w sercu zawód, ale prawie że odchorował z zawiści i zmartwienia. Teraz zdawał mu się los na nowo uśmiechać, gdyż otrzymawszy od hetmana wielkiego tak ważną funkcję wojskową, śmiało mógł liczyć, że imię jego obije się o uszy królewskie. A było to rzeczą ważną, bo następnie należało tylko pokłonić się panu, aby otrzymać przywilej z miłymi duszy szlacheckiej słowami: „Bił nam czołom i prosył, szczob jeho podaryty, a my pomniawszy jeho usługi, dajem” et cetera. Tą drogą zdobywało się na Rusi bogactwa i dostojeństwa; tą drogą ogromne obszary pustych stepów, które przedtem należały do Boga i Rzplitej, przechodziły w ręce prywatne; tą drogą chudopachołek na pana wyrastał i mógł krzepić się nadzieją, że potomkowie jego między senatory zasiędą. + +Krzeczowskiego gryzło jeno to, że w owej powierzonej mu funkcji musiał dzielić władzę z Barabaszem, ale był to podział tylko nominalny. W rzeczywistości stary pułkownik czerkaski, zwłaszcza w ostatnich czasach, tak się postarzał i zgrzybiał, że już ciałem jedynie do tej ziemi należał, a dusza jego i umysł pogrążone były ustawicznie w odrętwieniu i martwocie, które zwykle śmierć prawdziwą poprzedzają. Z początku wyprawy rozbudził się i począł się krzątać dość raźnie, rzekłbyś: na odgłos surm wojennych stara żołnierska krew poczęła w nim krążyć silniej, bo był to przecie czasu swego wsławiony rycerz i wódz stepowy; ale zaraz po wyruszeniu ukołysał go plusk wioseł, uśpiły pieśni semenów i łagodny ruch bajdaków, więc zapomniał o świecie bożym. Krzeczowski wszystkim rządził i zawiadywał, Barabasz zaś budził się tylko do jedzenia; najadłszy się, pytał ze zwyczaju o to i owo — zbywano go lada jaką odpowiedzią, w końcu wzdychał i mawiał: „Ot, rad by ja z inną wojną do mogiły się kłaść, ale wola boża!”. + +Tymczasem łączność z wojskiem koronnym, idącym pod wodzą Stefana Potockiego, została od razu przerwana. Krzeczowski narzekał, że husaria i dragonia za wolno idą, że nadto u przepraw marudzą, że młody syn hetmański nie ma wojskowego doświadczenia, ale z tym wszystkim kazał wiosłować i płynąć naprzód. + +Bajdaki płynęły więc z biegiem Dnieprowym ku Kudakowi, oddalając się coraz bardziej od wojsk koronnych. + +Nareszcie pewnej nocy zasłyszano huk dział. + +Barabasz spał i nie obudził się; natomiast Flik, który płynął naprzód, wsiadł w podjazdkę i udał się do Krzeczowskiego. + +— Mości pułkowniku — rzekł — to kudackie armaty. Co mam czynić? + +— Zatrzymaj waść bajdaki. Zostaniemy przez noc w oczeretach. + +— Chmielnicki widocznie zamek oblega. Moim zdaniem należałoby pośpieszyć z odsieczą. + +— Ja waści o zdanie nie pytam, jeno rozkaz daję. Przy mnie komenda. + +— Mości pułkowniku!… + +— Stać i czekać! — rzekł Krzeczowski. + +Ale widząc, że energiczny Niemiec szarpie swoją żółtą brodę i ustępować bez racji nie myśli, dodał łagodnie: + +— Kasztelan do jutra rana może z jazdą nadciągnąć, a fortecy przez jedną noc nie wezmą. + +— A jeśli nie nadciągnie? + +— Będziem czekać choćby dwa dni. Waść nie znasz Kudaku! Połamią oni sobie zęby o jego mury, a ja bez kasztelana na odsiecz nie będę ciągnął, bo i prawa do tego nie mam. Jego to rzecz. + +Wszelka słuszność zdawała się być po stronie Krzeczowskiego, więc Flik nie nalegał dłużej i oddalił się do swoich Niemców. Po chwili bajdaki poczęły zbliżać się ku prawemu brzegowi i zasuwać w oczerety, które więcej jak na staję pokrywały szeroko w tym miejscu rozlaną łachę. Na koniec plusk wioseł ustał, statki skryły się całkowicie w szuwarach, a rzeka zdawała się być pustą zupełnie. Krzeczowski zakazał palenia ogni, śpiewania pieśni i rozmów, więc okolicę zaległa cisza przerywana tylko dalekim odgłosem dział kudackich. + +Wszelako na statkach nikt prócz jednego Barabasza nie zmrużył oka. Flik, człowiek rycerski i boju chciwy, chciałby ptakiem lecieć pod Kudak. Semenowie pytali się siebie z cicha: co też się może zdarzyć z fortecą? Wytrzyma czy nie wytrzyma? A tymczasem huk wzmagał się coraz bardziej. Wszyscy byli przekonani, że zamek odpiera szturm gwałtowny. „Chmiel nie żartuje, ale i Grodzicki nie żartuje!” — szeptali Kozacy. A co to będzie jutro? + +To samo pytanie zadawał sobie prawdopodobnie Krzeczowski, który siadłszy na przedzie swego bajdaku, zamyślił się głęboko. Chmielnickiego znał on dobrze i dawno, uważał go zawsze aż dotąd za człowieka nadzwyczajnych zdolności, któremu tylko pola brakło, by wyleciał jak orzeł w górę, a teraz Krzeczowski zwątpił o tym. Działa grzmiały ciągle, a zatem chyba Chmielnicki naprawdę Kudak oblegał? + +„Jeśli tak jest — myślał Krzeczowski — to to jest człowiek zgubiony!” + +Jak to? Więc podniósłszy Zaporoże, zapewniwszy sobie pomoc chanową, zebrawszy siły, jakimi żaden z watażków dotychczas nie rozporządzał, zamiast iść co najśpieszniej na Ukrainę, zamiast pobudzić czerń, przeciągnąć grodowych, zgnieść co prędzej hetmanów i opanować cały kraj, nimby na obronę jego nowe wojska nadeszły, on — Chmielnicki, on — stary żołnierz, szturmuje do niezdobytej fortecy, która przez rok może go trzymać? I pozwoli na to, by najlepsze siły jego tak rozbiły się o mury Kudaku, jak fala Dnieprowa rozbija się o skały porohów? I będzie czekał pod Kudakiem, aż się hetmani wzmocnią i obiegną go jak Nalewajkę pod Sołonicą? + +— To człowiek zgubiony! — powtórzył raz jeszcze pan Krzeczowski. — Właśni Kozacy go wydadzą. Nieudany szturm wywoła zniechęcenie i popłoch. Iskra buntu zagaśnie w samym zarodku, a Chmielnicki nie będzie straszniejszy niż miecz, który się ułamał przy rękojeści. + +— To głupiec! + +„Ergo? — pomyślał pan Krzeczowski. — Ergo, jutro wysadzę na brzeg moich semenów i Niemców, a następnej nocy na osłabionego szturmami niespodziewanie uderzę. Zaporożców w pień wyrżnę, a Chmielnickiego, związanego, pod nogi hetmańskie rzucę. Jego to własna wina, bo mogło się zdarzyć inaczej”. + +Tu rozkiełznana ambicja pana Krzeczowskiego wzbiła się na sokolich skrzydłach w górę. Wiedział on dobrze, że młody Potocki żadną miarą do jutrzejszej nocy przyciągnąć nie może, więc kto urwie głowę hydrze? Krzeczowski! Kto zgasi bunt, który straszliwym pożarem mógłby ogarnąć całą Ukrainę? Krzeczowski! Może stary hetman będzie krzyw trochę, że się to stanie bez udziału synala, ale się wysapie prędko, a tymczasem wszystkie promienie sławy i łaski królewskiej oświecą czoło zwycięzcy. + +Nie! Trzeba się jednak będzie podzielić sławą ze starym Barabaszem i z Grodzickim! Pan Krzeczowski zasępił się mocno, ale wnet wypogodził się. Wszakże tę starą kłodę, Barabasza, lada dzień zakopią w ziemię, a Grodzicki, byle mógł w Kudaku siedzieć i Tatarów kiedy niekiedy z dział przepłoszyć, niczego więcej nie pragnie; pozostaje jeden Krzeczowski. + +Byle hetmaństwo ukrainne mógł otrzymać! + +Gwiazdy migotały na niebie, a pułkownikowi zdawało się, że to klejnoty w buławie; wiatr szumiał w oczeretach, a jemu zdało się, że to szumi buńczuk hetmański. + +Działa Kudaku grzmiały ciągle. + +„Chmielnicki da gardło pod miecz — myślał dalej pułkownik — ale to jego własna wina! Mogło być inaczej! Gdyby poszedł od razu na Ukrainę!… Mogło być inaczej! Tam wre i huczy wszystko, tam leżą prochy czekające tylko na iskrę. Rzeczpospolita jest potężna, ale na Ukrainie sił nie ma, a król niemłody, schorowany! Jedna wygrana przez Zaporożców bitwa sprowadziłaby nieobliczone skutki…” + +Krzeczowski ukrył twarz w dłoniach i siedział nieruchomy, a tymczasem gwiazdy staczały się niżej i niżej i zachodziły z wolna na step. Przepiórki ukryte w trawach poczęły się nawoływać. Niezadługo miało zaświtać. + +Na koniec rozmyślania pułkownika skrzepły w niewzruszony zamiar. Jutro uderzy na Chmielnickiego i zetrze go w proch. Po jego trupie dojdzie do bogactw i dostojeństw, stanie się narzędziem kary w ręku Rzeczypospolitej, jej obrońcą, w przyszłości jej dygnitarzem i senatorem. Po zwycięstwie nad Zaporożem i Tatarami nie odmówią mu niczego. + +A jednak — nie dano mu starostwa lityńskiego. + +Na to wspomnienie Krzeczowski ścisnął pięście. Nie dano mu starostwa mimo potężnego wpływu jego protektorów Potockich, mimo jego zasług wojennych, dlatego tylko, że był homo novus, a jego przeciwnik od kniaziów ród wywodził. W tej Rzeczypospolitej nie dość było zostać szlachcicem, należało jeszcze czekać, by to szlachectwo pokryło się pleśnią jak wino, by zardzewiało jak żelazo. + +Chmielnicki jeden mógł zaprowadzić nowy porządek rzeczy, któremu bogdaj że i sam król by sprzyjał — ale, nieszczęśnik, wolał oto rozbijać głowę o skały kudackie. + +Pułkownik uspokajał się z wolna. Odmówili mu raz starostwa — cóż z tego? Tym bardziej będą się starali go wynagrodzić, zwłaszcza po zwycięstwie i zgaszeniu buntu, po uwolnieniu od wojny domowej Ukrainy, ba! całej Rzeczypospolitej! Wówczas niczego mu nie odmówią, wówczas nie będzie potrzebował nawet i Potockich… + +Senna głowa schyliła mu się na piersi — i usnął, marząc o starostwach, o kasztelaniach, o nadaniach królewskich i sejmowych… + +Gdy się zbudził, był brzask. Na bajdakach spało jeszcze wszystko. W dali połyskiwały w bladym, pierzchłym świetle wody Dnieprowe. Naokoło panowała absolutna cisza. Ta właśnie cisza zbudziła go. + +Działa kudackie przestały huczeć. + +„Co to? — pomyślał Krzeczowski. — Pierwszy szturm odparty? Czy może Kudak wzięty?” + +Ale to niepodobna! + +Nie! Po prostu zbici Kozacy leżą gdzieś z dala od zamku i rany liżą, a jednooki Grodzicki pogląda na nich przez strzelnicę, rychtując na nowo działa. + +Jutro szturm powtórzą i znowu zęby połamią. + +Tymczasem rozedniało. Krzeczowski zbudził ludzi na swym bajdaku i posłał czółno po Flika. + +Flik przybył niebawem. + +— Mości pułkowniku! — rzekł mu Krzeczowski. — Jeśli do wieczora kasztelan nie nadciągnie, a z nocą szturm się powtórzy, ruszymy fortecy w pomoc. + +— Moi ludzie gotowi — odparł Flik. + +— Rozdajże im prochy i kule. + +— Rozdane. + +— W nocy wysiędziemy na brzeg i ruszymy jak najciszej stepem. Zejdziemy ich niespodzianie. + +— Gut, sehr gut! Ale czyby się nie przysunąć trochę bajdakami? Do fortecy mil ze cztery. Trochę daleko dla piechoty. + +— Piechota siędzie na konie semenów. + +— Sehr gut! + +— Ludzie niech leżą cicho w sitowiach, na brzeg nie wychodzą i hałasów nie sprawują. Ogniów nie palić, bo dymy by nas zdradziły. Nie powinni o nas wiedzieć. + +— Mgła taka, że i dymów nie ujrzą. + +Rzeczywiście rzeka, łacha porośnięta oczeretem, w której stały bajdaki, i stepy były pokryte, jak okiem sięgnąć, białym, nieprzeniknionym tumanem. Ale że był to dopiero świt, więc mgły mogły jeszcze opaść i odsłonić stepowe przestrzenie. + +Flik odjechał. Ludzie na bajdakach budzili się z wolna; wnet ogłoszono rozkazy Krzeczowskiego, by się zachować cicho — więc zabierali się do rannego posiłku bez żołnierskiego gwaru. Kto by przechodził brzegiem lub płynął środkiem rzeki, ani by się domyślił, że w przyległej łasze ukrywa się kilka tysięcy ludzi. Koniom dawano jeść z ręki, by nie rżały. Bajdaki zakryte mgłą leżały przyczajone w lesie szuwarów. Gdzieniegdzie tylko przemykała się mała pidjizdka o dwóch wiosłach, rozwożąca suchary i rozkazy, zresztą wszędzie panowało grobowe milczenie. + +Nagle w trawach, trzcinach, szuwarach i zaroślach przybrzeżnych, naokoło całej łachy rozległy się dziwne, a bardzo liczne głosy wołające: + +— Pugu! Pugu! + +Cisza… + +— Pugu! Pugu! + +I znowu nastało milczenie, jak gdyby owe głosy wołające na brzegach oczekiwały na odpowiedź. + +Ale odpowiedzi nie było. Wołania zabrzmiały po raz trzeci, ale szybsze i niecierpliwsze: + +— Pugu! Pugu! Pugu! + +Wówczas od strony statków rozległ się wśród mgły głos Krzeczowskiego: + +— A kto taki? + +— Kozak z ługu! + +Semenom ukrytym na bajdakach serca zabiły niespokojnie. Tajemnicze owo wołanie było im znane dobrze. W ten sposób Zaporożcy porozumiewali się z sobą na zimownikach, w ten także sposób w czasie wojen zapraszali na rozmowę braci Kozaków regestrowych i grodowych, między którymi bywało wielu należących sekretnie do bractwa. + +Głos Krzeczowskiego rozległ się znowu: + +— Czego chcecie? + +— Bohdan Chmielnicki, hetman zaporoski, oznajmia, że działa na łachę są obrócone. + +— Powiedzcie hetmanowi zaporoskiemu, że nasze obrócone są na brzegi. + +— Pugu! Pugu! + +— Czego jeszcze chcecie? + +— Bohdan Chmielnicki, hetman zaporoski, prosi na rozmowę swojego przyjaciela, pana Krzeczowskiego pułkownika. + +— Niech jeno da zakładników. + +— Dziesięciu kurzeniowych. + +— Zgoda! + +W tej chwili brzegi łachy zakwitły jakby kwieciem Zaporożcami, którzy popowstawali spośród traw, między którymi leżeli ukryci. Z dala od stepów nadciągała ich konnica i armaty, ukazały się dziesiątki i setki chorągwi, znamion, buńczuków. Szli ze śpiewaniem i biciem w kotły. Wszystko to razem podobniejsze było do radosnego powitania niż do zetknięcia się wrogich potęg. + +Semenowie z bajdaków odpowiedzieli okrzykami. Tymczasem przybyły czółna wiozące atamanów kurzeniowych. Krzeczowski wsiadł w jedno z nich i odjechał na brzeg. Tam podano mu konia i przeprowadzono natychmiast do Chmielnickiego. + +Chmielnicki, ujrzawszy go, uchylił czapki, a następnie powitał go serdecznie. + +— Mości pułkowniku! — rzekł. — Stary przyjacielu mój i kumie! Gdy pan hetman koronny kazał ci mnie łapać i do obozu odstawić, tyś tego uczynić nie chciał, jeno mię ostrzegłeś, bym się ucieczką salwował, dla którego uczynku winienem ci wdzięczność i miłość braterską. + +To mówiąc, rękę uprzejmie wyciągał, ale czarniawa twarz Krzeczowskiego pozostała jak lód zimna. + +— Teraz zaś, gdyś się wyratował, mości hetmanie — rzekł — rebelię podniosłeś. + +— O swoje to, twoje i całej Ukrainy krzywdy idę się upomnieć z przywilejami królewskimi w ręku i w tej nadziei, że pan nasz miłościwy za złe mi tego nie poczyta. + +Krzeczowski począł patrzyć bystro w oczy Chmielnickiemu i rzekł z przyciskiem: + +— Kudak obległeś? + +— Ja? Chybabym był z rozumu obran! Kudak minąłem i anim wystrzelił, choć mnie stary ślepiec armatami stepom oznajmiał. Mnie na Ukrainę było pilno, nie do Kudaku, a do ciebie było mi pilno, do starego druha, dobrodzieja. + +— Czego ty ode mnie chcesz? + +— Jedź ze mną trochę w step, to się rozmówim. + +Ruszyli końmi i pojechali. Bawili z godzinę. Po powrocie twarz Krzeczowskiego była blada i straszna. Wnet też zaczął żegnać się z Chmielnickim, który rzekł mu na drogę: + +— Dwóch nas będzie na Ukrainie, a nad nami jeno król i nikt więcej. + +Krzeczowski wrócił do bajdaków. Stary Barabasz, Flik i starszyzna oczekiwali go niecierpliwie. + +— Co tam? Co tam? — pytano go ze wszystkich stron. + +— Wysiadać na brzeg! — odpowiedział rozkazującym głosem Krzeczowski. + +Barabasz podniósł senne powieki; jakiś dziwny płomień błysnął mu w oczach. + +— Jak to? — rzekł. + +— Wysiadać na brzeg! Poddajem się! + +Fala krwi buchnęła na bladą i pożółkłą twarz Barabasza. Wstał z kotła, na którym siedział, wyprostował się i nagle ten zgięty, zgrzybiały starzec zmienił się w olbrzyma pełnego życia i siły. + +— Zdrada! — ryknął. + +— Zdrada! — powtórzył Flik, chwytając za rękojeść rapiera. + +Ale nim go wydobył, pan Krzeczowski świsnął szablą i jednym zamachem rozciągnął go na pomoście. + +Następnie skoczył z bajdaku w podjazdkę tuż stojącą, w której siedziało czterech Zaporożców z wiosłami w ręku, i krzyknął: + +— Między bajdaki! + +Czółno pomknęło jak strzała, pan Krzeczowski zaś, stojąc w środku z czapką na okrwawionej szabli, z oczyma jak płomienie, krzyczał potężnym głosem: + +— Dzieci! Nie będziem swoich mordować! Niech żyje Bohdan Chmielnicki, hetman zaporoski! + +— Niech żyje! — powtórzyły setne i tysiączne głosy. + +— Na pohybel Lachom! + +— Na pohybel! + +Wrzaskom z bajdaków odpowiadały okrzyki Zaporożców na brzegach. Ale wielu ludzi ze statków stojących dalej nie wiedziało jeszcze, o co chodzi; dopiero gdy wszędzie rozbiegła się wieść, że pan Krzeczowski przechodzi do Zaporożców, prawdziwy szał radości ogarnął semenów. Sześć tysięcy czapek wyleciało w górę, sześć tysięcy rusznic huknęło wystrzałami. Bajdaki zatrzęsły się pod stopami mołojców. Powstał tumult i zamieszanie. Wszelako radość owa musiała być krwią oblana, bo stary Barabasz wolał zginąć niż zdradzić chorągiew, pod którą wiek życia przesłużył. Kilkudziesięciu ludzi czerkaskich opowiedziało się przy nim i wszczęła się bitwa krótka, straszna — jak wszystkie walki, w których garść ludzi pożądająca nie łaski, ale śmierci, broni się tłumom. Ani Krzeczowski, ani nikt z Kozaków nie spodziewał się takiego oporu. W starym pułkowniku rozbudził się dawny lew. Na wezwanie, by broń złożył, odpowiadał strzałami — i widziano go na przodzie z buławą w ręku, z rozwianymi białymi włosami, wydającego rozkazy grzmiącym głosem i z młodzieńczą energią. Statek jego otoczono ze wszystkich stron. Ludzie z tych bajdaków, które nie mogły się docisnąć, wskakiwali w wodę i płynąc lub brodząc między oczeretami, chwytając następnie za krawędź statku, wdzierali się nań z wściekłością. Opór był krótki. Wierni Barabaszowi semenowie, skłuci, zrąbani lub porozrywani rękami, zalegli trupem pomost — stary z szablą w ręku bronił się jeszcze. + +Krzeczowski przedarł się ku niemu. + +— Poddaj się! — krzyknął. + +— Zdrajco! Na pohybel! — odparł Barabasz i wzniósł szablę do cięcia. + +Krzeczowski cofnął się szybko w tłum. + +— Bij! — zawołał do Kozaków. + +Ale zdawało się, że nikt nie chce pierwszy podnieść ręki na starca. Na nieszczęście jednak pułkownik pośliznął się we krwi i upadł. + +Leżący nie wzbudzał już tego szacunku czy też przestrachu i wnet kilkanaście ostrz pogrążyło się w jego ciało. Starzec zdołał tylko wykrzyknąć: „Jezus Maria!”. + +Zaczęto siekać leżącego i rozsiekano w kawałki. Uciętą głowę przerzucano z bajdaku do bajdaku, bawiąc się nią jak piłką dopóty, dopóki po niezręcznym rzuceniu nie wpadła w wodę. + +Pozostawali jeszcze Niemcy, z którymi trudniejsza była sprawa, bo regiment składał się z tysiąca starego i wyćwiczonego w różnych wojnach żołnierza. + +Dzielny Flik poległ wprawdzie z ręki Krzeczowskiego, ale na czele regimentu pozostał Johan Werner, podpułkownik, weteran jeszcze z trzydziestoletniej wojny. + +Krzeczowski pewny był prawie zwycięstwa, gdyż bajdaki niemieckie otoczone były ze wszystkich stron kozackimi, chciał jednak zachować dla Chmielnickiego tak znaczny zastęp niezrównanej i doskonale uzbrojonej piechoty, dlatego wolał z nimi rozpocząć układy. + +Zdawało się przez jakiś czas, że Werner zgadza się na nie, gdyż rozmawiał spokojnie z Krzeczowskim i słuchał uważnie wszelkich obietnic, jakich mu przeniewierczy pułkownik nie szczędził. Żołd, z którym Rzeczpospolita była zalegała, miał być natychmiast za ubiegły czas i za rok jeszcze z góry wypłacony. Po roku knechtowie mogli się udać, gdzie by chcieli, choćby nawet do obozu koronnego. + +Werner niby namyślał się, ale tymczasem wydał cicho rozkazy, by bajdaki przysunąć do siebie tak, aby utworzyły jedno zwarte koło. Na okręgu tego koła stanął mur piechurów, ludzi rosłych i silnych, przybranych w żółte kolety i takiejże barwy kapelusze, w zupełnym szyku bojowym, z lewą nogą wysuniętą naprzód do strzału i z muszkietami przy prawym boku. + +Werner z obnażoną szpadą w ręku stał w pierwszym szeregu i namyślał się długo. + +Na koniec podniósł głowę. + +— Herr Hauptmann! — rzekł. — Zgadzamy się! + +— Nie stracicie na nowej służbie! — zawołał z radością Krzeczowski. + +— Ale pod warunkiem… + +— Zgadzam się z góry. + +— Jeśli tak, to i dobrze. Nasza służba u Rzeczypospolitej kończy się w czerwcu. Od czerwca pójdziemy do was. + +Przekleństwo wyrwało się z ust Krzeczowskiego, powstrzymał jednak wybuch. + +— Czy kpisz, mości lejtnancie? — spytał. + +— Nie! — odparł z flegmą Werner. — Nasza cześć żołnierska każe nam układu dotrzymać. Służba kończy się w czerwcu. Służymy za pieniądze, ale nie jesteśmy zdrajcami. Inaczej nikt by nas nie najmował, a i wy sami nie ufalibyście nam, bo kto by wam ręczył, że w pierwszej bitwie nie przejdziem znowu do hetmanów? + +— Czego tedy chcecie? + +— Byście nam dali odejść. + +— Nie będzie z tego nic, szalony człowiecze! Każę was w pień wyciąć. + +— A ilu swoich stracisz? + +— Noga z was nie ujdzie. + +— Połowa z was nie zostanie. + +Obaj mówili prawdę; dlatego Krzeczowski, chociaż flegma Niemca wzburzyła w nim wszystką krew, a wściekłość poczynała go dławić, nie chciał jeszcze rozpoczynać bitwy. + +— Nim słońce zejdzie z łachy — zawołał — namyślcie się, po czym każę cynglów ruszać. + +I odjechał pośpiesznie w swojej podjazdce, by się z Chmielnickim naradzić. + +Nastała chwila oczekiwania. Bajdaki kozackie otoczyły ciaśniejszym pierścieniem Niemców, którzy zachowywali chłodną postawę, jaką tylko stary i bardzo wyćwiczony żołnierz zdoła zachować wobec niebezpieczeństwa. Na groźby i obelgi wybuchające co chwila z kozackich bajdaków odpowiadali pogardliwym milczeniem. Był to prawdziwie imponujący widok tego spokoju wśród coraz silniejszych wybuchów wściekłości ze strony mołojców, którzy potrząsając groźnie spisami i „piszczelami”, zgrzytając zębem i klnąc, oczekiwali niecierpliwie hasła do boju. + +Tymczasem słońce, skręcając od południa ku zachodniej stronie nieba, zdejmowało z wolna swoje złote blaski z łachy, która stopniowo pogrążała się w cieniu. + +Na koniec pogrążyła się zupełnie. + +Wówczas zagrała trąbka, a zaraz potem głos Krzeczowskiego ozwał się z daleka: + +— Słońce zeszło! Czy już namyśliliście się? + +— Już — odparł Werner i zwróciwszy się ku żołnierzom, machnął obnażoną szpadą. + +— Feuer! — skomenderował spokojnym, flegmatycznym głosem. + +Huknęło! Plusk ciał wpadających do wody, okrzyki wściekłości i gorączkowa strzelanina odpowiadały na głos niemieckich muszkietów. Armaty zatoczone na brzeg ozwały się basem i poczęły ziać kule na niemieckie bajdaki. Dymy przesłoniły łachę zupełnie — i tylko wśród krzyków, huku, poświstu strzał tatarskich, grzechotania „piszczeli” i samopałów regularne salwy muszkietów zwiastowały, że Niemcy bronią się ciągle. + +O zachodzie słońca bitwa wrzała jeszcze, ale zdawała się słabnąć. Chmielnicki w towarzystwie Krzeczowskiego, Tuhaj-beja i kilkunastu atamanów przyjechał na sam brzeg rekognoskować walkę. Rozdęte jego nozdrza wciągały dym z prochu, a uszy napawały się z lubością wrzaskiem tonących i mordowanych Niemców. Wszyscy trzej wodzowie patrzyli na rzeź jakby na widowisko, które zarazem stanowiło pomyślną dla nich wróżbą. + +Walka ustawała. Wystrzały umilkły, a natomiast coraz głośniejsze okrzyki kozackiego tryumfu biły o niebo. + +— Tuhaj-beju! — rzekł Chmielnicki. — To dzień pierwszego zwycięstwa. + +— Jasyru nie ma! — oburknął murza. — Nie chcę takich zwycięstw! + +— Weźmiesz go na Ukrainie. Cały Stambuł i Galatę napełnisz swymi jeńcami! + +— Wezmę choć ciebie, jak nie będzie kogo! + +To rzekłszy, dziki Tuhaj roześmiał się złowrogo, po chwili zaś dodał: + +— Jednakże chętnie byłbym wziął tych „franków”. + +Tymczasem bitwa ustała zupełnie. Tuhaj-bej zawrócił konia ku obozowi, a za nim i inni. + +— No! Teraz na Żółte Wody! — zawołał Chmielnicki. + + + +Rozdział XV + +Namiestnik, słysząc bitwę, wyczekiwał ze drżeniem jej końca, sądząc początkowo, że Chmielnicki potyka się ze wszystkimi siłami hetmanów. + +Ale pod wieczór stary Zachar wyprowadził go z błędu. Wieść o zdradzie semenów pod wodzą Krzeczowskiego i wycięciu Niemców wzburzyła do głębi duszy młodego rycerza, była bowiem zapowiedzią przyszłych zdrad, a namiestnik wiedział doskonale, że niemała część wojsk hetmańskich składa się przeważnie z Kozaków. + +Udręczenia namiestnika wzrastały, a tryumf w zaporoskim obozie dorzucał jeszcze do nich goryczy. Wszystko zapowiadało się jak najgorzej. O księciu nie było wieści, a hetmani popełnili widocznie straszliwy błąd, gdyż zamiast ruszyć wszystką potęgą ku Kudakowi albo zresztą czekać nieprzyjaciela w warownych obozach na Ukrainie, rozdzielili siły, osłabili się dobrowolnie, dali szerokie pole wiarołomstwu i zdradzie. W obozie zaporoskim mówiono wprawdzie już poprzednio o panu Krzeczowskim i osobnym wysłaniu wojsk pod wodzą Stefana Potockiego, ale namiestnik nie dawał wiary tym wieściom. Sądził, że to są silne podjazdy, które w porę będą cofnięte. Tymczasem stało się inaczej. Chmielnicki wzmocnił się przez zdradę Krzeczowskiego kilkoma tysiącami ludzi, a nad młodym Potockim zawisło straszliwe niebezpieczeństwo. Pozbawionego pomocy i zabłąkanego w pustyniach łatwo teraz mógł Chmielnicki otoczyć i zgnieść zupełnie. + +W bólach od ran, w niepokoju, w czasie nocy bezsennych pocieszał się Skrzetuski tylko myślą o księciu. Gwiazda Chmielnickiego musi przecie zblednąć, gdy książę podniesie się w swoich Łubniach. A któż może wiedzieć, czy on już nie połączył się z hetmany? Jakkolwiek znaczne były siły Chmielnickiego, jakkolwiek początki pochodu pomyślne, jakkolwiek szedł z nim Tuhaj-bej, a w razie niepowodzenia obiecał ruszyć w pomoc sam „carz” krymski, Skrzetuskiemu ani w głowie nie powstała myśl, by ta zawierucha mogła trwać długo, by jeden Kozak mógł wstrząsnąć całą Rzeczpospolitą i złamać groźną jej siłę. „U progów ukrainnych ta fala się rozbije” — myślał namiestnik. Jakże to bowiem kończyły się wszystkie bunty kozacze? Wybuchały jak płomień i gasły po pierwszym zetknięciu się z hetmanami. Tak było aż dotąd. Gdy z jednej strony stawało do boju gniazdo drapieżników niżowych, z drugiej potęga, której brzegi oblewały dwa morza — rozwiązanie łatwym było do przewidzenia. Burza nie może być trwałą, więc przejdzie — i nastanie pogoda. Ta myśl krzepiła pana Skrzetuskiego i można rzec, utrzymywała go na nogach, bo zresztą ciążyło na nim brzemię tak ciężkie, jakiego nigdy dotąd w życiu nie dźwigał. Burza, choć przejdzie, może spustoszyć pola, zburzyć domy i naczynić szkód niepowetowanych. Oto z przyczyny tej burzy on sam o mało życia nie stracił, sił się zbawił i popadł w gorzką niewolę właśnie wówczas, gdy mu na wolności tyle prawie, ile na samym życiu zależało. Jakże tedy od zawieruchy mogły ucierpieć istoty słabsze, nieumiejące się bronić? Co tam działo się w Rozłogach z Heleną? + +Ale Helena musiała być już w Łubniach. Namiestnik widywał ją we snach otoczoną przez twarze życzliwe, przyhołubioną przez samego księcia i księżnę Gryzeldę, podziwianą przez rycerzy — a jeno tęskną za swoim usarzem, któren gdzieś przepadł na Siczy. Ale przyjdzie wreszcie chwila, że usarz wróci. Oto sam Chmielnicki przyrzekł mu wolność — a zresztą fala kozacka płynie i płynie do progów Rzeczypospolitej; gdy się rozbije, będzie koniec zmartwieniom, zgryzotom i niepokojom. + +Fala płynęła rzeczywiście. Chmielnicki, nie zwłócząc, ruszył obóz i ciągnął na spotkanie syna hetmańskiego. Siła jego była już rzeczywiście groźną, bo wraz z semenami Krzeczowskiego i czambułem Tuhaj-beja wiódł blisko dwadzieścia pięć tysięcy wyćwiczonych i boju chciwych wojowników. O siłach Potockiego nie było pewnych wiadomości. Zbiegowie mówili, że prowadzi dwa tysiące ciężkiej jazdy i kilkanaście armatek. Bitwa w tej proporcji sił mogła być wątpliwą, bo jeden atak straszliwej husarii wystarczał często do zgniecenia dziesięćkroć liczniejszych zastępów. Tak pan Chodkiewicz, hetman litewski, w trzy tysiące husarzy starł czasu swego pod Kircholmem na proch ośmnaście tysięcy wybranej piechoty i jazdy szwedzkiej; tak pod Kłuszynem jedna chorągiew pancerna w szalonej furii rozniosła kilka tysięcy angielskich i szkockich najemników. Chmielnicki pamiętał o tym, więc szedł, wedle słów ruskiego kronikarza, z wolna i ostrożnie: „mnogimi umu swojego oczyma, jako łowiec chytry, na wszystkie strony poglądając i straże na milę i dalej od obozu mając” . Tak zbliżył się ku Żółtej Wodzie. Złapano znowu dwóch języków. Ci potwierdzili szczupłość sił koronnych i donieśli, iż kasztelan przeprawił się już przez Żółtą Wodę. Zasłyszawszy to, Chmielnicki stanął jak wryty na miejscu i okopał się wałami. + +Serce biło mu radośnie. Jeżeli Potocki odważy się na szturm, tedy musi być pobity. Kozacy nie umieją dostać w polu pancernym, ale zza wału biją się doskonale i w tak wielkiej przewadze sił szturmy niechybnie odeprą. Chmielnicki liczył na młodość i niedoświadczenie Potockiego. Ale przy młodym kasztelanie był doświadczony żołnierz, starościc żywiecki pan Stefan Czarniecki, pułkownik usarski. Ten spostrzegł niebezpieczeństwo i skłonił kasztelana, by cofnął się na powrót za Żółtą Wodę. + +Chmielnickiemu nie pozostało nic innego, jak ruszyć za nimi. Drugiego dnia, przeprawiwszy się przez topieliska żółtowodzkie, oba wojska stanęły sobie oko w oko. + +Ale żaden z wodzów nie chciał uderzyć pierwszy. Nieprzyjazne obozy poczęły pośpiesznie otaczać się szańcami. Była to sobota, dzień piątego maja. Cały dzień deszcz lał obficie. Chmury zawaliły tak niebo, iż od południa panował mrok jakoby w dniu zimowym. Pod wieczór ulewa zwiększyła się jeszcze. Chmielnicki ręce zacierał z radości. + +— Niech jeno step rozmięknie — mówił do Krzeczowskiego — a nie będę się wahał wstępnym bojem i z usarią się potykać, gdyż oni w swych ciężkich zbrojach w błocie potoną. + +A deszcz padał i padał, jakby samo niebo chciało Zaporożu przyjść w pomoc. + +Wojska okopywały się leniwie i posępnie wśród strug wody. Ogni nie można było rozpalić. Kilka tysięcy ordyńców wyszło z obozu pilnować, aby tabor polski, korzystając z mgły, fali i nocy, nie próbował się wymknąć. Po czym zapadła cisza głęboka. Słychać było tylko szelest ulewy i szum wiatru. Zapewne też nikt nie spał w obu obozach. + +Nad ranem trąby zagrały w polskim obozie długo i żałośnie, jakby na trwogę, potem bębny tu i owdzie zaczęły warczeć. Dzień wstawał smutny, ciemny, wilgotny, nawałnica ustała, ale padał jeszcze drobny deszczyk, jakoby przesiewany przez sito. + +Chmielnicki kazał uderzyć z działa. + +Za nim wnet ozwało się drugie, trzecie, dziesiąte i gdy z obozu do obozu zaczęła się zwykła z armat „korespondencja”, pan Skrzetuski rzekł do swego kozackiego anioła stróża: + +— Zachar, wyprowadź mnie na szaniec, abym zaś mógł widzieć, co się dzieje. + +Zachar sam był ciekawy, więc nie stawiał oporu. Poszli na wysoki narożnik, skąd widać było jak na dłoni zaklęsłą nieco dolinę stepową, topieliska żółtowodzkie i oba wojska. Ale zaledwie pan Skrzetuski spojrzał, wraz się uchwycił za głowę i wykrzyknął: + +— Na Boga żywego! Toż to jest podjazd, nic więcej! + +Rzeczywiście, wały obozu kozackiego rozciągały się blisko na ćwierć mili, gdy tymczasem polski wyglądał w porównaniu z nim jakby szańczyk tylko. Nierówność sił była tak wielka, że zwycięstwo Kozaków nie mogło być wątpliwym. + +Ból ścisnął serce namiestnika. Nie nadeszła więc jeszcze godzina upadku dla pychy i buntu, a ta, co nadejdzie, ma być nowym jego tryumfem! Tak się przynajmniej zdawało. + +Harce pod ogniem dział były już rozpoczęte. Z narożnika widać było pojedynczych jeźdźców albo gromadki ich ścierające się z sobą. To Tatarzy harcowali z semenami Potockich przybranymi w granatowe i żółte barwy. Jeźdźcy dopadali do siebie i odskakiwali szybko, zajeżdżali się wzajemnie z boków, godzili w siebie z pistoletów i łuków lub włóczniami, starali się chwytać wzajemnie na arkany. Utarczki owe wydawały się z daleka raczej zabawą i tylko konie biegające tu i owdzie bez jeźdźców po błoniu wskazywały, że tam przecie chodzi o śmierć i życie. + +Tatarów wysypywało się coraz więcej. Wkrótce błonie zaczerniło się od zbitych ich mas; wówczas też i z obozu polskiego poczęły wysuwać się coraz nowe chorągwie i ustawiać się w szyku bojowym przed okopem. Było tak blisko, że pan Skrzetuski bystrym swym wzrokiem odróżnić mógł wyraźnie znaki, buńczuki, a nawet rotmistrzów i namiestników, którzy stawali końmi trochę bokiem przy chorągwiach. + +Serce poczęło w nim skakać, na bladą twarz biły rumieńce i jak gdyby mógł znaleźć wdzięcznych słuchaczów w Zacharze i Kozakach stojących przy działach na narożniku, wołał z uniesieniem, w miarę jak chorągwie wysuwały się zza okopu: + +— To dragonia pana Bałabana! Widziałem ich w Czerkasach! + +— To wołoska chorągiew; krzyż mają w znaku! + +— O! Ono piechota zstępuje z wałów! + +Po czym jeszcze z większym uniesieniem, otworzywszy ręce: + +— Usaria! Usaria pana Czarnieckiego! + +Istotnie ukazała się i husaria, a nad nią chmura skrzydeł i sterczący w górę las włóczni zdobnych w złotawe kitajki i w długie zielono-czarne proporce. Wyjechali szóstkami z okopu i ustawili się pod wałem, a na widok ich spokoju, powagi i sprawności aż łzy radosne ukazały się w oczach pana Skrzetuskiego i zaćmiły mu wzrok na chwilę. + +Choć siły były tak nierówne, choć naprzeciwko tych kilku chorągwi czerniała cała lawa Zaporożców i Tatarów, którzy jak zwykle zajęli skrzydła, choć szyki ich tak rozciągnęły się po stepie, że końca ich trudno było dojrzeć, pan Skrzetuski wierzył już w zwycięstwo. Twarz mu się śmiała, siły wróciły, oczy wytężone na błonie strzelały ogniem, jeno na miejscu ustać nie mógł. + +— Hej, detyno! — mruknął stary Zachar. — Chciałaby dusza do raju! + +Tymczasem kilka luźnych oddziałów tatarskich z krzykiem i hałłakowaniem rzuciło się naprzód. Z obozu odpowiedziano strzałami. Ale był to tylko postrach. Tatarzy nie dobiegłszy nawet do polskich chorągwi, pierzchnęli na obie strony ku swoim i znikli w tłumie. + +Wtem ozwał się wielki bęben siczowy, a na jego głos wnet olbrzymi półksiężyc kozacko-tatarski ruszył z kopyta naprzód. Chmielnicki próbował widocznie, czy jednym zamachem nie zdoła zgnieść owych chorągwi i zająć obozu. W razie popłochu byłoby to możliwym. Wszelako nic podobnego nie okazywało się między polskimi chorągwiami. Stały one spokojnie, rozwinięte w dość długą linię, której tył zasłaniał okop, boki zaś działa taborowe, tak że można było na nią uderzyć tylko z frontu. Przez chwilę zdawało się, że przyjmą bitwę na miejscu, ale gdy półksiężyc przebiegł już połowę błonia, ozwały się w okopie trąbki do ataku — i nagle płot kopii sterczących aż dotąd ku górze zniżył się od razu do głów końskich. + +— Usaria uderza! — krzyknął pan Skrzetuski. + +Jakoż pochylili się w siodłach i ruszyli naprzód, a zaraz za nimi dragońskie chorągwie i cała linia bojowa. + +Uderzenie husarzy było straszne. W pierwszym impecie trafili na trzy kurzenie, dwa steblowskie i mirhorodzki — i starli je w mgnieniu oka. Wycie doszło aż do uszu pana Skrzetuskiego. Konie i ludzie, zwaleni z nóg olbrzymim ciężarem żelaznych jeźdźców, padli jak łan pod tchnieniem burzy. Opór trwał tak krótko, że Skrzetuskiemu zdało się, iż jakiś olbrzymi smok połknął jednym haustem te trzy pułki. A był to przecie najzaciętszy żołnierz siczowy. Przerażone szumem skrzydeł konie zaczęły roznosić popłoch w szeregach zaporoskich. Pułki: irklejewski, kałnibołocki, miński, szkuryński i titorowski zmieszały się zupełnie, a naciskane przez masy pierzchających jęły i same ustępować bezładnie. A tymczasem dragonia dognała husarzy i rozpoczęła wraz z nimi krwawe żniwo. Kurzeń wasiuryński pierzchnął po zaciętym, ale krótkim oporze i gnał w dzikim popłochu aż do samych okopów kozackich. Środek sił Chmielnickiego chwiał się coraz bardziej i bity, spędzany w bezładne gromady, cięty mieczami, party żelazną nawałą, nie mógł uchwycić chwili, by przystanąć i sprawić się na nowo. + +— Czorty, ne Lachy! — krzyknął stary Zachar. + +Skrzetuski był jakby w obłąkaniu. Chorym będąc, nie umiał panować nad sobą, więc śmiał się i płakał jednocześnie, a chwilami krzyczał słowa komendy, jakby sam chorągiew prowadził. Zachar trzymał go za poły i innych w pomoc musiał wołać. + +Bitwa przybliżyła się tak do taboru kozackiego, że niemal twarze można już było rozeznać. Z okopów bito z dział, ale kule kozackie, kładąc zarówno swoich, jak nieprzyjaciół, powiększały jeszcze zamieszanie. + +Husaria natknęła się na kurzeń paszkowski, który stanowił gwardię hetmańską i w środku którego był sam Chmielnicki. Nagle krzyk straszny rozległ się po wszystkich szeregach zaporoskich: wielka chorągiew malinowa zachwiała się i padła. + +Ale w tej chwili Krzeczowski na czele pięciu tysięcy swoich semenów ruszył do boju. Siedząc na bułanym, ogromnym koniu, leciał w pierwszym szeregu, bez czapki, z szablą nad głową, zgarniając przed sobą rozproszonych Niżowców, którzy spostrzegłszy nadchodzącą pomoc, choć i bez ordynku wracali do ataku. Bitwa zawrzała w środku linii na nowo. + +Na obu skrzydłach szczęście również nie dopisało Chmielnickiemu. Tatarzy, po dwakroć odparci przez wołoskie chorągwie i semenów Potockich, stracili całkiem ochotę do boju. Pod Tuhaj-bejem ubito dwa konie. Zwycięstwo przechyliło się stanowczo na stronę młodego Potockiego. + +Bitwa jednak nie trwała już długo. Ulewa, która od niejakiego czasu wzrastała coraz bardziej, wkrótce zwiększyła się do tego stopnia, że przez fale dżdżowe świata nie było widać. Już nie strugi, ale potoki deszczu spadały na ziemię z otwartych upustów niebieskich. Step zmienił się w jezioro. Zrobiło się tak ciemno, że o kilka kroków człowiek człowieka nie odróżniał. Szum deszczu głuszył komendę. Zamoczone muszkiety i samopały umilkły. Samo niebo położyło koniec rzezi. + +Chmielnicki, przemoczony do nitki, wściekły wpadł do swego taboru. Nie przemówił do nikogo ani słowa. Rozbito mu namiocik ze skór wielbłądzich, pod który schroniwszy się, siedział samotny, przeżuwając gorzkie myśli. + +Ogarniała go rozpacz. Teraz dopiero pojął, jakiego to jął się dzieła. Oto był pobity, odparty, niemal złamany w bitwie z tak małymi siłami, że słusznie mógł je za podjazd uważać. Wiedział on, jak wielką była siła odporna wojsk Rzeczypospolitej i brał to w rachubę, gdy się na wojnę odważył, a przecie przeliczył się. Tak przynajmniej zdawało mu się w tej chwili, więc chwytał się za podgolony łeb i pragnął rozbić go o pierwsze spotkane działo. Cóż dopiero, gdy przyjdzie mieć sprawę z hetmanami i z całą Rzecząpospolitą? + +Rozmyślania przerwało wejście Tuhaj-beja. + +Oczy Tatara pałały wściekłością, twarz była blada, a zęby błyskały zza warg nieobrosłych wąsem. + +— Gdzie łupy? Gdzie jeńcy? Gdzie głowy wodzów? Gdzie zwycięstwo? — pytał ochrypłym głosem. + +Chmielnicki zerwał się z miejsca. + +— Tam! — odparł gromko, ukazując w stronę koronnego taboru. + +— Idźże tam! — ryknął Tuhaj-bej. — A nie pójdziesz, to cię na sznurze do Krymu powiodę. + +— Pójdę! — rzekł Chmielnicki. — Pójdę dziś jeszcze! Łupy wezmę i jeńców wezmę, ale ty zdasz sprawę chanowi, bo łupu chcesz, a boju unikasz! + +— Psie! — zawył Tuhaj. — Ty gubisz wojsko chanowe! + +I chwilę stali naprzeciw siebie, parskając nozdrzami jak dwa odyńce. Ochłonął pierwszy Chmielnicki. + +— Tuhaj-beju, uspokój się! — rzekł. — Fala przerwała bitwę, gdy Krzeczowski złamał już dragonię. Ja ich znam! Jutro już z mniejszą furią bić się będą. Step rozmięknie do reszty. Husaria ulegnie. Jutro wszyscy będą nasi. + +— Rzekłeś! — burknął Tuhaj-bej. + +— I dotrzymam. Tuhaj-beju, mój przyjacielu, chan mi cię na pomoc przysłał, nie na biedę. + +— Przyrzekałeś zwycięstwa, nie klęski. + +— Wzięto trochę jeńców z dragonii, których ci oddam. + +— Oddaj. Każę ich na pal powbijać. + +— Nie czyń tego. Puść ich wolno. To ludzie ukrainni spod chorągwi Bałabana, poślem ich, by dragonów na naszą stronę przeciągnęli. Będzie tak jak z Krzeczowskim. + +Tuhaj-bej udobruchał się; spojrzał bystro na Chmielnickiego i mruknął: + +— Wężu… + +— Chytrość tyle co męstwo warta. Jeśli dragonów do zdrady namówim, noga z taboru nie ujdzie, rozumiesz! + +— Potockiego ja wezmę. + +— Dam ci go, i Czarnieckiego także. + +— Daj teraz gorzałki, bo zimno. + +— Zgoda. + +W tej chwili wszedł Krzeczowski. Pułkownik był ponury jak noc. Przyszłe pożądane starostwa, kasztelanie, zamki i skarby zasunęły się jakby mgłą po dzisiejszej bitwie. Jutro mogą zniknąć całkowicie, a może z owej mgły wynurzy się zamiast nich stryczek lub szubienica. Gdyby nie to, że pułkownik, wyciąwszy Niemców hetmańskich, spalił za sobą mosty — byłby z pewnością teraz rozmyślał, jak z kolei zdradzić Chmielnickiego, a przejść z semenami do obozu Potockiego. + +Ale było to już niemożebne. + +Siedli tedy we trzech nad gąsiorem gorzałki i poczęli pić w milczeniu. Szum ulewy ustawał z wolna. + +Zmierzchało. + +Pan Skrzetuski, wyczerpany z radości, osłabły, blady, leżał nieruchomie na teledze. Zachar, który go pokochał, kazał swoim Kozakom rozpiąć i nad nim wojłokowy daszek. Namiestnik słuchał posępnego szumu ulewy, ale w duszy było mu widno, jasno, błogo. Oto jego husarze pokazali, co umieją, oto jego Rzeczpospolita dała opór godny swego majestatu, oto pierwszy impet kozackiej burzy rozbił się już na ostrzach włóczni wojsk koronnych. A przecie są jeszcze hetmani, jest książę Jeremi i tylu panów, tyle szlachty, tyle potęgi, nad tym wszystkim zaś król — primus inter pares. + +Duma podnosiła piersi pana Skrzetuskiego, jak gdyby cała ta potęga była w nim teraz. + +W poczuciu jej, po raz pierwszy od czasu utraty wolności na Siczy, poczuł pewną litość nad Kozakami: „Winni są, ale i zaślepieni, gdy z motyką na słońce się porwali” — pomyślał. Winni są, ale nieszczęśliwi, gdy dali się porwać jednemu człowiekowi, który ich na oczywistą zgubę prowadzi. + +Potem myśl jego wędrowała dalej. Nastanie spokój, a wówczas każdy o swym prywatnym szczęściu będzie miał prawo pomyśleć. Tu pamięcią i duszą zawisnął nad Rozłogami. Tam, w bliskości lwiej jamy, musi być cicho jak makiem siał. Tam bunt nigdy głowy nie podniesie, a choćby podniósł — Helena już w Łubniach niezawodnie. + +Nagle huk dział przerwał złote nici jego rozmyślań. + +To Chmielnicki, upiwszy się, wyprowadził znowu pułki do ataku. + +Ale skończyło się na grze z dział, Krzeczowski pohamował hetmana. + +Nazajutrz była niedziela. Cały dzień zeszedł spokojnie i bez wystrzału. Obozy leżały naprzeciw siebie jakby obozy dwóch wojsk sprzymierzonych. + +Skrzetuski przypisywał tę ciszę zniechęceniu Kozaków. Niestety! Nie wiedział, że tymczasem Chmielnicki, „mnogimi oczyma swego umu patrząc przed siebie”, pracował nad przeciągnieniem na swą stronę dragonów Bałabana. + +W poniedziałek bitwa zawrzała od świtu. Skrzetuski patrzył na nią jak i pierwej, z uśmiechniętą, wesołą twarzą. I znowu pułki koronne wystąpiły przed okop; tym jednak razem nie puszczając się do ataku, dawały wstręt nieprzyjacielowi z miejsca. Step rozmoknął nie tylko na powierzchni, jak pierwszego dnia bitwy, ale do głębi. Ciężka jazda nie mogła się prawie poruszać, co od razu dało przewagę lotnym chorągwiom zaporoskim i tatarskim. Uśmiech z wolna ginął z ust Skrzetuskiego. Pod polskim okopem nawałnica atakujących pokryła prawie zupełnie wąskie pasmo chorągwi koronnych. Zdawało się, że lada moment łańcuch ów rozerwany zostanie i rozpocznie się atak wprost do okopów. Pan Skrzetuski nie widział ani połowy tego animuszu, tej ochoty bojowej, z jaką chorągwie walczyły dnia pierwszego. Broniły się i dziś z zaciętością, ale nie uderzyły pierwsze, nie rozbijały w puch kurzeniów, nie zmiatały pola przed sobą jak huragan. Grunt stepowy, rozmiękły nie na powierzchni tylko, ale do głębi, uniemożliwiał furię i rzeczywiście przygwoździł ciężką jazdę pod okopem. Rozpęd stanowił jej siłę i rozstrzygał o zwycięstwie, a tymczasem teraz musiała stać w miejscu. Chmielnicki zaś wprowadzał coraz nowe pułki do boju. Sam był wszędzie. Każdy kurzeń osobiście wiódł do ataku i wycofywał się dopiero tuż przed szablami nieprzyjaciół. Zapał jego udzielał się stopniowo Zaporożcom, więc choć padali gęstym trupem, biegli na wyścigi pod okop z krzykiem i wyciem. Uderzali się o mur żelaznych piersi, o ostrza włóczni i rozbici, zdziesiątkowani wracali znowu do ataku. Pod tym naporem chorągwie poczęły się kolebać, uginać, miejscami cofać, tak właśnie jak zapaśnik chwycony w żelazne ramiona przeciwnika to słabnie, to się znów wysila i wzmaga. + +Przed południem wszystkie niemal siły zaporoskie były w ogniu i w bitwie. Walka wrzała tak zacięcie, że między dwoma liniami walczących utworzył się jak gdyby nowy wał: trupów końskich i ludzkich. + +Co chwila do okopów kozackich wracały z bitwy gromady wojowników rannych, pokrwawionych, pokrytych błotem, zziajanych, upadających ze zmęczenia. Ale wracali ze śpiewaniem na ustach. Z twarzy ich bił żar bitwy i pewność zwycięstwa. Mdlejąc, wołali jeszcze: „Na pohybel!”. Załoga zostawiona w obozie rwała się do boju. + +Pan Skrzetuski sposępniał. Chorągwie polskie poczęły się zmykać z pola do okopów. Nie mogły już wytrzymać, a w odwrocie ich znać było gorączkowy pośpiech. Na ten widok dwadzieścia kilka tysięcy ust wrzasnęło radośnie. Impet ataku zdwoił się. Zaporożcy siedli na kark semenom Potockich, którzy zasłaniali odwrót. + +Ale armaty i grad kul muszkietowych odrzuciły ich w tył. Bitwa na chwilę ustała. W obozie polskim rozległ się odgłos trąbki parlamentarskiej. + +Chmielnicki jednak nie chciał już parlamentować. Dwanaście kurzeniów zsiadło z koni, by wspólnie z piechotą i Tatarami rozpocząć szturm do wałów. + +Krzeczowski w trzy tysiące piechoty miał im przyjść w pomoc w chwili stanowczej. Wszystkie kotły, bębny, litaury i trąby ozwały się naraz, głusząc okrzyki i salwy muszkietów. + +Pan Skrzetuski ze drżeniem patrzył na głębokie szeregi niezrównanej piechoty zaporoskiej biegnącej ku wałom i otaczającej je coraz ciaśniejszym pierścieniem. Długie smugi białego dymu wybuchały ku niej z okopów, jakby jakaś olbrzymia pierś chciała oddmuchnąć tę szarańczę cisnącą się nieubłaganie ze wszystkich stron. Kule armatnie ryły w niej bruzdy, strzały samopałów stały się coraz szybsze. Huk nie ustawał ani na chwilę — mrowie topniało w oczach, skręcało się miejscami konwulsyjnie jak olbrzymi wąż zraniony, ale szło naprzód. Już, już dobiegają! Już są pod okopem! Armaty już im szkodzić nie mogą! Pan Skrzetuski przymknął powieki. + +I teraz pytania szybkie jak błyskawice przelatywały mu przez głowę: gdy otworzy oczy, czy dojrzy jeszcze polskie proporce na wałach? Dojrzy, nie dojrzy? Tam gwar coraz większy, tam wrzask jakiś niezwykły. Musiało się coś stać! Krzyki dochodzą ze środka obozu. + +Co to jest? Co się stało? + +— Boże wszechmocny! + +Okrzyk ten wyrwał się z ust pana Skrzetuskiego, gdy otworzywszy oczy, ujrzał na wałach zamiast wielkiej złotej chorągwi koronnej malinową z Archaniołem. + +Obóz był zdobyty. + +Wieczorem dopiero dowiedział się od Zachara namiestnik o całym przebiegu szturmu. Nie próżno Tuhaj-bej nazywał Chmielnickiego wężem, bo oto w chwili najzaciętszej obrony podmówiona przez niego Bałabanowa dragonia przeszła do Kozaków i rzuciwszy się z tyłu na swoje chorągwie, dopomogła do wytępienia ich ze szczętem. + +Wieczorem widział namiestnik jeńców i był przy śmierci młodego Potockiego, który mając gardło przebite strzałą, żył tylko kilka godzin po bitwie i umarł na ręku pana Stefana Czarnieckiego: „Powiedzcie ojcu… — szeptał w ostatniej chwili młody kasztelan — powiedzcie ojcu, żem… jako rycerz…”, i nie mógł nic więcej dodać. Dusza jego opuściła ciało i uleciała ku niebu. Skrzetuski długo potem pamiętał tę bladą twarz i te błękitne oczy wzniesione w chwili śmierci. Pan Czarniecki ślub czynił nad stygnącym ciałem, że da-li mu Bóg wolność odzyskać, a potokami krwi śmierć przyjaciela i hańbę klęski obmyje. I ani łza nie ciekła po surowym jego obliczu, bo to był rycerz żelazny, wielce już czynami odwagi wsławiony i człowiek żadnym nieszczęściem nieugięty. Jakoż śluby spełnił. Teraz zamiast desperacji się poddawać, pierwszy krzepił Skrzetuskiego, któren cierpiał strasznie nad kląska i hańbą Rzeczypospolitej. „Rzeczpospolita niejedną klęskę poniosła — mówił pan Czarniecki — ale ma ona w sobie siłę niespożytą. Nie złamała jej dotąd żadna potęga, nie złamią i bunty chłopów, których sam Bóg pokarze, gdyż występując przeciw zwierzchności, Jego to woli się oponują. A co do klęski, prawda, iż jest żałosną, ale któż tę klęskę poniósł? Hetmani? Wojska koronne? Nie! Po odłączeniu się i zdradzie Krzeczowskiego oddział ów, któren prowadził Potocki, tylko za podjazd mógł być uważany. Bunt niechybnie rozejdzie się po całej Ukrainie, gdyż chłopstwo tam harde i do boju wprawione, aleć bunt tam to przecie nie pierwszyzna. Zgaszą go hetmani z księciem Jeremim, których siły nieporuszone dotąd stoją, im zaś potężniej wybuchnie, tym raz zgaszony na dłużej, a może na zawsze ucichnie. Małej wiary i małego serca człowiekiem byłby ten, kto by mógł przypuszczać, iż jakiś watażka kozacki na współkę z jednym murzą tatarskim naprawdę mogą potężnemu narodowi zagrozić. Źle by było z Rzecząpospolitą, gdyby prosta zawierucha chłopska miała stanowić o jej losie, o jej egzystencji. Zaiste z pogardą ciągnęliśmy na oną wyprawę — kończył pan Czarniecki — a choć podjazd nasz starto, mniemam, że hetmani nie mieczem, nie bronią, ale batogami mogą ten bunt przytłumić”. + +I gdy tak mówił, zdawało się, że to mówi nie jeniec, nie żołnierz po przegranej bitwie, ale dumny hetman pewny jutrzejszego zwycięstwa. Ta wielkość duszy i wiara w Rzeczpospolitą spłynęły jako balsam na rany namiestnika. Patrzył on z bliska na potęgę Chmielnickiego, więc go też i oślepiła trochę, tym bardziej że aż dotąd szły za nią powodzenia. Ale pan Czarniecki musiał mieć słuszność. Siły hetmanów stoją jeszcze nieporuszone, a za nimi cała potęga Rzeczypospolitej, zatem prawa władzy i woli boskiej. Odchodził tedy namiestnik bardzo na duszy pokrzepion i weselszy, a odchodząc, spytał jeszcze pana Czarnieckiego, czyby nie chciał zaraz układów z Chmielnickim o wolność rozpocząć. + +— Tuhaj-bejowym jestem jeńcem — rzekł pan Stefan — jemu też okup zapłacę, a z tym watażką nie chcę mieć do czynienia i katu go oddaję. + +Zachar, który panu Skrzetuskiemu ułatwił widzenie się z więźniami, odprowadzając go do telegi, również go po drodze pocieszał: + +— Nie z młodym Potockim trudno — mówił — z hetmany będzie trudno. Dzieło dopiero poczęte, a jaki będzie koniec, Bóg wie! Hej, nabrali Kozacy i Tatarzy polskiego dobra, ale wziąć a zachować inna rzecz. A ty się, detyno, nie martw, nie sumuj, bo i tak wolność odzyskasz, ty ruszysz do swoich, a stary będzie już tużył po tobie. Na starość najgorzej samemu na świecie. Z hetmany będzie trudno, oj trudno! + +Rzeczywiście, zwycięstwo, jakkolwiek świetne, nie rozstrzygało bynajmniej sprawy na korzyść Chmielnickiego. Mogło mu ono nawet wypaść na niekorzyść, bo łatwo było przewidzieć, że teraz hetman wielki, mszcząc śmierć syna, ze szczególną zawziętością nastawać będzie na Zaporożców i niczego nie omieszka, żeby ich zgnieść od razu. Hetman wielki oto żywił pewną niechęć do księcia Jeremiego, która choć pokrywana grzecznością, niemniej objawiała się dość często w rozmaitych okolicznościach. Chmielnicki, wiedząc o tym doskonale, przypuszczał, że teraz niechęć ta ustanie, i że teraz pan krakowski pierwszy wyciągnie rękę do zgody, która zapewni mu pomoc wsławionego wojownika i jego potężnych zastępów. A z tak połączonymi siłami, pod takim wodzem jak książę, Chmielnicki jeszcze mierzyć się nie śmiał, bo sobie jeszcze dostatecznie nie ufał. Postanowił więc śpieszyć się, by razem z wieścią o klęsce żółtowodzkiej stanąć na Ukrainie i uderzyć na hetmanów, nimby pomoc książęca nadejść mogła. + +Nie dał więc wypoczynku wojskom i drugiego dnia po bitwie świtaniem ruszono w pochód. Pochód to był tak szybki, jak gdyby hetman uciekał. Rzekłbyś, że powódź step zalewa i pędzi naprzód, i wzbiera wszystkimi wodami po drodze. Mijano lasy, dąbrowy, mogiły, przeprawiano się przez rzeki bez wytchnienia. Siły kozackie wzrastały po drodze, bo coraz nowe gromady chłopów uciekających z Ukrainy łączyły się z nimi ustawicznie. Chłopi przynosili i wieści o hetmanach — ale sprzeczne. Jedni mówili, że książę siedzi jeszcze za Dnieprem; inni, że już się połączył z wojskami koronnymi. Natomiast wszyscy twierdzili, że Ukraina już w ogniu. Chłopi nie tylko uciekali na spotkanie Chmielnickiego w Dzikie Pola, ale palili wsie i miasta, rzucali się na swych panów i uzbrajali powszechnie. Wojska koronne biły się już od dwóch tygodni. Wycięto Steblew, pod Derenhowcami zaś przyszło do krwawej bitwy. Kozacy grodowi gdzieniegdzie już przerzucili się na stronę czerni, a wszędzie czekali tylko hasła. Chmielnicki liczył na to wszystko i śpieszył się tym bardziej. + +Na koniec stanął u proga. Czehryn otworzył mu wrota na rozcież. Załoga kozacka przeszła natychmiast pod jego chorągiew. Zburzono dom Czaplińskiego, wyrżnięto garść szlachty szukającej schronienia w mieście. Radosne krzyki, bicie we dzwony i procesje nie ustawały ani na chwilę. Pożar ogarnął zaraz całą okolicę. Co żyło, chwytało za kosy, piki i łączyło się z Zaporożem. Tłumy niezmierne czerni spływały do obozu ze wszystkich stron — doszły także i radosne, bo pewne wieści, że książę Jeremi ofiarował wprawdzie pomoc hetmanom, ale jeszcze się z nimi nie połączył. + +Chmielnicki odetchnął. + +Ruszył bez zwłoki naprzód i szedł już wśród buntu, rzezi i ognia. Świadczyły o tym zgliszcza i trupy. Szedł jak lawina, niszcząc wszystko po drodze. Kraj przed nim powstawał, za nim pustoszał. Szedł jak mściciel, jak legendowy smok. Kroki jego wyciskały krew, oddech wzniecał pożary. + +W Czerkasach zatrzymał się z głównymi siłami, wysławszy naprzód Tatarów pod Tuhaj-bejem i dzikiego Krzywonosa, którzy dognali hetmanów pod Korsuniem i uderzyli na nich bez wahania. Ale śmiałość drogo musieli spłacić. Odparci, zdziesiątkowani, zbici na miazgę cofnęli się w popłochu. + +Chmielnicki zerwał się i szedł im w pomoc. Po drodze doszła go wieść, że pan Sieniawski w kilka chorągwi połączył się z hetmanami, którzy opuścili Korsuń i ciągną do Bohusławia. Było to prawdą. Chmiel zajął Korsuń bez oporu i pozostawiwszy w nim wozy, zapasy żywności, słowem, cały tabor, komunikiem pognał się za nimi. + +Nie potrzebował gonić długo, gdyż nie uszli jeszcze daleko. Pod Krutą Bałką przednie jego straże natknęły się na polski tabor. + +Panu Skrzetuskiemu nie było danym widzieć bitwy, gdyż wraz z taborem został w Korsuniu. Zachar umieścił go w rynku, w domu pana Zabokrzyckiego, którego czerń poprzednio powiesiła — i postawił straż z niedobitków mirhorodzkiego kurzenia, bo tłuszcza ciągle rabowała domy i mordowała każdego, kto się jej wydał Lachem. Przez wybite okna widział pan Skrzetuski gromady pijanych chłopów, krwawych, z pozawijanymi rękawami u koszul, włóczących się od domu do domu, od sklepu do sklepu i przeszukujących wszystkie kąty, strychy, poddasza; od czasu do czasu wrzask straszliwy oznajmiał, że znaleziono szlachcica, Żyda, mężczyznę, kobietę lub dziecię. Wyciągano ofiarę na rynek i pastwiono się nad nią w sposób najstraszliwszy. Tłuszcza biła się ze sobą o resztki ciał, obmazywała sobie z rozkoszą krwią twarze i piersi, okręcała szyje dymiącymi jeszcze trzewiami. Chłopi chwytali małe Żydzięta za nogi i rozdzierali wśród szalonego śmiechu tłumów. Rzucano się i na domy otoczone strażą, w których zamknięci byli znakomitsi jeńcy, zostawieni przy życiu dlatego, że spodziewano się po nich znacznego okupu. Wówczas Zaporożcy lub Tatarzy stojący na straży odpierali tłum, grzmocąc po łbach napastników drzewcami od pik, łukami lub batami z byczej skóry. Tak było przy domu pana Skrzetuskiego. Zachar kazał ćwiczyć chłopstwo bez miłosierdzia, a mirhorodcy spełniali z rozkoszą rozkaz. Niżowi bowiem przyjmowali chętnie w czasie buntów pomoc czerni, ale pogardzali nią bez porównania więcej od szlachty. Przecie nie próżno zwali się: „*szlachetne urożonymi* Kozakami!”. Sam Chmielnicki darowywał potem niejednokrotnie znaczną ilość czerni Tatarom, którzy gnali ją do Krymu i stamtąd sprzedawali do Turcji i Azji Mniejszej. + +Tłum więc szalał na rynku i dochodził do tak dzikiego opętania, że w końcu począł się wzajemnie mordować. Dzień zapadał. Zapalono całą jedną stronę rynku, cerkiew i dom parocha. Szczęściem wiatr zwiewał ogień ku polu i przeszkadzał szerzeniu się pożaru. Ale łuna olbrzymia oświeciła rynek tak jasno jak promienie słoneczne. Zrobiło się gorąco nie do wytrzymania. Z dala dochodził straszliwy huk dział — widocznie bitwa pod Krutą Bałką stawała się coraz zaciętsza. + +— Gorąco tam musi być naszym! — mruczał stary Zachar. — Hetmani nie żartują. Hej! Pan Potocki szczery żołnir. + +Potem wskazał przez okno na czerń. + +— No! — rzekł. — Oni teraz hulają, ale jeśli Chmiel będzie pobity, to i nad nimi pohulają! + +W tej chwili rozległ się tętent i na rynek wpadło na spienionych koniach kilkudziesięciu jeźdźców. Twarze ich sczerniałe od prochu, odzież w nieładzie i poobwiązywane szmatami głowy niektórych świadczyły, iż pędzą wprost z bitwy. + +— Ludy! Kto w Boha wiryt, spasajtes! Lachy bijut naszych! — krzyknęli wniebogłosy. + +Podniósł się wrzask i zamieszanie. Tłum rozkołysał się jak fala targnięta wichrem. Nagle dziki popłoch opanował wszystkich. Rzucono się do ucieczki, ale że ulice były zatłoczone wozami, a jedna część rynku w ogniu, więc nie było gdzie uciekać. + +Czerń poczęła się tłoczyć, krzyczeć, bić, dusić i wyć o miłosierdzie, choć nieprzyjaciel był jeszcze daleko. + +Namiestnik zasłyszawszy, co się dzieje, mało nie oszalał z radości, począł biegać po izbie jak obłąkany, rękami bić się w piersi z całej siły i wołać: + +— Wiedziałem, że tak się stanie! Wiedziałem! Jakom żyw! To z hetmany sprawa! To z całą Rzecząpospolitą! Godzina kary nadeszła! Co to? + +Znów rozległ się tętent i tym razem do kilkuset jeźdźców, samych Tatarów, pojawiło się na rynku. Uciekali widocznie na ślepo. Tłum zastępował im drogę, oni rzucili się w tłum, tratowali go, bili, rozpędzali, siekli, prąc końmi ku gościńcowi wiodącemu do Czerkas. + +— Uciekają jak wicher! — zawołał Zachar. + +Ledwo wymówił, przeleciał drugi oddział, za nim trzeci. Zdawało się, że ucieczka jest powszechną. Straże przy domach poczęły kręcić się i również okazywać chęć ucieczki. Zachar wypadł przed ganek. + +— Stać! — krzyknął na swych mirhorodców. + +Dym, gorąco, zamieszanie, tętent koni, głosy trwogi, wycie tłumów oświeconych pożarem, wszystko to zlało się w jeden piekielny obraz, na który namiestnik z okna spoglądał. + +— Co tam za pogrom być musi! Co tam za pogrom! — wołał do Zachara, nie zważając, iż ten radości jego nie mógł podzielać. + +Tymczasem znów oddział uciekających przemknął się jak błyskawica. + +Huk dział wstrząsał posadami domów korsuńskich. + +Nagle jakiś głos przeraźliwy tuż pod domem począł krzyczeć: + +— Ratujcie się! Chmiel zabit! Krzeczowski zabit! Tuhaj-bej zabit! + +Na rynku nastał prawdziwy koniec świata. + +Ludzie w obłąkaniu rzucali się w płomienie. Namiestnik padł na kolana i ręce wzniósł do góry. + +— Boże wszechmocny! Boże wielki i sprawiedliwy, chwała Tobie na wysokościach! + +Zachar przerwał mu modlitwę, wpadłszy z przedsieni do izby. + +— A bywaj no, detyno! — zawołał zdyszany. — Wyjdź i obiecnij łaskę mirhorodcom, bo chcą uchodzić, a jak ujdą, czerń tu wpadnie! + +Skrzetuski wyszedł na ganek. Mirhorodcy kręcili się niespokojnie przed domem, okazując niekłamaną ochotę opuścić stanowisko i pierzchnąć gościńcem wiodącym do Czerkas. Strach opanował wszystkich w mieście. Raz w raz nowe oddziały rozbitków nadlatywały jakby na skrzydłach od strony Krutej Bałki. Uciekali chłopi, Tatarzy, Kozacy grodowi i zaporoscy w największym pomieszaniu. A jednak główne siły Chmielnickiego musiały jeszcze dawać opór, bitwa nie musiała być jeszcze zupełnie rozstrzygniętą, gdyż działa grały ze zdwojoną siłą. + +Skrzetuski zwrócił się ku mirhorodcom. + +— Za to, iżeście strzegli wiernie osoby mojej — rzekł wyniośle — nie potrzebujecie ucieczką się ratować, gdyż obiecuję wam instancję i łaskę u hetmana. + +Mirhorodcy co do jednego odkryli głowy, a on ujął się pod boki i spoglądał dumnie na nich i na rynek, który pustoszał coraz bardziej. Co za zmiana losu! Oto pan Skrzetuski, niedawno jeniec wleczony za kozackim taborem, stał teraz między zuchwałym kozactwem jako pan między poddaństwem, jako szlachcic między gminem, jako husarz z pancernego znaku między obozowymi ciury. On — jeniec — łaskę teraz obiecywał — i głowy odkrywały się na jego widok, a pokorne głosy wołały tym posępnym, przeciągłym, oznaczającym przestrach i poddanie się tonem: + +— Pomyłujte, pane! + +— Jakom powiedział, tak się stanie! — rzekł namiestnik. + +Jakoż istotnie pewien był swej instancji u hetmana, któremu był znajomy, bo nieraz do niego listy od księcia Jeremiego woził i względy jego umiał pozyskać. Stał tedy trzymając się pod boki i radość biła mu z oblicza oświeconego blaskiem pożaru. + +„Ot, wojna skończona! Ot, fala u progu rozbita! — myślał. — Pan Czarniecki miał słuszność: niepożytą jest siła Rzeczypospolitej, niezachwianą jej potęga”. + +A gdy tak myślał, duma rozsadzała mu piersi; nie niska duma płynąca ze spodziewanego nasycenia zemsty, z upokorzenia wroga ani z odzyskania wolności, której za chwilę już się spodziewał, ani z tego, że czapkowano przed nim teraz, ale czuł się dumnym, że jest synem tej Rzeczypospolitej zwycięskiej, przepotężnej, o której bramy wszelka złość, wszelki zamach, wszelkie ciosy tak rozbijają się i kruszą jako mocy piekielne o bramy nieba. Czuł się dumnym jako szlachcic-patriota, że w zwątpieniu został pokrzepion, a w wierze nie zawiedzion. Zemsty już nie pragnął. + +„Pogromiła jak królowa, wybaczy jak matka” — myślał. + +Tymczasem huk dział zmienił się w grzmot nieustający. + +Kopyta końskie zaszczekały znów po pustych ulicach. Na rynek wleciał jak piorun, na nieosiodłanym koniu Kozak bez czapki, w jednej koszuli, z twarzą rozciętą mieczem i buchającą krwią. Wleciał, konia osadził, ręce rozkrzyżował i chwytając oddech otwartymi usty, krzyczeć począł: + +— Chmiel bije Lachiw! Pobyty jasno welmożny pany, hetmany i pułkownyki, łycari i kawalery! + +To rzekłszy, zachwiał się i na ziemię runął. Mirhorodcy skoczyli mu na pomoc. + +Płomień i bladość przeleciały przez oblicze pana Skrzetuskiego. + +— Co on mówi? — rzekł gorączkowo do Zachara. — Co się stało? Nie może to być. Na Boga żywego! Nie może to być! + +Cisza! Tylko płomienie syczą na przeciwległej stronie rynku, trzaskają snopy iskier, a czasem przepalone domostwo runie z łoskotem. + +Aż oto nowi jacyś gońce lecą. + +— Pobyty Lachy! Pobyty! + +Za nimi ciągnie oddział Tatarów — idą z wolna, bo otaczają pieszych, widocznie jeńców. + +Pan Skrzetuski oczom nie wierzy. Poznaje doskonale na jeńcach barwę hetmańskiej husarii — więc w ręce plaszcze i jakimś dziwnym, nieswoim głosem powtarza uporczywie: + +— Nie może być! Nie może być! + +Huk armat słychać jeszcze. Bitwa nieskończona. Przez wszystkie niepopalone ulice napływają jednak tłumy Zaporożców i Tatarów. Twarze ich czarne, piersi dyszą ciężko — ale wracają jakby upojeni, śpiewają pieśni! + +Tak wracają żołnierze po zwycięstwie. + +Namiestnik pobladł jak trup. + +— Nie może być — powtarzał coraz chrapliwiej — nie może być… Rzeczpospolita… + +Nowy przedmiot zwraca jego uwagę. + +Wchodzą semenowie Krzeczowskiego, niosąc całe pęki chorągwi. Przyjeżdżają na środek rynku i rzucają je na ziemię. + +Niestety — polskie. + +Huk armat słabnie, w oddali słychać turkot nadchodzących wozów. Jedzie naprzód jedna wysoka kozacka telega, za nią szereg innych, wszystkie otoczone przez Kozaków paszkowskiego kurzenia, w żółtych czapkach; przechodzą tuż koło domu, przy którym mirhorodcy. Pan Skrzetuski rękę do czoła przytknął, bo go blask pożaru oślepiał, i wpatrzył się w postacie jeńców siedzących na pierwszym wozie. + +Nagle cofnął się w tył, rękami począł bić powietrze jak człowiek trafiony strzałą w piersi, z ust zaś wyrwał mu się krzyk straszny, nadludzki: + +— Jezus Maria! To hetmani! + +I padł na ręce Zachara, oczy zaszły mu blachmanem, a twarz stężała i zakrzepła, tak jak u ludzi umarłych. + +W kilka chwil później trzech jeźdźców na czele niezliczonych pułków wjeżdżało na rynek korsuński. Środkowy, ubrany w czerwień, siedział na białym koniu i wspierając się pod bok pozłocistą buławą, spoglądał dumnie jak król. + +Był to Chmielnicki. Po obu jego stronach jechali Tuhaj-bej i Krzeczowski. + +Rzeczpospolita leżała w prochu i krwi u nóg Kozaka. + + + +Rozdział XVI + +Upłynęło kilka dni. Ludziom zdawało się, że sklepienie niebieskie runęło nagle na Rzeczpospolitą. Żółte Wody, Korsuń, zniesienie wojsk koronnych, zawsze dotąd w walkach z Kozakami zwycięskich, wzięcie hetmanów, pożar straszliwy na całej Ukrainie, rzezie, mordy niesłychane od początku świata — wszystko to zwaliło się tak nagle, że ludzie prawie wierzyć nie chcieli, aby tyle klęsk mogło przyjść na jeden kraj od razu. Wielu też nie wierzyło, inni odrętwieli z przerażenia, inni dostali obłąkania, inni przepowiadali przyjście antychrysta i bliskość sądu ostatecznego. Przerwały się wszystkie węzły społeczne, wszelkie stosunki ludzkie i rodzinne. Ustała wszelka władza, znikły różnice między ludźmi. Piekło odczepiło z łańcuchów wszystkie zbrodnie i puściło je na świat, by pohulały: więc mord, grabież, wiarołomstwo, rozbestwienie się, gwałt, rozbój i szaleństwo zastąpiło pracę, uczciwość, wiarę i sumienie. Zdawało się, że odtąd ludzkość już nie dobrem, ale złem tylko żyć będzie; że się przeinaczyły serca i umysły i poczytują to za święte, co dawniej było bezecnym, a za bezecne, co dawniej było świętym. Słońce nie świeciło już nad ziemią, bo je zasłaniały dymy pożarów, a nocami zamiast gwiazd i księżyca świeciły pożogi. Płonęły miasta, wsie, kościoły, dwory, lasy. Ludzie przestali mówić, jeno jęczeli albo wyli jak psy. Życie straciło wartość. Tysiące ginęły bez echa, bez wspomnienia. A z tych wszystkich klęsk, mordów, jęków, dymów i pożarów podnosił się tylko jeden człowiek coraz wyżej i wyżej, olbrzymiał coraz straszliwiej, zaciemniał już niemal światło dzienne, rzucał cień od morza do morza. + +Był to Bohdan Chmielnicki. + +Dwieście tysięcy ludzi zbrojnych i upojonych zwycięstwy stało teraz gotowych na jego skinienie. Czerń powstawała wszędzie; Kozacy grodowi łączyli się z nim po wszystkich miastach. Kraj od Prypeci do krańców pustyń był w ogniu. Powstanie szerzyło się w województwach: ruskim, podolskim, wołyńskim, bracławskim, kijowskim i czernihowskim. Potęga hetmana rosła co dzień. Nigdy Rzeczpospolita nie wystawiła przeciw najstraszniejszemu wrogowi połowy tych sił, którymi on teraz rozporządzał. Równych nie miał w gotowości i cesarz niemiecki. Burza przeszła wszelkie oczekiwania. Sam hetman początkowo nie rozeznawał własnej potęgi i nie rozumiał, jak wyrósł już wysoko. Sprawiedliwością, prawem i wiernością dla Rzplitej jeszcze się osłaniał, bo nie wiedział, że te wyrazy, jako czcze wyrazy, mógł już deptać. Wszelako w miarę sił wzrastał w nim i ów niezmierny, bezwiedny egoizm, któremu równego historia nie przedstawia. Pojęcia złego i dobrego, zbrodni i cnoty, gwałtu i sprawiedliwości zlały się w duszy Chmielnickiego w jedno z pojęciami własnej krzywdy lub własnego dobra. Ten mu był cny, kto był z nim; ten zbrodniarz, kto przeciw niemu. Gotów był biadać na słońce i poczytywać to sobie za osobistą krzywdę, gdyby nie świeciło wówczas, gdy on potrzebował. Ludzi, wypadki i świat cały mierzył własnym ja. I mimo całej chytrości, całej hipokryzji hetmana była jakaś potworna dobra wiara w takim jego poglądzie. Wypływały zeń wszystkie występki Chmielnickiego, ale i czyny dobre; bo jeśli nie znał miary w znęcaniu się i okrucieństwie nad wrogiem, natomiast umiał być wdzięcznym za wszystkie, choćby mimowolne usługi, które mu oddawano. + +Tylko gdy był pijany, wówczas zapominał i o dobrodziejstwach i rycząc z szaleństwa, wydawał spienionymi usty krwawe rozkazy, których żałował później. A w miarę jak rosło jego powodzenie, pijany bywał coraz częściej, bo coraz większy ogarniał go niepokój. Zdawać by się mogło, że tryumfy zaprowadziły go na takie wyżyny, na które sam wstąpić nie chciał. Jego potęga przerażała innych, ale i jego samego. Olbrzymia rzeka buntu, porwawszy go, niosła z błyskawicową szybkością i nieubłaganie, ale dokąd? Jak się to wszystko miało skończyć? Poczynając bunt w imię krzywd własnych, mógł ten kozacki dyplomata liczyć, że po pierwszych powodzeniach lub nawet po klęskach rozpocznie układy, że zaofiarują mu przebaczenie, zadośćuczynienie i nagrodę za krzywdy i szkody. Znał on dobrze Rzeczpospolitą, jej cierpliwość tak nieprzebraną jako morze, jej miłosierdzie nieznające granic i miary, które płynęło nie tylko ze słabości, boć przecie Nalewajce, otoczonemu już i zgubionemu, jeszcze ofiarowano przebaczenie. Wszelako teraz, po zwycięstwie na Żółtych Wodach, po zniesieniu hetmanów, po rozpaleniu wojny domowej we wszystkich południowych województwach, rzeczy zaszły zbyt daleko, wypadki przerosły wszelkie oczekiwanie — teraz walka musiała się toczyć na śmierć i życie. + +A na czyją stroną miało paść zwycięstwo? + +Chmielnicki pytał wróżbitów i gwiazd się radził, i sam wytężał oczy w przyszłość — ale widział przed sobą tylko ciemność. Więc czasem straszny niepokój podnosił mu włosy na głowie, a z piersi zrywała się rozpacz jak wicher. Co będzie, co będzie? Bo Chmielnicki, patrząc bystrzej od innych, rozumiał zarazem lepiej od wielu, że Rzeczpospolita nie umie użyć swych sił i sama o nich nie wie, ale jest potęgą olbrzymią. Gdyby jaki człowiek schwycił w ręce tę potęgę, wtedy kto by mu się oparł? A któż mógł zgadnąć, czy straszne niebezpieczeństwo, czy bliskość przepaści i zguby nie potłumi zamieszek, niezgody wewnętrznej, prywaty, zawiści panów, warcholstwa, gadanin sejmowych, swawoli szlacheckiej, bezsilności króla. Wtedy by pół miliona samego tylko herbowego ludu mogło wyruszyć w pole i zgnieść Chmielnickiego, choćby go nie tylko chan krymski, ale i sam sułtan turecki wspomagał. + +O tej uśpionej potędze Rzplitej wiedział prócz Chmielnickiego i zmarły król Władysław i dlatego całe życie pracował nad tym, by z największym w świecie mocarzem rozpocząć walkę na śmierć, bo tylko w ten sposób potęga owa przywołaną do życia być mogła. Gwoli temu przekonaniu nie wahał się król rzucać iskier i na prochy kozackie. Było-li przeznaczonym istotnie Kozakom wywołać tę powódź, by w niej utonąć nareszcie? + +Chmielnicki rozumiał i to także, jak mimo całej słabości strasznym był odpór tej Rzeczypospolitej. W taką bezładną, źle powiązaną, rozdartą, swawolną, nierządną biły przecie najgroźniejsze ze wszystkich fale tureckie i rozbijały się o nią jak o skałę. Tak było pod Chocimiem, na co własnymi niemal oczyma patrzył. Jednak ta Rzeczpospolita nawet w chwilach swej słabości zatykała swe chorągwie na wałach obcych stolic. Jakiż tedy da odpór? Czego nie dokaże przywiedziona do rozpaczy, gdy będzie musiała umrzeć albo zwyciężyć? + +Wobec tego każdy tryumf Chmielnickiego był nowym dla niego niebezpieczeństwem, bo zbliżał chwilę przebudzenia się lwa drzemiącego i czynił bardziej niemożliwymi układy. W każdym zwycięstwie leżała przyszła klęska, w każdym upojeniu — na dnie gorycz. Teraz na burzę kozacką miała przyjść burza Rzeczypospolitej. Chmielnickiemu wydawało się, że już słyszy jej głuchy, daleki huk. + +Oto z Wielkopolski, Prus, rojnego Mazowsza, Małopolski i Litwy nadejdą tłumy wojowników — trzeba im tylko wodza. + +Chmielnicki wziął w niewolę hetmanów, ale i przez tę szczęśliwość przeglądała jakby zasadzka losu. Hetmani byli doświadczonymi wojownikami, ale żaden z nich nie był człowiekiem, jakiego wymagała ta chwila grozy, przerażenia, klęski. + +Wodzem mógł być teraz jeden tylko człowiek. + +Zwał się on: książę Jeremi Wiśniowiecki. + +Właśnie dlatego, że hetmani poszli w niewolę, wybór prawdopodobnie miał paść na księcia. Chmielnicki nie wątpił o tym na równi ze wszystkimi. + +A tymczasem do Korsunia, w którym hetman zaporoski zatrzymał się po bitwie dla odpoczynku, dolatywały z Zadnieprza wieści, że straszny książę ruszył już z Łubniów, że po drodze depce bunt niemiłosiernie, że po przejściu jego znikają wsie, słobody, chutory i miasteczka, a natomiast jeżą się krwawe pale i szubienice. Przestrach dwoił i troił liczbę sił jego. Mówiono, że prowadzi piętnaście tysięcy wojowników najlepszego wojska, jakie być mogło w całej Rzeczypospolitej. + +W obozie kozackim spodziewano się go lada chwila. Wkrótce po bitwie pod Krutą Bałką okrzyk „Jarema idzie!” rozległ się między Kozakami i rzucił popłoch między czerń, która poczęła ślepo uciekać. Popłoch ten zastanowił głęboko Chmielnickiego. + +Miał teraz do wyboru: albo ruszyć z całą potęgą przeciw księciu i szukać go na Zadnieprzu, albo zostawiwszy część sił na zdobywanie zamków ukrainnych, ruszyć w głąb Rzeczypospolitej. + +Wyprawa na księcia była niebezpieczną. Mając do czynienia z tak wsławionym wodzem, Chmielnicki, mimo całej przewagi swych sił, mógł ponieść klęskę w walnej bitwie i wówczas wszystko byłoby stracone od razu. Czerń, która stanowiła ogromną większość, złożyła świadectwo, że zmyka na samo imię Jaremy. Trzeba było czasu, żeby ją zmienić w wojsko mogące stawić czoło książęcym regimentom. + +Z drugiej strony książę prawdopodobnie nie przyjąłby walnej bitwy, ale poprzestał na obronie w zamkach i częściowej wojnie, która w takim razie musiałaby trwać całe miesiące, jeżeli nie lata, a przez ten czas Rzeczpospolita zebrałaby niechybnie nowe siły i ruszyła w pomoc księciu. + +Chmielnicki więc postanowił pozostawić Wiśniowieckiego na Zadnieprzu, a samemu umocnić się na Ukrainie, zorganizować swe siły i następnie ruszywszy do Rzeczypospolitej, zmusić ją do układów. Liczył on na to, że gaszenie buntu na samym tylko Zadnieprzu zajmie na długo wszystkie siły książęce, a jemu da wolne pole. Bunt zaś na Zadnieprzu obiecywał sobie podsycać, wysyłając pojedyncze pułki w pomoc czerni. + +Na koniec sądził, że będzie można łudzić księcia układami i zwłóczyć czekając, póki się jego siły nie wykruszą. W tym celu przypomniał sobie Skrzetuskiego. + +W kilka dni tedy po Krutej Bałce, a w sam dzień popłochu między czernią kazał przyzwać przed siebie pana Skrzetuskiego. + +Przyjął go w domu starościńskim w asystencji jednego tylko pana Krzeczowskiego, który Skrzetuskiemu był z dawna znajomy, i powitawszy łaskawie, choć nie bez wyniosłości odpowiedniej dzisiejszej jego szarży, rzekł: + +— Mości poruczniku Skrzetuski, za usługę, którą mi wyświadczyłeś, wykupiłem cię od Tuhaj-beja i obiecałem wolność. Teraz godzina nadeszła. Dam ci piernacz, byś mógł swobodnie przejechać, jeśliby cię wojska jakie spotkały, i straże do obrony od czerni. Możesz wracać do swego księcia. + +Skrzetuski milczał. Żaden uśmiech radości nie pojawił się na jego twarzy. + +— Możeszże ruszyć w drogę? Bo widzę, że ci coś choroba z oczu przegląda? + +Rzeczywiście pan Skrzetuski wyglądał jak cień. Rany i ostatnie wypadki zwaliły z nóg tego olbrzymiego młodziana, który takie teraz miał pozory, jakby nie obiecywał jutra dożyć. Twarz mu pożółkła, a czarna broda, niestrzyżona od dawna, podnosiła jeszcze mizerię oblicza. Pochodziło to z utrapień wewnętrznych. Rycerz omal się nie zagryzł. Wleczony za obozem kozackim, był przecie świadkiem wszystkiego, co się od wyruszenia z Siczy zdarzyło. Widział hańbę i klęskę Rzeczypospolitej, hetmanów w niewoli; widział tryumfy kozackie, piramidy poukładane z głów odciętych poległym żołnierzom, szlachtę wieszaną za żebra, odrzynane piersi niewiast, profanacje panien, widział rozpacz odwagi, ale i nikczemność strachu — widział wszystko — przecierpiał wszystko i cierpiał tym bardziej, że mu w głowie i piersiach utkwiła nożem myśl, że to on sam pośredni sprawca, bo przecie on, nie kto inny, oderżnął Chmielnickiego od powroza. Ale czy mógł się spodziewać rycerz chrześcijański, że ratunek podany bliźniemu takie wyda owoce? Więc ból jego nie miał dna. + +A gdy się siebie spytał, co się dzieje z Heleną, i gdy pomyślał, co mogło się zdarzyć, jeśli złe losy zatrzymały ją w Rozłogach, to ręce ku niebu wyciągał i wołał głosem, w którym drgała bezdenna rozpacz i prawie groźba: „Boże! Weźże duszę moją, bo już tu mam więcej, niżem zasłużył!”. Potem postrzegał się, że bluźni, więc na twarz padał i prosił o ratunek, o przebaczenie, o zmiłowanie nad ojczyzną i nad onym gołębiem niewinnym, co może tam na próżno wzywał bożej i jego pomocy. Krótko mówiąc, przebolał tak, że go już teraz nie uradowała darowana wolność, a ten hetman zaporoski, ten tryumfator, który chciał być wspaniałym, łaskę mu swoją okazując, nie imponował mu już zgoła; w czym spostrzegłszy się, Chmielnicki zmarszczył się i rzekł: + +— Śpieszże się korzystać z łaski, abym zaś się nie rozmyślił, gdyż cnota tylko moja i ufność w dobrą sprawę czyni mnie tak nieopatrznym, że wroga sobie przysparzam, bo to wiem dobrze, że przeciw mnie walczyć będziesz. + +Na to pan Skrzetuski: + +— Jeśli Bóg da sił. + +I spojrzał tak na Chmielnickiego, że aż mu w głąb duszy zajrzał, a hetman wzroku tego znieść nie mogąc, utkwił oczy w ziemię i dopiero po chwili ozwał się: + +— Mniejsza z tym. Zbyt potężny jestem, by mi jeden cherlak coś znaczył. Opowiesz też księciu, swojemu panu, coś tu widział, i przestrzeżesz go, by sobie mniej zuchwale poczynał, bo gdy mnie cierpliwości nie stanie, to go odwiedzę na Zadnieprzu, a nie wiem, czyby mu była miłą moja wizyta. + +Skrzetuski milczał. + +— Mówiłem i powtarzam raz jeszcze — mówił dalej Chmielnicki — nie z Rzecząpospolitą, ale z panięty wojnę prowadzę, a książę między nimi w pierwszym rzędzie. Wróg to mój i ludu ruskiego, odszczepieniec od naszego Kościoła i okrutnik. Słyszę, bunt we krwi gasi: niechże baczy, by swojej nie przelał. + +Tak mówiąc, podniecał się coraz bardziej, aż też krew jęła mu do twarzy uderzać, a oczy ciskały płomienie. Widno było, że go chwyta paroksyzm gniewu i złości, w których tracił pamięć i przytomność całkowicie. + +— Na powrozie każę go tu Krzywonosowi przywieść! — krzyczał. — Pod nogi go sobie zegnę, na konia po jego grzbiecie wsiadać będę! + +Skrzetuski patrzył z góry na miotającego się Chmielnickiego, po czym odrzekł spokojnie: + +— Zwycięż go wprzódy. + +— Jaśnie wielmożny hetmanie! — rzecze Krzeczowski. — Niechże ten zuchwały szlachcic już jedzie, bo nie wypada dla twojej godności, byś się gniewem przeciw niemu unosił, a gdy mu wolność obiecałeś, liczy on na to, że albo słowo złamiesz, albo jego inwektyw słuchać musisz. + +Chmielnicki opamiętał się, posapał chwilę, po czym rzekł: + +— Niechże tedy jedzie, abyś zaś wiedział, iż Chmielnicki dobrem za dobre płaci, dać mu piernacz, jakom rzekł, i sorokę Tatarów, którzy go do samego obozu odprowadzą. + +Po czym, zwracając się do Skrzetuskiego, dodał: + +— Ty zaś wiedz, że teraz kwita. Polubiłem cię mimo twej zuchwałości, ale gdy się jeszcze raz w moje ręce dostaniesz, nie wywiniesz się. + +Skrzetuski wyszedł z Krzeczowskim. + +— Gdy cię hetman puszcza z całą szyją — rzekł Krzeczowski — i możesz jechać, gdzie chcesz, tedy ci powiem po starej znajomości: salwuj się choćby do Warszawy, nie na Zadnieprze, bo stamtąd żywa noga wasza nie ujdzie. Wasze czasy minęły. Gdybyś miał rozum, do nas byś przystał, ale wiem, że próżno ci to mówić. Poszedłbyś wysoko, jak my pójdziemy. + +— Na szubienicę — mruknął Skrzetuski. + +— Nie chcieli mnie dać starostwa lityńskiego, a teraz sam nie jedno, ale dziesięć wezmę. Wypędzimy precz panów Koniecpolskich a Kalinowskich, a Potockich, a Lubomirskich, i Wiśniowieckich, Zasławskich i wszystką szlachtę i sami się ich majętnościami podzielimy, co też i po bożej musi być myśli, gdy nam już dwie tak znaczne dał wiktorie. + +Skrzetuski, nie słuchając gadaniny pułkownika, zamyślił się o czym innym, ten zaś mówił dalej: + +— Gdym po bitwie i naszej wiktorii widział w Tuhajowej kwaterze w łyczkach mego pana i dobrodzieja jaśnie wielmożnego hetmana koronnego, zaraz on mnie niewdzięcznikiem i Judaszem mianować raczył. A ja mu na to: „Jaśnie wielmożny wojewodo! Nie jestem ja niewdzięcznikiem, bo gdy już w twoich zamkach i dobrach zasiędę — przyrzecz mi jeno, że się nie będziesz napijał — to cię podstarościm swoim zrobię”. Ho! Ho! Obłowi się Tuhaj-bej na tych ptakach, które połapał; i dlatego ich szczędzi. Gdyby nie to, inaczej byśmy z Chmielnickim z nimi pogadali. Ale ot! Wóz dla ciebie gotowy i Tatary już w ordynku. Gdzie tedy życzysz jechać? + +— Do Czehryna. + +— Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz. Ordyńcy odwiodą cię choćby do samych Łubniów, bo taki mają rozkaz. Staraj się jeno, żeby ich twój książę na pal nie kazał powsadzać, co by z Kozakami pewno uczynił. Dlatego też i dali ci Tatarów. Hetman ci i konia twego kazał oddać. Bywajże zdrów, a wspominaj nas dobrze i księciu kłaniaj się od naszego hetmana, a jeśli będziesz mógł, to go namów, by przyjechał Chmielnickiemu się pokłonić. Może łaskę znajdzie. Bywaj zdrów! + +Skrzetuski siadł na wóz, który ordyńcy otoczyli zaraz dokoła — i ruszono w drogę. Przez rynek trudno było przejechać, bo cały zapchany był Zaporożcami i czernią. Jedni i drudzy warzyli sobie kaszę, śpiewając pieśni o zwycięstwie żółtowodzkim i korsuńskim, ułożone już przez ślepców-lirników, których mnóstwo pościągało zewsząd do obozu. Między ogniami obejmującymi kotły z kaszą leżały tu i owdzie ciała pomordowanych kobiet, nad którymi odbywała się w nocy orgia, lub sterczały piramidki z głów uciętych po bitwie zabitym i rannym żołnierzom. Ciała owe i głowy poczynały się już psuć i wydawać zgniły zapach, który jednakże nie zdawał się być wcale przykrym dla zgromadzonych tłumów. Miasto nosiło na sobie ślady spustoszeń i dzikiej swawoli Zaporożców; okna i drzwi były powyrywane; zdruzgotane szczątki tysiącznych przedmiotów pomieszane z kwapiem i słomą zawalały rynek. Okapy domów przybrane były wisielcami, po większej części z żydostwa, a tłuszcza bawiła się tu i owdzie, czepiając się nóg wisielców i huśtając się na nich. + +W jednej stronie rynku czerniały zgliszcza pogorzałych domów, a między nimi farnego kościoła; od zgliszcz biło jeszcze gorąco i podnosiły się dymy. Woń spalenizny przenikała powietrze. Za spalonymi domami stał kosz, obok którego pan Skrzetuski musiał przejeżdżać, i tłumy jasyru pilnowane przez gęste straże tatarskie. Kto się z okolic Czehryna, Czerkas i Korsunia nie zdołał schronić lub nie padł pod siekierą czerni, ten poszedł w łyka. Byli więc między jeńcami i żołnierze wzięci w niewolę w obu bitwach, i mieszkańcy okoliczni, którzy się dotąd nie mogli lub nie chcieli do buntu przyłączyć, ludzie ze szlachty osiadłej lub ze szlacheckiego gminu, podstarościowie, oficjaliści, chutornicy, drobna szlachta z zaścianków obojej płci i dzieci. Starców nie było, bo ich, jako niezdatnych na sprzedaż, Tatarzy mordowali. Pozagarniali oni również całe wsie i osady ruskie, czemu Chmielnicki nie śmiał się sprzeciwić. W wielu miejscowościach zdarzyło się, że mężowie poszli do obozu kozackiego, a w nagrodę za to Tatarzy popalili ich chaty i pobrali żony i dzieci. Ale w ogólnym rozpętaniu się i zdziczeniu dusz nikt o to nie pytał, nikt się nie upominał. Czerń, która chwytała za broń, wyrzekała się wiosek rodzinnych, żon i dzieci. Brali im żony, brali i oni — i lepsze, bo „Laszki”, które po nasyceniu się ich wdziękami mordowali lub odprzedawali ordyńcom. Między jeńcami nie brakło też mołodyć ukraińskich, powiązanych po trzy, po cztery na jednym stryczku wraz z pannami szlacheckich domów. Niewola i niedola równała stany. Widok tych istot wstrząsał do głębi duszę i budził żądzę zemsty. Poobdzierane, półnagie, narażone na sromotne żarty pohańców włóczących się gromadami przez ciekawość po majdanie, potrącane, bite lub całowane ohydnymi usty, traciły pamięć, wolę. Niektóre szlochały lub zawodziły głośno, inne z oczyma w słup, z obłąkaniem w twarzy i otwartymi ustami poddawały się biernie wszystkiemu, co je spotykało. Tu i owdzie zrywał się wrzask jeńca mordowanego bez litości za wybuch rozpacznego oporu. Świst bizunów z byczej skóry rozlegał się między gromadami mężczyzn i zlewał się z okrzykami boleści i piskiem dzieci, ryczeniem bydła i rżeniem koni. Jasyr nie był jeszcze rozdzielony i ustawiony w pochodowym porządku, więc wszędzie panowało największe zamieszanie. Wozy, konie, bydło rogate, wielbłądy, owce, kobiety, mężczyźni, stosy złupionych ubiorów, naczyń, makat, broni, wszystko to natłoczone w jeden ogromny tabór, oczekiwało dopiero podziału i ordynku. Raz w raz podjazdy przypędzały nowe gromady ludzi i bydła, naładowane promy płynęły przez Roś, z głównego zaś kosza przybywali coraz nowi goście, by nasycać oczy widokiem zebranych bogactw. Niektórzy pijani kumysem lub gorzałką, poprzebierani w dziwaczne stroje, bo w ornaty, komże, ruskie riasy lub nawet suknie kobiece, poczynali już spory, kłótnie i jarmarczny wrzask o to, co komu będzie należało. Czabanowie tatarscy, siedząc na ziemi między stadami, zabawiali się: jedni wygwizdywaniem na piszczałkach przeraźliwych melodii, inni grą w kości i okładaniem się wzajemnie kijami. Gromady psów, które przyciągnęły tu za swymi panami, ujadały i wyły żałośnie. + +Pan Skrzetuski minął wreszcie tę gehennę ludzką pełną jęków, łez, niedoli i piekielnych wrzasków; myślał tedy, że już odetchnie swobodniej, aliści zaraz za taborem nowy straszny widok uderzył jego oczy. W dali szarzał kosz właściwy, od którego dochodziło ustawiczne rżenie koni, i mrowił się tysiącami Tatarów, bliżej zaś na polu, tuż koło gościńca wiodącego do Czerkas, młodzi wojownicy zabawiali się strzelaniem dla wprawy z łuków do jeńców słabszych lub chorych, którzy by nie mogli wytrzymać długiej drogi do Krymu. Kilkadziesiąt ciał leżało wyrzuconych już na drogę i podziurawionych jak sita: niektóre z nich drgały jeszcze konwulsyjnie. Ci, do których strzelano, wisieli przywiązani za ręce do drzew przydrożnych. Były między nimi i stare kobiety. Śmiechom zadowolenia po trafnych strzałach towarzyszyły okrzyki: + +— Jaksze, iegit! — Dobrze, chłopcy! + +— Uk jaksze koł! — Łuk w dobrych rękach! + +Koło głównego kosza oprawiano tysiące bydła i koni na pokarm wojownikom. Ziemia była zlana krwią. Mdłe wyziewy surowizny tłumiły oddech w piersiach, a między kupami mięsa kręcili się czerwoni ordyńcy z nożami w ręku. Dzień był skwarny, słońce piekło. Ledwie po godzinie drogi wydostał się pan Skrzetuski wraz ze swoją eskortą na czyste pola, ale z oddali dochodził długo jeszcze z głównego kosza gwar i ryk bydła. Po drodze widniały ślady przejścia drapieżników. Tu i owdzie popalone sadyby, sterczące kominy futorów, potratowana ruń zbóż, drzewa połamane, sady wiśniowe przy chatach wycięte na ogień. Na gościńcu raz w raz leżały to trupy końskie, to ludzkie, pokaleczone okropnie, sine, nabrzmiałe, a na nich i nad nimi stada wron i kruków zrywające się z wrzaskiem i szumem przed ludźmi. Krwawe dzieło Chmielnickiego rzucało się wszędy w oczy i trudno było zrozumieć, przeciw komu ten człowiek rękę podniósł, bo jego własny kraj jęczał przede wszystkim pod brzemieniem niedoli. + +W Mlejowie spotkali podjazdy tatarskie pędzące nowe tłumy jeńców. Horodyszcze było spalone do cna. Sterczała tylko murowana dzwonnica kościelna i stary dąb stojący na środku rynku, pokryty strasznym owocem, bo wisiało na nim kilkadziesiąt małych Żydziąt powieszonych przed trzema dniami. Wymordowano tu również dużo szlachty z Konoplanki, Starosiela, Więzówka, Bałakleja i Wodaczewa. Samo miasteczko było puste, bo mężczyźni poszli do Chmielnickiego, a niewiasty, dzieci i starcy uciekli do lasów przed spodziewanym najściem wojsk księcia Jeremiego. Z Horodyszcza jechał pan Skrzetuski na Śmiłę, Żabotyn i Nowosielce do Czehryna, zatrzymując się tylko tyle po drodze, ile trzeba było na wypoczynek dla koni. Wjechali do miasta na drugi dzień z południa. Wojna oszczędziła miasto, niektóre tylko domy były zburzone, a między nimi Czaplińskiego z ziemią zrównany. W grodzie stał podpułkownik Naokołopalec, a z nim tysiąc mołojców, ale i on, i mołojcy, i cała ludność żyła w największym przerażeniu, gdyż tu, jak i wszędzie po drodze, wszyscy byli pewni, że książę lada chwila nadciągnie i wywrze zemstę, o jakiej świat nie słyszał. Nie wiadomo było, kto puszcza te wieści, skąd one przychodzą; może je tworzył przestrach, dość, że ustawicznie powtarzano to, że książę płynie już Sułą, to znów, że już jest nad Dnieprem, że spalił Wasiutyńce, że wyciął ludność w Borysach, i każde zbliżenie się jeźdźców lub pieszego ludu wywoływało popłoch bez granic. Pan Skrzetuski chwytał chciwie te wieści, bo rozumiał, że choćby nie były prawdziwe, to jednak tamowały szerzenie się buntu na Zadnieprzu, nad którym ręka książęca ciążyła bezpośrednio. + +Skrzetuski chciał dowiedzieć się czegoś pewniejszego od Naokołopalca, ale pokazało się, że podpułkownik na równi z innymi nic nie wiedział o księciu i jeszcze sam byłby rad zasięgnąć jakich wiadomości od Skrzetuskiego. A ponieważ przeciągnięto na tę stronę wszystkie bajdaki, czółna i podjazdki, więc i zbiegowie z drugiego brzegu nie przybywali do Czehryna. + +Skrzetuski więc, nie bawiąc dłużej w Czehrynie, kazał się przeprawić i ruszył bez zwłoki do Rozłogów. Pewność, że wkrótce sam przekona się, co stało się z Heleną, i nadzieja, że może jest ocalona albo też ukryła się wraz ze stryjną i kniaziami w Łubniach, wróciła mu siły i zdrowie. Przesiadł się z wozu na koń i gnał bez litości swoich Tatarów, którzy uważając go za posła, a siebie za przystawów oddanych pod jego komendę, nie śmieli mu stawić oporu. Lecieli tedy, jakby ich goniono, a za nimi złote kłęby kurzawy wzbijanej kopytami bachmatów. Mijali sadyby, chutory i wioski. Kraj był pusty, siedziby ludzkie wyludnione tak, że długo nie mogli spotkać żywej duszy. Prawdopodobnie też kryli się wszyscy przed nimi. Tu i owdzie kazał pan Skrzetuski szukać w sadach, pasiekach, po zapolach i strzechach stodół, ale nie mogli znaleźć nikogo. + +Dopiero za Pohrebami jeden z Tatarów dostrzegł jakąś postać ludzką usiłującą skryć się między szuwarami obrastającymi brzegi Kahamliku. + +Tatarzy skoczyli ku rzece i w kilka minut później przywiedli przed pana Skrzetuskiego dwóch ludzi całkiem nagich. + +Jeden z nich był to starzec, drugi wysmukły, może piętnasto- lub szesnastoletni wyrostek. Obaj kłapali zębami ze strachu i długi czas nie mogli ni słowa przemówić. + +— Skąd wy? — spytał pan Skrzetuski. + +— My znikąd, panie! — odpowiedział starzec. — Po prośbie chodzim, z lirą, a ot ten niemowa mnie prowadzi. + +— Skąd idziecie teraz? Z jakiej wsi? Mów śmiało, nic ci nie będzie. + +— My, panie, po wszystkich wsiach chodzili, aż nas tu jakiś czort obdarł. Buty mieli dobre — wziął, czapki mieli dobre — wziął, sukmany z litości ludzkiej dobre — wziął, i liry nie zostawił. + +— Pytam się, kpie: z jakiej wsi idziesz? + +— Ne znaju, pane, ja did. Ot my nadzy, nocą marzniem, we dnie szukamy litościwych, co by okryli i nakarmili, my głodni! + +— Słuchaj tedy, chłopie: odpowiadaj, o co pytam, bo każę powiesić. + +— Ja niczoho ne znaju, pane. Kołyb ja szczo, abo szczo, abo bude szczo, to nechaj mini, oto szczo! + +Widocznym było, że dziad nie mogąc sobie zdać sprawy, co by za jeden był ten, kto go pyta, postanowił nie dawać żadnych odpowiedzi. + +— A w Rozłogach byłeś? Tam gdzie kniaziowie Kurcewicze mieszkają? + +— Ne znaju, pane. + +— Powiesić go! — krzyknął pan Skrzetuski. + +— Buw, pane! — zawołał dziad, widząc, że nie ma żartów. + +— Coś tam widział? + +— My tam byli pięć dni temu, a potem w Browarkach słyszeli, że tam łycari prijszły. + +— Jacy rycerze? + +— Ne znaju, pane! Odin każe: Lachy; drugi każe: Kozaki. + +— W konie! — krzyknął na Tatarów pan Skrzetuski. + +Poczet pomknął. Słońce zachodziło zupełnie jak wówczas, gdy namiestnik po spotkaniu Heleny i kniahini na drodze jechał obok nich przy Rozwanowej karocy. Kahamlik tak samo świecił purpurą, dzień kładł się do snu jeszcze cichszy, pogodniejszy, cieplejszy. Tylko wówczas jechał pan Skrzetuski z piersią pełną szczęścia i budzących się lubych uczuć, a teraz pędził jak potępieniec gnany wichrem niepokoju i złych przeczuć. Głos rozpaczy wołał mu w duszy: „To Bohun ją porwał! Już jej nie ujrzysz więcej!”, a głos nadziei: „To książę! Ocalona!”. I te głosy tak go rozrywały między siebie, że ledwo nie rozerwały mu serca. Pędzili resztą sił końskich. Upłynęła jedna godzina i druga. Księżyc zeszedł i wytaczając się coraz wyżej, bladł coraz bardziej. Konie pokryły się pianą i chrapały ciężko. Wpadli w las, mignął jak błyskawica, wpadli w jar, za jarem tuż Rozłogi. Chwila jeszcze, a losy rycerza się rozstrzygną. Tymczasem wiatr świszcze mu w uszach od pędu, czapka spadła mu z głowy, koń pod nim jęczy, jakby miał paść zaraz. Chwila jeszcze, skok jeszcze i jar się roztworzy. Już! Już! + +Nagle krzyk nieludzki, straszny wyrwał się z piersi pana Skrzetuskiego. + +Dwór, lamusy, stajnie, stodoły, częstokół i sad wiśniowy — wszystko znikło. + +Blady księżyc oświecał wzgórze, a na nim kupę czarnych zgliszcz, które przestały już nawet i dymić. + +Milczenia nie przerywał żaden odgłos. + +Pan Skrzetuski stanął przed fosą niemy, ręce tylko do góry podniósł, patrzył, patrzył i głową jakoś dziwnie potrząsał. Tatarzy wstrzymali konie. On zsiadł, odszukał resztek spalonego mostu, przeszedł rów po belce poprzecznej i siadł na kamieniu leżącym na środku majdanu. Siadłszy, począł się oglądać dokoła jak człowiek, który pierwszy raz na jakowym miejscu będąc, usiłuje się z nim zapoznać. Opuściła go przytomność. Nie wydał ani jęku. Po chwili, ręce na kolanach wsparłszy, głowę spuścił i pozostał w nieruchomej postawie, tak że mogło się zdawać, że usnął. Jakoż jeśli nie usnął, to odrętwiał — i przez głowę zamiast myśli przelatywały mu tylko niejasne obrazy. Widział więc naprzód Helenę taką, jaką ją był pożegnał przed ostatnią podróżą, jeno twarz miała jakby przesłoniętą przez mgłę, tak jej rysów nie można było rozpoznać. On ją chciał z tego mglistego obłoku wydostać i nie mógł. Więc odjechał z ciężkim sercem. Potem przez głowę mignął mu rynek czehryński, stary Zaćwilichowski i bezczelna twarz Zagłoby; twarz ta ze szczególnym uporem stawała mu przed oczyma, aż wreszcie zastąpiło ją ponure oblicze Grodzickiego. Potem widział jeszcze Kudak, porohy, walkę na Chortycy, Sicz, całą podróż i wszystkie wypadki, aż do dnia ostatniego, aż do ostatniej godziny. Ale dalej już ciemność! Co się z nim teraz działo, nie rozpoznawał. Miał tylko jakieś niewyraźne poczucie, że do Heleny do Rozłogów jedzie, ale sił mu brakło, więc odpoczywa na zgliszczach. Chciałby już, ot, podnieść się i jechać dalej, ale jakieś niezmierne osłabienie przykuwa go do miejsca, tak jakby mu stufuntowe kule do nóg poprzywiązywano. + +Siedział więc i siedział. Noc upływała. Tatarzy roztasowali się na nocleg i rozłożywszy ogieniek, poczęli przypiekać przy nim kawały końskiego ścierwa; następnie, nasyceni, pokładli się na ziemi. + +Ale nie upłynęła i godzina, gdy zerwali się na równe nogi. + +Z dala dochodził gwar podobny do odgłosów, jakie wydaje wielka liczba jazdy idącej śpiesznym marszem. + +Tatarzy zatknęli co prędzej na żerdź białą płachtę i podsycili obficie płomień, tak aby z dala mogli być rozpoznani jako wysłańcy pokojowi. + +Tętent koni, parskanie i brzęk szabel zbliżał się coraz bardziej i wkrótce na drodze ukazał się oddział jazdy, który wnet otoczył Tatarów. + +Rozpoczęła się krótka rozmowa. Tatarzy wskazali na postać siedzącą na wzgórzu, którą zresztą widać było doskonale, bo padało na nią światło miesiąca, i oświadczyli, że prowadzą posła, a od kogo, to on najlepiej powie. + +Wówczas dowódca oddziału wraz z kilku towarzyszami udał się na wzgórze, ale zaledwie zbliżył się i spojrzał w twarz siedzącemu, gdy ręce rozkrzyżował i wykrzyknął: + +— Skrzetuski! Na Boga żywego, to Skrzetuski! + +Namiestnik ani drgnął. + +— Mości namiestniku, nie poznajeszże mnie? Jam jest Bychowiec. Co ci jest? + +Namiestnik milczał. + +— Zbudźże się, na Boga! Hej, towarzysze, a bywajcie no! + +Istotnie był to pan Bychowiec, który szedł w awangardzie przed wszystką potęgą księcia Jeremiego. + +Tymczasem nadciągnęły i inne pułki. Wieść o odnalezieniu Skrzetuskiego rozbiegła się piorunem po chorągwiach, więc wszyscy śpieszyli powitać miłego towarzysza. Mały Wołodyjowski, dwaj Śleszyńscy, Dzik, Orpiszewski, Migurski, Jakubowicz, Lenc, pan Longinus Podbipięta i mnóstwo innych oficerów biegło na wyścigi na wzgórze. Ale próżno przemawiali do niego, wołali po imieniu, szarpali za ramiona, usiłowali podnieść — pan Skrzetuski patrzył na nich szeroko otwartymi oczyma i nie rozpoznawał nikogo. A raczej przeciwnie! Zdawało się, że ich rozpoznaje, tylko że są mu już zupełnie obojętni. Wtedy ci, co wiedzieli o jego miłości dla Heleny, a prawie wszyscy już wiedzieli, przypomniawszy sobie, w jakim to właśnie są miejscu, spojrzawszy na czarne zgliszcza i siwe popioły, zrozumieli wszystko. + +— Od boleści się zapamiętał — szeptał jeden. + +— Desperacja mentem mu pomieszała — dodał inny. + +— Zaprowadźcie go do księcia. Może jak jego zobaczy, to się ocknie! + +Pan Longinus ręce łamał. Wszyscy otoczyli kołem namiestnika i poglądali na niego ze współczuciem. Niektórzy obcierali łzy rękawicami, inni wzdychali żałośnie. Aż nagle z koła wysunęła się jakaś wyniosła postać i zbliżywszy się z wolna do namiestnika, położyła mu na głowie obie ręce. + +Był to ksiądz Muchowiecki. + +Wszyscy umilkli i poklękali jakby w oczekiwaniu cudu, ale ksiądz cudu nie czynił, jeno wciąż trzymając ręce na głowie Skrzetuskiego, podniósł oczy ku niebu pełnemu blasków miesięcznych i począł mówić głośno: + +— Pater noster, qui es in coelis! Sanctificetur nomen Tuum, adveniat regnum Tuum, fiat voluntas Tua… + +Tu przerwał i po chwili powtórzył głośniej i uroczyściej: + +— …Fiat voluntas Tua…! + +Cisza zapanowała głęboka. + +— …Fiat voluntas Tua…! — powtórzył ksiądz po raz trzeci. + +Wtedy z ust Skrzetuskiego wyszedł głos niezmiernego bólu, ale i rezygnacji: + +— Sicut in coelo, et in terra! + +I rycerz rzucił się na ziemię ze szlochaniem. + + + +Rozdział XVII + +Aby wyjaśnić, co zaszło w Rozłogach, należy nam się cofnąć nieco w przeszłość, aż do owej nocy, w której pan Skrzetuski wyprawił Rzędziana z listem z Kudaku do starej kniahini. List zawierał usilną prośbę, by kniahini, zabrawszy Helenę, jechała jak najśpieszniej do Łubniów pod opiekę księcia Jeremiego, gdyż wojna rozpocznie się lada chwila. Rzędzian, siadłszy na czajkę, którą pan Grodzicki z Kudaku po prochy wyprawił, ruszył w drogę i odbywał ją wolno, bo płynęli w górę rzeki. Pod Krzemieńczugiem spotkali wojska płynące pod wodzą Krzeczowskiego i Barabasza, przez hetmanów przeciw Chmielnickiemu wyprawione. Rzędzian widział się z Barabaszem, któremu zaraz opowiedział, jakie niebezpieczeństwa z jazdy na Sicz dla pana Skrzetuskiego wyniknąć mogą. Prosił zatem starego pułkownika, by po spotkaniu się z Chmielnickim nie omieszkał silnie upomnieć się o posła. Po czym ruszył dalej. + +Do Czehryna przybyli świtaniem. Tu zaraz otoczyły ich straże semenów, pytając, co by byli za jedni. Odpowiedzieli, że z Kudaku od pana Grodzickiego z listem do hetmanów jadą. Mimo to wezwano starszego z czajki i Rzędziana, by szli opowiedzieć się pułkownikowi. + +— Jakiemu pułkownikowi? — pytał starszy. + +— Panu Łobodzie — odpowiedzieli esaułowie ze straży — któremu hetman wielki rozkazał wszystkich przybywających od Siczy do Czehryna zatrzymywać i badać. + +Poszli. Rzędzian szedł śmiało, gdyż nie spodziewał się niczego złego, wiedząc, że tu już rozciąga się moc hetmańska. Zaprowadzono ich blisko Dzwonieckiego Węgła, do domu pana Żeleńskiego, w którym była kwatera pułkownika Łobody. Ale powiedziano im, że pułkownik jeszcze świtaniem do Czerkas wyjechał i że zastąpi go podpułkownik. Czekali więc dość długo, aż na koniec drzwi się otworzyły i oczekiwany podpułkownik ukazał się w izbie. + +Na jego widok zadrżały pod Rzędzianem kolana. + +Był to Bohun. + +Moc hetmańska rozciągała się wprawdzie jeszcze w Czehrynie, ale że Łoboda i Bohun nie przeszli dotąd do Chmielnickiego, a natomiast, przeciwnie, głośno opowiadali się przy Rzeczypospolitej, przeto hetman wielki im właśnie wyznaczył postój w Czehrynie i strażować tam rozkazał. Bohun siadł za stołem i począł badać przybyłych. + +Starszy, który wiózł list pana Grodzickiego, odpowiedział za siebie i za Rzędziana. Po obejrzeniu listu młody podpułkownik począł troskliwie wypytywać, co w Kudaku słychać, i widocznym było, iż miał wielką ochotę wywiedzieć się, z czym pan Grodzicki do hetmana wielkiego ludzi i czajkę wysyłał. Ale starszy nie umiał mu na to odpowiedzieć, a list był sygnetem pana Grodzickiego przywarty. Wybadawszy ich tedy, Bohun już miał odprawiać i do kalety sięgał, aby zaś napiwek od niego mieli, gdy wtem drzwi się otwarły i pan Zagłoba wleciał jak piorun do izby. + +— Słuchaj, Bohun! — wołał. — Zdrajca Dopuło najlepszy trójniak utaił. Poszedłem z nim do piwnicy, patrzę: siano, nie siano wedle węgła. Pytam: co jest? Rzeknie: suche siano! Kiedy nie spojrzę bliżej, aż tu łeb od gąsiorka wygląda jak Tatar z trawy. O! Taki synu! Mówię, podzielimy się robotą, ty zjesz siano, boś wół, a ja miód wypiję, bom człowiek. Przyniosłem też gąsiorek na godziwą próbę, daj jeno kubków. + +To rzekłszy, pan Zagłoba jedną ręką pod bok się ułapił, drugą podniósł gąsiorek nad głową i śpiewać począł: + + +Hej, Jaguś, hej, Kunduś, daj jeno szklanic. +Daj autem i pysia, nie zważaj na nic. + +Tu pan Zagłoba przerwał nagle, ujrzawszy Rzędziana, postawił gąsiorek na stole i rzekł: + +— O, jak mnie Bóg miły! Toż to pachołek pana Skrzetuskiego! + +— Czyj? — spytał śpiesznie Bohun. + +— Pana Skrzetuskiego, namiestnika, któren do Kudaku pojechał, a mnie tu przed wyjazdem takim miodem łubniańskim częstował, że niech się każdy inny spod wiechy schowa. Co zaś się z twoim panem dzieje? Co? Zdrów-li? + +— Zdrów i kazał się waszmości kłaniać — rzekł zmieszany Rzędzian. + +— Wielkiej to jest fantazji kawaler. A ty jakże się w Czehrynie znalazłeś? Czemu cię to pan z Kudaku odesłał? + +— Pan jako pan — rzecze na to pacholik — ma swoje sprawy w Łubniach, za którymi mnie wrócić kazał, bo i nie miałem co robić w Kudaku. + +Przez cały ten czas Bohun patrzył bystro na Rzędziana; nagle rzekł: + +— Znam i ja twego pana, widziałem go w Rozłogach. + +Rzędzian przekrzywił głowę i nadstawiwszy ucha, niby to nie dosłyszawszy, spytał: + +— Gdzie? + +— W Rozłogach. + +— To Kurcewiczów — rzekł Zagłoba. + +— Czyje? — pytał znów Rzędzian. + +— Widzę, żeś coś ogłuchł — zauważył sucho Bohun. + +— Bom się też nie wyspał. + +— To się jeszcze wyśpisz. Powiadasz tedy, że twój pan wysłał cię do Łubniów? + +— A jakże. + +— Pewnie tam ma jaką podwikę — wtrącił pan Zagłoba — do której afekt przez ciebie przesyła. + +— Czy ja tam wiem, mój jegomość!… Może ma, a może i nie ma — rzecze Rzędzian. + +Następnie skłonił się Bohunowi i panu Zagłobie. + +— Niech będzie pochwalony — rzekł, zabierając się do odejścia. + +— Na wieki! — odparł Bohun. — Poczekaj no, ptaszku, nie śpiesz się. A czemuś to ty przede mną taił, żeś jest pacholikiem pana Skrzetuskiego? + +— A bo mnie jegomość nie pytał, a ja sobie myślę: co mam o byle czym mówić? Niech będzie pochwalo… + +— Poczekaj, mówię. Listy jakowe od pana wieziesz? + +— Pańska rzecz pisać, a moja, jako sługi, oddać, ale jeno temu, do kogo są pisane, zaczem niech mi będzie wolno pożegnać waszmość panów. + +Bohun zmarszczył swe sobole brwi i w ręce klasnął. Natychmiast dwóch semenów wpadło do izby. + +— Obszukać go! — zawołał, wskazując na Rzędziana. + +— Jakom żyw, gwałt mi się tu dzieje! — wrzeszczał Rzędzian. — Jam jest też szlachcic, choć sługa, a waszmość panowie w grodzie za ten postępek będziecie odpowiadali. + +— Bohun! Zaniechaj go! — wtrącił pan Zagłoba. + +Ale tymczasem jeden z semenów znalazł w Rzędzianowym zanadrzu dwa listy i oddał je podpułkownikowi. Bohun kazał zaraz pójść precz semenom, bo nie umiejąc czytać, nie chciał się z tym przed nimi zdradzić. Po czym, zwróciwszy się do Zagłoby rzekł: + +— Czytaj, a ja na pachołka uważać będę. + +Zagłoba przymknął lewe oko, na którym miał skałkę, i czytał adres: + +— „Mnie wielce miłościwej pani i jejmości dobrodzice jaśnie oświeconej kniahini Kurcewiczowej w Rozłogach”. + +— Toś ty, rarożku, do Łubniów jechał i nie wiesz, gdzie Rozłogi? — rzekł Bohun, poglądając strasznym wzrokiem na Rzędziana. + +— Gdzie mi kazali, tamem jechał! — odparł pachołek. + +— Mam-li otworzyć? Sigillum szlacheckie święta rzecz — zauważył Zagłoba. + +— Mnie tu hetman wielki dał prawo wszelakie pisma przeglądać. Otwieraj i czytaj. + +Zagłoba otworzył i czytał: + +— „Mnie wielce miłościwa pani, et cetera. Donoszę waszmość Pani, jakom już w Kudaku stanął, skąd, daj Boże szczęśliwie, dzisiejszego rana na Sicz jechał będę, a teraz nocą tu piszę, od niespokojności spać nie mogąc, aby was zaś jaka przygoda od tego zbója Bohuna i jego hultajów nie spotkała. A że mnie tu i pan Krzysztof Grodzicki powiadał, że rychło patrzyć, jak wielka wojna wybuchnie, od której się też i czerń podniesie, przeto zaklinam i błagam waszmość Panią, byś eo instante, choćby i stepy nie wyschły, choćby wierzchem, zaraz z kniaziówną do Łubniów jechać raczyła i tego nie poniechała, gdyż ja na czas wrócić nie zdołam. Którą prośbę racz waszmość Pani zaraz spełnić, abym o szczęśliwość mnie przyrzeczoną mógł być bezpiecznym i za powrotem się rozradować. A co masz waszmość Pani z Bohunem kunktować i mnie przyrzekłszy dziewkę, jemu ze strachu piaskiem w oczy rzucać, to lepiej sub tutelam księcia, mego pana, się schronić, któren praesidium do Rozłogów wysłać nie omieszka, a tak i majętność ocalicie. Przy czym mam zaszczyt et cetera, et cetera” + +— Hm! Mości Bohunie — rzekł pan Zagłoba — usarz coś rogi ci chce przyprawić. Toście do jednej dziewki szli w koperczaki? Czemuś nie mówił? Aleć się pociesz, bo i mnie się raz zdarzyło… + +Nagle rozpoczęta facecja skonała na ustach pana Zagłoby. Bohun siedział nieporuszenie przy stole, ale twarz jego była jakby konwulsjami ściągnięta, blada, oczy zamknięte, brwi sfałdowane. Działo się z nim coś strasznego. + +— Co tobie? — spytał pan Zagłoba. + +Kozak począł gorączkowo ręką machać, a z ust jego wyszedł przyciszony, chrapliwy głos: + +— Czytaj, czytaj drugie pismo. + +— Drugie jest do kniaziówny Heleny. + +— Czytaj, czytaj! + +Zagłoba zaczął: + +— „Najsłodsza, umiłowana Halszko, serca mego pani i królowo! Gdy po służbie książęcej jeszcze niemały czas w tych stronach zostać muszę, piszę tedy do stryjny, abyście do Łubniów zaraz jechały, w których żadna twej niewinności szkoda zdarzyć się od Bohuna nie może i wzajemny afekt nasz na szwank narażon nie będzie…” + +— Dosyć! — krzyknął nagle Bohun i porwawszy się w szale od stołu, skoczył ku Rzędzianowi. + +Obuch zawarczał w jego ręku i nieszczęsny pacholik, uderzony wprost w piersi, jęknął tylko i zwalił się na podłogę. Obłęd porwał Bohuna: rzucił się na pana Zagłobę, wyrwał mu listy i schował je w zanadrze. + +Zagłoba, porwawszy gąsiorek z miodem, skoczył ku piecowi i krzyczał: + +— W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego! Człeku, czyś ty się wściekł? Czyś oszalał? Uspokójże się, zmityguj! Wsadźże łeb w wiadro, do stu diabłów!… Słyszyszże mnie! + +— Krwi, krwi! — wył Bohun. + +— Czy ci się rozum pomieszał? Wsadźże łeb w wiadro, mówię ci! Masz już krew, rozlałeś ją, i to niewinnie. Już ten nieszczęsny wyrostek nie dysze. Diabeł cię opętał, alboś sam diabeł z ostatkiem. Opamiętajże się, a nie, to jechał cię sęk, pogański synu! + +Tak krzycząc, pan Zagłoba przesunął się z drugiej strony stołu ku Rzędzianowi i schyliwszy się nad nim, jął go macać po piersiach i rękę mu do ust przykładać, z których krew się rzuciła obficie. + +Bohun uchwycił się tymczasem za głowę i skowyczał jak ranny wilk. Potem padł na ławę, nie przestając skowyczeć, bo się w nim dusza z wściekłości i bólu rozdarła. Nagle zerwał się, dobiegł do drzwi, wywalił je nogą i wypadł do sieni. + +— Lećże na złamanie karku! — mruknął do siebie pan Zagłoba. — Leć i rozbij łeb o stajnię albo stodołę, chociaż, jako rogal, bóść śmiało możesz. A to furia! Jeszczem też nic podobnego w życiu nie widział. Zębami tak kłapał jak pies na zalotach. Ale ten pachołek żywię jeszcze, niebożątko. Dalibóg, jeżeli mu ten miód nie pomoże, to chyba zełgał, że szlachcic. + +Tak mrucząc, pan Zagłoba wsparł głowę Rzędziana na swych kolanach i począł mu z wolna sączyć trójniak do ust zsiniałych. + +— Obaczymy, czy masz dobrą krew w sobie — mówił dalej do omdlałego — gdyż żydowska, podlana miodem albo-li winem, warzy się; chłopska, jako leniwa i ciężka, idzie na spód, a jeno szlachecka animuje się i wyborny tworzy likwor, któren ciału daje męstwo i fantazję. Innym też nacjom różne dał Pan Jezus napitki, aby zaś każda miała swoją stateczną pociechę. + +Rzędzian jęknął słabo. + +— Aha, chcesz więcej! Nie, panie bracie, pozwólże i mnie… Ot, tak! A teraz, gdyś już dał znak życia, chyba cię przeniosę do stajni i położę gdzie w kącie, aby cię ten smok kozacki do reszty nie rozdarł, gdy wróci. Niebezpieczny to jest przyjaciel; niechże go diabli porwą, bo widzę, że rękę chyższą ma od rozumu. + +To rzekłszy, pan Zagłoba podniósł Rzędziana z ziemi z łatwością znamionującą niezwykłą siłę i wyszedł do sieni, a następnie na podwórzec, na którym kilkunastu semenów grało w kości na rozesłanym na ziemi kilimku. Ujrzawszy go, powstali, on zaś rzekł: + +— Chłopcy, a wziąć no mi tego pachołka i położyć na sianie. Niech też który skoczy po cyrulika. + +Rozkaz spełniono natychmiast, bo pan Zagłoba, jako przyjaciel Bohuna, wielkie miał zachowanie u Kozaków. + +— A gdzie to pułkownik? — spytał. + +— Kazał sobie dać konia i pojechał do kwatery pułkowej, a nam też kazał być w gotowości i konie mieć posiodłane. + +— To i mój gotowy? + +— Gotowy. + +— To dawaj. Znajdę tedy pułkownika przy pułku? + +— A oto i on nadjeżdża. + +Rzeczywiście, przez sklepioną, ciemną bramę domostwa widać było Bohuna nadjeżdżającego z rynku, za nim zaś ukazały się z dala spisy stu kilkudziesięciu mołojców widocznie gotowych do pochodu. + +— Na koń! — wołał przez sień Bohun na pozostałych na podwórcu semenów. + +Wszyscy ruszyli się co żywo. Zagłoba wyszedł przed bramę i spojrzał uważnie na młodego watażkę. + +— W pochód ruszasz? — spytał go. + +— Tak jest. + +— A dokąd czort prowadzi? + +— Na wesele. + +Zagłoba przysunął się bliżej. + +— Bój się Boga, synku! Hetman kazał ci miasta strzec, a ty i sam jedziesz, i semenów wyprowadzasz. Rozkaz złamiesz. Tu tłumy czerni czekają tylko chwili sposobnej, by się na szlachtę rzucić; miasto zgubisz, na gniew hetmański się narazisz. + +— Na pohybel miastu i hetmanowi! + +— O głowę twoją idzie. + +— Na pohybel i mojej głowie! + +Zagłoba poznał, że próżno było gadać z Kozakiem. Zaciął się i choćby siebie i innych miał pogrześć, swego musiał dokazać. Domyślał się też Zagłoba, dokąd wyprawa miała ruszyć, ale sam nie wiedział, co z sobą począć: jechać z Bohunem czy zostać? Jechać było niebezpiecznie, bo znaczyło toż samo, co wrazić się w wojennych, surowych czasach w awanturniczą, gardłową sprawę. A zostać? Czerń istotnie czekała tylko wieści z Siczy, chwili hasła do rzezi. A może by i nie czekała nawet, gdyby nie tysiąc semenów Bohuna i jego wielka powaga na Ukrainie. Mógł się wprawdzie pan Zagłoba schronić i do obozu hetmanów, ale miał swoje powody, dla których tego nie czynił. Była-li to kondemnatka za jakie zabójstwo czy też mankamencik w księgach, on sam jeden tylko wiedział; dość, że nie chciał w oczy leźć. Żal mu było Czehryna porzucać! Tak mu tu było dobrze, tak tu nikt o nic nie pytał, tak już pan Zagłoba zżył się tu ze wszystkimi, i ze szlachtą, i z ekonomami starościńskimi, i ze starszyzną kozacką! Prawda, że starszyzna rozjechała się teraz, a szlachta siedziała cicho po kątach, bojąc się burzy, ale przecie był Bohun, kompan nad kompany, bibosz nad bibosze. Poznawszy się przy szklenicy, zbratali się z Zagłobą od razu. Odtąd nie widziano jednego bez drugiego. Kozak sypał złotem za dwóch, szlachcic łgał, i obu, jako niespokojnym duchom, dobrze było z sobą. + +Gdy tedy teraz przyszło albo pozostać w Czehrynie i pod nóż czerni iść, albo jechać z Bohunem, pan Zagłoba zdecydował się na to ostatnie. + +— Kiedyś taki desperat — rzekł — to pojadę i ja z tobą. Możeć się przydam albo pohamuję, gdy będzie trzeba. Już my tak dopasowali ze sobą jako hetka z pętelką, alem się tego wszystkiego nie spodziewał. + +Bohun nie odrzekł nic. W pół godziny później dwustu semenów stanęło w pochodowym ordynku. Bohun wyjechał na czoło, a z nim i pan Zagłoba. Ruszyli. Chłopi, stojący tu i owdzie kupami na rynku, spoglądali na nich spode łbów i szeptali, zgadując, gdzie jadą, czy wrócą prędko, czy nie wrócą. + +Bohun jechał milczący, zamknięty w sobie, tajemniczy a posępny jak noc. Semenowie nie pytali, gdzie ich wiedzie. Za nim gotowi byli iść choćby na kraj świata. + +Po przeprawie przez Dniepr wjechali na gościniec łubniański. Konie szły rysią, wzbijając tumany kurzawy, ale że dzień był skwarny, suchy, wkrótce pokryły się pianą. Zwolnili tedy biegu i rozciągnęli się długim, przerywanym pasmem po gościńcu. Bohun wysunął się naprzód, pan Zagłoba zrównał się z nim, chcąc zacząć rozmowę. + +Twarz młodego watażki była spokojniejsza, jeno smutek śmiertelny malował się na niej widocznie. Rzekłbyś: dal, w której wzrok ginął po północnej stronie, za Kahamlikiem, bieg konia i powietrze stepowe uciszyły w nim tę burzę wewnętrzną, która się zerwała po przeczytaniu listów wiezionych przez Rzędziana. + +— Żar z nieba leci — rzekł pan Zagłoba — aż słoma w butach parzy. I w płóciennym kitlu za gorąco, bo wiatru wcale nie ma. Bohun, słuchaj no, Bohun! + +Watażka spojrzał swymi głębokimi, czarnymi oczyma, jakby ze snu zbudzony. + +— Uważ no, synku — mówił pan Zagłoba — aby cię melankolia nie zajadła, która gdy z wątroby, gdzie jest właściwe jej siedlisko, do głowy uderzy, snadnie rozum pomieszać może. Nie wiedziałem, że tak romansowy z ciebie kawaler. Musiałeś się w maju rodzić, a to jest miesiąc Wenery, w którym taka jest lubość aury, że nawet wiór ku drugiemu wiórowi afekt czuć poczyna, ludzie zaś w onym miesiącu urodzeni większą od innych mają w kościach do białogłów ciekawość. Wszelako ten wygrał, kto się pohamować potrafi, dlatego też radzę ci: lepiej ty zemsty poniechaj. Do Kurcewiczów słuszny możesz mieć rankor, ale albo to jedna dziewka na świecie? + +Bohun, jak gdyby nie Zagłobie, jeno własnemu żalowi odpowiadając, ozwał się głosem do zawodzenia niż do mowy podobniejszym: + +— Jedna ona zazula, jedna na świecie! + +— Choćby też i tak było, to skoro ona do innego kuka, nic ci z tego. Słusznie mówią, że serce jest to wolentarz, któren pod jakim chce znakiem służyć, pod takim służy. Zważ przy tym, że dziewka to jest wielkiej krwi, bo Kurcewicze, słyszę, od książąt ród wywodzą… Wysokie to progi. + +— Do czorta-że wasze progi, wasze rody, wasze pergaminy! — Tu watażka uderzył z całą siłą w głownię szabli. — Ot, mnie ród! Ot, mnie prawo i pergamin! Ot, mnie swat i drużba! O zdrajcy! O wraża krew przeklęta! Dobry wam był Kozak, druh był i brat: do Krymu z nim chodzić, dobro tureckie brać, łupem się dzielić. Ej, hołubili i synkiem zwali, i dziewkę przyrzekli, a teraz co? Przyszedł szlachcic, Laszek cacany, i ot, Kozaka, synka i druha odstąpili; duszę wydarli, serce wydarli, innemu donia, a ty, choć ziemię gryź, ty, Kozacze, terpy! Terpy!… + +Watażce głos zadrgał; zęby ścisnął, pięściami o pierś szeroką tętnić począł, aż echo jak z podziemia z niej wychodziło. + +Nastała chwila milczenia. Bohun oddychał ciężko. Ból i gniew targały na przemian zdziczałą, nieznającą hamulca duszę Kozaka. Zagłoba czekał, aż się zmorduje i uspokoi. + +— Co tedy chcesz czynić, junaku nieszczęsny? Jak postąpisz? + +— Jak Kozak: po kozacku! + +— Hm, już widzę, co to będzie. Ale mniejsza z tym. Jedno ci tylko powiem, że to jest państwo wiśniowieckie i do Łubniów niedaleko. Pisał pan Skrzetuski onej kniahini, żeby się tam z dziewką schroniła, to znaczy, że one są pod książęcą opieką, a książę srogi lew… + +— I chan lew, a ja mu w gardziel właził i ogniem w ślepie świecił. + +— Co ty, szalona głowo, księciu chcesz wojnę wypowiadać? + +— Chmiel i na hetmanów się porwał. Co mnie wasz książę! + +Pan Zagłoba stał się jeszcze niespokojniejszy. + +— Tfu! Do diabła. A to po prostu rebelią pachnie! Vis armata, raptus puellae i rebelia; to niby kat, szubienica i stryczek. Dobra szóstka: możesz nią zajechać, jeśli nie daleko, to wysoko. Kurcewicze też bronić się będą. + +— Taj co? Albo mnie pohybel, albo im! Ot, ja duszu by zhubyw za nich, za Kurcewiczów, oni mi byli bracia, a stara kniahini mać, której ja w oczy jak pies patrzył! A jak Wasyla Tatary złapały, tak kto do Krymu poszedł? Kto go odbił? Ja! Kochał ich i służył im jak rab, bo myślał, że tę dziewczynę wysłużę. A oni za to prodały, prodały mene jak raba, na złuju dołu i na neszczastje… Wygnali precz; no, tak i pójdę, tylko się wprzód pokłonię; za sól i chleb, com u nich jadł, po kozacku zapłacę i pójdę, bo swoją drogę znaju. + +— I gdzie pójdziesz, gdy z księciem zaczniesz? Do Chmiela obozu? + +— Żeby mnie tę dziewkę dali, ja by był wasz lacki brat, wasz druh, wasza szabla, dusza wasza zaklataja, wasz pies. I wziąłby swoich semenów, innych z Ukrainy skrzyknął, taj na Chmiela i na rodzonych braci zaporoskich ruszył i kopytami rozniósł. A chciałby za to nagrody? Nie! Ot, wziąłby dziewczynę i za Dniepr ruszył na boży step, na dzikie ługi, na ciche wody; i mnie by było dosyć, a teraz… + +— Teraześ się wściekł. + +Watażka nic nie odrzekł, konia nahajem uderzył i pomknął naprzód, a pan Zagłoba począł rozmyślać, w jakie to tarapaty się dostał. Nie ulegało wątpliwości, że Bohun zamierzał na Kurcewiczów napaść, krzywdę swą pomścić i dziewczynę przemocą zabrać. I w tej imprezie byłby mu jeszcze pan Zagłoba kompanii dotrzymał. Na Ukrainie trafiały się takie sprawy często, a czasem i uchodziły płazem. Wprawdzie, gdy gwałtownik nie był szlachcicem, rzecz wikłała się i stawała się niebezpieczniejszą, ale za to wymiar sprawiedliwości na Kozaku był trudny, bo gdzie go było szukać i łapać? Po przestępstwie zbiegał w dzikie stepy, gdzie ręka ludzka nie sięgała — i tyle go widziano — a gdy wybuchła wojna, gdy Tatarzy kraj naszli, wtedy przestępca wypływał znowu, bo wtedy spały prawa. Tak mógł uchronić się od odpowiedzialności i Bohun, a pan Zagłoba nie potrzebował mu przecie czynnie pomagać i brać na siebie połowy winy. Nie byłby wreszcie tego w żadnym razie czynił, bo choć mu Bohun był przyjacielem, wszelako nie wypadało Zagłobie, szlachcicowi, w komitywę z Kozakiem przeciw szlachcie wchodzić, zwłaszcza że pana Skrzetuskiego znał i pił z nim. Pan Zagłoba był warchoł nie lada, ale jego warcholstwo miało pewną miarę. Hulać po karczmach czehryńskich z Bohunem i inną starszyzną kozacką, zwłaszcza za ich pieniądze — i owszem; wobec gróźb kozackich dobrze nawet było takich ludzi mieć przyjaciółmi. Pan Zagłoba o skórę swą, choć tu i owdzie poszczerbioną, dbał wielce — aż naraz spostrzegł, że i przez tę przyjaźń wlazł w okrutne błoto. Bo było jasnym, że jeśli Bohun dziewczynę, narzeczoną książęcego porucznika i ulubieńca, porwie, to z księciem zadrze, a wtedy nie pozostanie mu nic innego, jak do Chmielnickiego uciec i do buntu się przyłączyć. Na to kładł pan Zagłoba w myśli stanowcze co do swojej osoby veto, bo do buntu przyłączać się dla pięknych oczu Bohuna nie miał wcale zamiaru, a w dodatku księcia bał się jak ognia. + +— Tfu! Tfu! — mruczał sobie teraz. — Diabłam za ogon kręcił, a on mnie będzie teraz za łeb kręcił; i ukręci. Niech piorun trzaśnie tego watażkę z białogłowską twarzą, a tatarską ręką! Otom się wybrał na wesele, czyste psie wesele, jak mnie Bóg miły! Niech piorun trzaśnie wszystkich Kurcewiczów i wszystkie podwiki! Co mnie do nich?… Już mnie one niepotrzebne. Na kim się zmełło, na mnie się skrupi. I za co? Czy to ja się chcę żenić? Niech się diabeł żeni, mnie wszystko jedno; co ja mam do roboty w tej imprezie! Pójdę z Bohunem, to mnie Wiśniowiecki ze skóry obedrze; pójdę od Bohuna, to mnie chłopi zatłuką albo i on sam, nie czekając. Najgorzej to z grubiany się bratać. Dobrze mi tak! Wolałbym być tym koniem, na którym siedzę, niż Zagłobą. Na błaznam kozackiego wyszedł, przy paliwodzie się wieszałem, słusznie przeto na obie strony skórę mi wytatarują. + +Tak rozmyślając, spocił się bardzo pan Zagłoba i w jeszcze gorszy wpadł humor. Upał był wielki, koń ciężko niósł, bo dawno nie chodził, a pan Zagłoba był człowiek korpulentny. Miły Boże, co by był za to dał, żeby teraz w chłodku, w gospodzie nad szklenicą zimnego piwa siedzieć, nie po upale się kołatać i pędzić spalonym stepem! + +Chociaż Bohun przynaglał, zwolnili jednak biegu, bo żar był straszny. Popaśli trochę konie, przez ten czas zaś Bohun z esaułami rozmawiał, widocznie dawał im rozkazy, co mają czynić, bo dotychczas nie wiedzieli nawet, gdzie jadą. Do uszu Zagłoby doszły ostatnie słowa rozkazu: + +— Czekać wystrzału. + +— Dobrze, bat'ku! + +Bohun zwrócił się nagle ku niemu: + +— Ty jedziesz ze mną naprzód. + +— Ja? — rzekł Zagłoba z widocznym złym humorem. — Ja cię tak kocham, żem już jedną połowę duszy dla ciebie wypocił, czemu bym nie miał i drugiej wypocić? My jak kontusz i podszewka; mam nadzieję, że nas diabli razem wezmą, co mi jest wszystko jedno, bo już myślę, że i w piekle nie może być goręcej. + +— Jedźmy. + +— Na złamanie karku. + +Ruszyli naprzód, a za nimi wkrótce i Kozacy. Ale ci ostatni postępowali z wolna, tak iż wkrótce znacznie zostali w tyle — a w końcu znikli z oczu. + +Bohun z Zagłobą jechali obok siebie w milczeniu, obaj zamyśleni głęboko. Zagłoba targał wąsy i widocznym było, że pracuje ciężko głową; może sobie układał, jakim by sposobem mógł się z całej tej sprawy salwować. Chwilami mruczał coś do siebie półgłosem, to znów na Bohuna spoglądał, na którego twarzy malowały się na przemian to niepohamowany gniew, to smutek. + +„Dziw — myślał sobie Zagłoba — że taki gładysz, a i dziewki nawet sobie nie umiał skonwinkować. Kozak jest — to prawda — ale rycerz znamienity i podpułkownik, któren też, prędzej później, jeśli tylko do rebelii nie przystanie, będzie nobilitowany, co wcale od niego zależy. A już pan Skrzetuski, zacny kawaler i przystojny, ale z tym malowanym watażką na urodę i porównać się nie może. Hej, wezmą też się oni za łby, jak się spotkają, bo obaj zabijaki nie lada”. + +— Bohun, znasz-li dobrze pana Skrzetuskiego? — spytał nagle Zagłoba. + +— Nie — odparł krótko watażka. + +— Ciężką będziesz miał z nim przeprawę. Widziałem go też, jak sobie Czaplińskim drzwi otwierał. Goliat to jest i do wypitki, i do wybitki. + +Watażka nie odpowiedział i znowu obaj pogrążyli się we własne myśli i własne frasunki, którym wtórując, pan Zagłoba powtarzał od czasu do czasu: „Tak, tak, nie ma rady!”. Upłynęło kilka godzin. Słońce powędrowało gdzieś het, na zachód ku Czehrynowi; od wschodu powiał wietrzyk chłodny. Pan Zagłoba zdjął kołpaczek rysi, przeciągnął ręką po spoconej głowie i powtórzył raz jeszcze: + +— Tak, tak, nie ma rady! + +Bohun obudził się jak ze snu. + +— Co rzekłeś? — spytał. + +— Mówię, że już zaraz ciemno będzie. Czy daleko jeszcze? + +— Niedaleko. + +Po godzinie ściemniło się rzeczywiście. Ale już też wjechali w jar lesisty, wreszcie na końcu jaru błysnęło światełko. + +— To Rozłogi! — rzekł nagle Bohun. + +— Tak! Brr! Coś jakoś chłodno w tym jarze. + +Bohun wstrzymał konia. + +— Czekaj! — rzekł. + +Zagłoba spojrzał na niego. Oczy watażki, które miały tę własność, że świeciły w nocy, pałały teraz jak dwie pochodnie. + +Obaj przez długi czas stali nieruchomie na skraju jaru. Na koniec z dala dało się słyszeć parskanie koni. + +To Kozacy Bohunowi nadjeżdżali z wolna z głębi lasu. + +Esauł zbliżył się po rozkazy, które Bohun wyszeptał mu do ucha, po czym Kozacy zatrzymali się znowu. + +— Jedźmy! — rzekł do Zagłoby Bohun. + +Po chwili ciemne masy budowli dworskich, lamusy i żurawie studzienne zarysowały się przed ich oczyma. We dworze było cicho. Psy nie szczekały. Wielki, złoty księżyc świecił nad domostwami. Z sadu dochodził zapach kwiatów wiśni i jabłoni; wszędzie tak było spokojnie, noc tak cudna, że zaiste brakło tylko tego, aby jaki teorban ozwał się gdzieś pod oknami pięknej księżniczki. + +W niektórych oknach było jeszcze światło. + +Dwaj jeźdźcy zbliżyli się do bramy. + +— Kto tam? — ozwał się głos nocnego stróża. + +— Nie poznajesz mnie, Maksym? + +— To wasza miłość. Sława Bohu! + +— Na wiki wikiw. Otwieraj. A co tam u was? + +— Wszystko dobrze. Wasza miłość dawno nie była w Rozłogach. + +Zawiasy bramy zaskrzypiały przeraźliwie, most spadł na fosę i dwaj jeźdźcy wjechali na majdan. + +— A słuchaj, Maksym: nie zamykaj bramy i nie podnoś mostu, bo zaraz wyjeżdżam. + +— To wasza miłość jak po ogień? + +— Tak jest. Konie przywiąż do palika. + + + +Rozdział XVIII + +Kurcewiczowie nie spali jeszcze. Jedli wieczerzę w owej sieni napełnionej zbroją, która szła przez całą szerokość domu od majdanu aż do sadu z drugiej strony. Na widok Bohuna i pana Zagłoby zerwali się na równe nogi. Na twarzy kniahini odbiło się nie tylko zdziwienie, ale nieukontentowanie i przestrach zarazem. Młodych kniaziów było tylko dwóch: Symeon i Mikołaj. + +— Bohun! — rzekła kniahini. — A ty tu co robisz? + +— Przyjechał się wam pokłonić, maty. A co, nie radziście mi? + +— Radam ci, rada, jeno się dziwię, żeś przybył, bo słyszałam, że w Czehrynie stróżujesz. A kogo to nam Bóg z tobą zesłał? + +— To jest pan Zagłoba, szlachcic, mój przyjaciel. + +— Radziśmy waszmości — rzekła kniahini. + +— Radziśmy — powtórzyli Symeon i Mikołaj. + +— Mościa pani! — rzecze szlachcic. — Prawda, że gość nie w porę gorszy od Tatarzyna, aleć i to wiadomo, że kto do nieba chce iść, ten musi podróżnego w dom przyjąć, głodnego nakarmić, spragnionego napoić… + +— Siadajcie tedy, jedzcie i pijcie — mówiła stara kniahini. — Dziękujemy, żeście przyjechali. No, no, Bohun, alem się ciebie nie spodziewała, chyba że sprawę masz do nas? + +— Może i mam — rzekł z wolna watażka. + +— Jaką? — pytała niespokojnie kniahini. + +— Przyjdzie pora, to pogadamy. Dajcie odpocząć. Z Czehryna prosto jadę. + +— To widać było ci pilno do nas? + +— A gdzie by mnie miało być pilno, jeśli nie do was? A kniaziówna-donia zdrowa? + +— Zdrowa — rzekła sucho kniahini. + +— Chciałbym też nią oczy ucieszyć. + +— Helena śpi. + +— To szkoda. Bo ja długo nie zabawię. + +— A gdzie jedziesz? + +— Wojna, maty! Nie ma na nic czasu. Lada chwila hetmani w pole wyprawią, a żal będzie Zaporożców bić. Mało to razy my z nimi jeździli po dobro tureckie — prawda, kniaziowie? — po morzu pływali, sól i chleb razem jedli, pili i hulali, a teraz my im wrogi. + +Kniahini spojrzała bystro na Bohuna. Przez głowę przeszła jej myśl, że może Bohun ma zamiar połączyć się z rebelią i przyjechał jej synów wybadać. + +— A ty co myślisz robić? — spytała. + +— Ja, maty? A cóż? Ciężko swoich bić, ale trzeba. + +— Tak i my uczynimy — rzekł Symeon. + +— Chmielnicki zdrajca! — dodał młody Mikołaj. + +— Na pohybel zdrajcom! — rzekł Bohun. + +— Niech im kat świeci! — dokończył Zagłoba. + +Bohun znów mówić począł: + +— Tak to na świecie. Kto ci dziś przyjacielem, jutro Judaszem. Nikomu nie można wierzyć na świecie. + +— Jeno dobrym ludziom — rzekła kniahini. + +— Pewnie, że dobrym ludziom można wierzyć. Dlatego ja też wam wierzę i kocham was, bo wyście dobrzy ludzie, nie zdrajcy… + +Było coś tak dziwnego i strasznego w głosie watażki, że przez chwilę zapanowało głębokie milczenie. Pan Zagłoba patrzył na kniahinię i mrugał swoim zdrowym okiem, a kniahini utkwiła wzrok w Bohunie. + +Ten mówił dalej: + +— Wojna nie żywi ludzi, jeno morzy, dlatego chciał ja was jeszcze widzieć, zanim ruszę. Kto wie, czy wrócę, a wy by mnie żałowali, bo wy moje druhy serdeczne… Nieprawda? + +— Ty nasz brat — dodał Symeon. + +— Wy kniazie, wy szlachta, a wy Kozakiem nie gardzili, w dom przygarnęli i krewną-donię obiecali, bo wy wiedzieli, że dla Kozaka bez niej ni życia, ni bycia, tak się i zmiłowali nad Kozakiem. + +— Nie ma o czym i mówić — rzekła śpiesznie kniahini. + +— Nie, maty, jest o czym mówić, bo wy moi dobrodzieje, a ja też prosił tego oto szlachcica, przyjaciela mego, żeby mnie za syna wziął i do herbu przypuścił, aby wy nie mieli wstydu, oddając krewniaczkę Kozakowi. Na co pan Zagłoba się zgodził i my oba będziem się starać o pozwolenie u sejmu, a po wojnie pokłonię się panu hetmanowi wielkiemu, któren na mnie łaskaw, może poprze; on przecie i Krzeczowskiemu nobilitację wyrobił. + +— Bóg ci dopomóż — rzekła kniahini. + +— Wy szczerzy ludzie, i ja wam dziękuję. Ale przed wojną chciałbym jeszcze raz z waszych ust usłyszeć, że wy mnie donię dajecie i że słowo wasze zdzierżycie. Słowo szlacheckie nie dym, a wy przecie szlachta, wy kniazie. + +Watażka mówił głosem powolnym i uroczystym, ale w mowie jego drgała zarazem jakby groźba zapowiadająca, że trzeba się zgodzić na wszystko, czego żądał. + +Stara kniahini spojrzała na synów, ci na nią, i przez chwilę trwało milczenie. Nagle raróg siedzący na berle pod ścianą zakwilił, choć do świtu było jeszcze daleko; za nim ozwały się inne; wielki berkut zbudził się, strząsnął skrzydła i krakać począł. + +Łuczywo palące się w grubach przygasło. W izbie zrobiło się ciemnawo i ponuro. + +— Mikołaj, popraw ogień — rzekła kniahini. + +Młody kniaź dorzucił łuczywa. + +— Cóż? Przyrzekacie? — pytał Bohun. + +— Musimy Heleny spytać. + +— Niech ona mówi za siebie, wy za siebie. Przyrzekacie? + +— Przyrzekamy — rzekła kniahini. + +— Przyrzekamy — powtórzyli kniaziowie. + +Bohun wstał nagle i zwróciwszy się do Zagłoby, rzekł donośnym głosem: + +— Mości Zagłobo! Pokłoń się i ty o dziewkę; może i tobie przyrzekną. + +— Co ty, Kozacze, upił się?! — zawołała kniahini. + +Bohun zamiast odpowiedzi wydobył list Skrzetuskiego i zwróciwszy się do Zagłoby, rzekł: + +— Czytaj. + +Zagłoba wziął list i począł go czytać wśród głuchego milczenia. + +Gdy skończył, Bohun skrzyżował ręce na piersiach. + +— Komu tedy dziewkę dajecie? — spytał. + +— Bohun! + +Głos watażki stał się podobny do syku węża. + +— Zdrajcy, oczajdusze, psiawiary, judasze!… + +— Hej, synkowie, do szabel! — krzyknęła kniahini. + +Kurcewicze skoczyli piorunem ku ścianom i porwali za broń. + +— Mości panowie, spokojnie! — zawołał Zagłoba. + +Ale nim domówił, Bohun wyrwał pistolet zza pasa i wystrzelił. + +— Jezus! Jezus!… — jęknął kniaź Symeon, postąpił krok naprzód, rękoma jął bić powietrze i upadł ciężko na ziemię. + +— Służba, na pomoc! — wołała rozpaczliwie kniahini. + +Ale w tejże chwili na dziedzińcu i od strony sadu huknęły inne wystrzały, drzwi i okna wyleciały z łoskotem i kilkudziesięciu semenów wpadło do sieni. + +— Na pohybel! — zabrzmiały dzikie głosy. + +Na majdanie ozwał się dzwon na trwogę. Ptactwo w sieni poczęło wrzeszczeć; hałas, strzelanina i krzyki zastąpiły niedawną ciszę uśpionego dworu. + +Stara kniahini rzuciła się, wyjąc jak wilczyca, na ciało Symeona drgające w ostatnich konwulsjach, ale wnet dwóch semenów porwało ją za włosy i odciągnęło na stronę, a tymczasem młody Mikołaj, przyparty w kąt sieni, bronił się z wściekłością i lwią odwagą. + +— Procz! — krzyknął nagle Bohun na otaczających go Kozaków. — Procz! — powtórzył grzmiącym głosem. + +Kozacy cofnęli się. Sądzili, że watażka chce ocalić życie młodzieńcowi. Ale Bohun z szablą w ręku sam rzucił się na kniazia. + +Rozpoczęła się straszna pojedyncza walka, na którą kniahini, trzymana za włosy przez cztery żelazne dłonie, patrzyła pałającymi oczyma i z otwartymi usty. Młody kniaź zwalił się jak burza na Kozaka, który, cofając się z wolna, wywiódł go na środek sieni. Nagle przysiadł, odbił potężny cios i z obrony przeszedł do ataku. + +Kozacy, zatrzymawszy dech w piersiach, pospuszczali szable na dół i stali jak wryci, śledząc oczyma przebieg walki. + +W ciszy słychać było tylko oddech i sapanie walczących, zgrzyt zębów i świst lub ostry dźwięk uderzających o siebie mieczów. + +Przez chwilę zdawało się, że watażka ulegnie olbrzymiej sile i zaciętości młodzieńca, gdyż znowu począł się cofać i słaniać. Twarz przeciągnęła mu się jakby z wysilenia. Mikołaj podwoił ciosy, szabla jego otaczała Kozaka nieustannym wężem błyskawic, kurzawa wstała z podłogi i przesłoniła obłokiem walczących, ale przez jej kłęby semenowie dojrzeli krew spływającą po twarzy watażki. + +Nagle Bohun uskoczył w bok, kniaziowe ostrze trafiło w próżnię. Mikołaj zachwiał się od zamachu i pochylił naprzód, a w tej samej chwili Kozak ciął go w kark tak straszliwie, że kniaź zwalił się jakby gromem rażony. + +Krzyki radosne Kozaków pomieszały się z nieludzkim wrzaskiem kniahini. Zdawało się, że od wrzasków powała pęknie. Walka była skończona, kozactwo rzuciło się na broń zawieszoną na ścianach i poczęło ją zdzierać, wyrywając sobie wzajemnie kosztowniejsze szable i handżary, depcąc po trupach kniaziów i własnych towarzyszów, którzy legli z ręki Mikołaja. Bohun pozwalał na wszystko. Stał on we drzwiach prowadzących do komnat Heleny, zagradzając drogę, i oddychał ciężko ze zmęczenia. Twarz miał bladą i pokrwawioną, gdyż dwa razy ostrze kniazia dotknęło jego głowy. Błędny wzrok jego przenosił się z trupa Mikołaja na trupa Symeona, a czasem padał na zsiniałe oblicze kniahini, którą mołojcy, trzymając za włosy, przyciskali kolanami do ziemi, bo się rwała z ich rąk do trupów dzieci. + +Wrzask i zamieszanie w sieni powiększało się z każdą chwilą. Kozacy ciągnęli na powrozach czeladź Kurcewiczów i mordowali ją bez litości. Podłoga była zalana krwią, sień zapełniona trupami, dymem od wystrzałów, ściany już obdarte, ptactwo nawet pobite. + +Nagle drzwi, pod którymi stał Bohun, otworzyły się na rozcież. Watażka obrócił się i cofnął nagle. + +We drzwiach ukazał się ślepy Wasyl, a obok niego Helena ubrana w białe giezło, blada sama jak giezło, z oczyma rozszerzonymi z przerażenia, z otwartymi usty. + +Wasyl niósł krzyż, który trzymał na wysokości twarzy w obu dłoniach. Wśród zamieszania panującego w sieni, wobec trupów, krwi rozlanej kałużami na podłodze, połysku szabel i rozpłomienionych źrenic dziwnie uroczyście wyglądała ta postać wysoka, wynędzniała, z siwiejącym włosem i czarnymi jamami zamiast oczu. Rzekłbyś: duch albo trup, który zrzucił całun i przychodzi karać zbrodnię. + +Krzyki umilkły. Kozacy cofali się przerażeni. Ciszę przerwał spokojny, ale bolesny i jęczący głos kniazia: + +— W imię Ojca i Spasa, i Ducha, i Świętej Przeczystej! Mężowie, którzy przychodzicie z dalekich stron, zali przychodzicie w imię Boże? + +Albowiem: „Błogosławiony mąż w drodze, który idąc, opowiada Słowo Boże”. + +A wy zali dobrą nowinę niesiecie? Zali jesteście apostołami? + +Cisza śmiertelna zapanowała po słowach Wasyla, on zaś zwrócił się z wolna z krzyżem w jedną stronę, następnie w drugą i mówił dalej: + +— Gorze wam, bracia, bo którzy dla zysku lub zemsty wojnę czynią, mają być potępieni na wieki… + +…Módlmy się, abyśmy zaznali miłosierdzia. Gorze wam, bracia, gorze mnie! O! o! o! + +Jęk wyrwał się z piersi kniazia. + +— Hospody, pomyłuj! — ozwały się głuche głosy mołojców, którzy pod wpływem nieopisanego strachu poczęli się żegnać przerażeni. + +Nagle dał się słyszeć dziki, przeraźliwy krzyk kniahini: + +— Wasyl, Wasyl!… + +Było w jej głosie coś tak rozdzierającego, jakby to był ostatni głos rwącego się życia. Jakoż gniotący ją kolanami mołojcy uczuli, że już nie usiłuje się wyrwać z ich rąk. + +Kniaź drgnął, ale wnet zastawił się krzyżem od strony, z której dochodził głos, i odrzekł: + +— Duszo potępiona, wołająca z głębokości, gorze ci! + +— Hospody, pomyłuj! — powtórzyli Kozacy. + +— Do mnie, semenowie! — zawołał w tej chwili Bohun i zachwiał się na nogach. + +Kozacy skoczyli i podparli go pod ramiona. + +— Bat'ku! Tyś ranny? + +— Tak jest! Ale to nic! Krew mnie uszła. Hej, chłopcy! Strzec mi tej doni jak oka w głowie… Dom otoczyć, nikogo nie wypuszczać… Kniaziówno… + +Nie mógł więcej mówić, wargi mu zbielały, a oczy zaszły mgłą. + +— Przenieść atamana do komnat! — zawołał pan Zagłoba, który wylazłszy z jakiegoś kąta, niespodzianie pojawił się przy Bohunie. — To nic, to nic — mówił, zmacawszy palcami rany. — Jutro zdrów będzie. Już ja się nim zajmę. Chleba z pajęczyną mi ugnieść. Wy, chłopcy, ruszajcie sobie do diabła, pohulać z dziewkami w czeladnej, bo nic tu po was, a dwóch niech zaniesie atamana. Bierzcie go. Ot, tak. Ruszajcieże, do licha, czego stoicie? Domu mi pilnować; ja sam będę doglądał. + +Dwóch semenów poniosło Bohuna do przyległej izby, reszta wyszła z sieni. + +Zagłoba zbliżył się do Heleny i mrugając mocno okiem, rzekł szybko a cicho: + +— Jam przyjaciel pana Skrzetuskiego, nie bój się. Odprowadź jeno spać swojego proroka i czekaj na mnie. + +To rzekłszy, wyszedł do izby, w której dwóch esaułów złożyło na sofie tureckiej Bohuna. Wnet wysłał ich po chleb i pajęczynę, a gdy je przyniesiono z czeladnej, zajął się opatrunkiem młodego atamana z całą biegłością, jaką wówczas każdy szlachcic posiadał, a której nabywał, sklejając łby porozbijane w pojedynkach lub na sejmikach. + +— A powiedzcie też semenom — rzekł do esaułów — że jutro ataman zdrów będzie jak ryba, żeby się zaś o niego nie troszczyli. Oberwał, bo oberwał, ale gracko się spisał i jutro jego wesele, chociaż i bez popa. Jeśli jest w domu piwniczka, to sobie możecie pozwolić. Ot, już i ranki przewiązane. Idźcie teraz, by ataman miał spokój. + +Esaułowie ruszyli ku drzwiom. + +— A nie wypijcie tam całej piwnicy! — rzekł jeszcze pan Zagłoba. + +I siadłszy przy wezgłowiu watażki, wpatrzył się w niego uważnie. + +— No, czort cię nie weźmie od tych ran, chociażeś dostał dobrze. Ze dwa dni ni ręką, ni nogą nie ruszysz — mruczał sam do siebie, patrząc na bladą twarz i zamknięte oczy Kozaka. — Szabla nie chciała katu krzywdy zrobić, boś ty jego własność i od niego się nie wywiniesz. Gdy cię powieszą, diabeł zrobi z ciebie kukłę dla swoich dzieci, boś gładki. Nie, braciszku, pijesz ty dobrze, ale ze mną dłużej nie będziesz pił. Szukaj ty sobie kompanii między rakarzami, bo widzę, że lubisz dusić, ale ja nie będę z tobą szlacheckich dworów po nocach napadał. Niech ci kat świeci! Niech ci świeci! + +Bohun jęknął z cicha. + +— O, jęcz, o, wzdychaj! Jutro będziesz lepiej wzdychał. Poczekajże, tatarska duszo, kniaziówny ci się zachciało? Ba, nie dziwię ci się, dziewka specjał, ale jeśli ty go pokosztujesz, to niech mój dowcip psi zjedzą. Pierwej mi też włosy na dłoni wyrosną… + +Gwar zmieszanych głosów doszedł z majdanu do uszu pana Zagłoby. + +— Aha, pewnie się już do piwniczki dobrali — mruknął. — Popijcie się jak bąki, żeby się wam dobrze spało, już ja będę czuwał za was wszystkich, choć nie wiem, jeżeli radzi jutro z tego będziecie. + +To rzekłszy, wstał zobaczyć, azali rzeczywiście mołojcy zabrali już znajomość z kniaziowską piwnicą, i wszedł naprzód do sieni. Sień wyglądała strasznie. Na środku leżały sztywne już ciała Symeona i Mikołaja, a w kącie trup kniahini w postawie siedzącej i skulonej, tak jak ją przygniotły kolana mołojców. Oczy jej były otwarte, zęby wyszczerzone. Ogień palący się w grubach napełniał całą sień mdłym światłem drgającym na kałużach krwi; głąb mroczyła się cieniem. Pan Zagłoba zbliżył się do kniahini, zobaczyć, czy nie oddycha jeszcze, i położył jej rękę na twarzy, ale twarz ta była już zimna — więc wyszedł pośpiesznie na majdan, bo go w tej izbie strach brał. Na majdanie Kozacy zaczęli już hulankę. Ognie były porozpalane, a przy ich blasku ujrzał pan Zagłoba stojące beczki miodu, wina i gorzałki z poodbijanymi górnymi dnami. Kozacy czerpali z nich jak u studni i pili na śmierć. Inni, rozgrzani już trunkiem, gonili się za mołodyciami z czeladnej, z których jedne, zdjęte strachem, szamotały się lub uciekały na oślep, skacząc przez ogień; inne wśród wybuchów śmiechu i wrzasków pozwalały chwytać się i ciągnąć do beczek lub do ognisk, przy których tańczono kozaka. Mołojcy rzucali się jak opętani w prysiudach, przed nimi dziewczyny drobiły, to posuwając się w podrygach naprzód, to cofając się przed gwałtownymi ruchami tancerzy. Widzowie bili w blaszane półkwaterki lub śpiewali. Krzyki „u–ha!” rozlegały się coraz głośniej przy wtórze szczekania psów, rżenia koni i ryku wołów, które rżnięto na ucztę. Naokoło ognisk, w głębi, widać było stojących chłopów z Rozłogów, pidsusidków, którzy na odgłos strzałów i krzyków nadbiegli tłumnie ze wsi, aby zobaczyć, co się dzieje. Nie myśleli oni bronić kniaziów, bo Kurcewiczów nienawidzono we wsi, patrzyli więc tylko na rozhulanych Kozaków, trącając się łokciami, szepcąc między sobą i zbliżając się coraz bardziej do beczek z wódką i miodem. Orgia stawała się coraz wrzaskliwsza, pijatyka wzrastała, mołojcy nie czerpali z beczek blaszankami, ale zanurzali w nie głowy po szyje, tańczące dziewczęta oblewano wódką i miodem; twarze były rozpalone, ze łbów bił opar; niektórzy zataczali się już na nogach. Pan Zagłoba, wyszedłszy na ganek, rzucił okiem na pijących, po czym uważnie wpatrzył się w niebo. + +— Pogoda, ale ciemno! — mruknął. — Gdy księżyc zajdzie, choć w pysk daj… + +To rzekłszy, zszedł z wolna ku beczkom i pijącym mołojcom. + +— A dalej, chłopcy! — zawołał. — A dalej, nie żałujcie sobie. Hajda! Hajda! Nie ścierpną wam zęby. Kiep ten, co się dziś nie upije za zdrowie atamana. Dalej do beczek! Dalej do dziewczyn! U-ha! + +— U-ha! — zawyli radośnie Kozacy. + +Zagłoba rozejrzał się na wszystkie strony. + +— O takie syny, nitkopłuty, harhary, oczajdusze! — wykrzyknął nagle. — To sami pijecie jak zdrożone konie, a tamtym, co strażują koło domu, nic? Hej tam, zmienić mi ich natychmiast. + +Rozkaz spełniono bez wahania i w mgnieniu oka kilkunastu pijanych mołojców rzuciło się, by zastąpić strażników, którzy dotychczas nie brali udziału w hulatyce. Ci nadbiegli wnet z łatwą do zrozumienia skwapliwością. + +— Hajda, hajda! — zawołał Zagłoba, ukazując im beczki z napitkami. + +— Diakujem, pane! — odparli, zanurzając blaszanki. + +— Za godzinę zluzować mi i tamtych. + +— Słucham — odpowiedział esauł. + +Semenom wydało się to zupełnie naturalnym, że w zastępstwie Bohuna objął komendę pan Zagłoba. Tak już zdarzało się nieraz i mołojcy radzi temu bywali, bo szlachcic pozwalał im zawsze na wszystko. + +Strażnicy pili więc wraz z innymi, pan Zagłoba zaś wszedł w rozmowę z chłopami z Rozłogów. + +— Chłopie! — pytał starego pidsusidka. — A daleko stąd do Łubniów? + +— Oj, daleko, pane! — odparł chłop. + +— Na rano można by stanąć? + +— Oj, nie stanie, pane! + +— A na południe? + +— Na południe prędzej. + +— A którędy jechać? + +— Prosto do gościńca. + +— To jest gościniec? + +— Kniaź Jarema kazał, żeby był, to i jest. + +Pan Zagłoba mówił umyślnie bardzo głośno, aby wśród krzyków i gwaru spora garść semenów mogła go słyszeć. + +— Dajcie i im gorzałki — rzekł do mołojców, ukazując na chłopów — ale wprzód dajcie mnie miodu, bo chłodno. + +Jeden z semenów zaczerpnął z beczki trójniaku w garncową blaszankę i podał ją na czapce panu Zagłobie. + +Szlachcic wziął ostrożnie we dwie ręce, aby płyn się nie rozlał, przytknął garncówkę do wąsów i przechyliwszy w tył głowę, jął pić wolno, ale bez wytchnienia. + +Pił, pił — aż mołojcy poczęli się dziwić: + +— Baczyw ty? — szeptali jeden do drugiego. — Trastia joho mordowała! + +Tymczasem głowa pana Zagłoby przechylała się z wolna w tył, wreszcie przechyliła zupełnie, aż na koniec garncówkę od poczerwieniałej twarzy odjął, wargę wysunął, brwi podniósł i mówił jakby sam do siebie: + +— O! Wcale niezły, odstały. Zaraz widać, że niezły. Szkoda takiego miodu na wasze chamskie gardła. Dobra by była dla was i braha. Srogi miód, srogi, czuję, że mi ulżyło i żem się trochę pocieszył. + +Jakoż ulżyło panu Zagłobie rzeczywiście, w głowie mu pojaśniało, nabrał fantazji i widocznym było, że krew jego, podlana miodem, utworzyła on wyborny likwor, o którym sam powiadał, a od którego na całe ciało rozchodzi się męstwo i odwaga. + +Skinął Kozakom ręką, że mogą dalej pić, i odwróciwszy się, przeszedł wolnym krokiem cały dziedziniec, obejrzał uważnie wszystkie kąty, przeszedł most na fosie i skręcił wedle częstokołu, aby zobaczyć, czy straże dobrze pilnują domostwa. + +Pierwszy strażnik spał, drugi, trzeci i czwarty również. Byli pomęczeni drogą, a przy tym przyszli już pijani na miejsce i pospali się od razu. + +— Mógłbym jeszcze i którego z nich wykraść, abym zaś miał pachołka do posług — mruknął pan Zagłoba. + +To rzekłszy, wrócił wprost do dworu, wszedł znowu do złowrogiej sieni, zajrzał do Bohuna, a widząc, że watażka nie daje znaku życia, cofnął się ku drzwiom Heleny i otworzywszy je z cicha, wszedł do komnaty, z której dochodził szmer jakoby modlitwy. + +Właściwie była to komnata kniazia Wasyla, Helena jednak była przy kniaziu, w pobliżu którego czuła się bezpieczniejszą. Ślepy Wasyl klęczał przed obrazem Świętej Przeczystej, przed którym paliła się lampka, Helena obok niego; oboje modlili się głośno. Ujrzawszy Zagłobę, zwróciła nań przerażone oczy. Zagłoba położył palec na ustach. + +— Mościa panno — rzekł — jam przyjaciel pana Skrzetuskiego. + +— Ratuj! — odpowiedziała Helena. + +— Po tom też tu przyszedł; zdaj się na mnie. + +— Co mam czynić? + +— Trzeba uciekać, póki ten czort bez zmysłów leży. + +— Co mam czynić? + +— Wdziej na się ubiór męski i jak zapukam we drzwi, wyjdź. + +Helena zawahała się. Nieufność błysnęła w jej oczach. + +— Mamże waćpanu wierzyć? + +— A co masz lepszego? + +— Prawda, prawda jest. Ale mi przysiąż, że nie zdradzisz. + +— Rozum się waćpannie pomieszał. Ale kiedy chcesz, przysięgnę. Tak mi dopomóż Bóg i święty krzyż. Tu twoja zguba, ocalenie w ucieczce. + +— Tak jest, tak jest. + +— Wdziej męski ubiór co prędzej i czekaj. + +— A Wasyl? + +— Jaki Wasyl? + +— Brat mój obłąkany — rzekła Helena. + +— Tobie grozi zguba, nie jemu — odparł Zagłoba. — Jeśli on obłąkany, to on dla Kozaków święty. Jakoż widziałem, że go mają za proroka. + +— Tak jest. Bohunowi nic on nie zawinił. + +— Musimy go zostawić, inaczej zginiemy; i pan Skrzetuski z nami. Śpiesz się waćpanna. + +Z tymi słowy pan Zagłoba opuścił izbę i udał się wprost do Bohuna. + +Watażka blady był i osłabiony, ale oczy miał otwarte. + +— Lepiej ci? — spytał Zagłoba. + +Bohun chciał przemówić i nie mógł. + +— Nie możesz mówić? + +Bohun poruszył głową na znak, że nie może, ale w tej samej chwili cierpienie wyryło się na jego twarzy. Rany od ruchu zabolały go widocznie. + +— To i krzyczeć byś nie mógł? + +Bohun oczyma tylko dał znać, że nie. + +— Ani się ruszyć? + +Ten sam znak. + +— To i lepiej, bo nie będziesz ani mówił, ani krzyczał, ani się ruszał, a ja tymczasem z kniaziówną do Łubniów pojadę. Jeśli ci jej nie zdmuchnę, to się pozwolę starej babie w żarnach na osypkę zemleć. Jak to, łajdaku? Myślisz, że nie mam dosyć twojej kompanii, że się będę dłużej z chamem pospolitował? O niecnoto, myślałeś, że dla twego wina, dla twoich kości i twoich chłopskich amorów zabójstwa będę czynił i do rebelii z tobą pójdę? Nie, nic z tego, gładyszu! + +W miarę jak pan Zagłoba perorował, czarne oczy watażki roztwierały się szerzej i szerzej. Czy śnił? Czy była to jawa? Czy żart pana Zagłoby? + +A pan Zagłoba mówił dalej: + +— Czegóż ślepie wytrzeszczasz jak kot na sperkę? Czy myślisz, że tego nie uczynię? Może się każesz pokłonić komu w Łubniach? Może cyrulika ci stamtąd przysłać? A może mistrza u księcia pana zamówić? + +Blada twarz watażki stała się straszną. Zrozumiał, że Zagłoba prawdę mówi, z oczu strzeliły mu gromy rozpaczy i wściekłości, na twarz uderzył płomień. Jedno nadludzkie wysilenie — podniósł się i z ust wyrwał mu się krzyk: + +— Hej, semen… + +Nie skończył, gdyż pan Zagłoba z szybkością błyskawicy zarzucił mu na głowę jego własny żupan i w jednej chwili okręcił ją całkowicie — po czym obalił go na wznak. + +— Nie krzycz, bo ci to zaszkodzi — mówił z cicha, sapiąc mocno. — Mogłaby cię jutro głowa rozboleć, przeto jako dobry przyjaciel mam o tobie staranie. Tak, tak, będzie ci i ciepło, i zaśniesz smacznie, i gardła nie przekrzyczysz. Abyś zaś opatrunku nie zdarł, to ci ręce zawiążę, a wszystko per amicitiam, abyś mnie wspominał wdzięcznie. + +To rzekłszy, obwinął pasem ręce Kozaka, zaciągnął węzeł; drugim, swoim własnym, skrępował mu nogi. Watażka nic już nie czuł, bo zemdlał. + +— Choremu przystoi leżeć spokojnie — mówił — aby mu humory do głowy nie biły, od czego delirium przychodzi. No, bądź zdrów; mógłbym cię nożem pchnąć, co może byłoby z lepszym moim pożytkiem, ale mi wstyd po chłopsku mordować. Co innego, jeśli się zatkniesz do rana, bo to się już niejednej świni przygodziło. Bądźże zdrów. Vale et me amantem redama. Może się i spotkamy kiedy, ale jeśli ja się będę o to starał, to niech mnie ze skóry obedrą i podogonia z niej porobią. + +Rzekłszy to, pan Zagłoba wyszedł do sieni, przygasił ogień w grubach i zapukał do Wasylowej komnaty. + +Smukła postać wysunęła się z niej natychmiast. + +— Czy to waćpanna? — spytał Zagłoba. + +— To ja. + +— Chodźże, byleśmy się do koni dobrali. Ale oni tam pijani wszyscy, noc ciemna. Nim się rozbudzą, będziemy daleko. Ostrożnie, tu kniazie leżą! + +— W imię Ojca i Syna, i Ducha — szepnęła Helena. + + + +Rozdział XIX + +Dwaj jeźdźcy jechali cicho i wolno przez lesisty jar przytykający do dworu w Rozłogach. Noc zrobiła się bardzo ciemna, bo księżyc zaszedł od dawna, a do tego chmury okryły horyzont. W jarze nie widać było na trzy kroki przed końmi, które też potykały się co chwila o korzenie drzew idące w poprzek przez drogę. Jechali długi czas z największą ostrożnością, aż dopiero gdy dojrzeli już koniec jaru i step otwarty, oświecony nieco szarym odbłyskiem chmur, jeden z jeźdźców szepnął: + +— W konie! + +Pomknęli jak dwie strzały wypuszczone z łuków tatarskich i tylko tętent koni biegł za nimi. Ciemny step zdawał się uciekać spod nóg końskich. Pojedyncze dęby, stojące tu i owdzie przy gościńcu, migały jak widma i lecieli tak długo, długo, bez odpoczynku i wytchnienia, aż wreszcie konie postulały uszy i poczęły chrapać ze zmęczenia; bieg ich stał się ociężały i wolniejszy. + +— Nie ma rady, trzeba zwolnić koniom — rzekł grubszy jeździec. + +A właśnie już też i świt począł spychać noc ze stepu. Coraz większe przestrzenie wychylały się z cienia, rysowały się blado stepowe bodiaki, dalekie drzewa, mogiły: w powietrze wsiąkało coraz więcej światła. Białawe blaski rozświeciły i twarze jeźdźców. + +Byli to pan Zagłoba i Helena. + +— Nie ma rady, trzeba zwolnić koniom — powtórzył pan Zagłoba. — Wczoraj przyszły z Czehryna do Rozłogów bez wytchnienia. Długo tak nie wytrzymają, a boję się, by nie padły. Jakże się waćpanna czujesz? + +Tu pan Zagłoba spojrzał na swoją towarzyszkę i nie czekając jej odpowiedzi, zawołał: + +— Pozwólże mi się waćpanna przy dniu obejrzeć. Ho, ho! Czy to po braciach ubranie? Nie ma co mówić: bardzo foremny z waćpanny kozaczek. Jeszczem też takiego pachołka, póki żyję, nie miał, ale tak myślę, że mi go pan Skrzetuski odbierze. A to co? O dla Boga, zwińże waćpanna te włosy, boć się nikt co do płci twej białogłowskiej nie omyli. + +Rzeczywiście po plecach Heleny spływał potok czarnych włosów rozwiązanych przez szybki bieg i wilgoć nocną. + +— Dokąd jedziemy? — pytała, związując je obiema rękami i usiłując wsunąć je pod kołpaczek. + +— Gdzie oczy niosą. + +— To nie do Łubniów? + +Na twarzy Heleny odbił się niepokój, a w bystrym spojrzeniu, jakie rzuciła na pana Zagłobę, malowała się rozbudzona na nowo nieufność. + +— Widzisz waćpanna, mam ja swój rozum i wierzaj, żem wszystko dobrze wykalkulował. A kalkulacja moja jest na następnej mądrej maksymie oparta: nie uciekaj w tę stronę, w którą cię gonić będą. Owóż, jeśli gonią nas już w tej chwili, to nas gonią w stronę Łubniów, bom też głośno się wczoraj o drogę wypytywał i Bohunowi na odjezdnym zapowiedziałem, że tam uciekać będziemy. Ergo: uciekamy ku Czerkasom. Jeśli nas gonić zaczną, to nieprędko, bo dopiero wtedy, gdy się przekonają, że nas na drodze łubniańskiej nie ma, a to im ze dwa dni czasu zajmie. Tymczasem my będziemy w Czerkasach, gdzie teraz stoją chorągwie polskie pana Piwnickiego i Rudominy. A w Korsuniu cała potęga hetmańska. Rozumiesz waćpanna? + +— Rozumiem i póki życia mego, póty wdzięczności dla waćpana. Nie wiem, kto jesteś, skądeś się w Rozłogach znalazł, ale myślę, że cię Bóg zesłał na obronę moją i na ratunek, bo byłabym się pierwej nożem pchnęła, niżbym miała iść w moc tego zbója. + +— Smok to jest na niewinność waćpanny srodze zażarty. + +— Co ja mu uczyniłam, nieszczęśliwa, że mnie prześladuje? Z dawna go znałam i z dawna miałam go w nienawiści; z dawna bojaźń we mnie tylko wzbudzał. Czy to ja jedna na świecie, że mnie umiłował, że przeze mnie tyle krwi rozlał, że pomordował mi braci?… Boże, gdy wspomnę, krew we mnie krzepnie. Co ja pocznę? Gdzie się przed nim schronię? Waćpan się nie dziw moim narzekaniom, bom nieszczęsna, bo mnie i wstyd tych afektów, bo stokroć wolałabym śmierć. + +Policzki Heleny oblały się płomieńmi, na które stoczyły się dwie łzy wyciśnięte przez gniew i wzgardę, i ból. + +— Nie będę się o to spierał — rzekł pan Zagłoba — że wielkie nieszczęście spotkało wasz dom, ale pozwól waćpanna sobie powiedzieć, iż twoi krewniacy w części sami sobie winni. Nie trzeba było Kozakowi ręki twej obiecywać, a potem go zdradzać, co gdy się wydało, już on tak się rozsierdził, iż żadna perswazja moja nic nie pomogła. Żal mnie też twoich braci pobitych, a osobliwie tego najmłodszego, boć to był dzieciuch prawie, ale zaraz widać było, że wyrośnie na wielkiego kawalera. + +Helena poczęła płakać. + +— Nie przystoją łzy tym szatkom, które waćpanna nosisz, otrzyj je tedy i tak sobie powiedz, że to była wola boża. Bóg też ukarze zabójcę, który już nawet został ukarany, gdy na próżno krew przelał, a waćpannę, jedyny i główny cel swych namiętnościów, utracił. + +Tu pan Zagłoba umilkł, po chwili zaś rzekł: + +— Ej, dałżeby on mi łupnia, miły Boże, gdyby mię tylko w ręce dostał! Na jaszczur skórę by mi wyprawił. Waćpanna nie wiesz, żem ja już w Galacie od Turków palmę otrzymał, ale też mam dosyć, drugiej nie pragnę i dlatego nie do Łubniów, tylko ku Czerkasom zdążam. Dobrze by było do księcia się schronić, ale nużby dogonili? Słyszałaś waćpanna, że gdym konie od palika odwiązywał, pachołek Bohunów się obudził. A nuż larum podniósł? Tedyby zaraz do pościgu byli gotowi i złapaliby nas w godzinę, bo oni tam mają kniaziowskie świeże konie, a ja nie miałem czasu wybierać. Bestia to jest dzika ten Bohun, mówię waćpannie. Takem go sobie zbrzydził, że wolałbym diabła zobaczyć niż jego. + +— Boże nas broń od jego rąk. + +— Sam on się zgubił. Czehryn wbrew rozkazowi hetmańskiemu opuścił, z księciem wojewodą ruskim zadarł. Nie pozostaje mu nic innego, jak do Chmielnickiego umykać. Ale straci on na fantazji, jeśli Chmielnicki pobit będzie, a to się mogło już zdarzyć. Rzędzian spotkał za Krzemieńczugiem wojska płynące pod Barabaszem i Krzeczowskim na Chmiela, a oprócz tego pan Stefan Potocki lądem z usarią pociągnął; ale Rzędzian w Krzemieńczugu dziesięć dni dla naprawy czajki przesiedział, więc nim do Czehryna dociągnął, bitwa musiała się zdarzyć. Lada chwila czekaliśmy wiadomości. + +— To więc Rzędzian z Kudaku listy przywiózł? — pytała Helena. + +— Tak jest, były listy od pana Skrzetuskiego do kniahini i do waćpanny, ale Bohun je przejął, z nich się wszystkiego dowiedział, więc zaraz Rzędziana rozszczepił i na Kurcewiczach mścić się pociągnął. + +— O, nieszczęsne pacholę! Przeze mnie to on krew wylał. + +— Nie frasuj się waćpanna. Żyw będzie. + +— Kiedyż to się stało? + +— Wczoraj rano. U Bohuna człeka zabić, to jak drugiemu kubek wina łyknąć. A ryczał tak po przeczytaniu listów, że się cały Czehryn trząsł. + +Rozmowa przerwała się na chwilę. Już też zrobiło się i widno zupełnie. Różana zorza bramowana jasnym złotem, opalami i purpurą płonęła na wschodniej stronie nieba. Powietrze było świeże, rzeźwe; konie poczęły prychać wesoło. + +— No, ruszajmy z Bogiem, a żywo! Szkapy odpoczęły, czasu zaś do stracenia nie mamy — rzekł pan Zagłoba. + +Puścili się znów cwałem i lecieli z pół mili bez wypoczynku. Nagle naprzeciw nich ukazał się jakiś punkt ciemny, który zbliżał się z nadzwyczajną szybkością. + +— Co to może być? — rzekł pan Zagłoba. — Zwolnijmy. To człek na koniu. + +Istotnie jakiś jeździec zbliżał się całym pędem i pochylony na siodle, z twarzą ukrytą w grzywie końskiej, smagał jeszcze nahajem swego źrebca, który zdawał się ziemi nie tykać. + +— Co to za diabeł może być i czego tak leci? Ależ leci! — rzekł pan Zagłoba, dobywając z olster pistoletu, aby być gotowym na wszelki wypadek. + +Tymczasem goniec zbliżył się już na kroków trzydzieści. + +— Stój! — huknął pan Zagłoba, wymierzając pistolet. — Ktoś jest? + +Jeździec zdarł konia i podniósł się na siodle, ale zaledwie spojrzał, gdy krzyknął: + +— Pan Zagłoba! + +— Pleśniewski, sługa starościński z Czehryna? A ty tu co robisz? Gdzie lecisz? + +— Mości panie! Zawracaj i ty ze mną! Nieszczęście! Gniew Boży, Sąd Boży! + +— Co się stało? Gadaj. + +— Czehryn już zajęty przez Zaporożców. Chłopy szlachtę rżną, Sąd Boży. + +— W imię Ojca i Syna! Co gadasz… Chmielnicki?… + +— Pan Potocki pobity, pan Czarniecki w niewoli. Tatary idą z Kozakami. Tuhaj-bej! + +— A Barabasz i Krzeczowski? + +— Barabasz zginął, Krzeczowski połączył się z Chmielnickim. Krzywonos jeszcze wczoraj w nocy ruszył na hetmanów, Chmielnicki dziś do dnia. Siła straszna. Kraj w ogniu, chłopstwo wszędy powstaje, krew się leje! Uciekaj waćpan! + +Pan Zagłoba oczy wybałuszył, usta otworzył i zdumiał tak, że słowa nie mógł przemówić. + +— Uciekaj waćpan! — powtórzył Pleśniewski. + +— Jezus Maria! — jęknął pan Zagłoba. + +— Jezus Maria! — powtórzyła Helena i wybuchnęła płaczem. + +— Uciekajcie, bo czasu nie ma. + +— Gdzie? Dokąd? + +— Do Łubniów. + +— A ty tam dążysz? + +— Tak jest. Do księcia wojewody. + +— A niechże to kaduk porwie! — zawołał pan Zagłoba. — A hetmani gdzie są? + +— Pod Korsuniem. Ale Krzywonos już pewnie się bije z nimi. + +— Krzywonos czy Prostonos, niechże go zaraza ukąsi! To tam nie ma po co jechać? + +— Jako lwu w paszczę, na zgubę waćpan leziesz. + +— A ciebie kto wysłał do Łubniów? Twój pan? + +— Pan z życiem uszedł, a mnie kum mój, co go mam między Zaporożcami, życie ocalił i uciec pomógł. Do Łubniów sam z własnej myśli jadę, bo i nie wiem, gdzie się schronić. + +— A omijaj Rozłogi, bo tam Bohun. On także do rebelii chce się zapisać. + +— O dla Boga! Rety! W Czehrynie mówili, że jeno patrzyć, jak i na Zadnieprzu chłopstwo się podniesie! + +— Być to może, być może! Ruszajże w swoją drogę, gdzie się podoba, bo ja mam dość o swojej skórze myśleć. + +— Tak i uczynię! — rzekł Pleśniewski i uderzywszy konia nahajem, ruszył. + +— A omijaj Rozłogi! — krzyknął mu na drogę Zagłoba. — Jeśli zaś spotkasz Bohuna, nie gadaj, żeś mię widział, słyszysz? + +— Słyszę — odparł Pleśniewski. — Z Bogiem! + +I popędził, jakby już goniony. + +— No! — rzekł Zagłoba. — Masz diable kubrak! Wykręcałem się sianem z różnych okazji, ale w takich jeszcze nie byłem. Z przodu Chmielnicki, z tyłu Bohun, co gdy tak jest, nie dałbym jednej złamanej orty ani za swój przód, ani za tył, ani za całą skórę. Głupstwom pono zrobił, żem do Łubniów z waćpanną nie uciekał, ale o tym nie czas mówić. Tfu! Tfu! Tfu! Cały mój dowcip niewart teraz tego, żeby nim buty wysmarować. Co uczynić? Gdzie się udać? W całej tej Rzeczypospolitej nie ma widać już kąta, w którym by człowiek swoją, niedarowaną śmiercią mógł zejść ze świata. Dziękuję za takie podarunki: niech je inni biorą! + +— Mości panie! — rzekła Helena. — To wiem, że moi dwaj bracia, Jur i Fedor, są w Zołotonoszy: może od nich będzie jakowy ratunek? + +— W Zołotonoszy? Czekajże waćpanna. Poznałem i ja w Czehrynie pana Unierzyckiego, który pod Zołotonoszą ma majętność Kropiwnę i Czernobój. Ale to daleko stąd, dalej jak do Czerkas. Cóż robić?… Kiedy nie ma gdzie indziej, to uciekajmy i tam. Ale trzeba będzie zjechać z gościńca, stepem i lasami przebierać się bezpieczniej. Żeby tak choć na tydzień przyczaić się gdzie, bodaj i w lasach, może przez ten czas hetmani z Chmielnickim skończą i będzie pogodniej na Ukrainie. + +— Nie po to nas Bóg z rąk Bohunowych ocalił, abyśmy zginąć mieli. Ufaj waćpan. + +— Czekaj waćpanna. Jakoś duch wstępuje we mnie znowu. Bywało się w różnych okazjach. Wolnym czasem opowiem waćpannie, co mnie w Galacie spotkało, z czego wraz zmiarkujesz, że i wtedy krucho było ze mną, a przecieżem się własnym dowcipem z tamtych terminów salwował i wyszedłem cało, chociaż mi broda, jak to widzisz, posiwiała. Ale musimy zjechać z gościńca. Skręć waćpanna… Tak właśnie. Waćpanna tak koniem powodujesz jak najsprawniejszy kozaczek. Trawy wysokie, żadne oko nas nie dojrzy. + +Rzeczywiście trawy, w miarę jak się zagłębiali w step, stawały się coraz wyższe, tak że w końcu utonęli w nich zupełnie. Ale koniom ciężko było iść w tej plątaninie ździebeł cieńszych i grubszych, a czasem ostrych i kaleczących. Wkrótce też zmęczyły się tak, że ustały zupełnie. + +— Jeśli chcemy, by nam służyły one szkapiny dłużej — mówił Zagłoba — trzeba zsiąść i rozsiodłać je. Niechby się wytarzały i podjadły trochę: inaczej nie pójdą. Miarkuję, że niedługo do Kahamliku się dostaniemy. Rad bym już tam był; nie masz jak oczerety: jak się schowasz, sam diabeł cię nie znajdzie. Byleśmy tylko nie zbłądzili! + +To rzekłszy, zsiadł z konia i Helenie zsiąść pomógł; następnie jął zdejmować terlice i wydobywać zapasy żywności, w które się był przezornie w Rozłogach zaopatrzył. + +— Należy się pokrzepić — rzekł — bo droga daleka. Zróbże waćpanna jakie wotum do świętego Rafała, byśmy ją szczęśliwie odbyli. Przecie w Zołotonoszy jest stara warowienka, może i prezydium w niej jakie stoi. Pleśniewski mówił, że i na Zadnieprzu chłopi się podniosą. Hm! Być może, skory tu wszędy lud do buntu, ale na Zadnieprzu spoczywa ręka księcia wojewody, a diablo ciężka to ręka! Bohun zdrowy ma kark, ale jeśli ta ręka nań spadnie, to się przecie ugnie do samej ziemi, co daj Boże, amen. Jedzże waćpanna. + +Pan Zagłoba wydobył zza cholewy sztuciec i podał go Helenie, następnie ułożył przed nią na czapraku pieczeń wołową i chleb. + +— Jedzże waćpanna — rzekł — „kiedy w brzuchu pusto, w głowie groch z kapustą…”. „Chcesz nie podrwić głową, jedz pieczeń wołową”. My zaś już raz podrwili, bo pokazuje się, że lepiej było do Łubniów uciekać, ale stało się. Książę też pewnie z wojskiem do Dniepru ruszy na pomoc hetmanom. Strasznych to czasów dożyliśmy, gdyż wojna domowa to ze wszystkiego złego najgorsze. Nie będzie kąta dla spokojnych ludzi. Lepiej mi było księdzem zostać, do czego miałem i powołanie, bom człek spokojny i wstrzemięźliwy, ale fortuna inaczej zrządziła. Mój Boże, mój Boże! Byłbym sobie teraz kanonikiem krakowskim i śpiewałbym godzinki w stallach, bo mam głos bardzo piękny. Ale cóż! Z młodu podobały mi się podwiki! Ho! ho! Nie uwierzysz waćpanna, jaki był ze mnie gładysz. A com się na którą spojrzał, to jakby w nią piorun trzasł. Żeby mi tak dwadzieścia lat mniej, miałby się z pyszna pan Skrzetuski. Bardzo foremny z waćpanny kozaczek. Nie dziwić się młodym, że wedle ciebie zabiegają i że się o ciebie za łby biorą. Pan Skrzetuski zabijaka to także nie lada. Byłem świadkiem, jak mu Czapliński okazję dawał, a on, prawda, że miał w głowie, ale kiedy nie porwie go za łeb i, z przeproszeniem waćpanny, za hajdawery, kiedy nie grzmotnie nim o drzwi — to mówię waćpannie, że mu wszystkie kości z zawiasów wyszły. Stary Zaćwilichowski powiadał mi też o waćpanny narzeczonym, iż wielki z niego rycerz, księcia wojewody ulubiony, ale i ja sam poznałem zaraz, iż żołnierz to powagi niepośledniej i eksperiencji nad wiek. Gorąco się robi. Chociaż miła mi waćpanny kompania, ale dałbym nie wiem co, żeby już być w Zołotonoszy. Widzę, że we dnie trzeba nam będzie w trawach siedzieć, a nocą jechać. Nie wiem jeno, czy waćpanna takie trudy wytrzymasz? + +— Jam zdrowa, wszystkie trudy wytrzymam. Możemy jechać choćby i zaraz. + +— Całkiem niebiałogłowska w waćpannie fantazja. Konie się wytarzały, więc i pokulbaczę je zaraz, żeby na wszelki przypadek były gotowe. Nie będę się czuł bezpiecznym, póki kahamlickich oczeretów i zarośli nie zobaczę. Żebyśmy byli z gościńca nie zjeżdżali, to byśmy się byli bliżej Czehryna na rzekę natknęli, ale w tym miejscu będzie do niej od gościńca z mila drogi. Tak przynajmniej miarkuję. Przeprawimy się zaraz na drugą stronę rzeki. Powiem waćpannie, że okrutnie spać mi się chce. Wczorajszą noc całą przebaraszkowało się w Czehrynie, wczorajszego dnia do Rozłogów licho mnie z Kozakiem niosło, a dzisiejszej nocy znowu z Rozłogów odnosi. Spać mi się tak chce, że i do rozmowy straciłem ochotę, a choć milczeć nie mam zwyczaju, bo filozofowie mówią, że kot powinien być łowny, a chłop mowny, jednakże widzę, że język mi jakoś zleniwiał. Przepraszam tedy waćpannę, jeśli się zdrzemnę. + +— Nie ma za co — odpowiedziała Helena. + +Pan Zagłoba niepotrzebnie wprawdzie oskarżał swój język o lenistwo, bo od świtu mełł nim bez przestanku, ale spać chciało mu się istotnie. Jakoż gdy siedli znowu na koń, począł zaraz drzemać i żydy wozić na kulbace, a na koniec usnął na dobre. Uśpił go trud i szum traw rozchylanych piersiami końskimi. Helena zaś oddała się myślom, które w jej głowie wichrzyły się jak stado ptactwa. Dotychczas wypadki tak szybko następowały po sobie, że dziewczyna nie umiała zdać sobie sprawy ze wszystkiego, co ją spotkało. Napad, straszne sceny mordu, strach, niespodziany ratunek i ucieczka — wszystko to przewaliło się jak burza w ciągu jednej nocy. A przy tym zaszło tyle rzeczy niezrozumiałych! Kto był ten, co ją ratował? Powiedział jej wprawdzie swe nazwisko, ale to nazwisko w niczym nie objaśniło powodów jego postępku. Skąd się wziął w Rozłogach? Mówił, że przyjechał z Bohunem, więc widocznie trzymał z nim kompanię, był mu znajomym i przyjacielem. Ale w takim razie dlaczego ją ratował, narażając się na największe niebezpieczeństwo i straszną zemstę Kozaka? Żeby to zrozumieć, trzeba było znać dobrze pana Zagłobę i jego niespokojną głowę przy dobrym sercu. Helena zaś znała go od sześciu godzin. I oto ten nieznajomy człowiek z bezczelną twarzą warchoła i opoja jest jej zbawcą. Gdyby go spotkała trzy dni temu, wzbudziłby w niej wstręt i nieufność, a teraz patrzy nań jak na swego dobrego anioła i ucieka z nim — dokąd? Do Zołotonoszy lub gdzie indziej, sama dobrze jeszcze nie wie. Co za zmiana losu! Wczoraj jeszcze kładła się do snu pod spokojnym dachem rodzinnym, dzisiaj jest w stepie, na koniu, w męskich szatach, bez domu i bez przytułku. Za nią straszliwy watażka godzący na jej cześć, na jej miłość; przed nią pożar buntu chłopskiego, wojna domowa, wszystkie jej zasadzki, trwogi i okropności. A cała ufność w tym człowieku? Nie! Jeszcze w kimś, potężniejszym nad gwałtowników, nad wojny, mordy i pożogi… + +Tu dziewczyna podniosła oczy do nieba: + +— Ratujże Ty mnie, Boże wielki a miłosierny, ratuj sierotę, ratuj nieszczęsną, ratuj zabłąkaną! Bądź wola Twoja, ale stań się miłosierdzie Twoje! + +A przecie już stało się miłosierdzie, bo oto wyrwana jest z rąk najokropniejszych, cudem bożym, niezrozumiałym ocalona. Niebezpieczeństwo nie minęło jeszcze, ale może i zbawienie niedalekie. Kto wie, gdzie jest ten, którego sercem wybrała. Z Siczy musiał już wrócić, może jest gdzie na tym samym stepie. Będzie jej szukał i odnajdzie, a wtedy radość zastąpi łzy, wesele — smutek, groźby i trwogi miną raz na zawsze — przyjdzie spokój i pocieszenie. Dzielne, proste serce dziewczyny napełniło się ufnością i step szumiał słodko naokoło, a powiew, który tymi trawami kołysał, nawiewał zarazem myśli słodkie do jej głowy. Nie taka ona przecie sierota na tym świecie, gdy oto przy niej jeden dziwny, nieznany opiekun — a drugi, znany i kochany, zatroszczy się o nią, nie opuści, przyhołubi raz na zawsze. A to jest człowiek żelazny, mocniejszy i potężniejszy od tych, którzy na nią dybią w tej chwili. + +Step szumiał słodko, z kwiatów wychodziły zapachy silne i upajające, czerwone głowy bodiaków, purpurowe kistki roztocza, białe perły mikołajków i pióra bylicy pochylały się ku niej, jakby w tym kozaczku przebranym, o długich warkoczach, mlecznej twarzy i kraśnych ustach rozpoznawały siostrę-dziewczynę. Chyliły się tedy ku niej, jakby chciały mówić: „Nie płacz, krasnodiwo, my także na opiece Bożej!”. Jakoż uspokojenie przychodziło do niej od stepu coraz większe. Zacierały się obrazy mordu i pogoni w umyśle, a natomiast ogarniała ją jakaś niemoc, ale słodka, sen począł kleić i jej powieki, konie szły wolno — ruch ją kołysał. Usnęła. + + + +Rozdział XX + +Obudziło ją szczekanie psów. Otworzywszy oczy, ujrzała w dali przed sobą dąb wielki, cienisty, zagrodę i żuraw studzienny. Wnet zbudziła towarzysza. + +— Mości panie, zbudź się waszmość! + +Zagłoba otworzył oczy. + +— A to co? A my gdzie przyjechali? + +— Nie wiem. + +— Czekajże wasanna. To jest zimownik kozacki. + +— Tak i mnie się widzi. + +— Pewnie tu czabanowie mieszkają. Niezbyt miła kompania. Czego te psy ujadają, żeby ich wilcy ujedli! Widać konie i ludzi pod zagrodą. Nie ma rady, trzeba zajechać, żeby nie ścigali, jak ominiem. Musiałaś i waćpanna się zdrzemnąć. + +— Tak jest. + +— Raz, dwa, trzy, cztery konie osiodłane, czterech ludzi pod zagrodą. No, niewielka potęga. Tak jest, to czabanowie. Coś żywo rozprawiają. Hej tam, ludzie! A bywaj no tu! + +Czterech Kozaków zbliżyło się natychmiast. Byli to istotnie czabanowie od koni, czyli koniuchowie, którzy latem stad wśród stepów pilnowali. Pan Zagłoba zauważył natychmiast, że jeden z nich miał tylko szablę i piszczel, trzej inni zbrojni byli w szczęki końskie poprzywiązywane do kijów, ale wiedział i to także, że tacy koniuchowie bywają to ludzie dzicy i często dla podróżnych niebezpieczni. + +Jakoż wszyscy czterej, zbliżywszy się, poglądali spode łba na przybyłych. W brązowych twarzach ich nie było najmniejszego śladu życzliwości. + +— Czego chcecie? — pytali, nie zdejmując czapek. + +— Sława Bohu — rzekł pan Zagłoba. + +— Na wiki wikiw. Czego chcecie? + +— A daleko do Syrowatej? + +— Nie znajem nikakij Syrowatej. + +— A ówże zimownik jak się zwie? + +— Huśla. + +— Dajcie no koniom wody. + +— Nie ma wody, wyschła. A wy skąd jedziecie? + +— Z Kriwoj Rudy. + +— A dokąd? + +— Do Czehryna. + +Czabanowie spojrzeli po sobie. Jeden z nich, czarny jak żuk i kosooki, począł wpatrywać się w pana Zagłobę, wreszcie rzekł: + +— A czego wy z gościńca zjechali? + +— Bo upał. + +Kosooki położył rękę na lejcach pana Zagłoby. + +— Zleź no, panku, z konia. Do Czehryna nie masz po co jechać. + +— I czemuż to? — spytał spokojnie pan Zagłoba. + +— A widzisz ty tego mołojca? — rzekł kosooki, ukazując jednego z czabanów. + +— Widzę. + +— On z Czehryna prijichaw. Tam Lachiw riżut. + +— A wiesz ty, chłopie, kto do Czehryna za nami jedzie? + +— Kto takij? + +— Kniaź Jarema! + +Zuchwałe twarze czabanów spokorniały w jednej chwili. Wszyscy jakby na komendę poodkrywali głowy. + +— A wiecie wy, chamy — mówił dalej pan Zagłoba — co Lachy robią z takimi, co riżut? Oni takich wiszajut! A wiecie, ile kniaź Jarema wojska prowadzi? A wiecie, że on nie dalej jak pół mili stąd? A co, psie dusze? Dudy w miech? Jak to wy nas tu przyjęli? Studnia wam wyschła? Wody dla koni nie macie? A, basałyki! A, kobyle dzieci! Pokażę ja wam! + +— Ne serdyteś, pane! Studnia wyschła. My sami do Kahamliku jeździm poić i wodę dla siebie nosimy. + +— A, skurczybyki! + +— Prostyte, pane. Studnia wyschła. Każecie, to skoczym po wodę. + +— Obejdzie się bez was, sam pojadę z pachołkiem. Gdzie tu Kahamlik? — spytał groźnie. + +— Ot, dwie staje stąd! — rzekł kosooki, pokazując na pas zarośli. + +— A do gościńca czy tędy muszę wracać, czy brzegiem dojedzie? + +— Dojedzie, pane. Milę stąd rzeka do gościńca skręca. + +— Pachołek, ruszaj przodem! — rzekł pan Zagłoba, zwracając się do Heleny. + +Mniemany pachołek skręcił konia na miejscu i poskoczył. + +— Słuchać! — rzekł Zagłoba, zwracając się do chłopów. — Jeśli tu podjazd przyjdzie, powiedzieć, żem brzegiem do gościńca pojechał. + +— Dobrze, pane. + +W kwadrans później Zagłoba jechał znów obok Heleny. + +— W porę im księcia wojewodę wymyśliłem — rzekł, przymrużając oko pokryte bielmem. — Będą teraz siedzieli cały dzień i czekali podjazdu. Drżączka ich porwała na samo imię książęce. + +— Widzę, że waszmość tak obrotny masz dowcip, iż z każdej biedy ratować się potrafisz — rzekła Helena — i Bogu dziękuję, że mi zesłał takiego opiekuna. + +Szlachcicowi poszły po sercu te słowa, uśmiechnął się, ręką brodę pogładził i rzekł: + +— A co? Ma Zagłoba głowę na karku? Chytrym jak Ulisses i to muszę waćpannie powiedzieć, iż gdyby nie ta chytrość, dawno by mnie krucy zdziobali. Ale cóż robić? Trzeba się ratować. Oni w bliskość księcia snadnie uwierzyli, boć to jest prawdziwa rzecz, że dziś, jutro on się w tych stronach zjawi z mieczem ognistym jako archanioł. A żeby tak i Bohuna po drodze gdzie rozcisnął, ofiarowałbym się boso do Częstochowy. Choćby też byli oni czabanowie i nie uwierzyli, samo przypomnienie mocy książęcej wystarczało, by ich od napaści na nasze zdrowie powstrzymać. Wszelako powiem waćpannie, że zuchwałość ich niedobre to dla nas signum, bo to znaczy, że już się tu chłopstwo o wiktoriach Chmielnickiego zwiedziało i coraz się będzie stawać zuchwalsze. Musimy teraz pustek się trzymać i do wsiów mało zaglądać, bo niebezpiecznie. Dajże Boże jak najprędzej księcia wojewodę, bośmy się w taką matnię dostali, że jakom żyw, gorszej trudno wymyślić. + +Trwoga znów ogarnęła Helenę, pragnąc więc wydobyć jakie słowo nadziei z ust pana Zagłoby, rzekła: + +— Już ja teraz ufam, że waszmość i siebie, i mnie ocalisz. + +— To się rozumie — odpowiedział stary wyga. — Głowa od tego, żeby o skórze myślała. A waćpannę takem już polubił, że za nią jako za własną córką będę obstawał. Najgorsze tylko to, że prawdę rzekłszy, sami nie wiemy, gdzie uciekać, boć i ta Zołotonosza niezbyt to pewne asilum. + +— To wiem na pewno, że bracia są w Zołotonoszy. + +— Są albo ich nie ma, bo mogli wyjechać, a do Rozłogów pewnie nie tą drogą, którą my jedziemy, wracają. Więcej ja liczę na tamtejsze prezydium. Żeby tak choć z pół chorągiewki albo z pół regimenciku w zameczku! Ale ot i Kahamlik. Tymczasem przynajmniej oczerety pod bokiem. Przeprawimy się na drugą stronę i zamiast z biegiem ku gościńcowi ciągnąć, pociągniemy w górę, żeby ślad pomylić. Prawda, że zbliżymy się do Rozłogów, ale nie bardzo… + +— Zbliżymy się do Browarków — rzekła Helena — przez które do Zołotonoszy się jedzie. + +— To i lepiej. Stój no waćpanna. + +Napoili konie. Następnie pan Zagłoba, zostawiwszy Helenę dobrze ukrytą w zaroślach, pojechał wyszukać brodu, który znalazł z łatwością, bo leżał o kilkadziesiąt zaledwie kroków od miejsca, do którego przyjechali. Właśnie tamtędy owi czabanowie przepędzali konie na drugą stronę rzeki, która zresztą cała była dość płytka, jeno brzegi miała mało dostępne, bo zarosłe i błotniste. Przeprawiwszy się tedy na drugą stronę, ruszyli śpiesznie w górę rzeki i jechali bez wytchnienia aż do nocy. Droga była ciężka, bo do Kahamliku wpadało mnóstwo strumieni, które rozlewając się szerzej przy ujściach, tworzyły tu i owdzie trzęsawice i topieliska. Trzeba było co chwila wyszukiwać brodów lub przedzierać się przez zarośla trudne do przebycia dla jezdnych. Konie pomęczyły się okrutnie i zaledwie wlokły za sobą nogi. Chwilami zapadały tak, że Zagłobie zdawało się, iż nie wylezą już więcej. Na koniec wydostali się na wysoki, suchy brzeg, porosły dębiną. Ale już też noc była głęboka i ciemna bardzo. Dalsza podróż stała się niepodobieństwem, bo w ciemnościach można było trafić na chłonące bagna i zginąć, więc pan Zagłoba postanowił czekać ranka. + +Rozsiodłał konie, popętał je i puścił na pastwisko, po czym jął zbierać liście, wymościł z nich posłanie, zasłał czaprakami i okrywszy burką, rzekł do Heleny: + +— Połóż się waćpanna i śpij, bo nie masz nic lepszego do zrobienia. Rosa ci oczki przemyje, to i dobrze. Ja też przyłożę głowę do terlicy, bo już kości nie czuję w sobie. Ognia nie będziem palili, gdyż światło by nam tu jakich czabanów ściągnęło. Noc krótka, świtaniem ruszymy dalej. Śpij waćpanna spokojnie. Nakluczyliśmy jak zające, niewiele po prawdzie drogi zrobiwszy, ale też takeśmy zatarli za sobą ślady, że zje diabła, kto nas odnajdzie. Dobranoc waćpannie! + +— Dobranoc waćpanu! + +Smukły kozaczek ukląkł i modlił się długo, podnosząc oczy do gwiazd, a pan Zagłoba wziął na plecy terlicę i poniósł ją nieco opodal, gdzie sobie upatrzył miejsce do spania. Brzeg dobrze był wybrany do noclegu, bo wysoki i suchy, zatem bez komarów. Gęste liście dębów mogły stanowić niezłą ochronę od deszczu. + +Helena długo nie mogła zasnąć. Wypadki ubiegłej nocy stanęły jej zaraz jako żywe w pamięci, z ciemności wychyliły się twarze pomordowanych: stryjny i braci. Zdawało się jej, że jest razem z ich trupami w owej sieni zamknięta i że do tej sieni zaraz wejdzie Bohun. Widziała jego oblicze wybladłe i sobole brwi czarne, bólem ściągnięte, i oczy w siebie utkwione. Trwoga ogarnęła ją niewymowna. A nuż nagle w tych ciemnościach, które ją otaczają, ujrzy naprawdę dwoje świecących oczu… + +Księżyc przelotem wyjrzał zza chmur, pobielił garścią promieni dąbrowę i ponadawał fantastyczne kształty pniom i gałęziom. Derkacze ozwały się po łąkach, przepiórki na stepach; czasem dochodziły jakieś dziwne, dalekie odgłosy ptaków czy zwierząt nocnych. Bliżej prychały konie, które gryząc trawę i skacząc w pętach, oddalały się coraz więcej od śpiących. Ale te wszystkie głosy uspokajały Helenę, bo rozpraszały fantastyczne widzenia i przenosiły ją w rzeczywistość; mówiły jej, że ta sień, która ciągle stawała jej przed oczyma, i te trupy krewnych, i ten Bohun blady, z zemstą w oczach, to złuda zmysłów, urojenie strachu, nic więcej. Przed kilku dniami myśl o takiej nocy pod gołym niebem, w pustyni, przerażałaby ją śmiertelnie; dziś musiała sobie przypominać, że istotnie jest nad Kahamlikiem, daleko od swej komnaty dziewiczej, aby się uspokoić. + +Grały jej tedy do snu derkacze i przepiórki, migotały gwiazdy, gdy powiew poruszył gałęzie, brzęczały chrząszcze na dębowych liściach — i usnęła wreszcie. Ale noce w pustyni mają także swoje niespodzianki. Szaro już było, gdy uszu jej doszły z dala jakieś straszne głosy, jakieś charkotania, wycia, chrapania, później kwik tak bolesny i przeraźliwy, że krew ścięła się w jej żyłach. Zerwała się na równe nogi okryta zimnym potem, przerażona i niewiedząca, co czynić. Nagle w oczach jej mignął Zagłoba, który leciał bez czapki w stronę tych głosów, z pistoletami w ręku. Po chwili rozległ się jego głos: „U-ha! U-ha! Siromacha!” — huknął wystrzał i wszystko umilkło. Helenie zdawało się, że wieki czeka; na koniec przecie poniżej brzegu usłyszała znów Zagłobę. + +— A żeby was psi pojedli! Żeby was ze skóry obdarto! Żeby was Żydzi na kołnierzach nosili! + +W głosie Zagłoby brzmiała prawdziwa desperacja. + +— Mości panie, co się stało? — pytała dziewczyna. + +— Wilcy konie porżnęli. + +— Jezus Maria! Oba? + +— Jeden zarżnięty, drugi skaleczon tak, że stajania nie ujdzie. W nocy odeszły nie dalej jak trzysta kroków, i już po nich. + +— Cóż teraz poczniem? + +— Co poczniem? Wystrużemy sobie kije i siądziemy na nie. Czy ja wiem, co poczniem? Ot, czysta desperacja! Mówię waćpannie, że diabeł wyraźnie zawziął się na nas, co i nic dziwnego, bo musi on być Bohunowi przyjacielem albo zgoła krewnym. Co poczniem? Jeśli wiem, to niech się w konia zmienię, przynajmniej waćpanna będziesz miała na czym jechać. Szelmą jestem, jeśli kiedy byłem w podobnej imprezie. + +— Pójdziemy pieszą… + +— Dobrze to waćpannie przy jej dwudziestu leciech, ale nie mnie przy mojej cyrkumferencji chłopską modą podróżować. Choć i to źle mówię, bo tu lada chłop na szkapę się zdobędzie, a psi tylko chodzą na piechotę. Czysta desperacja, jak mnie Bóg miły. Jużci, nie będziem tu siedzieć, tylko pójdziemy, ale kiedy zajdziemy do onej Zołotonoszy? Nie wiem. Jeśli uciekać nawet i na koniu niemiło, to na piechotę ostatnia rzecz. Tedy przygodziło się już nam, co się mogło najgorszego przygodzić. Kulbaki musimy zostawić, a co do gęby włożyć, to na własnym karku dźwigać. + +— Nie pozwolę ja na to, abyś waćpan sam dźwigał, a co będzie trzeba, to i ja też poniosę. + +Zagłoba udobruchał się, widząc takową determinację dziewczyny. + +— Moja mościa panno — rzekł — a toż chyba byłbym Turkiem albo poganinem, gdybym na to pozwolił! Nie do dźwigania to te bieluchne rączki, nie do dźwigania te strzeliste pleczyki. Jakoś Bóg da, że i sam poradzę, jeno wypoczywać często muszę, bo nadtom był zawsze wstrzemięźliwy w jedle i napoju, od czego mam teraz dech krótki. Weźmiemy czapraki do spania i żywności trochę, a zresztą niewiele już jej zostanie, licząc, że zaraz trzeba się dobrze pokrzepić. + +Jakoż zabrali się do posiłku, przy którym pan Zagłoba, porzuciwszy swą zachwalaną wstrzemięźliwość, starał się o dech długi. Koło południa przyszli nad bród, którym widocznie od czasu do czasu przejeżdżali ludzie i wozy, bo po obu brzegach były ślady kół i kopyt końskich. + +— Może to droga do Zołotonoszy? — rzekła Helena. + +— Ba, nie ma się kogo spytać. + +Ledwie pan Zagłoba skończył mówić, gdy z oddali doszedł ich uszu głos ludzki. + +— Czekaj waćpanna, ukryjmy się — szepnął Zagłoba. + +Głos zbliżał się coraz bardziej. + +— Widzisz co waćpan? — spytała Helena. + +— Widzę. + +— Kto się zbliża? + +— Dziad-ślepiec z lirą. Wyrostek go prowadzi. Teraz buty zdejmują. Przejdą ku nam przez rzekę. + +Po chwili pluskanie wody oznajmiło, że istotnie przechodzą. + +Zagłoba wraz z Heleną wyszli z ukrycia. + +— Sława Bohu! — rzekł głośno szlachcic. + +— Na wiki wikiw — odpowiedział dziad. — A kto tam jest? + +— Chrześcijanie. Nie bój się, dziadu, naści ortę. + +— Szczob wam światyj Mikołaj daw zdorowla i szczastje. + +— A skąd, dziadu, idziecie? + +— Z Browarków. + +— A ta droga dokąd prowadzi? + +— Do chutoriw, pane, do seła… + +— A do Zołotonoszy nią dojdzie? + +— Można, pane. + +— Dawnoście wyszli z Browarków? + +— Wczoraj rano, pane. + +— A w Rozłogach byliście? + +— Byli. Ale powiadają, że tam łycary prijszli, szczo bitwa buła. + +— Któż to powiadał? + +— W Browarkach powiadali. Tam jeden z kniaziowej czeladzi przyjechał, a co powiadał, strach! + +— A wyście go nie widzieli? + +— Ja, pane, nikogo nie widzę, ja ślepy. + +— A ówże wyrostek? + +— On widzi, ale on niemowa, ja jeden jego rozumiem. + +— Daleko też stąd do Rozłogów, bo my tam właśnie idziemy? + +— Oj! Daleko! + +— Więc powiadacie, żeście byli w Rozłogach? + +— Byli, pane. + +— Tak? — rzekł pan Zagłoba i nagle chwycił za kark wyrostka. + +— Ha, łotry, złodzieje, łajdaki, na przeszpiegi chodzicie, chłopów do buntu podmawiacie! Hej, Fedor, Olesza, Maksym, brać ich, obedrzeć do naga i powiesić albo utopić! Bij ich, to buntownicy, szpiegi, bij, zabijaj! + +Począł szarpać wyrostka i potrząsać nim silnie, i krzyczeć coraz głośniej. Dziad rzucił się na kolana, prosząc o miłosierdzie, wyrostek wydawał przeraźliwe głosy właściwe niemowom, a Helena spoglądała ze zdumieniem na ową napaść. + +— Co waćpan robisz? — pytała, nie wierząc własnym oczom. + +Ale pan Zagłoba wrzeszczał, przeklinał, poruszał całe piekło, wzywał wszystkich nieszczęść, klęsk, chorób — groził wszelkimi rodzajami mąk i śmierci. + +Kniaziówna myślała, że mu się rozum pomieszał. + +— Umykaj! — wołał na nią. — Nie przystoi ci patrzyć na to, co się tu stanie, umykaj, mówię. + +Nagle zwrócił się do dziada: + +— Zdejmuj przyodziewek, capie, a nie, to cię tu potnę na sztuki. + +I obaliwszy wyrostka na ziemię, począł go własnymi rękami obdzierać. Dziad, przerażony, zrzucił co prędzej lirę, torbę i świtkę. + +— Zdziewaj wszystko!… Bogdaj cię zabito! — wrzeszczał Zagłoba. + +Dziad począł ściągać koszulę. + +Kniaziówna widząc, na co się zanosi, oddaliła się śpiesznie, aby swej skromności widokiem nagich członków nie obrazić, a za uciekającą goniły jeszcze przekleństwa Zagłoby. + +Oddaliwszy się znacznie, zatrzymała się, nie wiedząc sama, co począć. W pobliżu leżał pień obalonego przez wichry drzewa, siadła więc na nim i czekała. Do uszu jej dochodziły wrzaski niemowy, jęki dziada i warchoł czyniony przez pana Zagłobę. + +Wreszcie umilkło wszystko. Słychać było tylko świergotanie ptaków i szmer liści. Po chwili dało się słyszeć sapanie i ciężki chód ludzki. + +Był to pan Zagłoba. + +Na ramieniu niósł przyodziewek zdarty z dziada i pacholęcia, w ręku dwie pary butów i lirę. Zbliżywszy się, począł mrugać swoim zdrowym okiem, uśmiechać się i sapać. + +Widocznie był w doskonałym humorze. + +— Żaden woźny w trybunale nie nakrzyczy się tak, jakom się ja nakrzyczał! — rzekł. — Ażem ochrypł. Ale mam, czegom chciał. Wypuściłem ich nagich, jak ich matka porodziła. Jeśli mnie sułtan nie zrobi baszą albo hospodarem wołoskim, to jest niewdzięcznikiem, gdyż przysporzyłem dwóch tureckich świętych. O łajdaki! Prosili, by im też choć koszule zostawić! Alem im rzekł, iż dość powinni być wdzięczni, że ich przy żywocie zostawiam. A zobacz no waćpanna. Wszystko nowe, i świty, i buty, i koszule. Maż tu być porządek w tej Rzeczypospolitej, gdy chamstwo tak zbytkownie się ubiera? Ale oni byli na odpuście w Browarkach, gdzie niemało zebrali grosiwa, toż sobie kupili wszystko nowe na jarmarku. Niejeden szlachcic tyle nie wyorze w tym kraju, ile dziad wyżebrze. Odtąd porzucam rycerskie rzemiosło, a będę dziadów na gościńcach obdzierał, bo widzę, że eo modo prędzej do fortuny dojść można. + +— Ale na jakiż pożytek waćpan to uczyniłeś? — pytała Helena. + +— Na jaki pożytek? Waćpanna tego nie rozumiesz? Tedy poczekaj trochę, zaraz się ów pożytek widocznie waćpannie ukaże. + +To rzekłszy, wziął połowę zdartego przyodziewku i oddalił się w krze zarastające brzegi. Po niejakim czasie w krzach ozwały się dźwięki liry, a następnie ukazał się… już nie pan Zagłoba, ale prawdziwy did ukraiński z bielmem na jednym oku, z siwą brodą. Did zbliżył się do Heleny, śpiewając ochrypłym głosem: + + +Sokołe jasnyj, brate mij ridnyj, +Ty wysoko litajesz, +Ty szyroko widajesz . + +Kniaziówna klasnęła w ręce i po raz pierwszy od ucieczki z Rozłogów uśmiech rozjaśnił jej śliczną twarz. + +— Gdybym nie wiedziała, że to waćpan, zgoła bym go nie poznała! + +— A co? — rzekł pan Zagłoba. — Pewnie i na zapusty nie widziałaś waćpanna lepszej maszkary. Przejrzałem się też w Kahamliku i jeślim widział kiedy foremniejszego dziada, niech mnie na własnej torbie powieszą! Na pieśniach też mnie nie zbraknie. Co waćpanna wolisz? Może o Marusi Bohusławce, o Bondariwnie albo o Sierpiahowej śmierci? Mogę i to. Szelmą jestem, jeśli na kawałek chleba między największymi hultajami nie zarobię. + +— Już teraz rozumiem waszmościów uczynek, dlaczegoś szatki zewlókł z tych biedaków, a to by drogę w przebraniu bezpieczniej odbyć. + +— Rozumie się — rzecze pan Zagłoba. — Cóż bo waćpanna myślisz? Tu, na Zadnieprzu, lud gorszy niż gdzie indziej i tylko ręka księcia hultajów od swywoli powstrzymuje, a teraz, gdy się zwiedzą o wojnie z Zaporożem i o wiktoriach Chmielnickiego, tedy żadna moc ich od rebelii nie powstrzyma. Widziałaś waćpanna owych czabanów, którzy się już do naszej skóry chcieli zabierać. Jeśli prędko hetmany Chmielnickiego nie zetrą, to za dzień, za dwa cały kraj będzie w ogniu i jakże ja waćpannę wówczas przez kupy zbuntowanego chłopstwa przeprowadzę? A mielibyśmy wpaść w ich ręce, to lepiej było dla waćpanny w Bohunowych pozostać. + +— O, nie może to być! Wolę śmierć! — przerwała kniaziówna. + +— Ja zaś wolę życie, bo śmierć to na raz sztuka, od której się żadnym dowcipem nie wykręcisz. Ale tak myślę, że Bóg nam zesłał tych dziadów. Takem ich przestraszył, że książę z całym wojskiem blisko, jak i owych czabanów. Będą ze trzy dni od strachu goli w oczeretach siedzieli. A my tymczasem w przebraniu jakoś do Zołotonoszy się przebierzem, znajdziemy braci waćpanny i pomoc, dobrze; nie, to pójdziem dalej, aż do hetmanów, albo na księcia będziem czekać, a wszystko w przezpieczności, bo dziadom od chłopów i od Kozaków żaden strach. Moglibyśmy przez obozy Chmielnickiego zdrowo głowy przenieść. Tylko jednych Tatarów vitare nam należy, bo oni by waćpannę jako pachołka młodego w jasyr wzięli. + +— To i ja tedy przebrać się muszę? + +— Tak jest, zrzuć waćpanna z siebie kozaczka, a w wyrostka chłopskiego się przedzierzgnij. Trochęś jak na chamskie dziecko za gładka, ja także na dida, ale to nic. Wiater opali liczko waćpanny, a mnie od chodzenia brzuch spadnie. Wszystką tłustość z siebie wypocę. Gdy mnie Wołosi oko wypalili, myślałem, iż zgoła okrutna przygoda mię nachodzi, a widzę teraz, że mi się to właśnie przyda, bo dziad nieślepiec byłby podejrzanym. Będziesz mnie waćpanna za rękę prowadzić, a zwij mnie Onufrij, bo takowe jest moje dziadowskie imię. Teraz zaś się przebierz co prędzej, bo nam czas w drogę, która, ile że na piechotę, dłużyć się będzie. + +Pan Zagłoba odszedł, a Helena wnet jęła się przebierać za dziadowskie pacholę. Wypluskawszy się w rzece, zrzuciła żupanik kozacki, a wdziała świtkę chłopską i kapelusz ze słomy, i sakwy podróżne. Szczęściem, wyrostek ów obdarty przez Zagłobę smukłym był, więc pasowało na nią wszystko dobrze. + +Zagłoba, wróciwszy, obejrzał ją uważnie i rzekł: + +— Mój Boże, niejeden rycerz chętnie by zbył staniku swego, byle go taki pachołek prowadził, a już jednego husarza znam, któren by to na pewno uczynił. Tylko już z tymi włosami trzeba koniecznie coś uczynić. Widziałem ja w Stambule urodziwe pacholęta, ale takiego nie widziałem. + +— Daj Boże, aby mi na złe nie wyszła gładkość moja! — rzekła Helena. + +Ale uśmiechała się jednak, bo jej niewieście uszy mile łechtał podziw pana Zagłoby. + +— Gładkość nigdy na złe nie wychodzi, a ja tego pierwszym przykładem, bo gdy mnie Turcy w Galacie oko wypalili, chcieli wypalić i drugie, gdy mnie żona tamecznego baszy uratowała, a to dla nadzwyczajnej mojej urody, której ostatki możesz jeszcze waćpanna oglądać. + +— A mówiłeś waćpan, iż to Wołosi mu oczy wypalili? + +— Bo Wołosi, ale poturczeni i w Galacie u baszy służący. + +— Przecie waćpanu nawet i tego jednego nie wypalili? + +— Jeno mi od gorącości żelaza bielmem zaszło. Wszystko to jedno. Cóż tedy waćpanna z warkoczami swymi chcesz uczynić? + +— A cóż? Trzeba obciąć. + +— A trzeba. Ale jak? + +— Waćpanową szablą. + +— Dobrze to szablą głowę uciąć, ale włosy to już nie wiem, quo modo? + +— Wiesz waćpan co? Siądę ja przy tym zwalonym pniu, a włosy przez pień przełożę, waćpan zaś tniesz i utniesz. Jeno mi głowy nie utnij. + +— O to się waćpanna nie bój. Nieraz ja knoty u świec po pijanemu obcinałem, samej świecy nie zaciąwszy. Nie uczynię i waćpannie krzywdy, chociaż takowa prezentacja dla mnie pierwsza. + +Helena siadła koło pnia i, rzuciwszy w poprzek swe ogromne, czarne włosy, podniosła oczy ku panu Zagłobie. + +— Gotowam — rzekła — tnij waćpan. + +I uśmiechała się do niego trochę smutno, bo jej żal było owych włosów, które przy głowie ledwie by w dwie piędzie można ująć. A i panu Zagłobie było jakoś niesporo. Okraczył pień dla lepszego cięcia i mruczał: + +— Tfu! Tfu! Wolałbym zostać cyrulikiem i osełedce Kozakom podgalać. Zdaje mi się, żem jest mistrzem i że do katowskiej przystępuję roboty, gdyż wiadomo waćpannie, że oni czarownicom włosy na głowie obcinają, aby zaś diabeł się w nich nie utaił i swoją mocą efektu torturów nie zepsował. Aleś waćpanna nie czarownica, przeto i ten postępek paskudnym mi się wydaje, za który jeśli mi pan Skrzetuski uszu nie obetnie, to mu imparitatem zadam. Dalibóg, że mnie mrowie chodzi po ręku. Zamruż przynajmniej waćpanna oczy. + +— Już! — rzekła Helena. + +Pan Zagłoba podniósł się w górę, jakby się na strzemionach do cięcia wznosił. Płytkie żelazo świsnęło w powietrzu i natychmiast długie, czarne sploty zsunęły się po gładkiej korze pnia na ziemię. + +— Już — rzekł z kolei Zagłoba. + +Helena podniosła się żywo i natychmiast krótko obcięte włosy rozsypały się czarnym koliskiem koło jej twarzy, na którą biły rumieńce wstydu, bo w owych czasach ucięcie warkocza dziewczynie poczytywano za hańbę wielką, więc była to z jej strony ciężka ofiara, którą z konieczności tylko przenieść mogła. + +Nawet i łzy pokazały się w jej oczach, a pan Zagłoba, niekontent z siebie, wcale jej nie pocieszał. + +— Zdaje mi się, żem się na coś bezecnego odważył — rzekł — i powtarzam waćpannie, że pan Skrzetuski, jeżeli jest godnym kawalerem, uszy mi za to obciąć powinien. Ale nie można było inaczej, boćby sexus waćpanny zaraz odgadnięto. Teraz przynajmniej pójdziemy śmiało. Rozpytałem się też dziada o drogę, przyłożywszy mu sztych do gardła. Wedle tego, co powiadał, ujrzymy na stepie trzy dęby, koło których będzie wilczy jar, a wedle jaru droga na Demianówkę ku Zołotonoszy. Mówił, że i czumakowie drogą jeżdżą, będzie się można przysiąść na wozie. Ciężkie my to chwile z waćpanną przeżywamy, które wiecznie wspominać będziem. Teraz ot, trzeba się będzie i z szablami rozstać, bo nie przystoi dziadowi ni jego pacholęciu mieć szlacheckie oznaki przy sobie. Wetknę je pod ten pień; może Bóg da, że kiedyś odnajdę. Dużo wypraw ta szabla widziała i wielkich przewag była przyczyną. Wierzaj mi waćpanna, że dotąd byłbym już regimentarzem, gdyby nie invidia i złość ludzka, która mnie o miłość do gorących napojów posądzała. Tak to zawsze na świecie. W niczym nie masz sprawiedliwości! Żem nie lazł, jak kto głupi, na zgubę i z męstwem umiałem jako drugi Cunctator łączyć roztropność, tedy pierwszy pan Zaćwilichowski powiadał, że mnie tchórz oblatywał. Dobry on człowiek, ale zły język. Jeszcze niedawno dogryzał mi, żem się z Kozaki bratał, a gdyby nie owo bratanie, pewnie byś waćpanna mocy Bohunowej nie uszła. + +Tak rozmawiając, powtykał pan Zagłoba szable pod pień, nakrył je zielskiem i trawą, następnie przewiesił przez plecy sakwy i teorban, wziął w rękę dziadowski kij sadzony krzemieniami, machnął nim raz i drugi, po czym rzekł: + +— No, niezłe i to, można jakowemu psu albo i wilkowi świeczki w ślepiach zapalić i zęby porachować. Najgorsze ze wszystkiego, że trzeba iść piechotą, ale nie ma rady! Chodźmy! + +Poszli. + +Pacholę czarnowłose przodem, dziad za nim. Dziad mruczał i przeklinał, bo mu było gorąco iść piechotą, chociaż po stepie wiatr przeciągał. Wiatr ten opalał i czynił smagłym lice ślicznego pacholęcia. Wkrótce trafili na jar, na którego dnie biła krynica, sącząc swe przeczyste wody do Kahamliku. Koło tego jaru, niedaleko rzeki, rosły na mogile trzy potężne dęby; ku nim zaraz skręcili nasi podróżni. Zaraz też trafili na ślady drogi, która żółciła się na stepie od kwiecia wyrosłego na bydlęcym nawozie. Droga była pusta, ani czumaka na niej, ani mazi, ani siwych wołów wolno idących. Gdzieniegdzie leżały tylko kości bydlęce, porozwłóczone przez wilki i wybielone na słońcu. Podróżni szli ciągle, wypoczywali jeno w dąbrowach cienistych. Czarnowłose pacholę układało się do snu na zielonej murawie, a dziad czuwał. Przechodzili też i przez ruczaje, a gdzie brodu nie było, to go szukali, chodząc długo brzegiem. Czasem też dziad przenosił pacholę na ręku z siłą dziwną w człeku, który już chodził po żebranym chlebie. Ale był to barczysty dziad! Tak wlekli się znowu aż do wieczora, aż wreszcie pachołek usiadł przy drodze w lesie dębowym i rzekł: + +— Już mi i tchu brak, i siły zbyłam. Nie pójdę dalej. Tu się położę i zamrę. + +Dziad zakłopotał się srodze. + +— O, to przeklęte pustkowie! — rzekł. — Ani futora, ani sadyby na drodze, ani żywego człeka. Ale nie możemy tutaj na noc zostawać. Wieczór już zapada, za godzinę ciemno będzie, a posłuchaj jeno waćpanna! + +Tu dziad umilkł i przez chwilę panowała cisza głęboka. + +Ale nagle przerwał ją daleki, posępny głos, który zdawał się wychodzić z wnętrzności ziemi, a rzeczywiście wychodził z jaru leżącego niedaleko drogi. + +— To wilcy — rzekł pan Zagłoba. — Zeszłej nocy mieliśmy konie, to nam konie zjedli, teraz by do nas samych się zabrali. Trzymam ci ja wprawdzie pistolet pod świtką, ale mi prochu nie wiem, czy na dwa razy stanie, a nie chciałbym służyć za marcepan na wilczym weselu. Słyszysz waćpanna, znowu! + +Wycie istotnie rozległo się znowu i zdawało się bliższym. + +— Wstawaj, detyno! — rzekł dziad. — A nie możesz iść, to cię poniosę. Cóż robić! Widzę, że zanadto polubiłem waćpannę, ale to pewnie dlatego, że żyjąc w stanie bezżennym, własnych prawych potomków zostawić nie mogłem, a jeśli mam nieprawe, to są bisurmanami, bom w Turczech długo przebywał. Na mnie też kończy się ród Zagłobów herbu Wczele. Waćpanna się starością moją zaopiekujesz, ale teraz wstawaj albo-li siadaj mi na plecy, na barana. + +— Nogi mi tak ociężały, że już i ruszyć się nie mogę. + +— A chwaliłaś się waćpanna swoją siłą! Ale cicho no! Cicho! Jak mi Bóg miły, tak słyszę szczekanie psów. Tak jest, to psi, nie wilcy. Tedy niedaleko musi być Demianówka, o której mnie dziad powiadał. Chwała bądź Bogu Najwyższemu! Jużem myślał, czyby ognia nie napalić od wilków, ale byśmy się pewnie pospali, bośmy oboje znużeni. Tak jest, to psi. Słyszysz? + +— Chodźmy — rzekła Helena, której nagle sił przybyło. + +Jakoż zaledwie wyszli z lasu, pokazały się o kilka stajań ognie licznych chat. Dojrzeli także trzy kopułki cerkwi pobite świeżymi gontami, które świeciły jeszcze w pomroce od ostatnich blasków zorzy wieczornej. Szczekanie psów dochodziło coraz wyraźniej. + +— Tak jest, to Demianówka, nie może być nic innego — rzekł pan Zagłoba. — Dziadów wszędy chętnie przyjmują, może zdarzy się i nocleg, i wieczerza, a może dobrzy ludzie dalej podwiozą. Czekajże waćpanna, to jest książęca wieś, więc pewnie i podstarości w niej mieszka. I spoczniem, i wieści zasięgniem. Książę już musi być w drodze. Może poratowanie prędzej się zdarzy, niż się waćpanna spodziewasz! Ale! Pamiętajże, żeś niemowa. Zaczynam już w piętkę gonić, gdyż kazałem ci się zwać Onufrym, a skoro jesteś niemową, nie możesz mnie nijak nazywać. Ja sam będę gadał za ciebie i za siebie, a chwalić Boga, po chłopsku tak dobrze mówię jak i po łacinie. Dalej, dalej! Ot! Już i pierwsze chaty niedaleko. Mój Boże! Kiedyż się już skończy nasze tułactwo! Żebyśmy choć piwa grzanego mogli dostać, chwaliłbym Pana Boga i za to. + +Pan Zagłoba umilkł i przez czas niejaki szli cicho koło siebie. Po czym znów mówić począł: + +— Pamiętajże waćpanna, żeś niemowa. Gdy cię ktoś o co spyta, zaraz mu pokaż na mnie i rzeknij: „Hum, hum, hum! Nija, nija!”. Waćpanna, uważałem, wiele masz roztropności, a to przecie o naszą skórę chodzi. Chybabyśmy przypadkiem na hetmańskie albo książęce chorągwie trafili, wtedy zaraz ogłosimy, kto jesteśmy, zwłaszcza jeśli się znajdzie oficer grzeczny i pana Skrzetuskiego znajomy. Prawda, żeś to waćpanna pod opieką książęcą, tedy nie masz się czego żołnierzów obawiać. O! A to co za ogniska tam w dołku buchają? Aha, kują, to kuźnia! Ale widzę i ludzi przy niej niemało, pójdźmy tam. + +Istotnie, w rozpadlinie stanowiącej przedsionek jaru stała kuźnia, z której komina sypały się snopy i kłęby złotych iskier, a przez otwarte drzwi i przez liczne dziury wiercone w ścianach buchało jaskrawe światło przesłaniane chwilami przez ciemne postacie kręcące się we wnętrzu. Na zewnątrz, przed kuźnią, widać było także w pomroce nocnej kilkadziesiąt postaci stojących kupkami. Młoty w kuźnicy biły w takt, aż echo rozlegało się dokoła, a odgłos ten mieszał się ze śpiewami przed kuźnią, z gwarem rozmów, ze szczekaniem psów. Widząc to wszystko, pan Zagłoba skręcił zaraz w ów jar, zabrząknął w lirę i począł śpiewać: + + +Ej, tam na hori +Żenci żnut', +A popid horoju, +Popid zełenoju, +Kozaki idut' . + +Tak śpiewając, zbliżył się do gromady ludzi stojących przed kuźnią. Rozejrzał się: byli to chłopi, po większej części pijani. Prawie wszyscy trzymali w ręku drągi. Na niektórych z tych drągów widniały kosy poobsadzane sztorcem i ostrza spis. Kowale w kuźni pracowali właśnie nad wyrobem tych ostrz i odginaniem kos. + +— Ej, did! Did! — poczęto wołać w gromadzie. + +— Sława Bohu! — rzekł pan Zagłoba. + +— Na wiki wikiw. + +— Skażyte ditki, wże je Demianiwka? + +— Demianiwka. Abo szczo? + +— Bo mnie po drodze mówili — ciągnął dalej dziad — że tu dobrzy ludzie mieszkają, co dziada przygarną, nakarmią, napoją, przenocują i hroszi dadut. Ja stary, daleką drogę odbył, a chłopiec to już dalej krokiem nie może. On biedny, niemowa, mnie starego prowadzi, bo nie widzę, ślepiec ja nieszczęsny. Bóg was pobłogosławi, dobrzy ludzie, i święty Mikołaj cudotwórca pobłogosławi, i święty Onufrij pobłogosławi. W jednym oku trochę mi światła bożego zostało, a drugie ciemne na wieki; tak z teorbanem chodzę, pieśni śpiewam i żyję jak ptaki, tym co z rąk dobrych ludzi spadnie. + +— A skąd wy, didu? + +— Oj, z daleka, z daleka! Ale pozwólcie spocząć, bo widzę, pod kuźnią jest ława. Siadaj i ty, niebożę — mówił dalej, ukazując ławkę Helenie. — My aż znad Ladawy, dobrzy ludzie. Ale z domu dawno, dawno wyszli, a teraz z Browarków, z odpustu idziemy. + +— A co tam słyszeli dobrego? — pytał stary chłop z kosą w ręku. + +— Słyszeli, słyszeli, ale czy co dobrego, nie wiemy. Ludzi tam naschodziło się mnogo. O Chmielnickim mówili, że hetmańskiego syna i jego łycariw zwojował. Słyszeli także, że na ruskim brzegu chłopi na panów się podnoszą. + +Gromada otoczyła zaraz Zagłobę, który siedząc obok kniaziówny, od czasu do czasu w struny liry uderzał. + +— To wy, ojcze, słyszeli, że się podnoszą? + +— A jakże. Nieszczęśliwa bo nasza chłopska dola! + +— Ale mówią, że koniec będzie? + +— W Kijowie pismo od Chrysta na ołtarzu znaleźli, że będzie wojna straszna i okrutna i wielkie krwi przelanie na całej Ukrainie. + +Półkole otaczające ławę, na której siedział pan Zagłoba, ścieśniło się jeszcze bardziej. + +— Mówicie, że pismo było? + +— Było, jako żywo! O wojnie, o krwi przelaniu… Ale nie mogę mówić więcej, bo mi staremu, biednemu, w gardle już zaschło. + +— Macie, ojcze, miarkę gorzałki, a mówcie, coście na świecie słyszeli. Wiemy i my, że dziady wszędy bywają i wszystko znajut. Bywały już u nas, taj kazały, szczo na paniw przyjdzie od Chmiela czarna godzina. No, tak my kosy i spisy kazali sobie robić, aby nie byli ostatni, ale teraz nie wiemy, zaczynać-li już czy pisma od Chmiela czekać. + +Zagłoba wychylił miarkę, posmakował, potem pomyślał chwilę i rzekł: + +— A kto wam mówi, że czas zaczynać? + +— My sami chcemy. + +— Zaczynać! Zaczynać! — ozwały się liczne głosy. — Koły Zaporożci paniw pobyły, tak zaczynać! + +Kosy i spisy zatrzęsły się w krzepkich rękach i wydały brzęk złowrogi. + +Potem nastała chwila milczenia, jeno młoty w kuźnicy biły. Przyszli rezunowie czekali, co powie did. Dziad myślał, myślał, wreszcie spytał: + +— Czyi wy ludzie? + +— My kniazia Jaremy. + +— A kogóż wy będziecie rizaty? + +Chłopi spojrzeli po sobie. + +— Jego? — spytał dziad. + +— Ne zderżymo… + +— Oj, ne zderżyte, ditki, ne zderżyte. Bywał ja i w Łubniach i widział kniazia na własne oczy. Straszny on! Kiedy krzyknie, drzewa drżą w lesie, a jak nogą tupnie, jar się robi. Jego i korol boitsia, i hetmany słuchają, i wszyscy się jego boją. A wojska więcej u niego niż u chana i u sułtana. Ne zderżyte, ditki, ne zderżyte. Nie wy jego poszukacie, ale on was poszuka. A jeszcze tego nie wiecie, co ja wiem, że jemu wszystkie Lachy przyjdą w pomoc, a to znajte: szczo Lach, to szabla! + +Ponure milczenie zapanowało w gromadzie; dziad brząknął znów w teorban i mówił dalej, podniósłszy twarz ku księżycowi: + +— Idzie kniaź, idzie, a przy nim tyle krasnych kit i chorągwi, ile gwiazd na niebie, a bodiaków na stepie. Leci przed nim wiater i jęczy, a znajete, ditki, dlaczego on jęczy? Nad waszą dolą on jęczy. Leci przed nim śmierć-matka z kosą i dzwoni, a wiecie, dlaczego dzwoni? Na wasze szyje dzwoni. + +— Hospody, pomyłuj! — ozwały się ciche, przerażone głosy. + +I znowu słychać było tylko bicie młotów. + +— Kto tu kniaziowy komysar? — pytał dziad. + +— Pan Gdeszyński. + +— A gdzie on? + +— Uciekł. + +— A czemu on uciekł? + +— Bo słyszał, że dla nas spisy taj kosy kują, tak się przeląkł i uciekł. + +— Tym gorzej, bo on o was kniaziowi doniesie. + +— Coś ty, didu, kraczesz jak kruk! — rzekł stary chłop. — A tak my i wierzymy, że na paniw czarna godzina nadchodzi. I nie będzie ich ani na ruskim, ani na tatarskim brzegu, ni panów, ni kniaziów, tylko Kozaki, wolni ludzie będą, i nie będzie ni czynszu, ni czopowego, ni suchomielszczyzny, ni przewozowego, i nie będzie Żydów, bo tak stoi w piśmie od Chrystusa, o którym ty sam powiadał. A Chmiel taki jak i kniaź mocny. Naj sia poprobujut. + +— Dajże mu, Boże! — mówił did. — Ciężka nasza chłopska dola, a dawniej inaczej bywało. + +— Czyja ziemia? Kniazia. Czyj step? Kniazia. Czyj las? Czyje stada? Kniazia. A dawniej był boży las, boży step; kto przyszedł pierwszy, to wziął i nikomu nie był powinien. Teraz wsio paniw a kniaziej… + +— Dobra wasza, ditki — rzekł dziad — ale ja wam jedną rzecz powiem. Sami wiecie, że tu kniaziowi nie zdzierżycie, więc oto, co powiem: kto chce paniw rizaty, niech się tu nie ostaje, póki się Chmiel z kniaziem nie popróbuje, ale niech do Chmiela ucieka, i to zaraz jutro, bo kniaź już w drodze. Jeśli jego pan Gdeszyński do Demianówki namówi, to nie będzie on kniaź was tu żywił, ale do ostatniego wybije, tak wy do Chmiela uciekajcie. Im was więcej tam będzie, tym Chmiel łatwiej sobie poradzi. O! A ciężką on ma przed sobą robotę. Hetmany naprzód i wojsk koronnych bez liku, a potem kniaź od hetmanów mocniejszy. Lećcie wy, ditki, pomagać Chmielowi i Zaporożcom, bo oni, niebożęta, nie wydzierżą, a przecie za waszą to oni swobodę i za wasze dobro z panami się biją. Lećcie, to się i przed kniaziem ocalicie, i Chmielowi pomożecie. + +— Wże prawdu każe! — ozwały się głosy w gromadzie. + +— Dobrze mówi. + +— Mudryj did! + +— To ty widział kniazia w drodze? + +— Widzieć, nie widziałem, alem w Browarkach słyszał, że już ruszył z Łubniów; pali i ścina, gdzie jedną spisę znajdzie: ziemię i niebo zostawia. + +— Hospody pomyłuj! + +— A gdzie nam Chmiela szukać? + +— Po to ja tu, ditki, przyszedł, żeby wam powiedzieć, gdzie Chmiela szukać. Pójdźcie wy, dzieci, do Zołotonoszy, a potem do Trechtymirowa pójdziecie i tam już Chmiel będzie na was czekał, tam się też ze wszystkich wsiów, sadyb i chutorów ludzie zbiorą, tam i Tatary przyjdą, bo inaczej kniaź wszystkim wam by po ziemi, po matce, chodzić nie dał. + +— A wy, ojcze, pójdziecie z nami? + +— Pójść, nie pójdę, bo stare nogi ziemia już ciągnie. Ale mnie telegę zaprzężcie, taj pojadę z wami. A przed Zołotonoszą pójdę naprzód zobaczyć, czy tam pańskich żołnirów nie ma. Jak będą, to ominiemy i prosto na Trechtymirów pociągniem. Tam już kozacki kraj. A teraz mnie jeść i pić dajcie, bom ja stary głodny i pachołek mój głodny. Jutro rano ruszymy, a po drodze o panu Potockim i o kniaziu Jaremie wam zaśpiewam. Oj, srogie to lwy! Wielkie będzie przelanie krwi na Ukrainie, niebo czerwieni się okrutnie, a i miesiąc jakoby we krwi pływa. Proście wy, ditki, zmiłowania bożego, bo niejednemu nie chodzić już długo po bożym świecie. Słyszał ja też, że upiory z mogił wstają i wyją. + +Jakiś przestrach ogarnął zgromadzone chłopstwo. Mimo woli zaczęli się oglądać i żegnać, i szeptać między sobą. Na koniec jeden wykrzyknął: + +— Do Zołotonoszy! + +— Do Zołotonoszy! — powtórzyli wszyscy, jakby tam właśnie była ucieczka i ocalenie. + +— W Trechtymirów! + +— Na pohybel Lachom i panom! + +Nagle młody jakiś kozaczek wystąpił naprzód, potrząsnął spisą i krzyknął: + +— Bat'ki! A kiedy jutro do Zołotonoszy idziem, to dziś chodźmy na komisarski dwór! + +— Na komisarski dwór! — krzyknęło od razu kilkadziesiąt głosów. + +— Spalić! Dobro zabrać! + +Ale dziad, który dotąd głowę miał spuszczoną na piersi, podniósł ją i rzekł: + +— Ej, ditki, nie chodźcie wy na komisarski dwór i nie palcie go, bo będzie łycho. Kniaź tu może gdzie blisko z wojskiem krąży; łunę zobaczy, to przyjdzie i będzie łycho. Lepiej wy mnie jeść dajcie i nocleg pokażcie. Siedzieć wam cicho, nie hulaty po pasikam. + +— Prawdu każe! — odezwało się kilka głosów. + +— Prawdu każe, a ty, Maksym, durny! + +— Chodźcie, ojcze, do mnie na chleb i sól, i na miodu kwaterkę, a podjecie, to pójdziecie spać na siano do odryny — rzekł stary chłop, zwracając się do dziada. + +Zagłoba wstał i pociągnął Helenę za rękaw świtki. Kniaziówna spała. + +— Zmordowało się pacholę, to choć i przy młotach usnęło — rzekł pan Zagłoba. + +A w duszy pomyślał sobie: + +„O słodka niewinności, która wśród spis i nożów spać możesz! Widać, anieli niebiescy cię strzegą, a przy tobie i mnie ustrzegą”. + +Zbudził ją i poszli ku wsi, która leżała nieco opodal. Noc była pogodna, cicha — goniło ich echo bijących młotów. Stary chłop szedł naprzód, by drogę w ciemnościach pokazać, a pan Zagłoba udając, że pacierz odmawia, mruczał monotonnym głosem: + +— O hospody Boże, pomyłuj nas hrisznych… Widzisz waćpanna!… Świataja-Preczystaja… Cóż byśmy zrobili, nie mając chłopskiego przebrania?… Jako wże na zemli i dosza ku nebesech… Jeść dostaniemy, a jutro pojedziemy ku Zołotonoszy miasto iść piechotą… Amin, amin, amin… Można się spodziewać, że Bohun trafi tu naszym śladem, bo go nie oszukają nasze fortele… Amin, amin!… Ale już będzie za późno, bo w Prochorówce Dniepr przejedziemy, a tam już moc hetmańska… Diawoł błahougodnyku ne straszen. Amin… Tu za parę dni kraj będzie w ogniu, niech tylko książę za Dniepr ruszy… Amin… Żeby ich czarna śmierć wydusiła, niech im kat świeci… Słyszysz no waćpanna, jako tam wyją pod kuźnią? Amin… Ciężkie na nas przyszły terminy, ale kpem jestem, jeśli waćpanny z nich nie wydobędę, choćbyśmy mieli do samej Warszawy uciekać. + +— A co tam mruczycie, ojcze? — pytał chłop. + +— Nic, modlę się za wasze zdrowie. Amin, amin… + +— A ot, i moja chata… + +— Sława Bohu. + +— Na wiki wikiw. + +— Proszę na chleb-sól. + +— Bóg nagrodzi. + +W kilka chwil później dziad pokrzepiał się silnie baraniną, popijając obficie miodem, a nazajutrz rano ruszył wraz z pacholęciem wygodną telegą ku Zołotonoszy, eskortowany przez kilkudziesięciu konnych chłopów zbrojnych w spisy i kosy. + +Jechali na Kawrajec, Czarnobaj i Kropiwnę. Po drodze widzieli, że wrzało już wszystko. Chłopi wszędzie zbroili się, kuźnice po jarach pracowały od rana do nocy i tylko straszna potęga, straszne imię księcia Jeremiego wstrzymywało jeszcze krwawy wybuch. + +Tymczasem za Dnieprem burza rozszalała się z całą wściekłością. Wieść o klęsce korsuńskiej rozbiegła się lotem błyskawicy po całej Rusi, więc zrywał się, kto żył. + + + +Rozdział XXI + +Bohuna znaleźli semenowie następnego rana po ucieczce Zagłoby na wpół zduszonego w żupanie, w który pan Zagłoba go obwinął, ale że ran nie miał ciężkich, wkrótce przyszedł do przytomności. Przypomniawszy sobie wszystko, co się stało, wpadł we wściekłość, ryczał jak dziki zwierz, krwawił ręce na własnym krwawym łbie i nożem godził w ludzi, tak że semenowie nie śmieli do niego przystąpić. Wreszcie, nie mogąc się jeszcze na kulbace utrzymać, kazał przywiązać między dwa konie kolebkę żydowską i wsiadłszy w nią, pognał jak szalony w stronę Łubniów, sądząc, że tam udali się zbiegowie. Leżąc tedy w betach żydowskich, w puchu i własnej krwi, rwał stepem jak upiór, który przed brzaskiem rannym do mogiły ucieka, a za nim pędzili wierni semenowie w tej myśli, że na oczywistą śmierć pędzą. Lecieli tak aż do Wasiłówki, w której stało na załodze sto piechoty węgierskiej, książęcej. Dziki watażka, jakby mu życie zbrzydło, uderzył na nią bez wahania, sam pierwszy rzucił się w ogień i po kilkugodzinnej walce wyciął ją w pień z wyjątkiem kilku żołnierzy, których oszczędził, aby mękami zeznania z nich wydobyć. Dowiedziawszy się od nich, że żaden szlachcic nie uciekał tą stroną z dziewczyną, sam nie wiedział, co począć, i darł na sobie bandaże z bólu. Iść dalej było już niepodobieństwem, gdyż wszędzie ku Łubniom stały pułki książęce, które mieszkańcy zbiegli w czasie bitwy z Wasiłówki musieli już ostrzec o napaści. Porwali więc wierni semenowie osłabłego z wściekłości atamana i prowadzili nazad do Rozłogów. Wróciwszy, nie zastali już i śladów ze dworu, bo go chłopi miejscowi zrabowali i spalili wraz z kniaziem Wasylem, sądząc, że w razie gdyby się kniaziowie albo książę Jeremi mścić chcieli, z łatwością zwalą winę na Kozaków i Bohuna. Spalono przy tym wszystkie zabudowania, wycięto sad wiśniowy, wybito wszystką czeladź, bo chłopstwo mściło się bez litości za twarde rządy i ucisk, jakiego od Kurcewiczów doznawało. Zaraz za Rozłogami wpadł w ręce Bohuna Pleśniewski, który od Czehryna z wieścią o klęsce żółtowodzkiej jechał. Ten pytany, dokąd i z czym jedzie, gdy plątał się i nie dawał jasnych odpowiedzi, wpadł w podejrzenie, a przypieczony ogniem, wyśpiewał, co wiedział i o klęsce, i o panu Zagłobie, którego poprzedzającego dnia spotkał. Uradowany watażka odetchnął. Powiesiwszy Pleśniewskiego, puścił się dalej, już prawie pewny, że mu Zagłoba nie ujdzie. Jakoż czabanowie dostarczyli nowych wskazówek, ale za to za brodem wszelkie ślady jak w wodę wpadły. Na dziada obdartego przez pana Zagłobę ataman nie mógł się natknąć, bo ten posunął się już niżej z biegiem Kahamliku i zresztą tak był przerażony, że krył się jak lis w oczeretach. + +Tymczasem upłynęły znowu dzień i noc, a że pościg w stronę Wasiłówki zajął również ze dwa dni, Zagłoba miał więc ogromny czas za sobą. Co tedy było robić? W tym trudnym razie przyszedł Bohunowi z radą i pomocą esauł, stary wilk stepowy, przyzwyczajony od młodości do tropienia Tatarów w Dzikich Polach. + +— Bat'ku — rzekł — uciekali oni do Czehryna i mądrze uciekali, bo zyskali na czasie, ale gdy się o Chmielu i żółtowodzkiej batalii od Pleśniewskiego dowiedzieli, zmienili drogę. Ty, bat'ku, sam widział, że zjechali z gościńca i w bok się rzucili. + +— W step? + +— W stepie ja by ich, bat'ku, znalazł, ale oni poszli ku Dnieprowi, by się do hetmanów dostać, więc poszli albo na Czerkasy, albo na Zołotonoszę i Prochorówkę… A jeśli i ku Perejasławiu poszli, chociaż ne dumaju, to i tak ich znajdziemy. Nam by, bat'ku, trzeba jednemu do Czerkas, drugiemu do Zołotonoszy na czumacką drogę; i prędko, bo jak się przez Dniepr przeprawią, to do hetmanów zdążą albo ich Tatary Chmielnickiego ogarną. + +— Ruszajże ty do Zołotonoszy, ja do Czerkas pociągnę. + +— Dobrze, bat'ku. + +— A pilnuj dobrze, bo to chytry lis. + +— Oj, i ja chytry, bat'ku. + +Tak ułożywszy plan pogoni, skręcili natychmiast, jeden ku Czerkasom, drugi wyżej, ku Zołotonoszy. Wieczorem tegoż samego dnia stary esauł Anton dotarł do Demianówki. + +Wieś była pusta, zostały tylko same baby, gdyż wszyscy mężczyźni ruszyli za Dniepr do Chmielnickiego. Widząc zbrojnych, a nie wiedząc, kto by byli, baby pokryły się po strzechach i stodołach. Anton długo musiał szukać, nim odnalazł staruszkę, która nie obawiała się już niczego, nawet i Tatarów. + +— A gdzie chłopy, matko? — pytał Anton. + +— A czy ja wiem! — odparła, ukazując żółte zęby. + +— My Kozaki, matko, nie bójcie się, my nie od Lachiw. + +— Lachiw?… Szczob ich łycho! + +— Wy nam życzycie?… Prawda? + +— Wam? — Starucha zastanowiła się chwilę. — A was szczoby bolaczka! + +Anton nie wiedział, co ma począć, gdy nagle drzwi jednej chaty skrzypnęły i młodsza, ładna kobieta wyszła na podwórko. + +— Ej, mołojcy, słyszała ja, szczo wy ne Lachy. + +— Tak jest. + +— A wy od Chmiela? + +— Tak jest. + +— Ne od Lachiw? + +— Ni. + +— A czego wy o chłopów pytali? + +— Ot, tak pytali, czy już poszli. + +— Poszli, poszli! + +— Sława Bohu! A powiedz no, mołodycio, nie uciekał tu tędy jeden szlachcic, Lach przeklęty, z córką? + +— Szlachcic? Lach? Ja ne baczyła. + +— Nikogo tu nie było? + +— Buw did. On chłopów namówił, żeby do Chmiela, do Zołotonoszy poszli, bo mówił, że tu kniaź Jarema przyjdzie. + +— Gdzie? + +— A tutki. A potem do Zołotonoszy ma ciągnąć, to mówił did. + +— I did namówił chłopów do buntu? + +— A did. + +— A sam był? + +— Nie. Z niemową. + +— A jak wyglądał? + +— Kto? + +— Did. + +— Oj, stary, stareńki, na lirze grał i na paniw płakał. Ale ja jego nie widziała. + +— I on chłopów do buntu namawiał? — pytał raz jeszcze Anton. + +— A on. + +— Hm! Ostańcie z Bogiem, mołodycio. + +— Jedźcie z Bogiem. + +Anton zastanowił się głęboko. Gdyby ten dziad był przebranym Zagłobą, dlaczego by, u licha, chłopów do Chmielnickiego namawiał? Zresztą skąd by przebrania wziął? Gdzie by koni zbył? Uciekał przecie konno. Ale przede wszystkim dlaczego by chłopów do buntu namawiał i o przyjściu księcia ich ostrzegał? Szlachcic by nie ostrzegał i przede wszystkim sam się pod moc książęcą schronił. A jeśli książę idzie do Zołotonoszy, w czym nie masz nic niepodobnego, to za Wasiłówkę niezawodnie zapłaci. Tu Anton wzdrygnął się, bo nagle kół nowy we wrotach wydał mu się kubek w kubek do pala podobny. + +— Nie! Ten dziad to był tylko dziad i nic więcej. Nie ma co gonić do Zołotonoszy, chyba uciekać w tamtą stronę. + +Ale uciekłszy, co dalej robić? Czekać — to książę może nadejść; iść do Prochorówki i za Dniepr się przeprawić — to znaczy na hetmanów wpaść. + +Staremu wilkowi stepowemu stało się jakoś ciasno na szerokich stepach. Uczuł także, że wilkiem będąc, na lisa w panu Zagłobie trafił. + +Nagle uderzył się w czoło. + +A czemu ten did chłopów powiódł do Zołotonoszy, za którą była Prochorówka, a za nią, za Dnieprem, hetmani i cały obóz koronny? + +Anton postanowił bądź co bądź jechać do Prochorówki. + +Jeśli, przybywszy na brzeg, usłyszy, iż po drugiej stronie stoją wojska hetmańskie, to się nie będzie przeprawiał, jeno w dół rzeki pójdzie i naprzeciw Czerkas z Bohunem się połączy. Zresztą wieści o Chmielnickim po drodze zasięgnie. Antonowi było już wiadomo z relacji Pleśniewskiego, że Chmielnicki Czehryn zajął, że Krzywonosa już na hetmanów wysłał, a sam z Tuhaj-bejem zaraz miał ruszyć za nim. Anton więc, jako żołnierz doświadczony i położenie miejsc dobrze znający, pewien był, iż bitwa musiała być już stoczona. W takim razie należało wiedzieć, czego się trzymać. Jeśli Chmielnicki był pobity, tedy wojska hetmańskie rozlały się w pogoni po całym Podnieprzu i w takim razie Zagłoby nie ma co już szukać. Ale jeśli Chmielnicki pobił?… Co prawda, Anton nie bardzo w to wierzył. Łatwiej pobić syna hetmańskiego jak hetmana; łatwiej podjazd jak całe wojsko. + +”Et — myślał stary Kozak — nasz ataman lepiej by zrobił, żeby o własnej skórze, nie o dziewczynie myślał. Pod Czehrynem można by się przez Dniepr przeprawić, a stamtąd, póki czas, na Sicz umknąć. Tu, między księciem Jaremą a hetmanami, ciężko mu teraz będzie usiedzieć”. + +Tak rozmyślając, posuwał się szybko wraz ze swymi semenami w kierunku Suły, którą przebyć zaraz za Demianówką musiał, chcąc do Prochorówki się dostać. Dojechali do Mohylnej, nad samą rzeką leżącej. Tu los posłużył Antonowi, bo jakkolwiek Mohylna, również jak i Demianówka była pusta, zastał jednak promy gotowe i przewoźników, którzy przeprawiali chłopstwo uciekające ku Dnieprowi. Zadnieprze nie śmiało samo pod ręką książęcą powstać, ale za to ze wszystkich wsi, osad i słobód chłopstwo uciekało, by się z Chmielnickim połączyć i pod jego znaki zaciągnąć. Wieść o zwycięstwie Zaporoża pod Żółtymi Wodami przeleciała jak ptak przez całe Zadnieprze. Dziki lud nie mógł usiedzieć spokojnie, chociaż tam właśnie żadnych prawie ucisków nie doznawał, bo jako się rzekło, książę, niemiłosierny dla buntów, był prawdziwym ojcem spokojnych osiedleńców, komisarze zaś jego bali się czynić krzywd powierzonemu sobie ludowi. Ale lud ten, niedawno ze zbójców w rolników zmieniony, przykrzył sobie prawo, surowość rządów i porządek, uciekał więc tam, kędy nadzieja dzikiej swobody zabłysła. W wielu wioskach uciekły do Chmielnickiego nawet i baby. W Czabanówce i w Wysokiem wyszła cała ludność, spaliwszy za sobą chaty, aby nie było gdzie wracać. W tych wioskach, w których zostało jeszcze trochę ludu, zbrojono się na gwałt. + +Anton począł wypytywać zaraz przewoźników, czyliby wieści z Zadnieprza nie mieli. Wieści były, ale sprzeczne, pomieszane, niejasne. Mówiono, że Chmiel bije się z hetmany; lecz jedni twierdzili, że pobit, drudzy, że zwycięski. Jakiś chłop uciekający ku Demianówce mówił, że hetmani wzięci w niewolę. Przewoźnicy podejrzewali, że to szlachcic przebrany, ale nie śmieli go zatrzymać, bo słyszeli także, że książęce wojska niedaleko. Jakoż strach mnożył wszędzie liczbę wojsk książęcych i czynił z nich wszędobylskie zastępy, gdyż pewno nie było w tej chwili ani jednej wioski na całym Zadnieprzu, w której by nie mówiono, że książę tuż, tuż. Anton spostrzegł, że wszędzie biorą jego oddział za podjazd kniazia Jaremy. + +Ale wnet uspokoił przewoźników i począł ich wypytywać o chłopów demianowskich. + +— A jakże. Byli, my ich przeprawili na drugą stronę — rzekł przewoźnik. + +— A dziad był z nimi? + +— Był. + +— I niemowa z dziadem? Małe pacholę? + +— Jako żywo. + +— Jak wyglądał dziad? + +— Niestary, gruby, oczy miał jak u ryby, na jednym bielmo. + +— To on! — mruknął Anton i pytał dalej: — A pacholę? + +— Oj! Otcze atamane! Każe prosto cheruwym. Takoho my i ne baczyły. + +Tymczasem dopłynęli do brzegu. + +Anton wiedział już, czego się trzymać. + +— Ej! Przywieziemy mołodycię atamanowi — mruczał sam do siebie. + +Potem zwrócił się do semenów: + +— W konie. + +Pomknęli jak stado spłoszonych dropiów, choć droga była trudna, bo kraj w jary popękany. Ale wjechali w jeden wielki, na którego dnie przy krynicy był jakoby gościniec przez naturę uczyniony. Jar szedł aż do Kawrajca, lecieli więc kilkadziesiąt stajań bez wypoczynku, a Anton na najlepszym koniu naprzód. Już było widać szerokie ujście jaru, gdy nagle Anton osadził konia, aż mu zadnie kopyta zazgrzytały na kamieniach. + +— Szczo ce? + +Ujście zaćmiło się nagle ludźmi i końmi. Jakaś jazda wchodziła w parów i formowała się szóstkami. Było ich ze trzysta koni. Anton spojrzał i lubo stary był wojownik, wszelkich niebezpieczeństw zwyczajny, przecie serce zadygotało mu w piersi, a na lice wystąpiła bladość śmiertelna. + +Poznał dragonów księcia Jeremiego. + +Uciekać było za późno, ledwie dwieście kroków dzieliło zastęp Antona od dragonów, a zmęczone konie semenów nie uszłyby daleko przed pogonią. Tamci też, dostrzegłszy ich, puścili się z miejsca rysią. Po chwili otoczono semenów ze wszystkich stron. + +— Co wy za ludzie? — spytał groźno porucznik. + +— Bohunowi! — rzekł Anton, widząc, że trzeba prawdę mówić, bo sama barwa zdradzi. Ale poznawszy porucznika, którego widywał w Perejasławiu, wykrzyknął zaraz z udaną radością: — Pan porucznik Kuszel! Sława Bohu! + +— A to ty, Anton! — rzekł porucznik, przyjrzawszy się esaułowi. — Co wy tu robicie? Gdzie wasz ataman? + +— Każe, pane, hetman wielki wysłał naszego atamana do księcia wojewody, prosząc o pomoc, tak ataman pojechał do Łubniów, a nam tu kazał włóczyć się po wsiach, by zbiegów łapać. + +Anton łgał jak najęty, ale ufał w to, że skoro chorągiew dragońska idzie od strony Dniepru, nie może przeto jeszcze wiedzieć ani o napaści na Rozłogi, ani o bitwie pod Wasiłówką, ani o żadnych imprezach Bohunowych. + +Wszelako porucznik rzekł: + +— Rzekłby kto, do rebelii chcecie się przekraść. + +— Ej! Pane poruczniku — rzekł Anton — żeby my chcieli do Chmiela, tak by my nie byli z tej strony Dniepru. + +— Prawda jest — rzecze Kuszel — prawda oczywista, której ci nie mogę negować. Ale ataman nie zastanie księcia wojewody w Łubniach. + +— O! A gdzież kniaź? + +— Był w Przyłuce. Może dopiero wczoraj do Łubniów ruszył. + +— To i szkoda. Ataman ma pismo od hetmana do kniazia, a z przeproszeniem waszej miłości, czy to wasza miłość z Zołotonoszy wojsko prowadzi? + +— Nie. My stali w Kalenkach, a teraz dostali rozkaz, jak i wszystko wojsko, żeby do Łubniów ściągać, skąd książę całą potęgą wyruszy. A wy dokąd idziecie? + +— Do Prochorówki, bo tam chłopstwo się przeprawia. + +— Dużo już uciekło? + +— Oj, bahato! Bahato! + +— No, to jedźcie z Bogiem. + +— Dziękujemy pokornie waszej miłości. Niech Bóg prowadzi. + +Dragoni rozstąpili się i poczet Antona wyjechał spośród nich ku ujściu jaru. + +Minąwszy ujście, Anton stanął i słuchał pilnie, a gdy już dragoni zniknęli mu z oczu i ostatnie echa po nich przebrzmiały, zwrócił się do swoich semenów i rzekł: + +— Wiecie, durnie, że gdyby nie ja, to by wy za trzy dni na palach w Łubniach pozdychali. A teraz w konie, choćby ostatni dech z nich wyprzeć! + +I ruszyli z kopyta. + +”Dobra nasza! — myślał Anton. — Podwójnie dobra nasza: raz, żeśmy skórę całą unieśli, a po wtóre, że ci dragoni nie szli z Zołotonoszy i że Zagłoba minął się z nimi, bo gdyby ich był napotkał, tedy byłby już przed wszelką pogonią bezpieczny”. + +Jakoż istotnie był to termin dla pana Zagłoby nader niepomyślny, w którym fortuna zgoła mu nie dopisała, że się nie natknął na pana Kuszla i jego chorągiewkę, gdyż byłby od razu ocalony i wolen od wszelkiej obawy. + +Tymczasem w Prochorówce uderzyła w niego jak piorun wieść o klęsce korsuńskiej. Już po drodze do Zołotonoszy po wsiach i chutorach chodziły słuchy o wielkiej bitwie, nawet o zwycięstwie Chmiela, ale pan Zagłoba nie dawał im wiary, wiedział bowiem z doświadczenia, że między ludem wieść każda rośnie i rośnie do niebywałych rozmiarów i że zwłaszcza o przewagach kozackich lud ten chętnie cuda sobie opowiada. Ale w Prochorówce trudno było już dłużej wątpić. Prawda straszna i złowroga biła obuchem w głowę. Chmiel tryumfował, wojsko koronne było zniesione, hetmani w niewoli, cała Ukraina w ogniu. + +Pan Zagłoba w pierwszej chwili stracił głowę. Był bowiem w strasznym położeniu. Fortuna nie dopisała mu i po drodze, bo w Zołotonoszy nie znalazł żadnej załogi. Miasto wrzało przeciw Lachom, a stara forteczka była opuszczona. Nie wątpił on ani chwili, że Bohun szuka go i że prędzej czy później trafi na jego ślady. Kluczył wprawdzie szlachcic jak ścigany szarak, ale znał na wylot ogara, który go ścigał, i wiedział, że ogar ten nie da się zbić z tropu. Miał więc pan Zagłoba poza sobą Bohuna, przed sobą morze chłopskiego buntu, rzezie, pożogi, zagony tatarskie, tłumy rozbestwione. + +Uciekać w takim położeniu było to zadanie prawie niepodobne do spełnienia, zwłaszcza uciekać z dziewczyną, która, lubo przebrana za dziadowskie pacholę, zwracała wszędy uwagę swoją nadzwyczajną pięknością. + +Zaiste, było od czego głowę stracić. + +Ale pan Zagłoba nigdy na długo jej nie tracił. Wśród największego zamętu w mózgownicy widział doskonale to jedno, a raczej czuł najwyraźniej, że Bohuna boi się sto razy więcej jak ognia, wody, buntu, rzezi i samego Chmielnickiego. Na samą myśl, że mógłby dostać się w ręce strasznego watażki, skóra na panu Zagłobie cierpła. „Ten by mi dał łupnia! — powtarzał sobie co chwila. — A tu przede mną morze buntu!”. + +Pozostawał jeden sposób ocalenia: porzucić Helenę i zostawić ją na bożej woli, ale tego pan Zagłoba uczynić nie chciał. + +— Nie może być — mówił do niej — musiałaś mi waćpanna czegoś zadać, co będzie miało ten skutek, że mi przez waćpannę skórę na jaszczur wyprawią. + +Ale porzucić jej nie chciał i do głowy nawet nie dopuszczał tej myśli. Cóż więc miał robić? + +„Ha! — myślał. — Księcia szukać nie czas! Przede mną morze, więc dam nurka w ono morze, przynajmniej się skryję, a Bóg da, to i na drugi brzeg przepłynę”. + +I postanowił przeprawić się na prawy brzeg Dnieprowy. + +Ale w Prochorówce nie było to rzeczą łatwą. Pan Mikołaj Potocki pozabierał jeszcze dla Krzeczowskiego i wyprawionych z nim wojsk wszystkie dumbasy, szuhaleje, promy, czajki i pidjizdki, to jest mniejsze czółna i łodzie, począwszy od Perejasławia aż do Czehryna. W Prochorówce był tylko jeden dziurawy prom. Na ten prom czekały tysiące ludzi zbiegłych z okolicznego Zadnieprza. W całej wiosce zajęte były wszystkie chaty, obory, stodoły, chlewy, i drożyzna niesłychana. Pan Zagłoba naprawdę musiał lirą a pieśnią na kawałek chleba zarabiać. Przez całą dobę nie mogli się przeprawić, bo prom zepsuł się dwa razy, musiano go więc naprawiać. Noc spędzili z Heleną, siedząc na brzegu rzeki razem z gromadami pijanego chłopstwa, przy ogniskach. A noc była wietrzna i chłodna. Kniaziówna upadała ze znużenia i bólu, bo chłopskie buty poczyniły jej rany na nogach. Bała się, czy nie zachoruje obłożnie. Twarz jej sczerniała i zbladła, cudne oczy przygasły, co chwila dobijała ją obawa, że może być poznana pod przebraniem albo że niespodzianie nadejdzie pogoń Bohunowa. Tejże nocy nakarmiono jej oczy strasznym widokiem. Chłopi sprowadzili od ujścia Rosi kilku szlachty chcących przed nawałą tatarską schronić się do państwa Wiśniowieckiego i pomordowali ich nad brzegiem okrutnie. Wiercono im świdrami oczy, a głowy gnieciono między kamieniami. Prócz tego w Prochorówce było dwóch Żydów z rodzinami. Tych rozszalała tłuszcza wrzuciła do Dniepru, a gdy nie chcieli zaraz iść na dno, pogrążono ich samych, Żydowice i Żydzięta, za pomocą długich osęków. Towarzyszyły temu wrzaski i pijaństwo. Podchmieleni mołojcy gzili się z podchmielonymi mołodyciami. Straszne wybuchy śmiechu brzmiały złowrogo na ciemnych brzegach Dnieprowych! Wiatr rozrzucał ogniska, czerwone głownie i iskry, porwane wichurą, leciały konać na fali. Chwilami zrywał się popłoch. Od czasu do czasu jakiś głos pijacki, ochrypły wołał w ciemnościach: „Ludy, spasajtes, Jarema ide!”. I tłum rzucał się na oślep ku brzegowi, tratował się, spychał w wodę. Raz mało nie roztratowano Zagłoby i kniaziówny. Była to piekielna noc, a zdawała się nie mieć końca. Zagłoba wyżebrał kwartę wódki, sam pił i kniaziównę zmuszał do picia, bo inaczej zemdlałaby lub wpadła w gorączkę. Na koniec fala Dnieprowa poczęła bielić się i połyskiwać. Świtało. Dzień robił się chmurny, posępny, blady. Zagłoba chciał co prędzej przeprawić się na drugą stronę. Szczęściem i prom też naprawiono. Ale ścisk stał się przy nim okropny. + +— Miejsce dla dziada, miejsce dla dziada! — krzyczał Zagłoba, trzymając przed sobą między wyciągniętymi rękoma Helenę i broniąc jej od ścisku. — Miejsce dla dziada! Do Chmielnickiego i do Krzywonosa idę! Miejsce dla dziada, dobrzy ludzie, lube mołojcy, żeby was czarna śmierć wydusiła, was i dzieci wasze! Nie widzę dobrze, wpadnę w wodę, pacholę mi utopicie. Ustąpcie, ditki, żeby paraliż powytrząsał wam wszystkie członki, żebyście polegli, żebyście na palach pozdychali. + +Tak wrzeszcząc, klnąc, prosząc i rozpychając tłum swymi potężnymi łokciami, wepchnął naprzód Helenę na prom, a potem wgramoliwszy się sam, zaraz począł znowu wrzeszczeć: + +— Dosyć już was tu!… Czego się tak pchacie?… Prom zatopicie, jak was tyle się tu napcha. Dosyć, dosyć!… Przyjdzie kolej i na was, a jeśli nie przyjdzie, mniejsza z tym. + +— Dosyć, dosyć! — wołali ci, którzy dostali się na prom. — Na wodę! Na wodę! + +Wiosła wyprężyły się i prom począł oddalać się od brzegu. Bystra fala zaraz go zniosła nieco z biegiem rzeki, w kierunku Domontowa. + +Przebyli już połowę szerokości koryta, gdy na prochorowskim brzegu dały się słyszeć krzyki, wołania. Zamieszanie okropne wszczęło się między tłumami, które zostały nad wodą; jedni uciekali jak szaleni ku domostwu, drudzy wskakiwali w wodę, a inni krzyczeli, machali rękami lub rzucali się na ziemię. + +— Co to? Co się stało? — pytano na promie. + +— Jarema! — krzyknął jeden głos. + +— Jarema, Jarema! Uciekajmy! — wołali inni. + +Wiosła poczęły bić gorączkowo o wodę, prom mknął jak kozacka czajka po fali. + +W tejże chwili jacyś konni ukazali się na prochorowskim brzegu. + +— Wojska Jaremy! — wołano na promie. + +Konni biegali po brzegu, kręcili się, wypytywali o coś ludzi — wreszcie poczęli krzyczeć na płynących: + +— Stój! Stój! + +Zagłoba spojrzał i zimny pot oblał go od stóp do głowy: poznał Kozaków Bohunowych. + +Rzeczywiście był to Anton ze swymi semenami. + +Ale jako się rzekło, pan Zagłoba nigdy na długo głowy nie tracił; przykrył oczy ręką, niby to jako człek źle widzący wpatrywać się musiał czas jakiś, wreszcie począł krzyczeć, jakby go kto ze skóry obdzierał: + +— Ditki! To Kozacy Wiśniowieckiego! O, dla Boga i Świętej Przeczystej! Prędzej do brzegu! Już my tamtych, co zostali, odżałujemy, a porąbać prom, bo inaczej pohybel nam wszystkim!! + +— Prędzej, prędzej, porąbać prom — wołali inni. + +Zrobił się krzyk, wśród którego nie było słychać nawoływań od strony Prochorówki. W tej chwili prom zgrzytnął o żwir brzegowy. Chłopi poczęli wyskakiwać, ale jedni nie zdążyli jeszcze wysiąść, gdy drudzy rwali już burty promu, bili siekierami w dno. Deski i oderwane szczapy poczęły latać w powietrzu. Niszczono nieszczęsny statek z wściekłością, rwano na sztuki i kawałki, przestrach zaś dodawał siły burzącym. + +A przez ten czas pan Zagłoba krzyczał: + +— Rąb, tłucz, rwij, pal!… Ratuj się! Jarema idzie! Jarema idzie! + +Tak krzycząc, wycelował swoje zdrowe oko na Helenę i począł nim mrugać znacząco. + +Tymczasem z drugiego brzegu krzyki wzmogły się na widok niszczenia statku, ale że było zbyt daleko, przeto nie można było zrozumieć, co krzyczano. Wymachiwania rękami podobne były do gróźb i zwiększyły tylko pośpiech w niszczeniu. + +Statek zniknął po chwili, ale nagle ze wszystkich piersi znów wyrwał się okrzyk grozy i przerażenia: + +— Skaczut w wodu! Płynut k'nam! — wrzeszczeli chłopi. + +Jakoż naprzód jeden konny, a za nim kilkudziesięciu innych wparło konie w wodę i puściło się wpław do drugiego brzegu. Był to czyn szalonej niemal śmiałości, gdyż z wiosny wezbrana fala płynęła potężniej jak zwykle, tworząc tu i owdzie liczne wiry i zakręty. Porwane pędem rzeki konie nie mogły płynąć wprost, fala poczęła je znosić z nadzwyczajną szybkością. + +— Nie dopłyną! — krzyczeli chłopi. + +— Potoną! + +— Sława Bohu! O! o! Już koń jeden zanurzył się. + +— Na pohybelże im! + +Konie przepłynęły trzecią część rzeki, ale woda znosiła je w dół coraz silniej. Widocznie poczęły tracić siły, z wolna też zanurzały się coraz głębiej. Po chwili siedzący na nich mołojcy byli już do pasa w wodzie. Przeszedł czas jakiś. Nadbiegli chłopi z Szelepuchy patrzyć, co się dzieje: już tylko łby końskie wyglądały nad falą, a mołojcom woda dochodziła do piersi. Ale też przepłynęli już pół rzeki. Nagle jeden łeb i jeden mołojec zniknął pod wodą, za nim drugi, trzeci, czwarty, piąty… Liczba płynących zmniejszała się coraz bardziej. Po obu stronach rzeki zapanowało w tłumach głuche milczenie, ale szli wszyscy z biegiem wody, żeby widzieć, co się stanie. Już dwie trzecie rzeki przebyte, liczba płynących zmniejszyła się jeszcze, ale słychać już ciężkie chrapanie koni i głosy zachęcające mołojców; już widać, że niektórzy dopłyną. + +Nagle głos Zagłoby rozległ się wśród ciszy: + +— Hej! Ditki! Do piszczeli! Na pohybel kniaziowym! + +Buchnęły dymy, zahuczały wystrzały. Krzyk z rzeki zabrzmiał rozpaczliwie i po chwili konie, mołojcy, wszystko znikło. Rzeka była pusta, tylko gdzieś już dalej, w rozkrętach fal, zaczerniał czasem brzuch koński, czasem mignęła krasna czapka mołojca. + +Zagłoba patrzył na Helenę i mrugał… + + + +Rozdział XXII + +Książę wojewoda ruski, zanim pana Skrzetuskiego siedzącego na zgliszczach Rozłogów spotkał, wiedział już o klęsce korsuńskiej, gdyż mu o niej pan Polanowski, towarzysz książęcy husarski, w Sahotynie doniósł. Poprzednio bawił książę w Przyłuce i stamtąd pana Bogusława Maszkiewicza do hetmanów z listem wysłał, pytając, gdzie by mu się z całą potęgą stawić kazali. Gdy jednak pana Maszkiewicza z odpowiedzią hetmanów długo nie było widać, ruszył książę ku Perejasławiu, wysyłając na wszystkie strony podjazdy oraz rozkazy, by te pułki, które jeszcze po Zadnieprzu tu i owdzie były rozrzucone, do Łubniów jak najśpieszniej ściągały. + +Ale przyszły wieści, że kilkanaście chorągwi kozackich, na granicach ku Tatarszczyźnie w polankach stojących, rozsypało się lub też do buntu poszło. Tak więc widział książę swe siły nagle uszczuplone i zgryzł się tym niemało, bo nie spodziewał się, by ci ludzie, których tylekroć do zwycięstw prowadził, kiedykolwiek opuścić go mogli. Jednakże po spotkaniu z panem Polanowskim i po odebraniu wieści o niesłychanej klęsce, takową przed wojskiem zataił i ciągnął dalej ku Dnieprowi, chcąc iść na oślep w środek burzy i buntu i albo klęskę pomścić, niesławę wojsk zetrzeć, albo samemu krew rozlać. Sądził przy tym, że musiało się coś, a może i sporo wojska koronnego z pogromu ocalić. Ci, gdyby jego sześciotysięczną dywizję wzmogli, mógłby się z nadzieją zwycięstwa z Chmielnickim zmierzyć. + +Stanąwszy tedy w Perejasławiu, polecił małemu panu Wołodyjowskiemu i panu Kuszlowi, by swoich dragonów na wszystkie strony, do Czerkas, do Mantowa, Siekiernej, Buczacza, Stajek, Trechtymirowa i Rzyszczowa, rozesłali dla sprowadzenia wszelkich statków i promów, jakie by się w okolicy znalazły. Po czym wojsko miało się z lewego brzegu do Rzyszczowa przeprawić. + +Wysłańcy dowiedzieli się od spotykanych tu i owdzie zbiegów o klęsce, ale we wszystkich onych miejscach ani jednego statku nie znaleźli, gdyż jako już było wspomniane, połowę ich hetman wielki koronny dawno dla Krzeczowskiego i Barabasza zabrał, resztę zaś zbuntowana na prawym brzegu czerń z obawy przed księciem poniszczyła. Wszelako dostał się pan Wołodyjowski samodziesięć na prawy brzeg, kazawszy z pni zbić naprędce tratwę. Tam schwytał kilkunastu Kozaków, których przed księciem stawił. Od nich dowiedział się książę o potwornych rozmiarach buntu i straszliwych owocach, jakie klęska korsuńska już zrodziła. Cała Ukraina, co do jednej głowy, powstała. Bunt rozlewał się tak właśnie jak powódź, która tocząc się równiną, w mgnieniu oka coraz większe i większe przestrzenie zajmuje. Szlachta broniła się w zamkach i zameczkach. Ale wiele z nich już zdobyto. + +Chmielnicki rósł z każdą chwilą w siły. Schwytani Kozacy podawali już kwotę jego wojsk na dwieście tysięcy ludzi, a za parę dni siły te mogły zdwoić się łatwo. Dlatego po bitwie stał jeszcze w Korsuniu, a zarazem korzystając z chwili spokoju, wprowadził ład w swoje niezliczone zastępy. Czerń dzielił na pułki, wyznaczył pułkowników z atamanów i co doświadczeńszych esaułów zaporoskich — wyprawiał podjazdy lub całe dywizje dla dobywania pobliskich zamków. Zważywszy to wszystko, książę Jeremi widział, iż i dla braku statków, których przygotowanie dla sześciu tysięcy wojska zajęłoby kilka tygodni czasu, i dla wybujałej nad wszelką miarę potęgi nieprzyjaciela nie masz sposobu przeprawienia się za Dniepr w tych okolicach, w których obecnie zostawał. Na radzie wojennej pan Polanowski, pułkownik Baranowski, strażnik pan Aleksander Zamojski, pan Wołodyjowski i Wurcel byli zdania, by na północ ku Czernihowu ruszyć, któren za głuchymi lasami leżał, stamtąd iść na Lubecz i tam dopiero ku Brahinowi się przeprawiać. Była to droga długa i niebezpieczna, bo za czernihowskimi lasami leżały ku Brahinowi olbrzymie błota, przez które i piechocie niełatwo się było przeprawiać, a cóż dopiero ciężkiej jeździe, wozom i artylerii! Księciu wszelako przypadła do smaku ta rada, pragnął tylko raz jeszcze przed tą długą, a jak się spodziewał i niepowrotną drogą, na swym Zadnieprzu tu i owdzie się ukazać, by wybuchu zaraz nie dopuścić, szlachtę pod swe skrzydła zgarnąć, grozą przejąć i pamięć owej grozy między ludem zostawić, która pod niebytność pana sama jedna miała być stróżem kraju i opiekunem tych wszystkich, co z wojskiem pociągnąć nie mogli. Prócz tego księżna Gryzelda, panny Zbaraskie, fraucymer, dwór cały i niektóre regimenta, mianowicie piechoty, były jeszcze w Łubniach, postanowił więc książę pójść na ostatnie pożegnanie do Łubniów. + +Wojska ruszyły tegoż samego dnia, a na czele pan Wołodyjowski ze swymi dragonami, którzy choć wszyscy bez wyjątku Rusini, przecie w kluby dyscypliny ujęci i w żołnierza regularnego zmienieni, wiernością prawie wszystkie inne chorągwie przewyższali. Kraj był jeszcze spokojny. Gdzieniegdzie potworzyły się już kupy hultajów, rabując zarówno dwory, jak i chłopów. Tych znacznie po drodze wygnieciono i na pale powbijano. Ale chłopstwo nigdzie nie powstało. Umysły wrzały, ogień był w chłopskich oczach i duszach, zbrojono się po cichu, uciekano za Dniepr. Wszelako strach panował jeszcze nad głodem krwi i mordu. To tylko za złą wróżbę na przyszłość poczytanym być mogło, że w tych nawet wioskach, w których chłopi nie puścili się dotąd do Chmiela, uciekali za zbliżaniem się wojsk książęcych, jakby w obawie, by im straszny kniaź z twarzy nie wyczytał tego, co w sumieniach się kryło, i z góry nie pokarał. Karał on jednakże tam, gdzie najmniejszą oznakę knującego się buntu znalazł, a jako naturę miał i w nagradzaniu, i w karaniu niepohamowaną, karał bez miary i litości. Można było rzec, iż po dwóch stronach Dniepru błądziły podówczas dwa upiory: jeden dla szlachty — Chmielnicki, drugi dla zbuntowanego ludu — książę Jeremi. Szeptano sobie między ludem, że gdy ci dwaj się zetrą, chyba słońce się zaćmi i wody po wszystkich rzekach poczerwienieją. Ale starcie nie było bliskim, bo ów Chmielnicki, zwycięzca spod Żółtych Wód, zwycięzca spod Korsunia, ów Chmielnicki, który rozbił w puch wojska koronne, wziął do niewoli hetmanów i teraz stał na czele setek tysięcy wojowników, po prostu bał się tego pana z Łubniów, który chciał go szukać za Dnieprem. Wojska książęce przebyły właśnie Śleporód, sam zaś książę zatrzymał się dla wypoczynku w Filipowie, gdy dano mu znać, że przybyli wysłańcy Chmielnickiego z listem i proszą o posłuchanie. Książę kazał im się stawić natychmiast. Weszło tedy sześciu Zaporożców do podstarościńskiego dworku, w którym stał książę, i weszło dość hardo, zwłaszcza najstarszy z nich, ataman Sucharuka, pamiętny na pogrom korsuński i na swą świeżą pułkownikowską szarżę. Ale gdy spojrzeli na oblicze księcia, wnet ogarnął ich strach tak wielki, że padłszy mu do nóg, nie śmieli słowa przemówić. + +Książę, siedząc w otoczeniu co przedniejszego rycerstwa, kazał im podnieść się i pytał, z czym przybyli. + +— Z listem od hetmana — odparł Sucharuka. + +Na to książę utkwił w Kozaku oczy i rzekł spokojnie, lubo z przyciskiem na każdym słowie: + +— Od łotra, hultaja i rozbójnika, nie od hetmana! + +Zaporożcy pobledli, a raczej posinieli tylko, i spuściwszy głowy na piersi, stali w milczeniu u drzwi. + +Tymczasem książę kazał panu Maszkiewiczowi wziąć list i czytać. + +List był pokorny. W Chmielnickim, lubo już po Korsuniu, lis wziął górę nad lwem, wąż nad orłem, bo pamiętał, że pisze do Wiśniowieckiego. Łasił się może, by uspokoić i tym łatwiej ukąsić, ale łasił się. Pisał, iż co się stało, z winy Czaplińskiego się stało; a że hetmanów również spotkała fortuny odmienność, tedy to nie jego, nie Chmielnickiego wina, ale złej ich doli i ucisków, jakich na Ukrainie Kozacy doznają. Prosi on jednak księcia, by się o to nie urażał i przebaczyć mu to raczył, za co on zostanie zawsze powolnym i pokornym książęcym sługą; aby zaś łaskę książęcą dla wysłanników swych zjednać i od srogości książęcego gniewu ich zbawić, oznajmia, iż towarzysza usarskiego, pana Skrzetuskiego, który na Siczy był pojman, zdrowo wypuszcza. + +Tu następowały skargi na pychę pana Skrzetuskiego, że listów od Chmielnickiego nie chciał do księcia brać, czym godność jego hetmańską i całego wojska zaporoskiego wielce spostponował. Tej to właśnie pysze i poniewierce, jakie ustawicznie od Lachów Kozaków spotykały, przypisywał Chmielnicki wszystko, co się stało, począwszy od Żółtych Wód aż do Korsunia. Wreszcie list kończył się zapewnieniami żalu i wierności dla Rzeczypospolitej oraz zaleceniem pokornych służb, wedle książęcej woli. + +Słuchając tego listu, sami wysłańcy byli zdziwieni, nie wiedzieli bowiem poprzednio, co się w piśmie onym znajduje, a przypuszczali, że prędzej obelgi i harde wyzwania niż prośby. Jasnym im tylko było, że Chmielnicki nie chciał wszystkiego na kartę przeciw tak wsławionemu wodzowi stawić i zamiast całą potęgą na niego ruszyć, zwlekał, pokorą łudził, oczekiwał widocznie, by się siły książęce w pochodach i walkach z pojedynczymi watahami wykruszyły, słowem: widocznie bał się księcia. Wysłańcy spokornieli więc jeszcze bardziej i w czasie czytania pilnie oczyma w twarzy książęcej czytali, czy czasem śmierci swej nie wyczytają. I choć idąc, byli na nią gotowi, przecie teraz strach ich zdejmował. A książę słuchał spokojnie, jeno od chwili do chwili powieki na oczy spuszczał, jakby chcąc utajone w nich gromy zatrzymać, i widać było jak na dłoni, że gniew straszny trzyma na wodzy. Gdy skończono list, nie ozwał się ni słowa do posłańców, tylko kazał Wołodyjowskiemu wziąć ich precz i pod strażą zatrzymać, sam zaś zwróciwszy się do pułkowników, ozwał się w następujące słowa: + +— Wielką jest chytrość tego nieprzyjaciela, bo albo mię chce owym listem uśpić, by na uśpionego napaść, albo-li w głąb Rzeczypospolitej pociągnie, tam układ zawrze, przebaczenie od powolnych stanów i króla uzyska, a wtenczas będzie się czuł bezpiecznym, bo gdybym go dłużej chciał wojować, tedy nie on już, ale ja postąpiłbym wbrew woli Rzeczypospolitej i za rebelizanta bym uchodził. + +Wurcel aż się za głowę złapał. + +— O vulpes astuta! + +— Co tedy radzicie czynić, mości panowie? — rzekł książę. — Mówcie śmiało, a potem ja wam swoją wolę oznajmię. + +Stary Zaćwilichowski, który już od dawna, porzuciwszy Czehryn, z księciem się był połączył, rzekł: + +— Niechże się stanie wedle woli waszej książęcej mości; ale jeśli radzić wolno, tedy powiem, że zwykłąś sobie bystrością wasza książęca mość intencje Chmielnickiego wyrozumiał, gdyż takie one są, a nie inne; mniemałbym przeto, że na list jego nic nie potrzeba zważać, ale księżnę panią wpoprzód ubezpieczywszy, za Dniepr iść i wojnę rozpocząć, nim Chmielnicki jakowe układy zawiąże; wstyd by to bowiem i dyshonor był dla Rzeczypospolitej, by takie insulta płazem puścić miała. Zresztą (tu zwrócił się do pułkowników) czekam zdania waciów, mego za nieomylne nie podając. + +Strażnik obozowy pan Aleksander Zamojski w szablę się uderzył. + +— Mości chorąży, senectus przez was mówi i sapientia. Trzeba łeb urwać tej hydrze, póki zaś się nie rozrośnie i nas samych nie pożre. + +— Amen! — rzekł książę Muchowiecki. + +Inni pułkownicy, zamiast mówić, poczęli za przykładem pana strażnika trzaskać szablami a sapać, a zgrzytać, pan Wurcel zaś zabrał głos w ten sposób: + +— Mości książę! Kontempt to nawet jest dla imienia waszej książęcej mości, iż ów łotr pisać się do waszej książęcej mości odważył, bo ataman koszowy nosi w sobie preeminencję od Rzeczypospolitej potwierdzoną i uznaną, czym nawet kurzeniowi zasłaniać się mogą. Ale to jest hetman samozwańczy, któren nie inaczej, jedno za zbójcę uważany być może, w czym pan Skrzetuski chwalebnie się spostrzegł, gdy listów jego do waszej książęcej mości brać nie chciał. + +— Tak też i ja myślę — rzekł książę — a ponieważ jego samego nie mogę dosięgnąć, przeto w osobach swych wysłanników ukaranym zostanie. + +To rzekłszy, zwrócił się do pułkownika tatarskiej nadwornej chorągwi: + +— Mości Wierszułł, każ waść swoim Tatarom tych Kozaków pościnać, dla naczelnego zaś palik zastrugać i nie mieszkając go zasadzić. + +Wierszułł pochylił swą rudą jak płomień głowę i wyszedł, a ksiądz Muchowiecki, który zwykle księcia hamował, ręce złożył jak do modlitwy i w oczy mu błagalnie patrzył, pragnąc łaskę wypatrzyć. + +— Wiem, księże, o co ci chodzi — rzekł książę wojewoda — ale nie może być. Trzeba tego i dla okrucieństw, które oni tam za Dnieprem spełniają, i dla godności naszej, i dla dobra Rzeczypospolitej. Trzeba, aby się dowodnie okazało, iż jest ktoś, co się jeszcze tego watażki nie lęka i jak zbója go traktuje, któren choć pokornie pisze, przecie zuchwale postępuje i na Ukrainie jakby udzielny książę sobie poczyna, i taki paroksyzm na Rzeczpospolitą sprowadza, jakiego z dawna nie doznała. + +— Mości książę, on pana Skrzetuskiego, jako pisze, odesłał — rzekł nieśmiało ksiądz. + +— Dziękuję-ć w jego imieniu, że go z rezunami równasz. — Tu książę zmarszczył brwi. — Wreszcie dość o tym. Widzę — mówił dalej, zwracając się do pułkowników — że waszmościowie wszyscy sufragia za wojną dajecie; taka jest i moja wola. Pójdziemy tedy na Czernihów, zabierając szlachtę po drodze, a pod Brahinem się przeprawimy, za czym ku południowi ruszyć nam wypadnie. Teraz do Łubniów! + +— Boże nam pomóż! — rzekli pułkownicy. + +W tej chwili drzwi się otworzyły i ukazał się w nich Roztworowski, namiestnik wołoskiej chorągwi, wysłany przed dwoma dniami w trzysta koni na podjazd. + +— Mości książę! — zawołał. — Rebelia szerzy się! Rozłogi spalone, w Wasiłówce chorągiew do nogi wybita. + +— Jak? Co? Gdzie? — pytano ze wszystkich stron. + +Ale książę skinął ręką, by milczano, i sam pytał: + +— Kto to uczynił: hultaje czy jakowe wojsko? + +— Mówią, że Bohun. + +— Bohun? + +— Tak jest. + +— Kiedy się to stało? + +— Przed trzema dniami. + +— Szedłeś waść śladem? Dognałeś, schwytałeś języka? + +— Szedłem śladem, dognać nie mogłem, gdyż po trzech dniach było za późno. Wieścim po drodze zbierał; uciekali z powrotem ku Czehrynowi, potem się rozdzielili. Połowa poszła ku Czerkasom, połowa ku Zołotonoszy i Prochorówce. + +Na to pan Kuszel: + +— A tom ja spotkał ten oddział, któren szedł ku Prochorówce, o czym waszej książęcej mości donosiłem. Powiadali się być wysłanymi od Bohuna, by ucieczki chłopstwa za Dniepr nie dopuszczać, przeto ich puściłem wolno. + +— Głupstwoś waść zrobił, ale cię nie winuję. Trudno się tu nie mylić, gdy zdrada na każdym kroku i grunt pod nogami piecze — rzekł książę. + +Nagle ułapił się za głowę. + +— Boże Wszechmogący! — zakrzyknął. — Przypominam sobie, co mnie Skrzetuski powiadał, że Bohun na niewinność Kurcewiczówny się zasadził. Rozumiem teraz, czemu Rozłogi spalone. Dziewka musi być porwana. Hej, Wołodyjowski! Sam tu! Weźmiesz waść pięćset koni i ku Czerkasom jeszcze raz ruszysz; Bychowiec w pięćset Wołochów niech na Zołotonoszę do Prochorówki idzie. Koni nie żałować; któren mi dziewczynę odbije, Jeremiówkę w dożywocie weźmie. Ruszać! Ruszać! + +Po czym do pułkowników: + +— Mości panowie, a my na Rozłogi do Łubniów! + +Tu pułkownicy wysypali się spod starościńskiego dworku i skoczyli do swoich chorągwi. Rękodajni pobiegli na koń siadać; księciu też dzianeta cisawego sprowadzono, którego zwykle w pochodach zażywał. Za chwilę chorągwie ruszyły i wyciągnęły się długim, barwistym i błyszczącym wężem po filipowieckiej drodze. + +Wedle kołowrotu krwawy widok uderzył żołnierskie oczy. Na płocie w chrustach widać było pięć odciętych głów kozaczych, które patrzyły na przechodzące wojska martwymi białkami otwartych oczu, a opodal, już za kołowrotem, na zielonym pagórku, rzucał się jeszcze i drgał zasadzony na pal ataman Sucharuka. Ostrze przeszło już pół ciała, ale długie godziny konania znaczyły się jeszcze nieszczęsnemu atamanowi, bo i do wieczora mógł tak drgać, zanimby śmierć go uspokoiła. Teraz zaś nie tylko żyw był, ale oczy straszne zawracał za chorągwiami, w miarę jak która przechodziła; oczy, które mówiły: „Bogdaj was Bóg pokarał, was i dzieci, i wnuki wasze do dziesiątego pokolenia, za krew, za rany, za męki! Bogdajeście sczeźli, wy i wasze plemię! Bogdaj wszystkie nieszczęścia w was biły! Bogdajeście konali ciągle i ni umrzeć, ni żyć nie mogli!”. A choć to prosty był Kozak, choć konał nie w purpurze ani w złotogłowiu, ale w sinym żupaniku, i nie w komnacie zamkowej, ale pod gołym niebem, na palu, przecie owa męka jego, owa śmierć krążąca mu nad głową taką okryły go powagą, taką siłę włożyły w jego spojrzenie, takie morze nienawiści w jego oczy, iż wszyscy dobrze zrozumieli, co chciał mówić — i chorągwie przejeżdżały w milczeniu koło niego, a on w złotych blaskach południa górował nad nimi i świecił na świeżo ostruganym palu jako pochodnia… + +Książę przejechał, okiem nie rzuciwszy, ksiądz Muchowiecki krzyżem nieszczęsnego przeżegnał i już mijali wszyscy, aż jakieś pacholę spod usarskiej chorągwi, nie pytając się nikogo o pozwolenie, zatoczyło konikiem na wzgórze i przyłożywszy pistolet do ucha ofiary, jednym strzałem skończyło jej mękę. Zadrżeli wszyscy na tak zuchwały i wykraczający przeciw wojennej dyscyplinie postępek i znając surowość księcia, zgoła już za zgubionego pachołka uważali; ale książę nie mówił nic: czy udawał, że nie słyszy, czy też był tak w myślach pogrążony, dość, że pojechał dalej spokojnie i wieczorem dopiero kazał wołać pachołka. + +Stanął wyrostek ledwie żywy przed pańskim obliczem i myślał, że właśnie ziemia rozpada mu się pod nogami. A książę spytał: + +— Jak cię zowią? + +— Żeleński. + +— Ty strzeliłeś do Kozaka? + +— Ja — wyjąkało blade jak płótno pacholę. + +— Przecz-żeś to uczynił? + +— Gdyż na mękę patrzeć nie mogłem. + +Książę, zamiast się rozgniewać, rzekł: + +— Oj, napatrzysz ty się ich postępków, że od tego widoku litość od ciebie jako anioł odleci. Ale żeś dla litości swoje zaważył życie, przeto ci skarbnik w Łubniach dziesięć czerwonych złotych wypłaci i do mojej osoby na służbę cię biorę. + +Dziwili się wszyscy, iż tak skończyła się owa sprawa, ale wtem dano znać, że podjazd od bliskiej Zołotonoszy przyjechał i umysły zwróciły się w inną stronę. + + + +Rozdział XXIII + +Późnym wieczorem, przy księżycu, doszły wojska do Rozłogów. Tam pana Skrzetuskiego na swej kalwarii zastały siedzącego. Rycerz, jak wiadomo, z bólu i męki zupełnie się zapamiętał, a gdy dopiero ksiądz Muchowiecki do przytomności go wrócił, oficerowie wzięli go między siebie, witać i pocieszać zaczęli, a osobliwie pan Longinus Podbipięta, któren już od ćwierci w chorągwi Skrzetuskiego był sowitym towarzyszem. Gotów mu też był towarzyszyć we wzdychaniach i płakaniu i zaraz ślub nowy na jego intencję uczynił, że wtorki do śmierci suszyć będzie, jeśli Bóg w jakikolwiek sposób ześle namiestnikowi pocieszenie. Tymczasem poprowadzono pana Skrzetuskiego do księcia, któren w chłopskiej chacie się zatrzymał. Ten, gdy swego ulubieńca ujrzał, nie rzekł ni słowa, tylko mu ramiona otworzył i czekał. Pan Jan rzucił się natychmiast z wielkim płakaniem w owe ramiona, a książę do piersi go cisnął, w głowę całował, przy czym obecni oficerowie widzieli łzy w jego dostojnych oczach. + +Po chwili dopiero mówić począł: + +— Jako syna cię witam, gdyż tak myślałem, iż cię już nie ujrzę więcej. Znieśże mężnie twoje brzemię i na to pamiętaj, że tysiące będziesz miał towarzyszów w nieszczęściu, którzy potracą żony, dzieci, rodziców, krewnych i przyjaciół. A jako kropla ginie w oceanie, niechże tak twoja boleść w morzu powszechnej boleści utonie. Gdy na ojczyznę miłą tak straszne przyszły termina, kto mężem jest i miecz przy boku nosi, ten się płakaniu nad swoją stratą nie odda, ale na ratunek tej wspólnej matce pośpieszy i albo w sumieniu zyska uspokojenie, albo sławną śmiercią polęże i koronę niebieską, a z nią wiekuistą szczęśliwość posiędzie. + +— Amen! — rzekł kapelan Muchowiecki. + +— O mości książę, wolałbym ją zmarłą widzieć! — jęczał rycerz. + +— Płaczże, bo wielką jest twoja strata, i my z tobą płakać będziem, gdyż nie do pogan, nie do dzikich Scytów ani Tatarów, jeno do braci i towarzyszów życzliwych przyjechałeś, ale tak sobie powiedz: „Dziś płaczę nad sobą, a jutro już nie moje”, bo to wiedz, iż jutro na bój ruszamy. + +— Pójdę z waszą książęcą mością na kraj świata, ale pocieszyć się nie mogę, bo mi tak bez niej ciężko, że ot, nie mogę, nie mogę… + +I biedny żołnierzysko to się za głowę chwytał, to palce w zęby wkładał i gryzł je, by jęki potłumić, bo go wichura rozpaczy znowu targała. + +— Rzekłeś: stań się wola Twoja! — mówił surowo ksiądz. + +— Amen, amen! Woli Jego się poddaję, jeno… z bólem… nie mogę dać rady — odpowiedział przerywanym głosem rycerz. + +I widać było, jak się łamał, jak się pasował, aż męka jego wszystkim łzy wycisnęła, a czulsi, jako pan Wołodyjowski i pan Podbipięta, strumienie prawdziwe wylewali. Ten ostatni ręce składał i powtarzał żałośnie: + +— Braciaszku, braciaszku, pohamuj się! + +— Słuchaj — rzekł nagle książę — mam wieść, że Bohun stąd ku Łubniom gonił, bo mi w Wasiłówce ludzi wysiekł. Nie desperujże naprzód, bo może on jej nie dostał, gdyż po cóż by się ku Łubniom puszczał? + +— Jako żywo, może to być! — zakrzyknęli oficerowie. — Bóg cię pocieszy. + +Pan Skrzetuski oczy otworzył, jakby nie rozumiał, co mówią, nagle nadzieja zaświtała i w jego umyśle, więc rzucił się jak długi do nóg książęcych. + +— O mości książę! Życie, krew! — wołał. + +I nie mógł więcej mówić. Zesłabł tak, iż pan Longinus musiał go podnieść i posadzić na ławce, ale już znać mu było z twarzy, że się owej nadziei uchwycił jak tonący deski i że go boleść opuściła. Zaś inni rozdmuchiwali ową iskrę, mówiąc, że może swoją kniaziównę w Łubniach znajdzie. Po czym przeprowadzono go do innej chaty, a następnie przyniesiono miodu i wina. Namiestnik chciał pić, ale dla ściśniętego gardła nie mógł; natomiast towarzysze wierni pili, a podpiwszy, poczęli go ściskać, całować i dziwić się nad jego chudością i oznakami choroby, które na twarzy nosił. + +— Jako Piotrowin wyglądasz! — mówił gruby pan Dzik. + +— Musieli cię tam w Siczy insultować, jeść i pić nie dawać? + +— Powiedz, coć cię spotykało? + +— Kiedy indziej opowiem — mówił słabym głosem pan Skrzetuski. — Poranili mię i chorowałem. + +— Poranili go! — wołał pan Dzik. + +— Poranili, choć posła — odrzekł pan Śleszyński. + +I obaj patrzyli na się ze zdumieniem nad zuchwałością kozacką, a potem zaczęli się ściskać z wielkiej ku panu Skrzetuskiemu przychylności. + +— A widziałeś Chmielnickiego? + +— Tak jest. + +— Dawajcie go nam sam! — krzyczał Migurski. — Wnet go tu będziem bigosowali! + +Na takich rozmowach zeszła noc. Nad ranem dano znać, że i ten drugi podjazd, który w dalszą drogę ku Czerkasom był posłany, wrócił. Podjazd oczywiście Bohuna nie dognał ani nie schwytał, wszelako przywiózł dziwne wiadomości. Sprowadził on wielu spotkanych na drodze ludzi, którzy przed dwoma dniami Bohuna widzieli. Ci mówili, iż watażka widocznie kogoś gonił, wszędy bowiem rozpytywał, czy nie widziano grubego szlachcica uciekającego z kozaczkiem. Przy tym śpieszył się bardzo i leciał na złamanie karku. Ludzie owi zaręczali także, że nie widzieli, aby Bohun jaką pannę uwoził, która gdyby była, tedyby się jej dopatrzyli niezawodnie, gdyż semenów niewielu przy Bohunie się znajdowało. Nowa otucha, ale i nowa troska wstąpiła w serce pana Skrzetuskiego, gdyż relacje owe były po prostu dla niego niezrozumiałe. + +Nie rozumiał bowiem, dlaczego Bohun gonił początkowo w stronę Łubniów, rzucił się na prezydium wasiłowskie, a potem nagle zwrócił się w stronę Czerkas. Że Heleny nie porwał, to zdawało się być pewnym, bo pan Kuszel spotkał oddział Antonowski, w którym jej nie było, ludzie zaś sprowadzeni teraz od strony Czerkas nie widzieli jej przy Bohunie. Gdzież więc być mogła? Gdzie się schroniła? Uciekła-li? Jeśli tak, to w którą stronę? Dla jakich powodów mogła uciekać nie do Łubniów, ale ku Czerkasom lub Zołotonoszy? A jednak oddziały Bohunowe goniły i polowały na kogoś koło Czerkas i Prochorówki. Ale czemu znowu rozpytywały się o szlachcica z kozaczkiem? Na wszystkie te pytania nie znajdował namiestnik odpowiedzi. + +— Radźcieże, mówcie, tłumaczcie, co to się znaczy — rzekł do oficerów — bo moja głowa nic po tym! + +— Przecie myślę, że ona musi być w Łubniach — rzecze pan Migurski. + +— Nie może to być — odparł chorąży Zaćwilichowski — bo gdyby ona była w Łubniach, tedy Bohun co prędzej do Czehryna by się schronił, nie zaś pod hetmanów się podsuwał, o których pogromie nie mógł jeszcze wiedzieć. Jeżeli zaś semenów podzielił i gnał we dwie strony, to już, mówię waci, nie za kim innym, jeno za nią. + +— A przecz o starego szlachcica i o kozaczka pytał? + +— Nie potrzeba na to wielkiej sagacitatis, aby odgadnąć, że jeśli uciekała, to nie w białogłowskich szatach, ale chyba w przebraniu, aby śladu za sobą nie dawać. Tak tedy mniemam, iż ten kozaczek to ona. + +— O, jako żywo, jako żywo! — powtórzyli inni. + +— Ba, ale kto ów szlachcic? + +— Tego ja nie wiem — mówił stary chorąży — ale o to można by się i rozpytać. Musieli przecie chłopi widzieć, kto tu był i co się zdarzyło. Dawajcie no tu sam gospodarza tej chaty. + +Oficerowie skoczyli i wkrótce przywiedli za kark z obory pidsusidka. + +— Chłopie — rzekł Zaćwilichowski — a byłeś, gdy Kozacy z Bohunem na dwór napadli? + +Chłop, jako zwykle, począł się przysięgać, że nie był, że niczego nie widział i o niczym nie wie, ale pan Zaćwilichowski wiedział, z kim ma do czynienia, więc rzekł: + +— O, wierę, pogański synu, żeś ty siedział pod ławą, gdy dwór rabowali! Powiedz to innemu — ot, tu leży czerwony złoty, a tam czeladnik z mieczem stoi — obieraj! W ostatku i wieś spalimy, krzywda ubogim ludziom przez ciebie się stanie. + +Dopieroż pidsusidok jął opowiadać, co widział. Gdy Kozacy hulać na majdanie przede dworem poczęli, tedy poszedł z innymi zobaczyć, co się dzieje. Słyszeli, że kniaziowa i kniazie pobici, ale że Mikołaj atamana poranił, któren też leży jak bez duszy. Co się z panną stało, nie mogli się dopytać, ale drugiego dnia świtaniem zasłyszeli, że uciekła z jednym szlachcicem, który z Bohunem przybył. + +— Ot, co jest! Ot, co jest! — mówił pan Zaćwilichowski. — Masz, chłopie, czerwony złoty: widzisz, żeć krzywda się nie dzieje. A ty widział tego szlachcica? Czy to kto z okolicy? + +— Widział ja jego, pane, ale to nietutejszy. + +— A jakże wyglądał? + +— Gruby, pane, jak piec, z siwą brodą. A proklinaw kak didko. Ślepy na jedno oko. + +— O dla Boga! — rzecze pan Longinus. — Taż to chyba pan Zagłoba!… Albo kto? A? + +— Zagłoba? Czekaj wać! Zagłoba. Mogłoby to być! Oni w Czehrynie się z Bohunem powąchali, pili i w kości grali. Może to być. Jego to konterfekt. + +Tu pan Zaćwilichowski zwrócił się znów do chłopa: + +— I to ów szlachcic z panną uciekł? + +— Tak jest. Tak my słyszeli. + +— A wy znacie Bohuna dobrze? + +— Oj! Oj! Pane. On tu przecie miesiącami przesiadywał. + +— A może ów szlachcic za jego wolą ją uwiózł? + +— Gdzie tam, pane! On Bohuna związał i żupanikiem okręcił, a pannę, mówili, porwał, że tyle ją oko ludzkie widziało. Ataman tak wył, jak siromacha. Do dnia kazał się między konie uwiązać i do Łubniów pognał, ale nie zgonił. Potem też gnał w inną stronę. + +— Chwała bądź Bogu! — rzecze Migurski. — To ona może być w Łubniach, bo że gonili i ku Czerkasom, to nic nie znaczy; nie znalazłszy jej tam, próbowali tu. + +Pan Skrzetuski klęczał już i modlił się żarliwie. + +— No, no! — mruczał stary chorąży. — Nie spodziewałem się po Zagłobie tego animuszu, by on z tak bitnym mężem jako jest Bohun zadrzeć się ośmielił. Prawda, że panu Skrzetuskiemu bardzo był życzliwy za ów trójniak łubniański, któryśmy razem w Czehrynie pili, i nieraz mnie o tym mówił, i zacnym kawalerem go nazywał… No, no! Aż mnie się w głowie nie mieści, bo i za Bohunowe pieniądze wypił on przecie niemało. Ale by Bohuna miał związać, a pannę porwać, tak śmiałego postępku od niego nie wyglądałem, gdyżem miał go za warchoła i tchórza. Obrotny on jest, ale kolorysta z niego wielki, a u takich ludzi cała odwaga zwykle w gębie spoczywa. + +— Niechże on sobie będzie, jaki chce, dość, że kniaziównę z rąk rozbójnickich wydostał — rzecze pan Wołodyjowski. — A że, jak widać, na fortelach mu nie zbywa, więc pewnikiem tak z nią umknie, by od nieprzyjaciół był bezpieczny. + +— Jego własne gardło w tym — odpowiedział Migurski. + +Po czym zwrócił się do pana Skrzetuskiego: + +— Pocieszże się, towarzyszu miły! + +— Jeszcze ci wszyscy będziem drużbowali! + +— I popijemy się na weselu. + +Zaćwilichowski dodał: + +— Jeśli on uciekał za Dniepr, a o pogromie korsuńskim się dowiedział, to powinien był do Czernihowa się zwrócić, a w takim razie w drodze go dognamy. + +— Za pomyślny koniec trosków i umartwień naszego przyjaciela! — zawołał Śleszyński. + +Poczęto wznosić wiwaty dla pana Skrzetuskiego, kniaziówny, ich przyszłych potomków i pana Zagłoby, i tak schodziła noc. Świtaniem zatrąbiono wsiadanego — wojska ruszyły do Łubniów. + +Pochód odbywał się szybko, gdyż hufce książęce szły bez taborów. Chciał był pan Skrzetuski z tatarską chorągwią naprzód skoczyć, ale zbyt był osłabiony, zresztą książę trzymał go przy swej osobie, bo życzył mieć relację z namiestnikowego posłowania do Siczy. Musiał więc rycerz sprawę zdawać, jako jechał, jak go na Chortycy napadli i do Siczy powlekli, tylko o swych certacjach z Chmielnickim zamilczał, by się nie zdawało, że sobie chwalbę czyni. Najbardziej zalterowała księcia wiadomość o tym, że stary Grodzicki prochów nie miał i że przeto długo się bronić nie obiecywał. + +— Szkoda to jest niewypowiedziana — mówił — bo siła by ta forteca mogła rebelii przeszkadzać i wstrętów czynić. Mąż też to wielki jest pan Grodzicki, prawdziwe Rzeczypospolitej decus et praesidium. Czemuż on jednak do mnie po prochy nie przysłał? Byłbym mu był z piwnic łubiańskich udzielił. + +— Sądził widać, że hetman wielki ex officio powinien był o tym pamiętać — rzekł pan Skrzetuski. + +— A wierzę… — rzekł książę i umilkł. + +Po chwili jednak mówił dalej: + +— Wojennik to stary i doświadczony, hetman wielki, ale zbyt on dufał w sobie i tym się zgubił. Wszakże on całą tę rebelię lekceważył i gdym mu się z pomocą kwapił, wcale niechciwie mnie wyglądał. Nie chciał się z nikim sławą dzielić, bał się, że mnie wiktorię przypiszą… + +— Tak i ja mniemam — rzekł poważnie Skrzetuski. + +— Batogami zamierzał Zaporoże uspokoić, i ot, co się zdarzyło. Bóg pychę skarał. Pychą też to, Bogu samemu nieznośną, ginie ta Rzeczpospolita i podobno nikt tu nie jest bez winy… + +Książę miał słuszność, gdyż nawet i on sam nie był bez winy. Nie tak to dawno jeszcze, jak w sprawie z panem Aleksandrem Koniecpolskim o Hadziacz książę wjechał w cztery tysiące ludzi do Warszawy, którym rozkazał, aby jeśli będzie zmuszony do przysięgi w senacie, do izby senatorskiej wpadli i wszystkich siekli. A czynił to nie przez co innego, jeno także przez pychę, która nie chciała pozwolić, by go do przysięgi pociągano, słowom nie wierząc. + +Może w tej chwili przypomniał sobie oną sprawę, bo się zamyślił — i jechał dalej w milczeniu, błądząc oczyma po szerokich stepach okalających gościniec — a może myślał o losach tej Rzeczypospolitej, którą kochał ze wszystkich sił swej gorącej duszy, a dla której zdawała się zbliżać dies irae et calamitatis. + +Aż też po południu pokazały się z wysokiego brzegu Suły wydęte kopułki cerkwi łubniańskich, błyszczący dach i spiczaste wieże kościoła świętego Michała. Wojska powoli wchodziły i zeszło aż do wieczora. Sam książę udał się natychmiast na zamek, w którym, wedle naprzód wysłanych rozkazów, wszystko miało być do drogi gotowe; chorągwie zaś roztasowywały się na noc w mieście, co nie było rzeczą łatwą, bo zjazd był wielki. Wskutek wieści o postępach wojny domowej na prawym brzegu i wskutek wrzenia między chłopstwem całe szlacheckie Zadnieprze zwaliło się do Łubniów. Przyciągała szlachta z dalekich nawet okolic, z żonami, dziećmi, czeladzią, końmi, wielbłądami i całymi stadami bydła. Pozjeżdżali się także komisarze książęcy, podstarościowie, najrozmaitsi oficjaliści stanu szlacheckiego, dzierżawcy, Żydzi — słowem, wszyscy, przeciw którym bunt ostrze noża mógł zwrócić. Rzekłbyś: odprawował się w Łubniach jakiś wielki doroczny jarmark, bo nie brakowało nawet kupców moskiewskich i Tatarów astrachańskich, którzy na Ukrainę z towarem ciągnąc, tu się przed wojną zatrzymali. Na rynku stały tysiące wozów najrozmaitszego kształtu, o kołach wiązanych wiciami i o kołach bez szprych, z jednej sztuki drzewa wyciętych; teleg kozackich, szarabanów szlacheckich. Goście co przedniejsi mieścili się w zamku i w gospodach, drobiazg zaś i czeladź w namiotach obok kościołów. Porozpalano ognie na ulicach, przy których warzono jadło. A wszędy ścisk, zamieszanie i gwar jak w ulu. Najrozmaitsze stroje i najrozmaitsze barwy; żołnierstwo książęce spod różnych chorągwi; hajducy, pajucy, Żydzi w czarnych opończach, chłopstwo. Ormianie w fioletowych myckach, Tatarzy w tołubach. Pełno języków, nawoływań, przekleństw, płaczu dzieci, szczekania psów i ryku bydła. Tłumy te witały z radością nadchodzące chorągwie, bo w nich widziały pewność opieki i zbawienia. Inni poszli pod zamek wrzeszczeć na cześć księcia i księżny. Chodziły też najrozmaitsze wieści między tłumem: to że książę zostaje w Łubniach, to że wyjeżdża aż hen, ku Litwie, gdzie trzeba będzie za nim jechać; to nawet, że już pobił Chmielnickiego. A książę po przywitaniu się z małżonką i oznajmieniu o jutrzejszej drodze patrzył frasobliwie na one gromady wozów i ludzi, którzy mieli ciągnąć za wojskiem i być mu kulą u nóg, opóźniając szybkość pochodu. Pocieszał się tylko myślą, że za Brahinem, w spokojniejszym kraju, wszystko to się rozproszy, po rozmaitych kątach pochowa i ciążyć przestanie. Sama księżna z fraucymerem i dworem miała być odesłana do Wiśniowca, aby książę z całą potęgą bezpieczny i bez przeszkód mógł w ogień ruszyć. Przygotowania na zamku były już zrobione, wozy z rzeczami i kosztownościami spakowane, zapasy zgromadzone, dwór choćby zaraz do wsiadania na wozy i konie gotowy. A oną gotowość sprawiła księżna Gryzelda, która duszę w nieszczęściu miała tak wielką jak książę — i prawie mu wyrównywała energią i nieugiętością charakteru. Widok ten bardzo pocieszył księcia, choć serce rozdzierało mu się na myśl, że przychodzi opuścić gniazdo łubniańskie, w którym tyle szczęścia zażył, tyle potęgi rozwinął, tyle sławy zdobył. Zresztą smutek ten podzielali wszyscy, i wojsko, i służba, i cały dwór; bo też wszyscy byli pewni, że gdy kniaź w dalekich stronach będzie walczył, nieprzyjaciel nie zostawi Łubniów w spokojności, ale się na tych kochanych murach zemści za wszystkie ciosy, jakie z rąk książęcych poniesie. Nie brakowało więc płaczu i lamentów, osobliwie między płcią niewieścią i tymi, którzy się już tu porodzili i groby rodzicielskie zostawiali. + + + +Rozdział XXIV + +Pan Skrzetuski, który pierwszy przed chorągwiami do zamku skoczył, o kniaziównę i Zagłobę pytając, oczywiście ich tu nie znalazł. Ni tu ich widziano, ani o nich słyszano, jakkolwiek były już wieści o napadzie na Rozłogi i o zniesieniu wasiłowskiego prezydium. Zamknął się tedy rycerz w swojej kwaterze, w cekhauzie, razem z zawiedzioną nadzieją — i żal, i obawa, i troski na nowo do niego przyleciały. Ale opędzał się im, jak ranny żołnierz opędza się na pobojowisku krukom i kawkom, które się ku niemu zgromadzają, by ciepłą krew pić i świeże mięso szarpać. Krzepił się myślą, że Zagłoba, tak w fortele obfity, przecie się może wykręci i do Czernihowa po otrzymaniu wiadomości o zniesieniu hetmanów się schroni. Przypomniał też sobie w porę owego dziada, którego, jadąc do Rozłogów, spotkał, a który, jak sam powiadał, przez jakiegoś czorta z odzieży wraz z pachołkiem odarty, trzy dni goły w oczeretach kahamlickich siedział, bojąc się na świat wychylić. Przyszła nagle myśl panu Skrzetuskiemu, że to Zagłoba musiał dziada obedrzeć, aby dla siebie i dla Heleny przebranie zdobyć. „Nie może to inaczej być!” — powtarzał sobie namiestnik i ulgi wielkiej na tę myśl doznawał, gdyż takie przebranie bardzo ucieczkę ułatwiało. Spodziewał się też, że Bóg, któren nad niewinnością czuwa, Heleny nie opuści, a chcąc łaskę Jego tym bardziej dla niej zjednać, postanowił sam z grzechów się oczyścić. Wyszedł tedy z cekhauzu i szukał księdza Muchowieckiego, a znalazłszy go pocieszającego niewiasty, o spowiedź prosił. Ksiądz powiódł go do kaplicy, zaraz siadł do konfesjonału i słuchać począł. Wysłuchawszy, naukę dawał, budował, w wierze utwierdzał, pocieszał i gromił. A gromił w ten sens, iż nie wolno jest chrześcijaninowi w moc bożą wątpić, a obywatelowi więcej nad swym własnym niż nad ojczyzny nieszczęściem płakać, gdyż prywata to jest swego rodzaju mieć więcej łez dla siebie niż dla publiki — i więcej swego kochania żałować niż klęsk powszechnych. Po czym te klęski, ten upadek i hańbę ojczyzny w tak wzniosłych i żałośliwych wyraził słowach, że zaraz wielką miłość dla niej w sercu rycerza rozniecił, od której własne nieszczęścia tak mu zmalały, że prawie ich dostrzec nie mógł. Oczyścił też go z zawziętości i nienawiści, jaką przeciw Kozakom w nim spostrzegł. „Których gromić będziesz — mówił — jako nieprzyjaciół wiary, ojczyzny, jako sprzymierzeńców pogaństwa, ale jako swoim krzywdzicielom przebaczysz, z serca odpuścisz i mścić się nie będziesz. A gdy tego dokażesz, tedy widzę już, że Bóg cię pocieszy i kochanie twoje tobie odda, i spokój tobie ześle…”. + +Po czym go przeżegnał, pobłogosławił i wyszedł, krzyżem mu za pokutę do rana przed Chrystusem rozpiętym leżeć kazawszy. + +Kaplica była pusta i ciemna, jeno dwie świece migotały przed ołtarzem, kładąc blaski różowe i złote na twarz Chrystusa wykowaną z alabastru, a pełną słodyczy i cierpienia. Godziny całe upływały, a namiestnik leżał bez ruchu niby martwy — ale też czuł coraz wyraźniej, że gorycz, rozpacz, nienawiść, ból, troski, cierpienie odwijają mu się od serca, wypełzają mu z piersi i pełzną jak węże, i kryją się gdzieś w ciemnościach. Uczuł, że lżej oddycha, że jakoby wstępuje w niego nowe zdrowie, nowe siły, że w głowie robi mu się jaśniej i błogość jakaś ogarnia — słowem, przed tym ołtarzem i przed tym Chrystusem znalazł wszystko, cokolwiek mógł znaleźć człowiek tamtych wieków, człowiek wiary niewzruszonej, bez śladu i cienia zwątpienia. + +Nazajutrz był też namiestnik jakby odrodzony. Rozpoczęła się praca, ruch i krętanina, bo był to dzień odjazdu z Łubniów. Oficerowie od rana mieli lustrować chorągwie, czy konie i ludzie w należytym porządku, następnie wyprowadzać na błonia i szykować do pochodu. Książę słuchał mszy świętej w kościele świetego Michała, po czym wrócił do zamku i przyjmował deputacje od greckiego duchowieństwa i od mieszczan z Łubniów i z Chorola. Zasiadł tedy na tronie w sali malowanej przez Helma, w otoczeniu co przedniejszego rycerstwa, i tu go burmistrz łubniański Hruby żegnał po rusku w imieniu wszystkich miast do dzierżawy zadnieprzańskiej należących. Prosił go naprzód, żeby nie odjeżdżał i nie zostawiał ich jako owiec bez pasterza, co słysząc, inni deputaci składając ręce, powtarzali: „Ne odjiżaj! Ne odjiżaj!” — a gdy książę odpowiedział, iż nie może to być — padli mu do nóg, dobrego pana żałując lub udając żal, gdyż mówiono, że wielu z nich mimo całej łaskawości książęcej bardziej sprzyjało Kozakom i Chmielnickiemu. Ale zamożniejsi bali się motłochu, co do którego była obawa, że zaraz po wyjeździe księcia z wojskiem powstanie. Książę odpowiedział, że ojcem starał się im być, nie panem, i zaklinał ich, by wytrwali w wierności dla majestatu i Rzeczypospolitej, wspólnej wszystkim matki, pod której skrzydłami krzywd nie cierpieli, w spokoju żyli, w zamożność wzrastali, jarzma żadnego nie doznając, którego by postronni włożyć na nich nie zaniechali. Podobnymiż słowy pożegnał i duchowieństwo greckie, po czym nadeszła godzina wyjazdu. Dopieroż płacze i lamenty służby rozległy się po całym zamczysku. Panny z fraucymeru mdlały, a panny Anny Borzobohatej ledwie się docucić mogli. Sama księżna tylko siadała z suchymi oczyma do karety i z podniesioną głową, bo dumna pani wstydziła się pokazywać ludziom cierpienia. Tłumy zaś ludu stały pod zamkiem, w Łubniach bito we wszystkie dzwony, popi żegnali krzyżami wyjeżdżających, korowód powozów, szarabanów i wozów zaledwie mógł się przecisnąć przez zamkową bramę. + +Wreszcie i sam książę siadł na konia. Chorągwie po pułkach zniżyły się przed nim, uderzono na wałach z dział; płacze, gwar ludu i okrzyki pomieszały się z głosem dzwonów, z wystrzałami, z dźwiękami trąb wojennych, z huczeniem kotłów. Ruszono. + +Naprzód szły dwie tatarskie chorągwie pod Roztworowskim i Wierszułłem, potem artyleria pana Wurcla, piechoty obersztera Machnickiego, za nimi jechała księżna z fraucymerem i cały dwór, wozy z rzeczami, za nimi wołoska chorągiew pana Bychowca i wreszcie komput wojska, górne pułki ciężkiej jazdy, chorągwie pancerne i usarskie, pochód zaś zamykała dragonia i semenowie. + +Za wojskiem ciągnął się nieskończony i pstry jak wąż orszak wozów szlacheckich, wiozących rodziny tych wszystkich, którzy po wyjeździe książęcym nie chcieli zostawać na Zadnieprzu. + +Surmy po pułkach grały, ale serca były ściśnięte. Każdy, patrząc na owe mury, myślał sobie w duszy: „Miły domie, zali cię zobaczę jeszcze w życiu?”. Wyjechać łatwo, ale wrócić trudno. A przecie każdy część jakowąś duszy w tych miejscach zostawiał i pamięć słodką. Więc wszystkie oczy zwracały się po raz ostatni na zamek, na miasto, na wieże kościołów i kopuły cerkwi, i dachy domów. Każdy wiedział, co tu zostawiał, a nie wiedział, co go tam czekało w owej sinej dali, ku której dążył tabor… + +Żal więc był we wszystkich duszach. Miasto wołało za odjeżdżającymi głosami dzwonów, jakby prosząc i zaklinając ze swej strony, by go nie opuszczano, nie wystawiano na niepewność, na złe losy przyszłe; wołało, jakby tym żałosnym dźwiękiem dzwonów chciało się żegnać i utrwalić w pamięci… + +Więc choć pochód oddalał się, głowy były ku miastu zwrócone, a we wszystkich obliczach czytałeś pytanie: + +— Zali nie ostatni raz? + +Tak jest! Z tego całego wojska i tłumu, z tych tysiąców, które w tej chwili szły z księciem Wiśniowieckim, ani on sam, ani nikt nie miał już ujrzeć więcej ni miasta, ni kraju. + +Trąby grały. Tabor posuwał się z wolna, ale ciągle, i po niejakim czasie miasto poczęło przesłaniać się mgłą błękitną, domy i dachy zlewały się w jedną masę mocno w słońcu świecącą. Wtedy książę wypuścił naprzód konia i wjechawszy na wysoką mogiłę, stanął nieruchomie i patrzył długo. Toż ten gród błyszczący teraz w słońcu i cały ten kraj widny z mogiły to było dzieło jego przodków i jego własne. Wiśniowieccy bowiem zmienili te głuche dawniej pustynie na kraj osiadły, otworzyli je ludzkiemu życiu i rzec można: stworzyli Zadnieprze. A największą część tego dzieła spełnił sam książę. On budował te kościoły, których wieże, ot, błękitnieją tam, nad miastem, on wzmógł miasto, on połączył je traktami z Ukrainą, on trzebił lasy, osuszał bagna, wznosił zamki, zakładał wsie i osady, sprowadzał mieszkańców, tępił łupieżców, bronił od inkursji tatarskich, utrzymywał spokój dla rolnika i kupca pożądany, wprowadzał panowanie prawa i sprawiedliwości. Przez niego ten kraj żył, rozwijał się i kwitnął. On był mu duszą i sercem — a teraz przyszło to wszystko porzucić. + +I nie tej fortuny olbrzymiej, równej całym księstwom niemieckim, żałował książę, ale się do tego dzieła rąk własnych przywiązał; wiedział, że gdy jego tu zbraknie, wszystkiego zbraknie, że praca lat całych od razu zostanie zniszczona, że trud pójdzie na marne, dzicz się rozpęta, pożary ogarną wsie i miasta, że Tatar będzie poił konie w tych rzekach, bór porośnie na zgliszczach i że jeśli Bóg da wrócić — wszystko, wszystko wypadnie poczynać na nowo — a może już tych sił nie będzie i czasu zbraknie, i ufności takiej, jak pierwej, nie stanie. Tu zeszły lata, które były dlań chwałą przed ludźmi, zasługą przed Bogiem — a teraz chwała i zasługa mają się z dymem rozwiać… + +Więc też dwie łzy stoczyły mu się z wolna na policzki. + +Były to ostatnie łzy, po których zostały w tych oczach same tylko błyskawice. + +Koń książęcy wyciągnął szyję i zarżał, a rżeniu temu odpowiedziały zaraz inne pod chorągwiami. Te głosy ocuciły księcia z zadumy i napełniły go otuchą. A toż zostaje mu jeszcze sześć tysięcy wiernych towarzyszów, sześć tysięcy szabel, z którymi świat mu otwarty, a których czeka jak jedynego zbawienia pognębiona Rzeczpospolita. Idylla zadnieprzańska skończona, ale tam, gdzie działa grzmią, gdzie wsie i miasta płoną, gdzie po nocach z rżeniem koni tatarskich i wrzaskiem kozackim miesza się płacz niewolników, jęki mężów, niewiast i dzieci — tam pole otwarte i sława zbawcy i ojca ojczyzny do zdobycia… Któż po ten wieniec sięgnie, któż będzie ratował tak pohańbioną, chłopskimi nogami zdeptaną, upokorzoną, konającą ojczyznę, jeśli nie on — książę, jeśli nie te wojska, które owo tam, na dole, zbrojami ku słońcu świecą i migocą? + +Tabor przechodził właśnie koło stóp mogiły, a na widok księcia, stojącego z buławą w ręku na szczycie pod krzyżem, wszystkim żołnierzom wydarł się naraz z piersi okrzyk: + +— Niech żyje książę! Niech żyje wódz nasz i hetman, Jeremi Wiśniowiecki! + +I setki chorągwi zniżyło się do nóg jego, husarie wydały karwaszami dźwięk groźny, kotły huknęły do wtóru okrzykom. + +Wtedy książę wydobył szablę i wzniósłszy ją wraz z oczami ku niebu, tak mówił: + +— Ja, Jeremi Wiśniowiecki, wojewoda ruski, książę na Łubniach i Wiśniowcu, przysięgam Tobie, Boże w Trójcy Świętej jedyny, i Tobie, Matko Najświętsza, jako podnosząc tę szablę przeciw hultajstwu, od którego ojczyzna jest pohańbiona, póty jej nie złożę, póki mi sił i życia stanie, póki hańby owej nie zmyję, każdego nieprzyjaciela do nóg Rzeczypospolitej nie zegnę, Ukrainy nie uspokoję i buntów chłopskich we krwi nie utopię. A jako ten ślub ze szczerego serca czynię, tak mi, Panie Boże, dopomóż, amen! + +To rzekłszy, stał jeszcze przez chwilę, patrząc w niebo, po czym z wolna zjechał z mogiły ku chorągwiom. Wojska doszły na noc do Basani, wsi pani Krynickiej, która przyjęła księcia, klęcząc we wrotach, bo już ją byli chłopi we dworze oblegali, którym z pomocą co wierniejszej czeladzi się opędzała, gdy nagłe przyjście wojsk ocaliło ją i jej dziewiętnaścioro dzieci, a w tym samych panien czternaście. Książę, kazawszy napastników pochwytać, wysłał Poniatowskiego, rotmistrza kozackiej chorągwi, ku Kaniowu, który tejże nocy przywiódł pięciu Zaporożców z wasiutyńskiego kurzenia. Uczestniczyli oni wszyscy w bitwie korsuńskiej i przypieczeni ogniem, zdali dokładną o niej księciu relację. Zapewnili również, że Chmielnicki jeszcze jest w Korsuniu. Tuhaj-bej zaś z jasyrem, z łupami i z oboma hetmanami udał się do Czehryna, skąd do Krymu miał jechać. Słyszeli także, że Chmielnicki prosił go bardzo, aby wojsk zaporoskich nie opuszczał i przeciw księciu szedł, wszelako murza nie chciał się na to zgodzić, mówiąc, iż po zniesieniu wojsk i hetmanów sami Kozacy mogą już sobie poradzić, on zaś nie będzie dłużej czekał, bo jasyr by mu wymarł. Badani o siły Chmielnickiego podawali je na dwieście tysięcy, ale dość lada jakich, a dobrych tylko pięćdziesiąt, to jest Zaporożców i Kozaków pańskich albo grodowych, którzy się do buntu przyłączyli. + +Po otrzymaniu tych wiadomości pokrzepił się na duchu książę, spodziewał się bowiem także za Dnieprem znacznie w potęgę urosnąć przez szlachtę, zbiegów wojska koronnego i poczty pańskie. Za czym nazajutrz rano udał się w dalszą drogę. + +Za Perejasławiem weszły wojska w olbrzymie, głuche lasy ciągnące się wzdłuż biegu Trubieży aż do Kozielca i dalej pod sam Czernihów. Był to schyłek maja — upały straszliwe. W lasach miasto chłodu było tak duszno, iż ludziom i koniom powietrza brakło do oddechu. Bydło prowadzone za taborem padało co krok lub zwietrzywszy wodę, biegło ku niej jak szalone, przewracając wozy i powodując zamieszanie. Zaczęły też i konie padać, zwłaszcza w ciężkiej jeździe. Noce szczególniej były nieznośne dla niezmiernej ilości robactwa i zbyt silnego zapachu żywicy, którą z powodu upałów drzewa roniły obficiej niż zwykle. + +Wleczono się tak cztery dni, na koniec piątego upał stał się nadnaturalny. Gdy przyszła noc, konie zaczęły chrapać, a bydło ryczeć żałośnie, jakoby przewidując jakieś niebezpieczeństwo, którego ludzie nie mogli się jeszcze domyślić. + +— Krew wietrzą! — mówiono z taboru między tłumami uciekających rodzin szlacheckich. + +— Kozacy gonią nas! Bitwa będzie! + +Na te słowa niewiasty podniosły lament — wieść doszła do czeladzi, wszczął się popłoch i zamieszanie — wozy jęły się prześcigać wzajemnie albo zjeżdżać z traktu na oślep w las, w którym więzły między drzewami. + +Ale ludzie przysłani przez księcia przywrócili szybko porządek. Rozesłano na wszystkie strony podjazdy, by się przekonać, czy rzeczywiście jakie niebezpieczeństwo nie groziło. + +Pan Skrzetuski, który na ochotnika z Wołoszą poszedł, wrócił pierwszy nad ranem, a wróciwszy, udał się natychmiast do księcia. + +— Co tam? — spytał Jeremi. + +— Mości książę, lasy się palą. + +— Podpalone? + +— Tak jest. Schwytałem kilku ludzi, którzy wyznali, iż Chmielnicki wysłał ochotnika, który by za waszą książęcą mością szedł a ogień, jeśli wiatr będzie pomyślny, podkładał. + +— Żywcem by nas chciał upiec, bitwy nie staczając. Dawać tu tych ludzi! + +Za chwilę przyprowadzono trzech czabanów, dzikich, głupich, przestraszonych, którzy natychmiast przyznali się, iż istotnie kazano im lasy podpalić. + +Wyznali także, że i wojska były już za księciem wyprawione, ale te szły ku Czernihowu inną drogą, bliżej Dniepru. + +Tymczasem przybyły i inne podjazdy, a każdy przywiózł tęż samą wieść: + +— Lasy się palą. + +Ale książę nie zdawał się tym bynajmniej trwożyć. + +— Pogański to sposób — rzekł — ale nic po tym! Ogień nie przejdzie za rzeki idące do Trubieży. + +Jakoż istotnie do Trubieży, wzdłuż której posuwał się ku północy tabor, wpadało tyle rzeczek tworzących tu i owdzie szerokie bagna, iż nie było obawy, aby ogień mógł się przez nie przedostać. Potrzeba było chyba za każdą z nich na nowo bór podpalać. + +Podjazdy sprawdziły wkrótce, iż tak i czyniono. Codziennie też sprowadzały podpalaczów, którymi ubierano sosny przydrożne. + +Ogień szerzył się gwałtownie, ale wzdłuż rzeczek ku wschodowi i zachodowi, nie ku północy. Nocami niebo czerwieniło się, jak okiem dojrzał. Niewiasty śpiewały od wieczora do świtania pieśni pobożne. Przerażony dziki zwierz z płonących borów chronił się na trakt i ciągnął za taborem, mieszając się ze stadami domowego bydła. Wiatr naniósł dymów, które przesłoniły cały widnokrąg. Wojska i wozy posuwały się jak we mgle gęstej, przez którą wzrok nie sięgał. Piersi nie miały czym oddychać, dym gryzł oczy — a wiatr napędzał go coraz więcej. Światło słoneczne nie mogło się przebić przez te tumany i nocami było widniej niż w dzień, bo świeciły łuny. Bór zdawał się nie mieć końca. + +Wśród takich to płonących lasów i dymów prowadził Jeremi swoje wojska. Przy tym nadeszły wieści, że nieprzyjaciel idzie drugą stroną Trubieży, ale nie wiedziano, jak wielką była jego potęga — wszelako Tatarzy Wierszułła sprawdzili, że był jeszcze bardzo daleko. + +Tymczasem pewnej nocy przyjechał do taboru pan Suchodolski z Bodenek, z tamtej strony Desny. Był to dawny dworzanin, rękodajny księcia, który przed kilkoma laty na wieś się przeniósł. Uciekał i on przed chłopstwem, ale przywiózł wieść, o której nie wiedziano jeszcze w wojsku. + +Wielka też zrobiła się konsternacja, gdy zapytany przez księcia o nowiny, odpowiedział: + +— Złe, mości książę! O pogromie hetmańskim już wiecie, zarównie jak i o śmierci królewskiej? + +Książę, który siedział na małym taboreciku podróżnym przed namiotem, zerwał się na równe nogi: + +— Jak to? Król umarł? + +— Miłościwy pan oddał ducha w Mereczu jeszcze na tydzień przed pogromem korsuńskim — rzekł Suchodolski. + +— Bóg w miłosierdziu swoim nie dał mu dożyć takiej chwili! — odpowiedział książę, po czym za głowę się wziąwszy, mówił dalej: — Straszne to czasy nadchodzą na tę Rzeczpospolitą. Konwokacje i elekcje, interregnum, niezgody i machinacje zagraniczne teraz, gdy potrzeba by, aby cały naród w jeden miecz w jednych ręku się zmienił. Bóg chyba odwrócił od nas oblicze swoje i w gniewie swym za grzechy chłostać nas zamierza. Toż tę pożogę sam tylko król Władysław mógł ugasić, gdyż dziwną on miał miłość między kozactwem, a prócz tego wojenny był pan. + +W tej chwili kilkunastu oficerów, między nimi Zaćwilichowski, Skrzetuski, Baranowski, Wurcel, Machnicki i Polanowski, zbliżyło się do księcia, który rzekł: + +— Mości panowie, król umarł! + +Głowy odkryły się jak na komendę. Twarze spoważniały. Wieść tak niespodziana mowę wszystkim odjęła. Po chwili dopiero wybuchnął żal powszechny. + +— Wieczne odpocznienie racz mu dać, Panie! — rzekł książę. + +— I światłość wiekuista niechaj mu świeci na wieki! + +Wkrótce potem ksiądz Muchowiecki zaintonował „Dies irae” i wśród tych lasów, wśród tego dymu pognębienie niewypowiedziane ogarnęło serca i dusze. Wszystkim zdawało się, jakby jakaś oczekiwana odsiecz zawiodła, jakby już teraz wobec groźnego nieprzyjaciela sami zostali na świecie… i nie mieli na nim nikogo więcej, ino swego księcia. + +Toteż wszystkie oczy zwróciły się ku niemu i nowy węzeł został między nim a żołnierstwem zawiązany. + +Tegoż dnia wieczorem książę rzekł do Zaćwilichowskiego tak, iż słyszeli go wszyscy: + +— Potrzeba nam króla wojownika, toteż jeśli Bóg pozwoli, byśmy dali nasze kreski na elekcji, damy je za królewiczem Karolem, któren więcej od Kazimierza ma wojennego animuszu. + +— Vivat Carolus rex! — zawołali oficerowie. + +— Vivat! — powtórzyły usarie, a za nimi całe wojsko. + +I nie spodziewał się zapewne książę wojewoda, że te okrzyki brzmiące na Zadnieprzu, wśród głuchych lasów czernihowskich dojdą aż do Warszawy i że mu buławę wielką koronną z rąk wytrącą. + + + +Rozdział XXV + +Po dziesięciodniowym pochodzie, którego pan Maszkiewicz był Ksenofontem, i trzydniowej przeprawie przez Desnę przyszły wreszcie wojska do Czernihowa. Przed wszystkimi wszedł pan Skrzetuski z Wołoszą, którego umyślnie książę do zajęcia miasta wykomenderował, aby się mógł prędzej o kniaziównę i Zagłobę rozpytać. Ale tu również, jak i w Łubniach, ani w mieście, ani na zamku nikt o nich nie słyszał. Przepadli gdzieś bez śladu jak kamień w wodzie i rycerz sam już nie wiedział, co o tym myśleć. Gdzie się mogli schronić? Przecie nie do Moskwy ani do Krymu, ani na Sicz? Pozostawało jedno przypuszczenie, iż przeprawili się przez Dniepr, ale w takim razie znaleźli się od razu w środku burzy. Tam rzezie, pożogi, pijane tłumy czerni, Zaporożcy i Tatarzy, przed którymi nawet i przebranie Heleny nie chroniło, bo dzicz pogańska chętnie zagarniała w jasyr chłopców dla wielkiego na nich na targach stambulskich pokupu. Przychodziło nawet do głowy panu Skrzetuskiemu straszliwe podejrzenie, że może umyślnie Zagłoba w tamtą stronę ją powiódł, ażeby Tuhaj-bejowi ją sprzedać, który mógł hojniej od Bohuna go nagrodzić — i ta myśl prawie go o szaleństwo przyprawiała, ale uspokajał go w tym znacznie pan Longinus Podbipięta, który Zagłobę poznał dawniej od Skrzetuskiego. + +— Braciaszku, mości namiestniku — mówił — wybijże sobie to z głowy. Jużże ten szlachcic tego nie uczynił! Było i u Kurcewiczów dosyć skarbów, które by mu Bohun chętnie odstąpił, taż gdyby chciał dziewczynę gubić, gardła by nie narażał i do fortuny doszedł. + +— Prawda jest — mówił namiestnik — ale czemuż za Dniepr, a nie do Łubniów lub do Czernihowa z nią uciekał? + +— Jużże ty się uspokój, mileńki. Ja tego Zagłobę znam. Pił on ze mną i zapożyczał się u mnie. O pieniądze on nie dba ani o swoje, ani o cudze. Swoje ma, to straci; cudzych nie odda, ale żeby miał na takie postępki się puszczać, tego po nim się nie spodziewam. + +— Lekki to jest człek, lekki — mówił Skrzetuski. + +— To może i lekki, ale i frant, który każdego w pole wywiedzie i ze wszystkich niebezpieczeństw się wykręci. A jako tobie ksiądz prorockim duchem przepowiedział, iż ci ją Bóg powróci, tak i będzie, gdyż słuszna to jest, aby wszelki szczery afekt był wynagrodzony, którą ufnością pocieszaj się, jako ja się pocieszam. + +Tu pan Longinus sam począł wzdychać ciężko, a po chwili dodał: + +— Popytajmyż się jeszcze w zamku, może oni choć przechodzili tędy. + +I pytali się wszędzie, ale na próżno — nie było żadnego śladu nawet i przejścia zbiegów. W zamku pełno było szlachty z żonami i dziećmi, która się tu przed Kozakami zawarła. Książę namawiał ich, by szli z nim razem, i przestrzegał, że Kozacy idą za nim w tropy. Nie śmieli oni uderzyć na wojsko, ale było prawdopodobnym, że po odejściu księcia pokuszą się o zamek i miasto. Szlachta jednak w zameczku dziwnie była zaślepiona. + +— Bezpieczni my tu jesteśmy za lasami — odpowiadali księciu. — Nikt tu do nas nie przyjdzie. + +— A przecie ja owe lasy przeszedłem — mówił książę. + +— To wasza książęca mość przeszła, ale hultajstwo nie przejdzie. Ho! ho! Nie takie to lasy. + +I nie chcieli iść, trwając w swoim zaślepieniu, które potem srodze przypłacili, gdyż po odejściu księcia rychło nadciągnęli Kozacy. Zamek bronił się mężnie przez trzy tygodnie, po czym został zdobyty i wszyscy w nim w pień wycięci. Kozacy dopuszczali się strasznych okrucieństw, rozdzierając dzieci, paląc niewiasty na wolnym ogniu — i nikt nie zemścił się nad nimi. + +Książę tymczasem przyszedłszy do Lubecza nad Dniepr, tam wojsko dla odpoczynku rozłożył, sam zaś z księżną, dworem i ciężarami jechał do Brahina, położonego wśród lasów i błot nieprzebytych. W tydzień później przeprawiło się i wojsko. Ruszono następnie do Babicy pod Mozyr — i tam w święto Bożego Ciała wybiła godzina rozstania się, bo księżna z dworem miała jechać do Turowa, do pani wojewodziny wileńskiej, ciotki swojej, książę zaś z wojskiem w ogień ku Ukrainie. + +Na ostatnim pożegnalnym obiedzie byli oboje księstwo, fraucymer i co przedniejsze towarzystwo. Ale wśród panien i kawalerów nie było zwykłej wesołości, bo niejedno tam żołnierskie serce krajało się na myśl, że za chwilę trzeba będzie porzucić tę wybraną, dla której by się chciało żyć, bić i umierać, niejedne jasne lub ciemne oczy dziewczęce zachodziły łzami z żalu, iż on odjedzie na wojnę, między kule i miecze, między Kozaki i dzikie Tatary… Odjedzie i może nie wróci… + +Toteż gdy książę przemówił, żegnając żonę i dwór, panniątka zapiszczały jedna w drugą żałośnie jak kocięta, rycerze zaś, jako to silniejszego ducha, powstali z miejsc swoich i chwyciwszy za głownie szabel, krzyknęli razem: + +— Zwyciężymy i powrócimy! + +— Dopomóż wam Bóg! — odpowiedziała księżna. + +Na to rozległ się okrzyk, aż okna i ściany się zatrzęsły: + +— Niech żyje księżna pani! Niech żyje matka nasza i dobrodziejka! + +— Niech żyje! Niech żyje! + +Kochali ją też żołnierze za jej przychylność dla rycerstwa, za jej wielką duszę, hojność i łaskawość, za opiekę nad ich rodzinami. Kochał ją nad wszystko książę Jeremi, bo to były dwie natury jakby dla siebie stworzone, kubek w kubek do siebie podobne, obie ze złota i spiżu ulane. + +Więc wszyscy szli ku niej i każdy klękał z kielichem przed jej krzesłem, a ona za głowę każdego ścisnąwszy, kilka słów łaskawych przemówiła. Skrzetuskiemu zaś rzekła: + +— Niejeden tu podobno rycerz szkaplerzyk albo wstążeczkę na waletę dostanie, a że nie masz tu tej, od której byś waćpan najbardziej pragnął, przeto przyjm ode mnie jakby od matki. + +To rzekłszy, zdjęła krzyżyczek złoty, turkusami usiany, i zawiesiła go na szyi rycerza, któren rękę jej ze czcią ucałował. + +Znać było, że i książę był bardzo kontent z tego, co pana Skrzetuskiego spotkało, gdyż w ostatnich czasach jeszcze bardziej go polubił za to, iż godność książęcą, posłując na Siczy, ochronił — i listów od Chmielnickiego brać nie chciał. Tymczasem ruszono się od stołu. Panny, chwyciwszy w lot słowa księżny do pana Skrzetuskiego wyrzeczone i biorąc je za zgodę i pozwolenie, zaraz też poczęły wydobywać: ta szkaplerz, ta szarfę, ta krzyżyk — co widząc, rycerze obces każdy do swojej, jeśli nie wybranej, to przynajmniej do najmilszej. Sunął tedy Poniatowski do Żytyńskiej, Bychowiec do Bohowitynianki, bo tę sobie w ostatnich czasach upodobał, Roztworowski do Żukówny, rudy Wierszułł do Skoropackiej, oberszter Machnicki, choć stary, do Zawiejskiej; jedna tylko Anusia Borzobohata-Krasieńska, choć najpiękniejsza ze wszystkich, stała pod oknem sama i opuszczona. Lice jej zarumieniło się, oczki nakryte powiekami strzelały z ukosa jakby gniewem a zarazem i prośbą, by jej nie czyniono takiego afrontu, zaś zdrajca Wołodyjowski zbliżył się i rzekł: + +— Chciałem też i ja prosić pannę Annę o jakową pamiątkę, alem się tej chęci wyrzekł, gdyżem tak mniemał, że dla zbyt wielkiego tłoku się nie docisnę. + +Policzki Anusi zapałały jeszcze ogniściej, wszelako bez chwili namysłu odrzekła: + +— Z innych byś waćpan rąk, nie z moich, chciał pamiątki, ale jej nie dostaniesz, bo tam jeśli nie za ciasno, to dla waszeci za wysoko. + +Cios był dobrze wymierzony i podwójny, bo po pierwsze — zawierał przymówkę do małego wzrostu rycerza, a po wtóre — do jego afektu dla księżniczki Barbary Zbaraskiej. Pan Wołodyjowski kochał się naprzód w starszej Annie, ale gdy tę zaswatano, przebolał i w cichości ofiarował serce Barbarze, sądząc, że nikt się tego nie domyśla. Więc też, gdy o tym od Anusi zasłyszał, choć to niby szermierz pierwszej wody i na szable, i na słowa, skonfundował się tak, że języka w gębie zapomniał i tylko jąkał nie do rzeczy: + +— Waćpanna także mierzysz wysoko, bo tak właśnie, jak głowa pana… Podbipięty… + +— Wyższy on istotnie od waćpana i mieczem, i polityką — odparła rezolutna dziewczyna. — Dziękuję-ć też, żeś mi go przypomniał. Dobrze i tak! + +To rzekłszy, zwróciła się ku Litwinowi: + +— Mości panie, zbliż się jeno waćpan. Chcę też i ja mieć swojego rycerza, a już nie wiem, czybym mogła na mężniejszej piersi oną szarfę przewiązać. + +Pan Podbipięta oczy wytrzeszczył, jakby nie wierząc sobie, czy dobrze słyszy, nareszcie jak rzuci się na kolana, aż podłoga zatrzeszczała: + +— Dobrodziko moja! Dobrodziko! + +Anusia przewiązała szarfę, a potem małe rączki jej znikły całkiem pod płowymi wąsami pana Longina, rozległo się tylko mlaskanie i mruczenie, którego słuchając, pan Wołodyjowski rzekł do porucznika Migurskiego: + +— Przysiągłbyś, że niedźwiedź pszczoły psowa i miód wyjada. + +Po czym odszedł z pewną złością, bo czuł w sobie Anusine żądło, a przecie kochał się w niej także swego czasu. + +Ale już też i książę począł się z księżną żegnać — i w godzinę później dwór ruszył do Turowa, wojska zaś ku Prypeci. + +W nocy na przeprawie, gdy budowano tratwy do przeniesienia dział, a usarie pilnowały robót, rzekł pan Longinus do Skrzetuskiego: + +— Ot, braciaszku, nieszczęście! + +— Coć się stało? — pytał namiestnik. + +— A to te wieści z Ukrainy! + +— Jakie? + +— Powiadali przecie Zaporożcy, że Tuhaj-bej odszedł z ordą do Krymu. + +— To i cóż z tego? Na to przecie nie będziesz płakał. + +— Owszem, braciaszku, boś mnie powiedział — i miałeś słuszność, co? — że kozackich głów liczyć nie mogę, a skoro Tatarzy odeszli, tak skądże ja wezmę trzech głów pogańskich? Gdzie ich szukać będę? A mnie one, ach, jak potrzebne! + +Skrzetuski, choć sam strapiony, uśmiechnął się i odrzekł: + +— Zgaduję, o co ci chodzi, bom widział, jak cię dziś na rycerza pasowano. + +Na to pan Longinus ręce złożył: + +— Tak, bo po cóż dłużej i skrywać, polubiłem, braciaszku, polubiłem… Ot, nieszczęście! + +— Nie martw się. Nie wierzę ja w to, by Tuhaj-bej już odszedł, a zresztą będziesz miał pogaństwa jak tych komarów nad głową. + +Rzeczywiście całe chmury komarów unosiły się nad końmi i ludźmi, bo wojska weszły w kraj błot nieprzebytych, lasów bagnistych, łąk rozmiękłych, rzek, rzeczek i strumieni, w kraj pusty, głuchy, jedną puszczą szumiący, o którego mieszkańcach mawiano w owych czasach: + + +Dał dla córeczki +Szlachcic Hołota +Dziegciu dwie beczki, +Grzybów wianuszek, +Wiunów garnuszek +I lechę błota. + +Na błocie owym rosły wprawdzie nie tylko grzyby, ale wbrew owym rytmom i wielkie fortuny pańskie. Wszelako w tej chwili ludzie książęcy, którzy w znacznej części wychowali się i wyrośli na suchych, wysokich stepach zadnieprzańskich, nie chcieli oczom własnym wierzyć. Wszakżeż i tam były miejscami bagna i lasy, ale tu cały kraj zdawał się jednym bagnem. Noc była pogodna, jasna — i przy blasku księżyca, jak okiem sięgnąć, nie zajrzałeś sążnia suchego gruntu. Kępy tylko czerniły się nad wodą, lasy zdawały się z wody wyrastać, woda chlupotała pod nogami końskimi, wodę wyciskały koła wozów i armat. Wurcel wpadł w desperację. „Dziwny pochód — mówił — pod Czernihowem groził nam ogień, a tu woda nas zalewa”. Rzeczywiście ziemia wbrew przyrodzeniu nie dawała tu stałej podpory nogom, ale gięła się, trzęsła, jakby się chciała rozstąpić i pochłonąć tych, co się po niej poruszali. + +Wojska przez Prypeć przeprawiały się cztery dni, potem niemal codziennie trzeba było przebywać rzeki i rzeczułki płynące w rozkisłym gruncie. A nigdzie mostu. Lud cały na łodziach, w szuhalejach. Po kilku dniach wszczęły się i mgły, i deszcze. Ludzie dobywali ostatnich sił, by się na koniec wydostać z tych zaklętych okolic. A książę śpieszył, pędził. Kazał walić całe lasy, układać drogi z okrąglaków i szedł naprzód. Żołnierz też widząc, jak nie szczędził sił własnych, jak od rana do nocy był na koniu, wojska sprawował, nad pochodem czuwał, wszystkim osobiście zawiadywał — nie śmiał szemrać, choć trud był prawie nad siły. Od rana do nocy lgnąć i moknąć — oto był wspólny los wszystkich. Koniom róg począł złazić z kopyt, wiele ich od armat odpadło, więc piechota i dragoni Wołodyjowskiego sami ciągnęli działa. Najgórniejsze pułki, jako usarie Skrzetuskiego, Zaćwilichowskiego i pancerni, brali się do siekier dla moszczenia dróg. Był to sławny pochód o chłodzie, wodzie i głodzie, w którym wola wodza i zapał żołnierzy łamały wszystkie przeszkody. Nikt tędy dotychczas nie odważył się z wiosny, przy rozlaniu wód, wojsk prowadzić. Szczęściem pochód nie był ani razu żadnym napadem przerwany. Lud tam cichy, spokojny, nie myślał o buncie, a choć później podburzany przez Kozaków i zachęcany przykładem, nie chciał garnąć się pod ich znaki. Toż i teraz spoglądał sennym okiem na przechodzące zastępy rycerzy, którzy wynurzali się z borów i bagien, jakby zaklęci, a przechodzili jak sen; dostarczał przewodników, spełniał cicho i posłusznie wszystko, czego od niego żądano. + +Co widząc, książę powściągał surowie wszelką swawolę żołnierską i nie płynęły za wojskiem jęki ludzkie, przekleństwa i narzekania, a gdy po przejściu wojsk została w jakiej dymnej wiosce wieść, że to kniaź Jarema przechodził, ludzie potrząsali głowami. „Wże win dobryj!” — mówili sobie z cicha. + +Na koniec po dwudziestu dniach nadludzkich trudów i wysileń wychyliły się wojska książęce w kraj zbuntowany. „Jarema ide! Jarema ide!” — rozlegało się po całej Ukrainie, aż hen, po Dzikie Pola, do Czehryna i Jahorliku. „Jarema ide!” — rozlegało się po miastach, wsiach, chutorach i pasiekach i na tę wieść kosy, widły i noże wypadały z rąk chłopskich, twarze bladły, kupy swawolne pomykały nocami ku południowi jak stada wilków przed odgłosem rogów myśliwskich; Tatar zabłąkany dla grabieży zeskakiwał z konia i ucho co chwila do ziemi przykładał; w niezdobytych jeszcze zamkach i zameczkach bito w dzwony i śpiewano Te Deum laudamus! + +A ów groźny lew położył się na progu zbuntowanego kraju i odpoczywał. + +Siły zbierał. + + + +Rozdział XXVI + +Tymczasem Chmielnicki, postawszy czas jakiś w Korsuniu, do Białocerkwi się cofnął i tam stolicę swą założył. Orda zapadła koszem z drugiej strony rzeki, rozpuszczając zagony po całym województwie kijowskim. Niepotrzebnie się też martwił pan Longinus Podbipięta, że mu głów tatarskich nie stanie. Pan Skrzetuski słusznie przewidywał, że Zaporożcy schwytani przez pana Poniatowskiego pod Kaniowem fałszywą dali wiadomość: Tuhaj-bej nie tylko nie odszedł, ale nawet do Czehryna się nie ruszał. Co więcej, nowe czambuły nadciągnęły ze wszystkich stron. Przyszli carzykowie: azowski i astrachański, którzy nigdy przedtem w Polsce nie bywali, w cztery tysiące wojowników; przyszło dwanaście tysięcy hordy nohajskiej, dwadzieścia tysięcy biłgorodzkiej i budziackiej, wszystko zaklęci ongi Zaporoża i kozactwa nieprzyjaciele, dziś bracia i na krew chrześcijańską zaprzysięgli sprzymierzeńcy. Na koniec przybył i sam chan Islam Girej z dwunastoma tysiącami Perekopców. Cierpiała od tych przyjaciół cała Ukraina, cierpiał nie tylko stan szlachecki, ale i lud ruski, któremu palono wioski, zabierano dobytek, a samych chłopów, niewiasty i dzieci pędzono w jasyr. W tych czasach mordu, pożogi i krwi wylania jeden tylko dla chłopa był ratunek: uciec do obozu Chmielnickiego. Tam z ofiary stawał się zbójem i sam własną ziemię niszczył, ale przynajmniej żywota był bezpieczny. Nieszczęsny kraj!… Gdy bunt w nim wybuchł, pokarał go naprzód i spustoszył pan Mikołaj Potocki, potem Zaporożcy i Tatarzy, którzy niby dla oswobodzenia go przyszli, a teraz zawisł nad nim Jeremi Wiśniowiecki. + +Uciekał też, kto mógł, do obozu Chmielnickiego, uciekała nawet i szlachta, gdy innego środka ocalenia nie było. Dzięki temu Chmielnicki rósł w siły i że nie zaraz ruszył w głąb Rzeczypospolitej, że leżał długo w Białocerkwi, to przeważnie dlatego, by ład w te rozhukane i dzikie żywioły wprowadzić. + +Jakoż w żelaznym jego ręku zmieniały się one szybko w bojową potęgę. Kadry z wyćwiczonych Zaporożców były gotowe, podzielono czerń na pułki, wyznaczono pułkowników z dawnych atamanów koszowych, pojedyncze oddziały wysyłano na zdobywanie zamków, by je do boju zaprawić. A bitny to był z natury lud, do wojny tak jak żaden inny sposobny, do broni przywykły, przez napady tatarskie z ogniem i krwawym obliczem wojny oswojony. + +Poszło więc dwóch pułkowników, Handża i Ostap, na Nesterwar, który zdobyli, ludność żydowską i szlachecką w pień wycięli. Czetwertyńskiemu kniaziowi własny jego młynarz głowę na progu zamkowym odciął, a z księżny — Ostap niewolnicę swoją uczynił. Szli inni w inne strony i powodzenie towarzyszyło ich orężowi, bo strach serca Lachom odjął — „strach temu narodowi niezwyczajny”, któren broń z rąk wytrącał i sił zbawiał. + +Nieraz, bywało, pułkownicy nagabywali Chmielnickiego: „Czemu zaś ku Warszawie nie ruszasz, ale spoczywasz, z czarownicami czary odprawujesz i gorzałką się zalewasz, a Lachom się obaczyć od strachu i wojska zebrać pozwalasz?”. Nieraz też czerń pijana wyła po nocach, oblegała kwaterę Chmielnickiego, żądając, by ją na Lachiw prowadził. Chmielnicki podniósł bunt i dał mu siłę straszliwą, ale teraz jął miarkować, że już siła owa jego samego pcha ku nieznanej przyszłości, więc często chmurnym okiem w oną przyszłość spoglądał i zbadać ją usiłował — i sercem wobec niej się trwożył. + +Jako się rzekło, wśród tych pułkowników i atamanów on jeden wiedział, ile jest straszliwej potęgi w pozornej bezsilności Rzeczypospolitej. Podniósł bunt, zbił pod Żółtymi Wodami, zbił pod Korsuniem, starł wojska koronne — a co dalej? + +Zbierał tedy pułkowników do rady i wodząc po nich krwawymi oczyma, przed którymi drżeli wszyscy, stawiał im ponuro toż samo pytanie: + +— Co dalej? Czego wy chcecie? + +— Iść do Warszawy? To tu kniaź Wiśniowiecki przyjdzie, żony i dzieci wasze jako piorun pobije, ziemię a wodę tylko zostawi, a potem i on za nami do Warszawy z całą potęgą szlachecką, która się do niego przyłączy, pociągnie; i we dwa ognie wzięci, zginiem, jeśli nie w bitwach, to na palach… + +— Na przyjaźń tatarską liczyć nie można. Oni dziś z nami, jutro przeciw nam się odwrócą i do Krymu popędzą albo panom nasze głowy sprzedadzą. + +— Ano, co dalej, mówcie! Iść na Wiśniowieckiego? To on siłę naszą i tatarską całą na sobie zadzierży, a przez ten czas wojska się zbiorą i z głębi Rzeczypospolitej w pomoc mu ruszą. Wybierajcie… + +I potrwożeni pułkownicy milczeli, a Chmielnicki mówił: + +— Czemużeście to zmaleli? Czemu więcej nie przecie na mnie, bym ku Warszawie ciągnął? Gdy tedy nie wiecie, co czynić, na mnie to zdajcie, a Bóg da, swoją i wasze głowy ocalę i kontentację dla wojska zaporoskiego i wszystkich Kozaków otrzymam. + +Jakoż pozostawał jeden sposób: układy. Chmielnicki dobrze wiedział, ile tą drogą można w Rzeczypospolitej wymóc; liczył, że sejmy prędzej na znaczną kontentację się zgodzą niż na podatki, zaciągi i wojnę, która musiałaby być i długą, i trudną. Wiedział wreszcie, że w Warszawie jest potężna partia, a na jej czele sam król, o którego śmierci wieść jeszcze nie doszła, i kanclerz, wielu panów, którzy radzi by wzrost olbrzymich fortun magnackich na Ukrainie powstrzymać, z Kozaków siłę dla rąk królewskich stworzyć, wieczysty pokój z nimi zawrzeć i one tysiące zebrane do postronnej wojny użyć. W tych warunkach mógł i dla siebie Chmielnicki znamienitą szarżę zyskać, buławę hetmańską z królewskiego ramienia otrzymać i dla Kozaków nieprzeliczone ustępstwa osiągnąć. + +Oto dlaczego leżał długo pod Białocerkwią. Zbroił się, uniwersały na wszystkie strony rozsyłał, lud ściągał, całe armie tworzył, zamki pod moc swoją zagarniał, bo wiedział, że tylko z silnym układać się będą, ale w głąb Rzeczypospolitej nie ruszał. + +O! Gdyby na mocy układów pokój mógł zawrzeć! Wtedy tym samym albo broń z ręki Wiśniowieckiego wytrąci, albo — jeśli kniaź jej nie złoży — to nie on, Chmielnicki, ale kniaź będzie rebelizantem, wbrew woli króla i sejmów wojnę wiodącym. + +Naówczas ruszy on na Wiśniowieckiego — ale już z królewskiego i Rzeczypospolitej mandatu — i wybije wtedy ostatnia godzina nie tylko dla kniazia, ale dla wszystkich ukrainnych królewiąt, dla ich fortun i latyfundiów. + +Tak myślał samozwańczy hetman zaporoski, taki gmach na przyszłość budował. Ale na rusztowaniach pod on gmach przygotowanych siadało często czarne ptactwo trosk, zwątpień, obaw — i krakało złowrogo. + +Będzie-li dość silną pokojowa partia w Warszawie? Zaczną-li z nim układy? Co powie sejm i senat? Zatkną-li tam uszy na jęki i wołania ukrainne? Zamkną oczy na łuny pożarów?… + +Czy nie przeważy wpływ panów owe niezmierne latyfundia posiadających, o których ochronę im iść będzie? I czy ta Rzeczpospolita tak się już przeraziła, że mu przebaczy to, iż się z Tatary połączył? + +A z drugiej strony szarpało duszę Chmielnickiego zwątpienie, czy i ów bunt nie zanadto się już rozpalił i rozwinął. Czy owe zdziczałe masy dadzą się wtłoczyć w jakie karby? Dobrze: on, Chmielnicki, pokój zawrze, a rezuny — pod jego imieniem — dalej mord i pożogę szerzyć będą albo się też na jego głowie swych zawiedzionych nadziei pomszczą. Toż to rzeka wezbrana, morze, burza! Straszne położenie! Gdyby wybuch był słabszy, tedyby nie układano się z nim jako ze słabym; ponieważ bunt jest potężny, więc układy siłą rzeczy mogą się rozbić. + +I co będzie? + +Gdy takie myśli opadły ciężką głowę hetmana, naówczas zamykał się w swej kwaterze i pił dnie całe i noce. Wówczas między pułkownikami i czernią rozchodziła się wieść: „Hetman pije” — i za przykładem jego pili wszyscy, karność się rozprzęgała, mordowano jeńców, bito się wzajemnie, rabowano łupy — rozpoczynał się sądny dzień, panowanie zgrozy i okropności. Białocerkiew zmieniała się w piekło prawdziwe. + +Aż pewnego dnia do pijanego hetmana wszedł szlachcic Wyhowski, pod Korsuniem do niewoli wzięty i na sekretarza hetmańskiego awansowany. Wszedłszy, począł trząść bez ceremonii opoja, aż go wreszcie porwał za ramiona, na tapczanie posadził i ocucił. + +— A ce szczo takie, jakie łycho? — pytał Chmielnicki. + +— Mości hetmanie, wstawaj i oprzytomniej! — odpowiedział Wyhowski. — Poselstwo przyszło! + +Chmielnicki zerwał się na równe nogi i w jednej chwili otrzeźwiał. + +— Hej! — wołał na pacholę kozackie siedzące w progu. — Delię, kołpak i buławę! + +A potem do Wyhowskiego: + +— Kto przyjechał? Od kogo? + +— Ksiądz Patroni Łasko z Huszczy od pana wojewody bracławskiego. + +— Od pana Kisiela? + +— Tak jest. + +— Sława Otcu i Synu, sława Swiatomu Duchu i Swiatoj-Preczystoj! — mówił, żegnając się Chmielnicki. + +I twarz mu pojaśniała, wypogodziła się — rozpoczynano z nim układy. + +Ale tegoż dnia przyszły i wieści wprost przeciwne pokojowemu poselstwu pana Kisiela. + +Doniesiono, iż książę, wypocząwszy wojsku strudzonemu pochodem przez lasy i błota, wstąpił w kraj zbuntowany; że bije, pali, ścina; że podjazd wysłany pod Skrzetuskim rozbił dwutysięczną watahę Kozaków i czerni — i wytępił ją co do nogi; że sam książę wziął szturmem Pohrebyszcze, majętność książąt Zbaraskich — i ziemię a wodę tylko zostawił. Opowiadano przerażające rzeczy o tym szturmie i zdobyciu Pohrebyszcz — było to bowiem gniazdo najzaciętszych rezunów. Książę miał powiedzieć do żołnierzy: „Mordujcie ich tak, by czuli, że umierają”. Więc też żołnierstwo najdzikszych dopuszczało się okrucieństw. Z całego miasta nie ocalała jedna żywa dusza. Siedmiuset jeńców powieszono, dwustu wbito na pale. Mówiono również o wierceniu oczu świdrami, o paleniu na wolnym ogniu. Bunt zgasł od razu w całej okolicy. Mieszkańcy albo pouciekali do Chmielnickiego, albo przyjmowali pana łubniańskiego na klęczkach, z chlebem i solą, wyjąc o miłosierdzie. Pomniejsze watahy wszystkie były starte — a w lasach, jak twierdzili zbiegowie z Samhorodka, Spiczyna, Pieskowa i Wachnówki, nie było jednego drzewa, na którym by Kozak nie wisiał. + +I działo się to wszystko pod bokiem Białocerkwi i krociowej armii Chmielnickiego. + +Toteż Chmielnicki, gdy się o tym dowiedział, począł ryczeć jak ranny tur. Z jednej strony układy, z drugiej miecz. Jeśli ruszy na księcia, będzie to oznaką, że nie chce układów proponowanych przez pana z Brusiłowa. + +Jedyna nadzieja pozostawała w Tatarach. Chmielnicki zerwał się i ruszył do Tuhaj-bejowej kwatery. + +— Tuhaj-beju, mój przyjacielu! — rzekł po oddaniu zwykłych salamów. — Jakoś mnie pod Żółtą Wodą i pod Korsuniem ratował, tak i teraz mnie ratuj. Przyszedł tu poseł od wojewody bracławskiego z pismem, w którym mnie wojewoda obiecuje kontentację, a wojsku zaporoskiemu powrócenie do dawnych swobód pod warunkiem, żebym wojny zaprzestał, co ja uczynić muszę, chcąc swoją szczerość i dobrą chęć pokazać. A tymczasem przyszły tu wieści od niedruga mojego, księcia Wiśniowieckiego, że Pohrebyszcze wyciął i nikogo nie żywił, i dobrych mołojców moich wycina, na pale wbija i świdrami oczy wierci. Na którego ja ruszyć nie mogąc, do ciebie z pokłonem przyszedłem, abyś ty na tego mojego i swojego niedruga z Tatary ruszył, gdyż inaczej wkrótce on tu na nasze obozy nastąpi. + +Murza, siedząc na kupie kobierców pobranych pod Korsuniem lub złupionych po dworach szlacheckich, kiwał się czas jakiś w tył i naprzód, oczy zamrużył jakby dla lepszego namysłu, nareszcie odrzekł: + +— Ałła! Ja tego uczynić nie mogę. + +— Czemu? — pytał Chmielnicki. + +— Bom i tak już dosyć dla ciebie bejów i czausów pod Żółtą Wodą i pod Kursuniem wytracił; po cóż mam jeszcze tracić? Jarema to wielki wojownik! Ruszę na niego, gdy i ty ruszysz, ale sam nie. Nie głupim w jednej bitwie wszystko, com dotąd zyskał, utracić; lepiej mi czambuły po łup i jasyr wysyłać. Dosyć ja już dla was, psów niewiernych, uczynił. I sam nie pójdę, i chanowi będę odradzał. Rzekłem. + +— Pomoc mi zaprzysiągłeś! + +— Tak jest, alem przysięgał obok ciebie, nie za ciebie wojować. Idźże ty precz! + +— Jam ci jasyr z mego własnego ludu pozwolił, łupy oddał, hetmanów oddał. + +— Bo gdybyś nie oddał, to bym ja ciebie im oddał. + +— Do chana pójdę. + +— Idźże precz, capie, mówię ci. + +I kończaste zęby murzy już zaczęły błyskać spod warg. Chmielnicki poznał, że nie ma co tu robić, a dłużej nastawać niebezpiecznie, więc wstał i rzeczywiście udał się do chana. + +Ale od chana takąż samą odebrał odpowiedź. Tatarzy mieli swój rozum i szukali własnej korzyści. Zamiast ważyć się na walną bitwę z wodzem, który za niezwyciężonego uchodził, woleli zagony rozpuszczać i bogacić się bez krwi przelewu. + +Chmielnicki wrócił wściekły do swej kwatery i z desperacji już do gąsiora się zabierał, ale mu go Wyhowski wyrwał z ręki. + +— Nie będziesz pił, mości hetmanie — rzekł. — Poseł jest, trzeba posła odprawić. + +Chmielnicki wpadł w gniew straszliwy. + +— Ja ciebie i posła każę na pal wbić! + +— A ja ci gorzałki nie dam. Nie wstyd-że ci, gdy cię fortuna tak wysoko wyniosła, wódką się jak prostemu Kozakowi zalewać? Tfu, tfu, mości hetmanie, nie może tak być. Wieść o przybyciu posła już się rozeszła. Wojsko i pułkownicy chcą na radę. Tobie nie pić teraz, ale kuć żelazo, póki gorące, bo teraz możesz pokój zawrzeć i wszystko, co chcesz, otrzymać, potem będzie za późno, a gardło moje i twoje w tym. Wysłać tobie zaraz poselstwo do Warszawy i króla o łaskę prosić… + +— Mądra ty głowa — rzekł Chmielnicki. — Każ uderzyć w dzwon na radę, a na majdanie powiedz pułkownikom, że zaraz wyjdę. + +Wyhowski wyszedł, a po chwili ozwał się dzwon na radę, na którego głos wnet wojska zaporoskie poczęły się zbierać. Zasiedli więc dowódcy i pułkownicy: straszliwy Krzywonos, prawa Chmielnickiego ręka, Krzeczowski, miecz kozacki, stary i doświadczony Filon Dziedziała, pułkownik kropiwnicki, Fedor Łoboda perejasławski, okrutny Fedoreńko kalnicki, dziki Puszkareńko połtawski, który samym czabanom przewodził; Szumejko niżyński, ognisty Czarnota hadziacki, Jakubowicz czehryński, dalej Nosacz, Hładki, Adamowicz, Głuch, Pułjan, Panicz — nie wszyscy, bo niektórzy byli na wyprawach, a niektórzy na tamtym świecie, których już książę Jeremi tam wysłał. + +Tatarzy nie byli tym razem wezwani na naradę. „Towarzystwo” zebrało się obok na majdanie, cisnącą się czerń odpędzano kijami, a nawet kiścieniami, przy czym i zabójstw nie brakło. + +Na koniec ukazał się i sam Chmielnicki, przybrany w czerwień, w kołpaku i z buławą w ręku. Obok niego szedł biały jak gołąb ksiądz błahocześciwy Patroni Łasko, a z drugiej strony Wyhowski z papierami w ręku. + +Chmiel, zasiadłszy między pułkownikami, siedział przez chwilę w milczeniu, po czym zdjął kołpak na znak, iż narada się rozpoczyna, wstał i tak mówić począł: + +— Mości panowie pułkownicy i atamani dobrodziejstwo! Wiadomo wam, jako dla wielkich a niewinnie cierpianych krzywd naszych musieliśmy za broń uchwycić, a z pomocą najjaśniejszego carza krymskiego o dawne wolności i przywileje, odjęte nam bez woli króla jegomości, od paniąt się upomnieć, którą imprezę Bóg błogosławił i spuściwszy na nieszczerych tyranów naszych strach, wcale im niezwyczajny, nieprawdy i uciski ich pokarał, a nam znacznymi wiktoriami wynagrodził, za co mu wdzięcznym sercem powinniśmy dziękować. Gdy tedy pycha ich pokaraną została, należy myśleć nam, aby rozlew krwi chrześcijańskiej powstrzymać, co nam Bóg miłosierny i nasza błahocześciwa wiara nakazuje, a szabli póty z ręki nie puszczać, póki nam za wolą najjaśniejszego króla jegomości nasze dawne wolności i przywileje nie będą powrócone. Pisze mi tedy pan wojewoda bracławski, iż się to może stać, co i ja tak myślę, gdyż nie my to, ale panięta, Potoccy, Kalinowscy, Wiśniowieccy i Koniecpolscy, z posłuszeństwa majestatowi i Rzeczypospolitej wyszli, których żeśmy ukarali, przeto nam się słuszna kontentacja i nagroda od majestatu i stanów należy. Proszę ja więc mości panów dobrodziejów i łaskawców moich, abyście pismo wojewody bracławskiego mnie przez ojca Patroniego Łaska, szlachcica wiary błahocześciwej, przysłane, przeczytali i mądrze postanowili, aby rozlew krwie chrześcijańskiej był wstrzymany, a nam kontentacja uczyniona i nagroda za posłuszeństwo i wierność Rzplitej oddana. + +Chmielnicki nie pytał, czy wojna ma być zaniechaną, ale żądał postanowienia, aby była zaniechaną, zaraz przeto niechętni podnieśli szemranie, to zaś po chwili zmieniło się w krzyki groźne, którym głównie Czarnota hadziacki przewodził. + +Chmielnicki milczał, patrzył tylko uważnie, skąd wychodzą protesty, i opornych sobie w pamięci notował. + +Tymczasem powstał Wyhowski z listem Kisielowym w ręku. Kopię pisma poniósł Zorko, aby ją odczytać „towarzystwu”, więc tam i tu zapadła cisza głęboka. + +Wojewoda poczynał list w te słowa: + +„Mości Panie Starszy Wojska Rzeczypospolitej Zaporoskiego, z dawna mnie miły panie i przyjacielu! + +Gdy wiele jest takich, którzy o waszej miłości jako o nieprzyjacielu Rzplitej rozumieją, ja nie tylko zostawam sam cale upewnionym o waszej miłości wiernym ku Rzplitej afekcie, ale i innych w tym upewniam ich miłości Panów Senatorów, kolegów moich. Trzy rzeczy mnie upewniają: pierwsza, iż lubo od wieków wojsko Dnieprowe sławy i wolności swoich przestrzega, ale wiary swojej zawsze królom, panom i Rzplitej dotrzymywa. Druga, że naród ruski nasz w wierze swej prawowiernej tak stateczny, że woli każdy z nas zdrowie swoje pokładać niźli tę wiarę czymkolwiek naruszyć. Trzecia, że lubo różne bywają (jako i teraz się stało, żal się Boże) wnętrzne krwie rozlania, przecie jednak ojczyzna nam wszystkim jest jedna, w której się rodzimy, wolności naszych zażywamy, i nie masz prawie we wszystkim świecie inszego państwa i drugiego podobnego ojczyźnie naszej w prawach i swobodach. Dlatego zwykliśmy wszyscy jednostajnie tej matki naszej, Korony, całości przestrzegać; a chociaż bywają różne dolegliwości (jako to na świecie), to jednak rozum każe uważać, że łatwiej domówić się w państwie wolnym, co którego z nas boli, niźli straciwszy tę matkę, już drugiej takiej nie naleźć ani w chrześcijaństwie, ani w pogaństwie…” + +Łoboda perejasławski przerwał czytanie: + +— Prawdu każe — rzekł głośno. + +— Prawdu każe! — powtórzyli inni pułkownicy. + +— Neprawdu, bresze psia wira! — wrzasnął Czarnota. + +— Milcz! Sam psia wira! + +— Wy zdrajcy! Na pohybel wam! + +— Na pohybel tobi! + +— Słuchać, czytać dalej, czytać! On nasz czołowik. Słuchać, słuchać! + +Burza zbierała się na dobre, ale Wyhowski jął dalej czytać, więc uciszyło się znowu. + +Pisał wojewoda w dalszym ciągu, iż wojsko zaporoskie powinno mieć do niego ufność, gdyż wie dobrze, że on, tej samej będąc krwi i wiary, życzliwym mu być musi; przypominał, jako w nieszczęsnym krwi wylaniu pod Kumejkami i pod Starcem udziału nie brał, następnie wzywał Chmielnickiego, aby wojny poprzestał, Tatarów odprawił albo na nich oręż obrócił — i w wierności dla Rzplitej się utrwalił. Wreszcie list kończył się w następujące słowa: + +„Obiecuję waszmości, tak jakom synem Cerkwi Bożej i jako dom mój ze krwie narodu ruskiego starożytnej idzie, że sam będę pomocny do wszystkiego dobrego. Wiecie wasza miłość bardzo dobrze, że i na mnie w tej Rzplitej (za łaską Bożą) cokolwiek zależy i beze mnie ani wojna uchwalona być może, ani pokój stanowiony, a ja pierwszy wnętrznej wojny nie życzę” et cetera… + +Powstały zaraz tedy tumulty za i przeciw, ale list w ogóle podobał się i pułkownikom, i nawet „towarzystwu”. Niemniej przeto w pierwszej chwili nie można było niczego zrozumieć ani dosłyszeć dla wielkiej furii, z jaką nad pismem rozprawiano. „Towarzystwo” podobne było z dala do wielkiego wiru, w którym wrzało, kotłowało się i huczało mrowie ludzkie. Pułkownicy potrząsali piernaczami i przyskakiwali sobie z pięściami do oczu. Widziałeś twarze czerwone, rozpalone oczy, pianę na ustach, a wszystkim partyzantom dalszej wojny przewodził Erazm Czarnota, który wpadł w szał prawdziwy. Chmielnicki też, patrząc na jego wściekłość, bliskim był wybuchu, przed którym cichło zwykle wszystko jak przed rykiem lwa. Ale pierwej jeszcze wskoczył na ławę Krzeczowski, piernaczem machnął i krzyknął głosem do grzmotu podobnym: + +— Czabanować wam, nie radzić, raby pogańskie! + +— Cicho! Krzeczowski chce mówić! — krzyknął pierwszy Czarnota, który spodziewał się, iż przesławny pułkownik za wojną będzie przemawiał. + +— Cicho! Cicho! — wrzeszczeli inni. + +Krzeczowski był niezmiernie szanowany między kozactwem, a to dla wielkich usług, które oddał, dla wielkiej głowy wojennej i — dziwna rzecz — dlatego, iż był szlachcic. Uciszyło się więc zaraz i wszyscy czekali z ciekawością, co powie; sam Chmielnicki utkwił w niego wzrok niespokojny. + +Ale Czarnota mylił się, przypuszczając, iż pułkownik za wojną wystąpi. Krzeczowski bystrym swym umysłem zrozumiał, iż teraz albo nigdy mógł uzyskać od Rzplitej owe starostwa i dostojeństwa, o których marzył. Odgadł, że przy pacyfikacji Kozaków jego przed wielu innymi będą się starali ująć i zaspokoić, czemu pan krakowski, jako w niewoli będący, nie będzie mógł przeszkadzać; więc też odezwał się w takie słowa: + +— Rzecz moja bić, nie radzić; ale gdy do rady przyszło, poczuwam się też do tego, abym swoje zdanie powiedział, gdyżem na taki wasz fawor jak i inni, jeżeli nie lepiej, zarobił. Po to my wojnę podniecili, aby nam nasze wolności i przywileje zostały powrócone, a pisze wojewoda bracławski, że tak być ma. Więc albo będzie, albo nie będzie. Jeśli nie będzie, tak wojna, a jeśli będzie: pokój! Po co darmo krew lać? Niech nas zaspokoją, a my czerń uspokoimy i wojna ustanie; nasz bat'ko Chmielnicki mądrze to wszystko ułożył i obmyślił, aby my po stronie najjaśniejszego króla jegomości stanęli, któren nagrodę za to nam da, a jeśli panięta się sprzeciwią, tedy pozwoli nam z nimi pohulać, i pohulamy. Tego bym tylko nie radził, by Tatarów odprawiać; niech koszem na Dzikich Polach zapadną i leżą, póki nam wóz lub przewóz. + +Chmielnicki rozjaśnił twarz, słysząc te słowa, a pułkownicy w ogromnej już większości poczęli wołać, by wojnę zawiesić i posłów do Warszawy wysłać, a pana z Brusiłowa prosić, by sam dla układów przybył. Czarnota krzyczał jeszcze i protestował, ale pułkownik oczy groźne w niego utkwił i rzekł: + +— Ty, Czarnota, hadziacki pułkowniku, o wojnę i krwi przelanie wołasz, a gdy pod Korsuniem szli na cię petyhorcy pana Dmochowskiego, toś jak pidswynok kwiczał: „Braty ridnyje, spasajte!”, i uciekałeś przed całym twoim pułkiem. + +— Łżesz! — wrzasnął Czarnota. — Jać się nie boję ni Lachiw, ni ciebie. + +Krzeczowski piernacz w ręku ścisnął i ku Czarnocie skoczył; inni też poczęli pięściami okładać hadziackiego pułkownika. Tumult znowu począł się wzmagać. Na majdanie „towarzystwo” ryczało jak stado dzikich żubrów. + +Wtem powstał znowu sam Chmielnicki. + +— Mości panowie pułkownicy dobrodziejstwo! — rzekł. — Za czym ustanowiliście, aby posłów do Warszawy wysłać, którzy służby nasze wierne najjaśniejszemu królowi jegomości zalecą i o nagrodę prosić będą. Ale też kto chce wojny, ten ją mieć może, nie z królem, nie z Rzecząpospolitą, bo my z nimi nigdy wojny nie prowadzili, ale z największym niedrugiem naszym, któren już cały od krwi kozackiej czerwony, który pod Starcem jeszcze się w niej umazał i teraz mazać się nie przestaje, w nieżyczliwości dla wojsk zaporoskich trwając. Do którego ja pismo i posłów wysłałem, prosząc, aby onej nieżyczliwości zaniechał, a on ich tyrańsko pomordował, odpowiedzią żadną mnie, starszego waszego, nie uczciwszy, przez co kontempt całemu wojsku zaporoskiemu wyrządził. A teraz z Zadnieprza przyszedł i Pohrebyszcze w pień wyciął, niewinnych ludzi pokarał, nad którymim ja rzewnymi łzami płakał. Potem, jako mnie dziś rano dali znać, do Niemirowa on poszedł i także nikogo nie żywił. A gdy Tatarzy dla strachu i bojaźni ruszyć na niego nie chcą, rychło patrzeć, jak on tu przyjdzie, aby i nas, niewinnych ludzi, wygubić, przeciw woli przychylnego nam najjaśniejszego króla jegomości i całej Rzeczypospolitej, bo on w pysze swej o nikogo nie dba, a jako się teraz buntuje, tak zawsze się jest gotów przeciw woli jego królewskiej mości zbuntować… + +W zgromadzeniu zrobiło się bardzo cicho. Chmielnicki odsapnął i mówił dalej: + +— Bóg nam nad hetmanami wiktorią nagrodził, ale on gorszy od hetmanów i od wszystkich królewiąt, diabelski syn samą nieprawdą żyjący. Na którego gdybym ja sam ruszył, tedyby on w Warszawie przez przyjaciół swych krzyczeć nie omieszkał, iż pokoju nie chcemy, i przed jego królewską mością niewinność naszą by oskarżał. Co aby się nie stało, potrzeba, iżby król jegomość i cała Rzplita wiedziała, iż ja wojny nie chcę i cicho siedzę, a on pierwszy na nas wojną nastaje; przeto ja ruszyć nie mogę, bo i do układów z panem wojewodą bracławskim zostać muszę, ale by on, diabelski syn, siły naszej nie złamał, trzeba mu się zastawić i potęgę jego tak zgubić, jakeśmy pod Żółtymi Wodami i pod Korsuniem niedrugów naszych, panów hetmanów, zgubili. O to więc proszę, abyście waszmościowie na niego na ochotnika ruszyli, a ja do króla jegomości pisać będę, iż to się stało beze mnie i dla koniecznej obrony naszej przed jego, Wiśniowieckiego, nieżyczliwością i napaścią. + +Głuche milczenie panowało w zgromadzeniu. + +Chmielnicki mówił dalej: + +— Który tedy z waszmościów na ów przemysł wojenny wyjdzie, temu ja wojska dosyć dam, dobrych mołojców, i armatę dam, i ludu ognistego, aby z pomocą bożą niedruga naszego mógł znieść i wiktorię nad nim otrzymać… + +Ani jeden z pułkowników nie wysunął się naprzód. + +— Sześćdziesiąt tysięcy wybranego komunika dam! — rzekł Chmielnicki. + +Cisza. + +A przecież byli to wszystko nieustraszeni wojownicy, których okrzyki wojenne odbijały się nieraz o mury Carogrodu. I może właśnie dlatego każdy z nich obawiał się utracić zdobytej sławy w spotkaniu ze straszliwym Jeremim. + +Chmielnicki wodził oczyma po pułkownikach, którzy pod wpływem tego spojrzenia wzrok spuszczali ku ziemi. Twarz Wyhowskiego przybrała wyraz szatańskiej złośliwości. + +— Znam ja mołojca — rzekł posępnie Chmielnicki — któren by przemówił w tej chwili i od tej wyprawy się nie wybiegał, ale go nie masz między nami… + +— Bohun! — rzekł jakiś głos. + +— Tak jest. Zniósł on już regiment Jaremy w Wasiłówce, jeno go poszczerbili w tej potrzebie i leży teraz w Czerkasach, ze śmiercią-matką walczy. A gdy jego nie masz, nikogo nie masz, jak widzę! Gdzie sława kozacka? Gdzie Pawluki, Nalewajki, Łobody i Ostranice? + +Wtem niski, gruby człowiek, z twarzą siną, ponurą, rudym jak ogień wąsem nad skrzywionymi ustami i zielonymi oczyma powstał z ławy, wysunął się ku Chmielnickiemu i rzekł: + +— Ja pójdę. + +Był to Maksym Krzywonos. + +Okrzyki zabrzmiały: „Na sławu!”, on zaś wsparł się piernaczem w bok i tak mówił chrapliwym, urywanym głosem: + +— Nie myśl, hetmanie, żeby ja się bał. Ja by od razu się podjął, ale myślał: są lepsi! Ale kiedy tak, to pójdę. Wy co? Wy głowy i ręce, a u mnie nie ma głowy, tylko ręce a szabla. Raz maty rodyła! Wojna mnie mać i siostra. Wiśniowiecki reżet i ja budu; on wiszajet i ja budu. A ty mnie, hetmanie, mołojcow dobrych daj, bo czernią nie z Wiśniowieckim to poczynać. Tak i pójdę, zamkiw dobuwaty, byty, rizaty, wiszaty! Na pohybel im, biłoruczkym! + +Drugi ataman wysunął się naprzód. + +— Ja z toboju, Maksym! + +Był to Pułjan. + +— I Czarnota hadziacki, i Hładki mirhorodzki, i Nosacz ostręski pójdą z tobą! — rzekł Chmielnicki. + +— Pójdziemy! — ozwali się jednogłośnie, bo już ich przykład Krzywonosa zachęcił i duch w nich wstąpił. + +— Na Jaremu! Na Jaremu! — zagrzmiały okrzyki w zgromadzeniu. + +— Koli! Koli! — powtórzyło „towarzystwo” i po pewnym czasie narada zmieniła się w pijatykę. Pułki wyznaczone z Krzywonosem piły na śmierć — bo też i szły na śmierć. Mołojcy sami dobrze o tym wiedzieli, ale już w ich sercach nie było strachu. „Raz maty rodyła” — powtarzali za swym wodzem i dlatego też sobie już nic nie żałowali, jako zwyczajnie przed śmiercią. Chmielnicki pozwalał i zachęcał — czerń szła za ich przykładem. Tłumy zaczęły śpiewać pieśni w sto tysięcy głosów. Rozproszono konie powodowe, które szalejąc po obozie i wzbijając tumany kurzawy, wszczęły nieopisany nieład. Goniono je z krzykiem, zgiełkiem i śmiechami; znaczne watahy włóczyły się nad rzeką, strzelały z samopałów, parły się i cisnęły do kwatery samego hetmana, który kazał je wreszcie Jakubowiczowi rozpędzać. Wszczęły się bójki i zamęt, dopóki deszcz ulewny nie zapędził wszystkich pod szałasy i wozy. + +Wieczorem burza rozhulała się na niebie. Grzmoty przewalały się z jednego końca chmur w drugi, błyskania oświecały całą okolicę to białym, to czerwonym światłem. + +Przy blaskach ich wyruszał z obozu Krzywonos na czele sześćdziesięciu tysięcy co przedniejszych, wybranych wojowników i czerni. + + + +Rozdział XXVII + +Szedł tedy Krzywonos z Białocerkwi na Skwirę i Pohrebyszcze ku Machnówce, a gdzie przeszedł, ginęły nawet ślady ludzkiego życia. Kto do niego nie przystał, pod nożem ginął. Palono nawet zboża na pniu, lasy i sady, a książę tymczasem prowadził na swoją rękę zniszczenie. Po wycięciu Pohrebyszcz i krwawym chrzcie, jaki pan Baranowski Niemirowowi sprawił, wygniotły jeszcze wojska kilkanaście znacznych watah i stanęły obozem pod Rajgrodem, gdyż miesiąc to już upływał, jak nie zsiadały z konia, i trud je nadwątlił, i śmierć je znacznie umniejszyła. Trzeba było odpocząć, gdy ręce tych kosiarzy od krwawej kośby pomdlały. Wahał się nawet książę i rozmyślał, czyby nie pójść na czas jakiś do spokojniejszego kraju dla odpoczynku i pomnożenia wojsk, a zwłaszcza koni, które podobniejsze były do szkieletów zwierzęcych niż do żywych stworzeń, gdyż od miesiąca ziarna nie zaznały, stratowaną trawą tylko żyjąc. A wtem po tygodniowym postoju dano znać, że posiłki idą. Książę zaraz wyjechał na spotkanie — i istotnie spotkał pana Janusza Tyszkiewicza, wojewodę kijowskiego, który nadchodził w półtora tysiąca ludzi dobrych, a z nim pan Krzysztof Tyszkiewicz, podsędek bracławski, młody pan Aksak, prawie pacholę jeszcze, z dobrze okrytą własną chorągiewką usarską i wiele szlachty, jako panowie Sieniutowie, Połubińscy, Żytyńscy, Jełowiccy, Kierdeje, Bohusławscy, jedni z pocztami, drudzy bez, razem całej siły blisko dwa tysiące koni prócz czeladzi. Ucieszył się więc książę bardzo i wdzięcznie pana wojewodę do swej kwatery zaprosił, który nie mógł się oddziwić jej ubóstwu i prostocie. Bo książę, o ile w Łubniach żył po królewsku, o tyle na wyprawach, chcąc przykład dać żołnierstwu, żadnych wygód sobie nie pozwalał. Stał więc w jednej izbie, do której pan wojewoda kijowski zaledwie mógł się z powodu swej ogromnej tuszy przez wąskie drzwi przecisnąć, aż się kazał rękodajnemu z tyłu pchać. W izbie prócz stołu, ław drewnianych i tapczana okrytego skórą końską nie było nic więcej, jeno jeszcze siennik przy drzwiach, na którym sypiał pacholik zawsze do posług gotowy. Ta prostota zdziwiła bardzo wojewodę, któren wygodę lubił i z kobiercami się woził. Wszedł tedy i ze zdumieniem na księcia poglądał, dziwiąc się, jak mógł tak wielki duch mieścić się w takiej prostocie i takim ubóstwie. Widywał on czasem księcia na sejmach w Warszawie, był mu nawet z dala pokrewnym, ale go bliżej nie znał. Dopiero gdy z nim mówić począł, poznał zaraz, że ma z nadzwyczajnym człowiekiem do czynienia. I on, stary senator i stary żołnierz rubacha, któren kolegów senatorów po ramieniu klepał, księciu Dominikowi Zasławskiemu mówił: „Mój łaskawco!” i z samym królem był poufale, nie mógł się na takową poufałość z Wiśniowieckim zdobyć, chociaż książę przyjął go uprzejmie, bo był mu wdzięczen za posiłki. + +— Mości wojewodo — rzekł — Bogu chwała, iżeście przybyli ze świeżym ludem, bom też już ostatnim tchem gonił. + +— Widziałem ja po żołnierzach waszej książęcej mości, iż się napracowali, niebożęta, co i mnie trapi niemało, gdyżem tu z prośbą przybył, byś wasza książęca mość na ratunek mnie pośpieszył. + +— A czy pilno? + +— Periculum in mora, periculum in mora! Nadciągnęło hultajstwa kilkadziesiąt tysięcy, a nad nimi Krzywonos, któren jakom słyszał, na waszą książęcą mość był komenderowany, ale dostawszy języka, iżeś wasza książęca mość ku Konstantynowu ruszył, tam pociągnął, a teraz po drodze mnie Machnówkę obległ i takie spustoszenie poczynił, iż żaden język tego wypowiedzieć nie jest w możności. + +— Słyszałem ja o Krzywonosie i tum go czekał, ale skoro mnie minął, widzę, że sam go szukać muszę. Istotnie, rzecz nie cierpi zwłoki. Siła w Machnówce jest załogi? + +— Jest w zamku dwieście Niemców bardzo dobrych, którzy wytrzymają jeszcze czas jakiś. Ale co najgorzej, to iż do miasta zjechało się sporo szlachty z rodzinami, miasto zaś, jeno wałem i częstokołem obronne, długo oporu stawiać nie może. + +— Istotnie, rzecz nie cierpi zwłoki — powtórzył książę. + +A potem, zwróciwszy się ku pacholikowi: + +— Żeleński! — rzekł. — Biegaj po pułkowników. + +Wojewoda kijowski siadł tymczasem na ławie i sapał; trochę się przy tym za wieczerzą oglądał, gdyż był głodny, a lubił jeść dobrze. + +Wtem rozległy się zbrojne stąpania i weszli oficerowie książęcy — czarni, wychudli, brodaci, z pozapadanymi oczyma, ze śladami niewypowiedzianych trudów na twarzy. Skłonili się w milczeniu księciu, gościom i czekali, co powie. + +— Mości panowie — rzekł książę — czy konie u toków? + +— Tak jest. + +— Gotowe? + +— Jako zawsze. + +— To dobrze. Za godzinę ruszamy na Krzywonosa. + +— Hę? — rzekł wojewoda kijowski i spojrzał ze zdziwieniem na pana Krzysztofa, podsędka bracławskiego. + +A książę mówił dalej: + +— Imć Poniatowski i Wierszułł ruszą pierwsi. Za nimi pójdzie Baranowski z dragonią, a w godzinę żeby mi i armaty Wurcla wyszły. + +Pułkownicy, skłoniwszy się, opuścili izbę i po chwili rozległy się trąbki grające wsiadanego. Wojewoda kijowski takiego pośpiechu się nie spodziewał, a nawet sobie nie życzył, gdyż był zmęczony i zdrożony. Liczył on na to, że z dzionek u księcia wypocznie i jeszcze zdąży — a tu przychodziło zaraz, nie śpiąc, nie jedząc, na koń siadać. + +— Mości książę — rzekł — a czy zajdą żołnierze wasi do Machnówki, bo widziałem, strasznie fatigati, a to droga daleka. + +— Niech waszą mość o to głowa nie boli. Jak na śpiewanie idą oni na bitwę. + +— Widzę ja to, widzę. Siarczysty żołnierz, ale bo to… i mój lud podrożony. + +— Mówiłeś wasza mość: periculum in mora. + +— Tak jest, ale może by przez noc odpocząć. My spod Chmielnika idziemy. + +— Mości wojewodo, my z Łubniów, z Zadnieprza. + +— Cały dzień byliśmy w drodze. + +— My cały miesiąc. + +To rzekłszy, książę wyszedł, by osobiście szyk pochodowy sprawić, a wojewoda oczy na podsędka, pana Krzysztofa, wytrzeszczył, dłońmi po kolanach uderzył i mówił: + +— Ot, mam, czegom chciał. Dalibóg, oni mnie tu głodem zamorzą. O! To w gorącej wodzie kąpani. Przychodzę o pomoc, myślę, że po wielkich molestacjach za dwa, trzy dni ruszą, a tu i odetchnąć nie dadzą. Niechże ich kaduk porwie! Puślisko mi nogę przetarło, co mi je zdrajca pachołek źle przypiął, w brzuchu mi kruczy… Niechże ich kaduk porwie! Machnówka Machnówką, a brzuch brzuchem! Jam też stary żołnierz, więcej jam może od nich wojny zażywał, ale nie tak łap, cap! To diabły, nie ludzie: nie śpią, nie jedzą, tylko się biją. Jak mi Bóg miły, tak oni nigdy nie jedzą. Widziałeś, panie Krzysztofie, tych pułkowników: czy nie wyglądają jak spectra, co? + +— Ale fantazja u nich ognista — odpowiedział pan Krzysztof, który żołnierz był zamiłowany. — Miły Boże! Ile to zamieszania i nieładu po innych obozach, gdy ruszać przyjdzie! Ile bieganiny, szykowania wozów, posyłania po konie! A tu, słyszycie waszmość? Oto już lekkie chorągwie wychodzą! + +— A juści, że tak jest! Desperacja! — mówił wojewoda. + +A młody pan Aksak dłonie swoje chłopięce złożył: + +— Ach, wielki to wódz! Ach, wielki to wojennik! — mówił z uniesieniem. + +— U waści mleko pod nosem! — huknął na niego wojewoda. — Cunctator także był wielki wódz!… Rozumiesz wasze? + +Wtem wszedł książę: + +— Mości panowie, na koń! Ruszamy! + +Wojewoda nie wytrzymał. + +— Każże, wasza książęca mość, dać coś zjeść, bom głodny! — wykrzyknął z wybuchem złego humoru. + +— A, mój mości wojewodo! — rzekł książę, śmiejąc się i biorąc go w ramiona. — Wybaczcie, wybaczcie całym sercem, ale na wojnie człek o tych rzeczach zapomina. + +— A co, panie Krzysztofie? Czy nie mówiłem, że oni nic nie jedzą? — rzecze wojewoda, zwracając się do podsędka bracławskiego. + +Ale wieczerza niedługo trwała i w parę godzin później nawet i piechoty wyszły już z Rajgrodu. Ciągnęły wojska na Winnicę i Lityń ku Chmielnikowi. Po drodze natknął się Wierszułł na zagonek tatarski w Sawerówce, który wraz z panem Wołodyjowskim wygnietli do szczętu, oswobodziwszy kilkaset dusz jasyru, samych prawie dziewcząt. Tamże rozpoczynał się już kraj spustoszony, pełen śladów Krzywonosowej ręki. Strzyżawka była spalona, a ludność jej wymordowana w straszny sposób. Widocznie nieszczęśnicy stawili opór Krzywonosowi, za który dziki wódz oddał ich mieczom i płomieniom. U wejścia do wsi wisiał na dębie sam pan Strzyżowski, którego ludzie Tyszkiewicza zaraz poznali. Wisiał nagi zupełnie, a na piersiach miał okropny naszyjnik złożony z głów ponawłóczonych na powróz. Były to głowy jego sześciorga dziatek i żony. W samej wsi, spalonej zresztą do szczętu, ujrzały chorągwie po obu stronach drogi długi szereg „świec” kozackich, to jest ludzi z wzniesionymi nad głową rękoma, poprzywiązywanych do żerdzi wbitych w ziemię, obwiniętych słomą, oblanych smołą i zapalonych od dłoni. Większa ich część miała poupalane tylko ręce, gdyż deszcz przeszkodził widocznie dalszemu gorzeniu. Ale straszne były to trupy z powykrzywianymi twarzami, wyciągające ku niebu czarne kikuty. Zapach zgnilizny rozchodził się dokoła. Nad słupami kotłowały się chorowody wron i kawek, które za zbliżeniem się wojska zrywały się z wrzaskiem z bliższych słupów, by siąść na dalszych. Kilka wilków pomknęło przed chorągwiami ku zaroślom. Wojska posuwały się w milczeniu straszliwą aleją i liczyły „świece”. Było ich trzysta kilkadziesiąt. Minęli wreszcie ową nieszczęsną wioskę i odetchnęli świeżym powietrzem polnym. Ale ślady zniszczenia szły dalej. Była to pierwsza połowa lipca. Zboża już prawie dochodziły, spodziewano się bowiem wczesnych żniw. Ale całe łany były częścią spalone, częścią stratowane, zwikłane, wdeptane w ziemię. Zdawać by się mogło, że huragan przeszedł przez niwy. Jakoż i przeszedł po nich huragan najgroźniejszy ze wszystkich — wojny domowej. Żołnierze książęcy widzieli nieraz żyzne okolice spustoszałe po napadzie Tatarów, ale podobnej zgrozy, podobnej wściekłości zniszczenia nie widzieli nigdy w życiu. Lasy popalono tak samo jak zboża. Gdzie ogień drzew nie pożarł, tam odarł z nich ognistym językiem liść i korę, opalił oddechem, odymił, poczernił — i drzewa więc sterczały jak szkielety. Pan wojewoda kijowski patrzył i oczom nie wierzył. Miedziaków, Zhar, Futory, Słoboda — jedno zgliszcze! Gdzieniegdzie chłopi uciekli do Krzywonosa, kobiety zaś i dzieci poszły w jasyr owego zagonu ordy, który Wierszułł z Wołodyjowskim wygnietli. Na ziemi pustosz, na niebie zaś stada wron, kruków, kawek, sępów, które pozlatywały się Bóg wie skąd na kozacze żniwo… Ślady przejścia wojsk stawały się coraz świeższe. Napotykano raz w raz złamane wozy, trupy bydlęce i ludzkie jeszcze niepopsute, potłuczone garnki, miedziane kotły, wory z zamokłą mąką, zgliszcza jeszcze dymiące, stogi świeżo napoczęte i rozrzucone. Książę parł chorągwie ku Chmielnikowi, nie dając im odetchnąć, stary zaś wojewoda za głowę się chwytał, powtarzając żałośnie: + +— Moja Machnówka! Moja Machnówka! Widzę już, iż nie zdążymy. + +Tymczasem w Chmielniku przyszła wiadomość, że nie sam stary Krzywonos, ale syn jego Machnówkę w kilkanaście tysięcy ludzi oblega i że on to naczynił tak nieludzkich spustoszeń po drodze. Miasto, wedle tego, co głosiły wieści, było już zdobyte, Kozacy, dostawszy go, wyrżnęli w pień szlachtę i Żydów, szlachcianki zaś pobrali do swego taboru, gdzie oczekiwał je los gorszy od śmierci. Ale zameczek pod wodzą pana Lwa bronił się jeszcze. Kozacy szturmowali go z klasztoru bernardynów, w którym wysiekli zakonników. Pan Lew, goniąc ostatkiem sił i prochów, nie obiecywał się dłużej trzymać nad jedną noc. + +Zostawił więc książę piechoty, działa i główne siły wojska, którym kazał iść do Bystrzyka, sam zaś z wojewodą, panem Krzysztofem, panem Aksakiem, we dwa tysiące komunika na pomoc skoczył. Stary wojewoda już hamował, bo głowę stracił: „Machnówka przepadła, przyjdziemy za późno! Lepiej poniechać, a innych miejsc bronić i w prezydia je zaopatrzyć” — powtarzał. Ale książę nie chciał słuchać. Pan podsędek bracławski naglił, a wojska rwały się do boju. „Skorośmy tu przyszli, nie odejdziemy bez krwi” — mówili pułkownicy. I ruszono naprzód. + +Aż w pół mili od Machnówki kilkunastu jeźdźców, pędząc co koń wyskoczy, zabiegło wojsku drogę. Był to pan Lew z towarzyszami. Ujrzawszy go, wojewoda kijowski odgadł natychmiast, co się stało. + +— Zamek zdobyty! — krzyknął. + +— Tak jest! — odpowiedział pan Lew i w tejże chwili omdlał, bo był posieczony i postrzelany, więc krew go uszła. Ale inni poczęli opowiadać, co się stało. Niemców na murach wybito do nogi, gdyż woleli umierać niż się poddawać; pan Lew przebił się przez gęstwę czerni i wyłamane bramy, wszelako w izbach na wieży broniło się kilkudziesięciu szlachty — tym należało śpieszny dać ratunek. + +Ruszono więc z kopyta. Po chwili ukazało się na górze miasto i zamek, a nad nimi ciężka chmura dymów od wszczętego pożaru. Dzień już zapadał. Na niebie paliły się olbrzymie zorze purpurowe i złote, które wojska zrazu za łunę poczytały. Przy tych blaskach widać było pułki Zaporożców i zbite masy czerni płynące przez bramy na spotkanie wojsk tym śmielej, że nikt w mieście nie wiedział o przybyciu księcia, sądzono bowiem, że sam tylko wojewoda kijowski nadciąga z odsieczą. Znać wódka oślepiła ich zupełnie albo świeże zdobycie zamku natchnęło pychą niezmierną, gdyż śmiało zstąpili z góry i dopiero na równinie poczęli się szykować do bitwy z ochotą wielką, grzmiąc w kotły i litaury. Na ten widok okrzyk radości wyrwał się ze wszystkich polskich piersi, a pan wojewoda kijowski miał sposobność po raz wtóry podziwiać sprawność chorągwi książęcych. Zatrzymawszy się na widok kozactwa, stanęły od razu w szyku bojowym, ciężka jazda we środku, lekkie na skrzydłach, tak iż nic nie należało poprawiać i można było z miejsca zaczynać. + +— Panie Krzysztofie, co to za lud! — rzekł wojewoda. — Od razu stanęli w ordynku. Mogliby oni i bez wodza bitwy staczać. + +Książę wszelako, jako wódz przezorny, przelatywał z buławą w ręku między chorągwiami od skrzydła do skrzydła, opatrywał, ostatnie dawał rozkazy. Zorze odbijały się w jego srebrnym pancerzu i podobny był do jasnego płomienia latającego między szeregami, ile że śród ciemnych zbroic sam jeden świecił mocno. + +Stanęły tedy: w środku, w pierwszej linii trzy chorągwie — pierwsza, którą sam wojewoda kijowski sprawował, druga młodego pana Aksaka, trzecia pana Krzysztofa Tyszkiewicza; za nimi, w drugiej linii, dragonia pod panem Baranowskim, a wreszcie olbrzymia husaria książęca — przy niej jako sprawca pan Skrzetuski. + +Skrzydła zajęli Wierszułł, Kuszel i Poniatowski. Armaty nie było, gdyż Wurcel został w Bystrzyku. + +Książę poskoczył do wojewody i buławą skinął. + +— Za swoje krzywdy poczynaj wasza mość najpierwszy. + +Wojewoda z kolei machnął buzdyganem — pochylili się żołnierze w kulbakach i ruszyli. A zaraz po sposobie prowadzenia chorągwi można było poznać, iż wojewoda, choć ciężki i kunktator, bo wiekiem przygnieciony, przecie żołnierz jest doświadczony i mężny. Nie zerwał on z miejsca chorągwi do największego impetu, by sił oszczędzić, ale prowadził z wolna, powiększając pęd w miarę, jak ku nieprzyjacielowi się zbliżał. Sam też biegł w pierwszym szeregu z buzdyganem w ręku, pacholik mu tylko pod ręką trzymał koncerz długi i ciężki, nie za ciężki jednak na jego rękę. Czerń też sypnęła się ku chorągwi piechotą, z kosami i cepami, by pierwszy impet powstrzymać i Zaporożcom atak ułatwić. Gdy więc nie dzieliło ich więcej nad kilkadziesiąt kroków, poznali wojewodę machnowiczanie po olbrzymim wzroście i tuszy, a poznawszy, wołać poczęli: + +— Hej, jaśnie wielmożny wojewodo, żniwa bliskie, czemu to poddanym wychodzić nie każesz? Czołem, jasny pane! Już my ci ten brzuch przewiercimy. + +I grad kul posypał się na chorągiew, ale szkody nie uczynił, bo szła już jak wicher. Zderzyli się tedy mocno. Rozległ się stukot cepów i brzęk kos o pancerze, krzyki i jęki. Kopie otwarły bramę w zbitej masie czerni, przez którą rozhukane konie wpadły jak orkan, tratując, przewalając, miażdżąc. I jako na łące, gdy stanie szereg kosiarzy, bujna trawa znika przed nimi, a oni idą naprzód, machając drągami od kos, tak właśnie pod cięciami mieczów szeroka ławica czerni zwężała się, topniała, nikła, a parta piersiami końskimi, nie mogąc ustać na miejscu, poczęła się kolebać. Wreszcie zagrzmiał krzyk: „Ludy, spasajtes!”, i cała masa, rzucając kosy, cepy, widły, samopały, rzuciła się w dzikim popłochu na stojące w tyle pułki Zaporożców. Ale Zaporożcy, bojąc się, by uciekający tłum nie zawichrzył ich szeregów, nadstawili mu spisy, więc czerń, widząc tę zaporę, rzuciła się z wyciem rozpaczliwym w obie strony, wnet jednak zegnali ją na nowo Kuszel i Poniatowski, którzy od skrzydeł książęcych właśnie ruszyli. + +A zaś wojewoda, idąc po trupach czerni, stanął w obliczu Zaporożców i gnał ku nim, oni zaś ku niemu, chcąc na impet impetem odpowiedzieć. I tak właśnie uderzyli się o siebie jako dwie fale z przeciwnych stron idące, które przy zderzeniu grzebień pienisty utworzą. Tak konie wspięły się przed końmi, jeźdźcy jak wał, a szable nad wałem jak piana. I poznał wojewoda, że to nie z czernią robota, ale z ciętym i wyćwiczonym żołnierzem zaporoskim. Dwie linie parły się wzajem, gięły, jedna drugiej przegiąć nie mogąc. Trup padał gęsty, bo tam mąż uderzał na męża, miecz na miecz. Sam wojewoda, zasadziwszy za pas buzdygan, a porwawszy koncerz od pacholika, pracował w pocie czoła, sapiąc jak miech kowalski. Przy nim dwóch panów Sieniutów, panowie Kierdeje, Bohusławscy, Jełowiccy i Połubińscy uwijali się jak w ukropie. Ale po stronie kozackiej srożył się najbardziej Iwan Burdabut, z kalnickiego pułku podpułkownik, Kozak olbrzymiej siły i statury, tym straszniejszy, że i konia miał takiego, który na równi z panem walczył. Niejeden tedy towarzysz zdarł rumaka i cofnął się, by się z owym centaurem nie spotkać, szerzącym śmierć i spustoszenie. Skoczyli ku niemu bracia Sieniutowie, ale koń Burdabutowy schwycił młodszego, Andrzeja, zębami za twarz i zmiażdżył ją w mgnieniu oka, co widząc starszy, Rafał, ciął bestię nad oczyma. Zranił ją, ale nie zabił, bo szabla na guz mosiężny na naczółku trafiła. Jemu zaś Burdabut w tej chwili wepchnął sztych pod brodę i życia go zbawił. Tak polegli obaj bracia, panowie Sieniutowie, i leżeli w pozłocistych pancerzach w kurzawie, pod kopytami rumaków; zaś Burdabut rzucił się jak płomień w dalsze szeregi i porwał zaraz kniazia Połubińskiego, szesnastoletnie pacholę, któremu odciął prawe ramię wraz z ręką. Widząc to, pan Urbański chciał pomścić śmierć krewniaka i w samą twarz Burdabutowi z pistoletu wypalił, ale chybił, ucho mu tylko odstrzelił i krwią go oblał. Straszny był wtedy Burdabut i jego koń, obaj czarni jak noc, obaj krwią zlani, obaj z dzikimi oczyma i rozdętymi nozdrzami, szalejący jak burza. Nie wybiegał się od śmierci z jego ręki i pan Urbański, któremu głowę jak kat jednym zamachem uciął, i stary, ośmdziesiątletni pan Żytyński, i dwóch panów Nikczemnych — a inni cofać się poczęli z przerażeniem, zwłaszcza że za Burdabutem błyskało sto innych szabel zaporoskich i sto spis w krwi już zmoczonych. + +Dojrzał na koniec dziki watażka wojewodę i wydawszy okropny okrzyk radości, rzucił się ku niemu, obalając po drodze konie i jeźdźców, a wojewoda się nie cofał. Dufając w siłę niepospolitą, sapnął jak ranny odyniec, wzniósł koncerz nad głową i wspiąwszy konia, ku Burdabutowi skoczył. I byłby pewnie nadszedł ostatni kres jego, pewno już Parka w nożyce nić jego żywota schwyciła, którą potem w Okrzei przecięła, gdyby nie Silnicki, pacholik szlachecki, któren jak błyskawica na watażkę się rzucił i wpół go chwycił, nim szablą został przeszyty. Bo gdy się Burdabut z nim zabawiał, krzyknęli panowie Kierdeje o ratunek dla wojewody; wnet skoczyło kilkadziesiąt ludzi, którzy go od watażki przedzielili, zaczem bitwa zawiązała się zacięta. Ale zmorzony pułk wojewodzin począł się już uginać pod przemocą zaporoską, cofać i mieszać, gdy pan Krzysztof, podsędek bracławski, i pan Aksak ze świeżymi chorągwiami nadbiegli. Wprawdzie i nowe pułki zaporoskie ruszyły w tej chwili do boju, ale przecie poniżej stał jeszcze książę z dragonami Baranowskiego i husarią pana Skrzetuskiego, którzy dotychczas nie brali w potrzebie udziału. + +Zawrzała więc na nowo krwawa rzeźba, a tymczasem mrok już zapadał. Lecz pożar ogarnął skrajne domy miasta. Łuna oświeciła pobojowisko i widać było doskonale obie linie, polską i kozacką, łamiące się pod górą, widać było barwy proporców i nawet twarze. Już też pan Wierszułł, pan Poniatowski i pan Kuszel byli także w ogniu i pracy, bo starłszy czerń, bili się na skrzydłach kozackich, które pod ich naciskiem poczęły cofać się ku górze. Długa linia walczących wygięła się dwoma końcami ku miastu i poczęła wyginać się coraz bardziej, bo gdy skrzydła polskie awansowały, środek, party przez przeważne siły kozackie, ustępował ku księciu. Poszły trzy nowe pułki kozackie, by go rozerwać, ale w tej chwili książę pchnął dragonów pana Baranowskiego i ci pokrzepili siły walczących. + +Przy księciu została sama husaria — z daleka, rzekłbyś: bór ciemny, co prosto z pola wyrasta, groźna ławica żelaznych mężów, koni i kopii. Powiew wieczorny szeleścił nad nimi proporcami, a oni stali cicho, nie rwąc się bez rozkazu do boju — cierpliwi, bo wytrawni i w tylu bitwach doświadczeni, i wiedzący, że ich udział krwawy nie minie. Między nimi książę, w srebrnej zbroi, ze złotą buławą w ręku, wytężał oczy na bitwę — a z lewej strony pan Skrzetuski trochę bokiem na końcu stojący. Rękaw, jako porucznik, na ramieniu zawinął i trzymając w potężnej, gołej do łokcia ręce koncerz zamiast buzdygana, czekał spokojnie komendy. + +A książę lewą dłonią oczy przeciw pożarowi nakrył i patrzył na bitwę. Środek polskiego półksiężyca obsuwał się z wolna ku niemu, zmagany przez przemoc, bo nie na długo wsparł go pan Baranowski, ten sam, któren Niemirów wyciął. Widział więc książę jak na dłoni pracę ciężką żołnierzy. Wydłużona błyskawica szabel to wznosiła się nad czarną linią głów, to nikła w zamachach. Konie bez jeźdźców wypadały z tej ławy walczących i rżąc, biegły po równinie z rozwianymi grzywami, na tle pożaru do bestii piekielnych podobne. Czasem chorągiew kraśna powiewająca nad ciżbą zapadała nagle w tłum, by nie podnieść się więcej. Ale wzrok księcia biegł poza linię walczących, aż na górę ku miastu, gdzie na czele dwóch pułków wybranych stał sam młody Krzywonos, czekając na chwilę, by się rzucić w środek walczących i złamać nadwątlone szyki polskie zupełnie. + +Skoczył nareszcie, biegnąc ze strasznym krzykiem wprost na dragonów Baranowskiego, ale na tę chwilę czekał także i książę. + +— Prowadź! — krzyknął do Skrzetuskiego. + +Skrzetuski koncerz w górę podniósł i żelazna nawała ruszyła naprzód. + +Nie biegli długo, bo linia bojowa zbliżyła się do nich znacznie. Dragoni Baranowskiego rozstąpili się z błyskawiczną szybkością w prawo i lewo, by przystęp husarii do Kozaków otworzyć, oni zaś runęli przez te wrota całym ciężarem na zwycięskie już sotnie Krzywonosowe. + +— Jarema! Jarema! — zawołali husarze. + +— Jarema! — powtórzyło całe wojsko. + +Straszne imię dreszczem trwogi ścisnęło serca Zaporożców. W tej chwili dopiero poznali, iż to nie wojewoda kijowski, lecz sam książę dowodzi. Zresztą nie mogli oni stawić oporu husarii, która samym swoim ciężarem druzgotała ich tak, jak walący się mur druzgoce stojących pod nim ludzi. Jedynym ratunkiem dla nich było rozstąpić się na obie strony, puścić husarię przez siebie i z boków na nią uderzyć; ale te boki były już pilnowane przez dragonie i przez lekkie chorągwie Wierszułła, Kuszla i Poniatowskiego, którzy spędziwszy skrzydła kozackie, zepchnęli je w środek. Teraz postać walki zmieniła się, bo owe lekkie chorągwie utworzyły jakby ulicę, środkiem której lecieli w szalonym zapędzie husarze, gnąc, łamiąc, pchając, waląc ludzi i konie, a przed nimi uciekało z rykiem i wyciem kozactwo ku górze i miastu. Gdyby skrzydło Wierszułła zdołało się zejść ze skrzydłem Poniatowskiego, byliby otoczeni i wycięci do szczętu. Wszelako ni Wierszułł, ni Poniatowski nie mogli tego dokonać dla zbytniej nawały uciekających, bili więc tylko z boku, aż ręce od cięć im mdlały. + +Młody Krzywonos, choć mężny i dziki, gdy zrozumiał, że własne niedoświadczenie przychodzi mu takiemu wodzowi jak książę przeciwstawić, stracił całkiem głowę i umykał na czele innych ku miastu. Uciekającego spostrzegł pan Kuszel, z boku stojący, który na krótką metę tylko widział, przyskoczył więc koniem i w pysk młodego watażkę szablą trzasnął. Nie zabił, bo ostrze wstrzymała podpinka, ale zalał go krwią i tym bardziej serca pozbawił. + +Wszelako o mało sam czynu tego życiem nie przypłacił, bo w tej chwili rzucił się na niego Burdabut na czele resztek kalnickiego pułku. + +Dwakroć próbował on stawić czoło husarzom, ale dwakroć, jakoby siłą nadprzyrodzoną odparty i rozgromiony, musiał ustępować wraz z innymi. W końcu, sprawiwszy ostatki, postanowił z boku na Kuszla uderzyć i przez jego dragonów na wolne się pole wydostać. Nim jednak zdołał ich rozerwać, zapchała się owa droga wiodąca ku miastu i górze tak dalece, że szybka ucieczka stała się niemożliwą. Husarze wobec tego natłoku ludzi wstrzymali impet i skruszywszy kopie, mieczami ciąć tłumy poczęli. Zapanowała walka zmieszana, bezładna, dzika, bezpardonowa, wrząca w tłoku, zgiełku, gorącu, wśród wyziewów ludzkich i końskich. Trup padał na trupa, kopyta końskie grzęzły w drgających ciałach. Gdzieniegdzie masy tak skłębiły się, że nie było miejsca na zamach dla szabli; tam bito się głowniami, nożami i pięściami, konie poczęły kwiczeć. Tu i owdzie ozwały się głosy: „Pomyłujte, Lachy!”. Głosy te wzmagały się, mnożyły, zagłuszały brzęk mieczów, zgrzyt żelaza o kości, chrapanie i straszną czkawkę konających. „Pomyłujte, pany!” — rozlegało się coraz żałośniej, ale miłosierdzie nie świeciło nad tą ławicą walczących; jak słońce nad burzą świecił im pożar. + +Jeden Burdabut na czele swoich kalnickich ludzi o miłosierdzie nie prosił. Brakło mu miejsca do walki, więc czynił sobie rum nożem. Starł się naprzód z brzuchatym panem Dzikiem i pchnąwszy go w brzuch, z konia zwalił, a ten krzyknąwszy: „O Jezu!”, już się więcej spod kopyt, które mu tratowały wnętrzności, nie podniósł. Wtedy zaraz przybyło miejsca, więc Burdabut już szablą rozrąbał głowę z hełmem towarzyszowi Sokolskiemu, potem obalił razem z końmi panów Pryjama i Certowicza; miejsce otworzyło się szersze. Młody Zenobiusz Skalski ciął go w głowę, ale szabla zwinęła mu się w ręku i uderzyła płazem, watażka zaś, jego pięścią na odlew w twarz uderzywszy, zabił na miejscu. Ludzie kalniccy szli za nim, siekąc i gindżałami kłując. „Charakternik! Charakternik!” — poczęli wołać husarze. „Żelazo się jego nie ima! Mąż szalony!”. On zaś istotnie miał pianę na wąsach, a wściekłość w oczach. Dojrzał nareszcie Skrzetuskiego i poznawszy oficera po odwiniętym rękawie, runął na niego. + +Wszyscy dech zatrzymali w piersiach i bitwę przerwali, patrząc na walkę dwóch najstraszliwszych rycerzy. Pan Jan się bowiem wołaniem: „Charakternik!” nie strwożył — ale gniew zawrzał mu w duszy na widok tylu spustoszeń, zgrzytnął więc zębem i z furią natarł na watażkę. Zwarli się więc, aż konie na zadach przysiadły. Rozległ się świst żelaza i nagle szabla watażki rozleciała się w kawałki pod cięciem polskiego koncerza. Już się zdawało, że żadna moc nie wyratuje Burdabuta, gdy on skoczył, sczepił się z panem Skrzetuskim tak, iż obaj jedno zdawali się tworzyć ciało — i nożem nad gardłem husarza błysnął. + +Teraz Skrzetuskiemu śmierć stanęła w oczach, bo ciąć już mieczem nie mógł. Ale szybki jak błyskawica puścił miecz, który na rzemyku zawisł, a ręką za rękę watażki chwycił. Przez chwilę dwie te ręce drgały konwulsyjnie w powietrzu, ale żelazny to musiał być uścisk pana Skrzetuskiego, bo watażka zawył jak wilk i w oczach wszystkich nóż wypadł mu ze zdrętwiałych palców jak wyłuskwione ziarno z kłosa. Wtedy Skrzetuski rękę zgniecioną mu puścił i za kark ucapiwszy, przygiął straszny łeb aż do kuli kulbaki, lewą zaś dłonią buzdygan zza pasa wychwycił, gruchnął raz, drugi — watażka zacharczał i spadł z konia. + +Jęknęli na ten widok ludzie kalniccy i biegli pomścić — w tej chwili jednakże rzuciła się na nich husaria i wycięła co do nogi. + +Na drugim zaś końcu ławy husarskiej bitwa nie ustawała ani na chwilę, bo tłok był mniejszy. Tam, przepasany Anusiną szarfą, szalał pan Longinus ze swoim Zerwikapturem. Nazajutrz po bitwie rycerze ze zdziwieniem oglądali te miejsca, a pokazując sobie ręce poodwalane wraz z ramionami, rozcięte głowy od czoła do brody, ciała rozchlastane straszliwie na dwie połowy, całą drogę ludzkich i końskich trupów, szeptali wzajem do siebie: „Patrzcie, tu walczył Podbipięta!”. Sam książę trupy oglądał i choć nazajutrz bardzo był różnymi wieściami stroskany, dziwić się raczył, bo takich cięć zgoła dotąd w życiu nie widział. + +Ale tymczasem walka zdawała się zbliżać ku końcowi. Ciężka jazda ruszyła znowu naprzód, goniąc przed sobą pułki zaporoskie, które pod górę ku miastu się chroniły. Reszcie uciekających przecięły odwrót chorągwie Kuszla i Poniatowskiego. Otoczeni bronili się z rozpaczą, póki nie wyginęli do nogi, lecz śmiercią swoją zbawili innych, bo gdy w dwie godziny potem pierwszy Wierszułł z nadwornymi Tatary wszedł do miasta, już tam ani jednego Kozaka nie zastał. Nieprzyjaciel, korzystając z ciemności, bo deszcze zgasiły pożar, nabrał w lot czczych wozów w mieście i otaborzywszy się z szybkością Kozakom tylko właściwą, za miasto za rzekę uszedł, zniszczywszy za sobą mosty. + +Uwolniono owych kilkudziesięciu szlachty broniących się w zameczku. Prócz tego kazał książę Wierszułłowi pokarać mieszczan, którzy się byli z kozactwem połączyli, a sam ruszył w pogoń. Ale taboru bez armat i piechoty zdobyć nie mógł. Nieprzyjaciel, zyskawszy na czasie przez spalenie mostów, gdyż rzekę daleko groblą należało obchodzić, uchodził tak szybko, iż pomęczone konie książęcej jazdy zaledwie go doścignąć mogły. Atoli Kozacy, lubo sławni z obrony w taborach, nie bronili się tak mężnie jak zwykle. Straszna pewność, iż sam książę ich ściga, tak dalece odebrała im serca, że zupełnie o swym ocaleniu zwątpili. I byłby pewnie na nich przyszedł kres, bo po całonocnej strzelaninie urwał już pan Baranowski czterdzieści wozów i dwie armaty, gdyby nie wojewoda kijowski, któren się dalszej pogoni sprzeciwił i swoich ludzi cofnął. Przyszło o to między nim a księciem do ostrych przymówek, które wielu pułkowników słyszało. + +— Czemuż to wasza mość — pytał książę — chcesz teraz nieprzyjaciela poniechać, gdyś w bitwie z taką rezolucją przeciwko niemu stawał? Sławę, której wieczorem nabyłeś, rankiem przez opieszałość swą utracisz. + +— Mości książę — odparł wojewoda — nie wiem, jaki duch w was mieszka, alem ja człowiek z ciała i kości, po pracy spoczynku potrzebuję, i moi ludzie także. Zawsze ja będę na nieprzyjaciela tak szedł, jakom dziś szedł, gdy czoło stawi, ale pobitego już i uciekającego nie będę gonił. + +— Wybić ich do nogi! — zakrzyknął książę. + +— I cóż z tego? — rzecze wojewoda. — Tych wybijemy, przyjdzie starszy Krzywonos. Popali, poniszczy, dusz nagubi, jako ten w Strzyżawce nagubił, i za zaciekłość naszą nieszczęśni ludzie zapłacą. + +— O, widzę — już zawołał z gniewem książę — że wasza mość wraz z kanclerzem i z tymi ich regimentarzami do pokojowej fakcji należysz, która by układami chciała bunt gasić, ale przez Bóg żywy! Nie będzie z tego nic, póki u mnie szabla w garści! + +A Tyszkiewicz na to: + +— Nie do fakcji ja już należę, ale do Boga, bom stary i wkrótce mi przed Nim stanąć przyjdzie. A że nie chcę, by mnie zbyt wielkie brzemię krwi w wojnie domowej przelanej obciążało, temu się, wasza książęca mość, nie dziw… Jeżeliś zaś wasza książęca mość krzyw o to, że cię regimentarstwo minęło, tedy tak powiem: z męstwa należało ci się słusznie, wszelako może i lepiej, żeć go nie dali, bo ty byś bunt, ale z nim razem i tę nieszczęsną ziemię we krwi utopił. + +Jowiszowe brwi Jeremiego ściągnęły się, kark mu napęczniał, a oczy poczęły ciskać takie błyskawice, że wszyscy obecni struchleli o wojewodę, ale wtem zbliżył się szybko pan Skrzetuski i rzekł: + +— Wasza książęca mość, są wieści o starszym Krzywonosie. + +Zaraz więc umysł księcia w inną zwrócił się stronę i gniew na wojewodę w nim osłabł. Tymczasem wprowadzono przybyłych z wieściami czterech ludzi, w tym dwóch starych błahoczestywych księży, którzy ujrzawszy księcia, rzucili się przed nim na kolana. + +— Ratuj, władyko, ratuj! — powtarzali, wyciągając ku niemu ręce. + +— Skąd wy? — pytał książę. + +— My z Połonnego. Starszy Krzywonos obległ zamek i miasto; jeśli twoja szabla nad jego karkiem nie zawiśnie, tedy zginiemy wszyscy. + +Na to książę: + +— O Połonnem ja wiem, iż się tam siła ludu schroniło, ale jak mnie doniesiono, najwięcej Rusinów. Zasługa to wasza przed Bogiem, iż zamiast połączyć się z buntem, opór mu dajecie, przy matce stawając, jednak boję się zdrady jakowej od was, takiej, jak w Niemirowie doznałem. + +Na to posłańcy poczęli przysięgać na wszystkie świętości niebieskie, że jako zbawiciela tak księcia wyczekują i myśl zdrady w głowie im nawet nie postała. Jakoż i szczerze mówili. Krzywonos bowiem, obległszy ich w pięćdziesiąt tysięcy ludu, poprzysiągł im zgubę dlatego właśnie, że będąc Rusinami, nie chcieli się z buntem łączyć. + +Książę przyrzekł im pomoc, ale ponieważ główne siły jego były w Bystrzyku, musiał więc na nie czekać. Wysłańcy odeszli z pociechą w sercu, on zaś zwrócił się do wojewody kijowskiego i rzekł: + +— Przebaczcie, wasza mość! Widzę już sam, iż trzeba Krzywonosa zaniechać, aby Krzywonosa dosięgnąć. Młodszy dłużej na powróz może poczekać. Sądzę też, iż mnie nie odstąpicie w tej nowej imprezie. + +— Jako żywo! — rzecze wojewoda. + +Wnet ozwały się trąby, oznajmiając chorągwiom zagnanym za taborem, by się ściągały na powrót. Trzeba też było spocząć i dać „oddech” koniom. Wieczorem nadciągnęła cała dywizja z Bystrzyka, a z nią poseł, pan Stachowicz, od wojewody bracławskiego. Pisał pan Kisiel do księcia list pełen uwielbienia, że jako drugi Mariusz ojczyznę z ostatniej toni ratuje, pisał też o radości, jaką przybycie księcia z Zadnieprza we wszystkich sercach wzbudziło, winszował mu zwycięstw — ale w końcu listu pokazały się przyczyny, dla których był pisany. Oto pan z Brusiłowa oświadczał, że układy rozpoczęte, że on sam z innymi komisarzami udaje się do Białocerkwi i ma nadzieję Chmielnickiego powstrzymać i ukontentować. Na koniec prosił księcia, by do czasu układów nie nastawał tak bardzo na Kozaków i o ile można, kroków wojennych zaprzestał. + +Gdyby doniesiono księciu, że całe jego Zadnieprze zniszczone, a wszystkie grody z ziemią zrównane, nie bolałby tak srodze, jako się nad tym listem rozbolał. Byli przy tym obecni pan Skrzetuski, pan Baranowski, pan Zaćwilichowski, obaj Tyszkiewiczowie i Kierdeje. Książę rękoma oczy zakrył, w tył głowę przewrócił, jakoby strzałą w serce trafiony. + +— Hańba! Hańba! Boże, dajże mnie już polec prędzej, abym na takie rzeczy nie patrzył! + +Cisza zapanowała głęboka między obecnymi, a książę mówił dalej: + +— Nie chcę ja żyć w tej Rzeczypospolitej, bo dziś wstydzić się za nią przychodzi. Oto czerń kozacka i chłopska zalała krwią ojczyznę, z pogaństwem się przeciw własnej matce połączyła. Pobici hetmani, zniesione wojska, zdeptana sława narodu, zgwałcony majestat, popalone kościoły, wyrżnięci księża, szlachta, pohańbione niewiasty, a na te klęski i na tę hańbę, na której wspomnienie samo pomarliby nasi przodkowie, czymże odpowiada ta Rzeczpospolita? Oto ze zdrajcą, z hańbicielem swym, ze sprzymierzeńcem pogan układy rozpoczyna i kontentację mu obiecuje! O Boże, daj śmierć, powtarzam, bo nie żyć nam na świecie, którzy dyshonor ojczyzny czujemy i głowy dla niej niesiemy w ofierze. + +Wojewoda kijowski milczał, a pan Krzysztof, podsędek bracławski, ozwał się po chwili: + +— Pan Kisiel nie stanowi Rzeczypospolitej. + +Książę na to: + +— Nie mów mnie waszmość o panu Kisielu, bo wiem dobrze, iż ma on całą partię za sobą: utrafił on w myśl prymasa i kanclerza, i księcia Dominika, i wielu panów, którzy dziś w czasie interregnum rządy w Rzeczypospolitej sprawują i majestat jej przedstawiają, a raczej hańbią ją słabością wielkiego narodu niegodną, bo nie układami, ale krwią ten ogień gasić należy, bo lepiej dla narodu rycerskiego ginąć niż się upodlić i kontempt całego świata dla siebie obudzić. + +I znowu książę zakrył rękoma oczy — widok był to zaś tak żałosny tego bólu i żalu, że pułkownicy zgoła nie wiedzieli, co czynić ze łzami, które im do oczu nabiegły. + +— Mości książę — ośmielił się ozwać Zaćwilichowski — niechże oni szermują językiem, my mieczem będziem dalej szermowali. + +— Zaiste — odpowiedział książę — i na tę myśl rozdziera się serce: co czynić nam dalej przystoi? Oto, mości panowie, słysząc o klęsce ojczyzny, przyszliśmy tu przez płonące lasy i nieprzebyte błota, nie śpiąc, nie jedząc, ostatnich sił dobywając, by tę matkę naszą od zagłady i hańby ratować. Ręce mdleją nam od pracy, głód skręca kiszki, rany bolą. My zaś na trud nie baczym, byle nieprzyjaciela pohamować. Mówiono na mnie, żem krzyw, iż mnie regimentarstwo minęło. Niechże cały świat sądzi, czy godniejsi ci, co je dostali, a ja Boga i waszmościów na świadki biorę, że, tak jak i wy, nie dla nagrody i dostojeństw niosę krew swą w ofierze, ale z czystej ku ojczyźnie miłości. Ale gdy my ostatni dech z piersi wydajemy, cóż nam donoszą? Oto, że panowie w Warszawie, a pan Kisiel w Huszczy kontentację dla tego nieprzyjaciela obmyślają? Hańba! Hańba!!! + +— Zdrajca Kisiel! — zawołał pan Baranowski. + +Na to pan Stachowicz, człowiek poważny i śmiały, wstał i zwracając się ku Baranowskiemu, rzekł: + +— Przyjacielem panu wojewodzie bracławskiemu będąc i posłując od niego, nie pozwolę, by go tu zdrajcą zwali. I jemu też broda od zgryzoty zbielała, a ojczyźnie służy tak, jak rozumie, może mylnie, ale uczciwie! + +Książę nie słyszał tej odpowiedzi, bo pogrążył się w myślach i boleści, Baranowski nie śmiał też w obecności jego burdy robić, więc tylko oczy swe stalowe utkwił w panu Stachowiczu, jakby mu chciał rzec: „Znajdę cię!”, i rękę na głowni miecza położył — tymczasem jednak Jeremi ocucił się z zamyślenia i rzekł ponuro: + +— Nie ma tu innego wyboru, jeno albo posłuszeństwo złamać (boć w czasie bezkrólewia oni władzę sprawują), albo honor ojczyzny, dla któregośmy pracowali, poświęcić… + +— Z nieposłuszeństwa wszystko zło w tej Rzeczypospolitej płynie — rzekł poważnie wojewoda kijowski. + +— Więc zezwolimy na pohańbienie ojczyzny? Więc jeśli jutro nam każą, byśmy z powrozem u szyi do Tuhaj-beja i Chmielnickiego poszli, tedy i to dla posłuszeństwa uczynim? + +— Veto! — ozwał się pan Krzysztof, podsędek bracławski. + +— Veto! — powtórzył pan Kierdej. + +Książę zwrócił się do pułkowników: + +— Mówcie, starzy żołnierze! — rzekł. + +Pan Zaćwilichowski głos zabrał: + +— Mości książę, ja mam lat siedmdziesiąt, jestem Rusin błahoczestywy, byłem komisarzem kozackim i ojcem mnie sam Chmielnicki nazywał. Prędzej bym powinien za układami przemawiać, ale jeśli mi rzec przyjdzie „hańba” albo „wojna”, tedy jeszcze do grobu zstępując, powiem: „wojna!”. + +— Wojna! — powtórzył pan Skrzetuski. + +— Wojna, wojna! — powtórzyło kilkanaście głosów, między nimi pan Krzysztof, panowie Kierdeje, Baranowski i prawie wszyscy obecni. + +— Wojna! Wojna! + +— Niechże się stanie wedle słów waszych — odrzekł poważnie książę i buławą w otwarty list pana Kisiela uderzył. + + + +Rozdział XXVIII + +W dzień później, gdy wojska zatrzymały się w Rylcowie, książę zawołał pana Skrzetuskiego i rzekł: + +— Siły nasze słabe i zmorzone, a Krzywonos ma sześćdziesiąt tysięcy luda i jeszcze co dzień w potęgę rośnie, bo czerń do niego napływa. Na wojewodę kijowskiego też liczyć nie mogę, gdyż w duszy również on do pokojowej partii należy i choć idzie ze mną, ale niechętnie. Trzeba nam skąd posiłków. Otóż dowiaduję się, że niedaleko od Konstantynowa stoją dwaj pułkownicy: Osiński z gwardią królewską i Korycki. Weźmiesz dla bezpieczeństwa sto semenów nadwornych i pójdziesz do nich z moim listem, aby zaś się pośpieszyli i bez zwłoki do mnie przyszli, bo za parę dni na Krzywonosa uderzę. Z wszelkich funkcji nikt mi się lepiej od ciebie nie wywiązuje, dlatego też ciebie posyłam, a to jest ważna rzecz. + +Pan Skrzetuski skłonił się i tegoż wieczoru ku Konstantynowu ruszył na noc, by przejść niepostrzeżenie, bo tu i owdzie kręciły się Krzywonosowe podjazdy albo kupy czerni, która czyniła zbójeckie zasadzki po lasach i gościńcach, książę zaś nakazał bitew unikać, aby zwłoki nie było. Idąc tedy cicho, świtaniem doszedł do Wiszowatego Stawu, gdzie się na obu pułkowników natknął i w sercu się na widok ich mocno uradował. Osiński miał gwardię dragońską wyborną, na cudzoziemski ład wyćwiczoną, i Niemców. Korycki zaś tyko piechotę niemiecką z samych prawie weteranów z trzydziestoletniej wojny złożoną. Był to żołnierz tak straszny i sprawny, że w ręku pułkownika jako jeden miecz działał. Oba pułki były przy tym obficie pokryte i w strzelbę zaopatrzone. Usłyszawszy, że do księcia mają iść, podnieśli zaraz radosne okrzyki, bo tęsknili za bitwami, a wiedzieli, że pod żadną komendą tylu ich nie będą zażywać. Na nieszczęście, obaj pułkownicy dali odpowiedź odmowną, gdyż obaj należeli do komendy księcia Dominika Zasławskiego i mieli wyraźne rozkazy, by się z Wiśniowieckim nie łączyli. Na próżno pan Skrzetuski tłumaczył im, jakiej by to sławy mogli nabyć, pod takim wodzem służąc i jak wielkie krajowi oddać przysługi — nie chcieli słuchać, twierdząc, iż subordynacja ma być dla wojskowych ludzi najpierwszym prawem i obowiązkiem. Mówili natomiast, że w takim tylko razie mogliby się z księciem połączyć, gdyby ocalenie ich pułków tego wymagało. Odjechał więc pan Skrzetuski mocno strapiony, bo wiedział, ile księciu będzie bolesnym nowy ten zawód i jak dalece wojska jego są istotnie znużone i wyczerpane pochodami, ustawicznym ścieraniem się z nieprzyjacielem, tępieniem pojedynczych watah, wreszcie ustawicznym czuwaniem, głodem i niewywczasem. Mierzyć się w podobnych warunkach z dziesięćkroć liczniejszym nieprzyjacielem było prawie niepodobieństwem, widział więc jasno pan Skrzetuski, że zwłoka w działaniach wojennych przeciw Krzywonosowi musi nastąpić, bo trzeba będzie dać dłuższą folgę wojsku i czekać na napływ świeżej szlachty do obozu. + +Tymi myślami przejęty pan Skrzetuski wracał na powrót do księcia na czele swoich semenów, a musiał iść cicho, ostrożnie i tylko nocą, aby uniknąć i podjazdów Krzywonosowych, i licznych luźnych band złożonych z kozactwa i czerni, nieraz bardzo potężnych, które grasowały w całej okolicy, paląc dwory, wycinając szlachtę i łowiąc uciekających po gościńcach. Tak przeszedł Bakłaj i wjechał w bory Mszynieckie, gęste, pełne zdradliwych jarów i rozłogów. Szczęściem, po niedawnych deszczach służyła mu piękna pogoda w tej podróży. Noc była pyszna, lipcowa, bez księżyca, ale usiana gwiazdami. Semenowie szli wąską dróżką leśną, prowadzeni przez służałych borowych mszynieckich, ludzi bardzo pewnych i znających swoje bory doskonale. W lesie panowała cisza głęboka, przerywana tylko trzaskiem suchych gałązek pod kopytami końskimi — gdy nagle do uszu pana Skrzetuskiego i semenów doszedł daleki jakiś szmer podobny do śpiewu przerywanego okrzykami. + +— Stój! — rzekł cicho pan Skrzetuski i zatrzymał linię semenów. — Co to jest? + +Stary borowy przysunął się ku niemu. + +— To, panie, wariaty chodzą teraz po lesie i krzyczą, ci, co im się od okropności w głowie pomieszało. My wczoraj spotkali jedną szlachciankę, co chodzi, panie, chodzi, po sosnach patrzy i woła: „Dzieci! Dzieci!”. Widno jej chłopi dzieci porżnęli. Na nas też oczy wytrzeszczyła i poczęła piszczeć, że aż nogi pod nami zadrżały. Mówią, że po wszystkich lasach takich jest dużo. + +Pana Skrzetuskiego, choć był rycerzem bez trwogi, dreszcz przeszedł od stóp do głów. + +— A może to wilcy wyją? Z daleka rozeznać nie można — rzekł. + +— Gdzie tam, panie! Wilków teraz w lesie nie ma; wszystkie poszły do wsi, gdzie mają trupów dostatek. + +— Straszne czasy — odrzekł na to rycerz — w których wilcy we wsiach mieszkają, a w lasach obłąkani ludzie wyją! Boże! Boże! + +Przez chwilę zapanowała znów cisza, słychać było tylko szum zwykły w wierzchołkach sosen, ale po chwili owe dalekie odgłosy wzmogły się i stały wyraźniejsze. + +— Hej! — rzekł nagle borowy. — Tam na to patrzy, że jakaś większa kupa ludzi jest. Waszmościowie tu postójcie albo idźcie wolno naprzód, a my pójdziem z towarzyszem obaczyć. + +— Idźcie — rzekł pan Skrzetuski. — Tu będziem czekali. + +Borowi znikli. Nie było ich z godzinę; już pan Skrzetuski zaczął się niecierpliwić, a nawet podejrzewać, czy mu jakiej zdrady nie gotują, gdy nagle jeden wynurzył się z ciemności. + +— Są, panie! — rzekł, zbliżając się do Skrzetuskiego. + +— Kto? + +— Chłopy rezuny. + +— A siła ich jest? + +— Będzie ze dwustu. Nie wiadomo, panie, co począć, bo leżą w wąwozie, przez który droga nam wypada. Ognie palą, jeno blasku nie widać, bo w dole. Straży nijakich nie mają: można do nich podejść na strzelenie z łuku. + +— Dobrze! — rzekł pan Skrzetuski i zwróciwszy się do semenów, począł dwom starszym wydawać rozkazy. + +Wnet orszak ruszył żywo przed siebie, ale tak cicho, że tylko trzaskanie gałązek mogło zdradzić pochód; strzemię nie zadzwoniło o strzemię, szabla nie zabrzękła, konie, zwyczajne podchodzeń i napadów, szły wilczym chodem bez parskania i rżenia. Przybywszy na miejsce, gdzie droga skręcała się nagle, semenowie ujrzeli zaraz z dala ognie i niewyraźne postacie ludzkie. Tu pan Skrzetuski podzielił ich na trzy oddziały, z których jeden pozostał na miejscu, drugi poszedł krawędzią wzdłuż wąwozu, by zamknąć przeciwległe ujście, a trzeci, zsiadłszy z koni i czołgając się na brzuchach, położył się na samej krawędzi, tuż nad chłopskimi głowami. + +Pan Skrzetuski, który znajdował się w owym środkowym oddziele, spojrzawszy w dół, widział jak na dłoni, w odległości dwudziestu lub trzydziestu kroków, całe obozowisko: ognisk paliło się dziesięć, ale nie płonęły zbyt jaskrawo, wisiały w nich bowiem kotły z jedzeniem. Zapach dymu i warzonych miąs dochodził wyraźnie do nozdrzy pana Skrzetuskiego i semenów. Naokół kotłów stali lub leżeli chłopi, pijąc i gwarząc. Niektórzy mieli w ręku flasze z wódką, inni wspierali się na spisach, na których ostrzach osadzone były jako trofea ścięte głowy mężczyzn, kobiet i dzieci. Blask ognia odbijał się w ich martwych źrenicach i wyszczerzonych zębach; tenże sam blask oświecał twarze chłopskie dzikie, okrutne. Tuż pod samą ścianą jaru kilkunastu z nich spało, chrapiąc głośno; inni gwarzyli, inni poprawiali ogniska, które strzelały wówczas do góry snopami złotych iskier. Przy największym ognisku siedział, zwrócony plecami do ściany wąwozu i do pana Skrzetuskiego, barczysty stary dziad — i brzdąkał na lirze; naokoło niego skupiło się półkolem ze trzydziestu rezunów. + +Do uszu pana Skrzetuskiego doszły następujące słowa: + +— Hej, didu! Pro Kozaka Hołotu! + +— Nie! — wołali inni. — Pro Marusiu Bohusławku! + +— Do czorta z Marusią! O panu z Potoka, o panu z Potoka! — wołały najliczniejsze głosy. + +Did uderzył silniej w lirę, odchrząknął i począł śpiewać: + + +Stań, obernysia, hlań, zadywysia, kotory majesz mnoho, +Że riwny budesz tomu, w kotoroho ne majesz niczoho, +Bo toj sprawujet, szczo wsim kierujet, sam Boh myłostywe, +Wsi naszy sprawy na swojej szali ważyt sprawedływe. +Stań, obernysia, hlań, zadywysia, kotory wysoko +Umom litajesz, mudrosty znajesz, szyroko, hłuboko… + +Tu did przerwał na chwilę i westchnął, a za nim poczęli wzdychać i chłopi. Coraz też ich więcej zbierało się koło niego — a i pan Skrzetuski, choć wiedział, że już wszyscy jego ludzie muszą być w pogotowiu, nie dawał hasła do napadu. Ta noc cicha, płonące ogniska, dzikie postacie i pieśń o panu Mikołaju Potockim, jeszcze niedośpiewana, wzbudziły w rycerzu jakieś dziwne myśli, jakieś uczucia i tęsknotę, z których sam sobie sprawy zdać nie umiał. Niezagojone rany jego serca otworzyły się, ścisnął go żal głęboki za niedawną przeszłością, za utraconym szczęściem, za owymi chwilami ciszy i pokoju. Zadumał się i rozżalił — a tymczasem did śpiewał dalej: + + +Stań, obernysia, hlań, zadywysia, kotory wojujesz, +Łukom striłamy, porochom, kulami i meczem szyrmujesz, +Bo też rycere i kawalere pered tym buwały, +Tym wojowały, od tohoż mecza sami umirały! +Stań, obernysia, hlań, zadywysia i skiń z sercia butu, +Nawerny oka, kotory z Potoka idesz na Sławutu. +Newynnyje duszy beresz za uszy, wolnost' odejmujesz, +Korola ne znajesz, rady ne dbajesz, sam sobie sejmujesz. +Hej, porażajsia, ne zapalajsia, bo ty rejmentarujesz, +Sam buławoju, w sem polskim kraju, jak sam choczesz, kierujesz. + +Did znów ustał, a wtem kamyk wysunął się spod opartej na nim ręki jednemu z semenów i począł się toczyć z szelestem na dół. Kilku chłopów zakryło oczy rękoma i poczęło patrzyć bystro w górę ku lasowi; wtedy pan Skrzetuski uznał, iż czas nadszedł i wypalił w środek tłumu z pistoletu. + +— Bij! Morduj! — krzyknął i trzydziestu semenów dało ognia tak prawie, jak w twarz chłopstwu, a po wystrzeleniu, z szablami w ręku, zsunęli się błyskawicą po pochyłej ścianie wąwozu między przerażonych i zmieszanych rezunów. + +— Bij! Morduj! — zabrzmiało przy jednym ujściu wąwozu. + +— Bij! Morduj! — powtórzyły dzikie głosy przy drugim. + +— Jarema! Jarema! + +Napad tak był niespodziany, przerażenie tak straszne, iż chłopstwo, choć zbrojne, prawie żadnego nie dawało oporu. Już i tak opowiadano w obozach zbuntowanej czerni, że Jeremi przy pomocy złego ducha może być i bić jednocześnie w kilku miejscach, a teraz to imię spadłszy na nieoczekujących niczego i bezpiecznych — istotnie jak imię złego ducha — wytrąciło im broń z ręki. Zresztą spisy i kosy nie dały się użyć w ciasnym miejscu, więc też przyparci jak stado owiec do przeciwległej ściany jaru, rąbani szablami przez łby i twarze, bici, przebijani, deptani nogami, wyciągali z szaleństwem strachu ręce i chwytając nieubłagane żelazo, ginęli. Cichy bór napełnił się złowrogim wrzaskiem bitwy. Niektórzy starali się ujść przez prostopadłą ścianę jaru i drapiąc się, kalecząc sobie ręce, spadali na sztychy szabel. Niektórzy ginęli spokojnie, inni ryczeli litości, inni zasłaniali twarze rękoma, nie chcąc widzieć chwili śmierci, inni znów rzucali się na ziemię twarzą na dół, a nad świstem szabel, nad wyciem konających górował krzyk napastników: „Jarema! Jarema!” — krzyk, od którego włosy powstawały na chłopskich głowach i śmierć tym straszniejszą się wydawała. + +A dziad gruchnął w łeb lirą jednego z semenów, aż się przewrócił, drugiego złapał za rękę, by cięciu szablą przeszkodzić, i ryczał ze strachu jak bawół. + +Inni, spostrzegłszy go, biegli rozsiekać, aż przypadł i pan Skrzetuski: + +— Żywcem brać! Żywcem brać! — krzyknął. + +— Stój! — ryczał dziad. — Jam szlachcic przebrany! Loquor latine! Jam nie dziad! Stójcie, mówię wam, zbóje, skurczybyki, kobyle dzieci, oczajdusze, łamignaty, rzezimieszki! + +Ale dziad nie skończył jeszcze litanii, gdy pan Skrzetuski w twarz mu spojrzał i krzyknął, aż się ściany parowu echem ozwały: + +— Zagłoba! + +I nagle rzucił się na niego jak dziki zwierz, wpił mu palce w ramiona, twarz przysunął do twarzy i trzęsąc nim jak gruszką, wrzasnął: + +— Gdzie kniaziówna, gdzie kniaziówna? + +— Żyje! Zdrowa! Bezpieczna! — odkrzyknął dziad. — Puść waćpan, do diabła, bo duszę wytrzęsiesz. + +Wtedy tego rycerza, którego pokonać nie mogła ani niewola, ani rany, ani boleść, ani straszliwy Burdabut, pokonała wieść szczęsna. Ręce mu opadły, na czoło wystąpił pot obfity, obsunął się na kolana, twarz zakrył rękoma i oparłszy się głową o ścianę jaru, trwał w milczeniu — widać, Bogu dziękował. + +Tymczasem docięto reszty nieszczęsnych chłopów, kilkunastu związano, którzy katu mieli być oddani w obozie, aby zeznania z nich wydobył, zaś inni leżeli porozciągani i martwi. Bitwa ustała — zgiełk uciszył się. Semenowie zbierali się koło swego wodza i widząc go klęczącego pod skałą, poglądali na niego niespokojnie, nie wiedząc, czy nie ranny. On zaś wstał, a twarz miał taką jasną, jakby mu zorze w duszy świeciły. + +— Gdzie ona jest? — spytał Zagłoby. + +— W Barze. + +— Bezpieczna? + +— Zamek to potężny, żadnej inwazji się nie boi. Ona w opiece jest u pani Sławoszewskiej i u mniszek. + +— Chwała bądź Bogu Najwyższemu! — rzekł rycerz, a w głosie drgało mu głębokie rozrzewnienie. — Dajże mnie waść rękę. Z duszy, z duszy dziękuję. + +Nagle zwrócił się do semenów: + +— Siła jest jeńców? + +— Simnadciat' — odpowiedzieli żołnierze. + +Na to pan Skrzetuski: + +— Potkała mnie wielka radość i miłosierdzie jest we mnie. Puścić ich wolno. + +Semenowie uszom swoim wierzyć nie chcieli. Tego zwyczaju nie bywało w wojskach Wiśniowieckiego. Skrzetuski zmarszczył z lekka brwi. + +— Puścić ich wolno — powtórzył. + +Semenowie odeszli, ale po chwili starszy esauł wrócił i rzekł: + +— Panie poruczniku, nie wierzą, iść nie śmią. + +— A pęta mają rozcięte? + +— Tak jest. + +— Tedy ostawić ich tutaj, a sami na koń. + +W pół godziny później orszak posuwał się znów wśród ciszy wąską drożyną. Zeszedł też księżyc, który poprzenikał długimi, białymi pasmami do środka boru i rozświecił ciemne głębie. Pan Zagłoba i Skrzetuski, jadąc na czele, rozmawiali z sobą. + +— Mówże mnie waszmość o niej wszystko, co tylko wiesz — rzekł rycerz. — To tedy waszmość ją z rąk Bohunowych wyrwałeś? + +— A ja, jeszczem mu łeb na odjezdnym obwiązał, by krzyczeć nie mógł. + +— O, toś waszmość postąpił wybornie, jak mnie Bóg miły! Ale jakżeście się do Baru dostali? + +— Ej, siła by mówić, i to podobno będzie innym razem, bom okrutnie fatigatus, w gardle mi zaschło od śpiewania chamom. Nie masz waszmość czego się napić? + +— Mam manierczynę z gorzałką, oto jest! + +Pan Zagłoba uchwycił blaszankę i przechylił do ust; rozległy się długie grzdykania, a pan Skrzetuski, niecierpliwy, nie czekając ich końca, pytał dalej: + +— A zdroważ ona? + +— Co tam! — odparł pan Zagłoba — Na suche gardło każda zdrowa. + +— Aleć ja o kniaziównę pytam! + +— O kniaziównę? Jako łania. + +— Bądźże chwała Bogu Najwyższemu! Dobrze jej tam w Barze? + +— Że i w niebie lepiej by jej być nie mogło. Dla jej gładkości wszystkie corda lgną do niej. Pani Sławoszewska tak ją miłuje, jakby właśnie rodzoną. A co tam się kawalerów w niej kocha, tego byś waszmość na różańcu nie zliczył, jeno że ona tyle o nich dba, ile ja teraz o waściną próżną manierkę, stałym ku waszmości afektem płonąc. + +— Niechże jej Bóg da zdrowie, onej najmilszej! — mówił radośnie pan Skrzetuski. — Tak że to mię wdzięcznie wspomina? + +— Czy waści wspomina? Mówię waćpanu, żem i sam już nie rozumiał, skąd się tam w niej powietrza na tyle wzdychań bierze. Aż się wszyscy litują, a najbardziej mniszeczki, bo je sobie przez swoją słodkość całkiem zjednała. Toż ona i mnie wyprawiła na one hazardy, których o mało zdrowiem nie przypłaciłem, żeby to koniecznie do waści iść a dowiedzieć się, czyś żyw i zdrów. Chciała też nieraz posłańców wyprawiać, ale nikt się nie chciał podjąć, więcem się w końcu zlitował i do waszegom obozu się wybrał. Jakoż gdyby nie przebranie, pewno bym głową nałożył. Ale mnie za dziada chłopy wszędy mają, bo i śpiewam bardzo pięknie. + +Pan Skrzetuski aż zaniemówił z radości. Tysiąc myśli i wspomnień cisnęło mu się do głowy; Helena jak żywa stanęła mu przed oczyma, taka, jaką ją widział ostatni raz w Rozłogach przed samym na Sicz wyjazdem: więc śliczna, zarumieniona, smukła, z tymi jej oczyma czarnymi jak aksamit, pełnymi niewysłowionych ponęt. Zdawało mu się teraz, że ją widzi, że czuje ciepło bijące od jej policzków, że słyszy jej słodki głos. Wspomniał ową przechadzkę w sadzie wiśniowym i kukułkę, i te pytania, które jej zadawał, i wstyd Heleny, gdy im dwunastu chłopczysków wykukała — więc dusza prawie wychodziła z niego, serce aż mdlało z kochania i radości, przy której wszystkie przeszłe cierpienia były jakby kropla przy morzu. Sam nie wiedział, co się z nim dzieje. Chciał krzyczeć, to znów na kolana padać i znów Bogu dziękować; to wspominać, to pytać i pytać bez końca! + +Wreszcie zaczął powtarzać: + +— Żyje, zdrowa! + +— Żyje, zdrowa! — odrzekł jak echo pan Zagłoba. + +— I ona to waści wysłała? + +— Ona. + +— A list waść masz? + +— Mam. + +— Dawaj! + +— Zaszyty i przecie noc. Hamuj się waść. + +— Całkiem nie mogę. Sam waszmość widzisz. + +— Widzę. + +Odpowiedzi pana Zagłoby stawały się coraz lakoniczniejsze, w końcu kiwnął się raz, drugi — i usnął. Skrzetuski widział, że nie ma rady, więc na powrót oddał się rozmyślaniom. Przerwał je dopiero tętent koni jakiegoś znacznego oddziału jeźdźców zbliżającego się szybko. Był to Poniatowski z nadwornymi kozakami, którego książę naprzeciw wysłał z obawy, aby co złego Skrzetuskiego nie spotkało. + + + +Rozdział XXIX + +Łatwo zrozumieć, jak przyjął książę relację, którą mu świtaniem pan Skrzetuski uczynił, o odmowie Osińskiego i Koryckiego. Wszystko tak się składało, iż trzeba było tak wielkiej duszy, jaką miał ów żelazny kniaź, by się nie ugiąć, nie zwątpić i rąk nie opuścić. Próżno miał olbrzymią fortunę na utrzymanie wojsk rujnować, próżno się miał miotać jak lew w sieci, próżno urywać jedna po drugiej głowy buntu, dokazywać cudów męstwa, wszystko na próżno! Nadchodziła chwila, w której musiał poczuć własną bezsilność, cofnąć się gdzieś daleko w spokojne kraje i pozostać niemym świadkiem tego, co działo się na Ukrainie. I któż to go tak ubezwładnił? Oto nie miecze kozackie, ale niechęć swoich. Czyż niesłusznie spodziewał się, ruszając w maju z Zadnieprza, że gdy jako orzeł z góry na bunt uderzy, gdy w powszechnym przerażeniu i popłochu pierwszy szablę nad głową wzniesie, wnet cała Rzeczpospolita w pomoc mu przyjdzie i swą siłę, swój miecz karzący w jego ręce powierzy? Tymczasem cóż się stało? Król umarł, a po jego śmierci regimentarstwo oddano w inne ręce — jego zaś, księcia, ostentacyjnie pominięto. Było to pierwsze ustępstwo uczynione Chmielnickiemu — i nie z powodu utraconej godności cierpiała dusza księcia, ale cierpiała na myśl, że ta zdeptana Rzeczpospolita tak już upadła nisko, iż nie chce walki na śmierć, iż cofa się przed jednym Kozakiem i układami woli zuchwałą jego prawicę powstrzymać. Od chwili zwycięstwa pod Machnówką coraz gorsze wiadomości przychodziły do obozu: więc naprzód wieść o układach przez pana Kisiela przysłana, potem wieść o zalaniu Polesia wołyńskiego przez fale buntu — na koniec odmowa ze strony pułkowników, wykazująca jasno, jak dalece główny regimentarz, książę Dominik Zasławski-Ostrogski, był nieprzyjaźnie dla Wiśniowieckiego usposobiony. Właśnie podczas niebytności pana Skrzetuskiego przybył do obozu pan Korsz Zienkowicz z doniesieniem, iż całe Owruckie w ogniu już stoi. Lud tam cichy, nie rwał się do buntu, ale przyszli Kozacy pod Krzeczowskim i Półksiężycem i gwałtem zmuszali czerń, by się garnęła w ich szeregi. Dwory więc i miasteczka zostały popalone, szlachta, która nie uszła — wycięta, a między innymi stary pan Jelec, dawny sługa i przyjaciel domu Wiśniowieckich. Ułożył sobie tedy książę, że po połączeniu się z Osińskim i Koryckim zniesie Krzywonosa, a potem na północ ku Owruczowi ruszy, aby porozumiawszy się z hetmanem litewskim, w dwa ognie wziąć buntowników. Ale te wszystkie plany upadały teraz z powodu zakazu danego obydwom pułkownikom przez księcia Dominika. Jeremi bowiem po wszystkich pochodach, bitwach i trudach nie był dość silny, by się z Krzywonosem mierzyć, zwłaszcza że i wojewody kijowskiego nie był pewien. Pan Janusz bowiem naprawdę duszą i sercem należał do partii pokojowej. Ugiął się on przed powagą i potęgą Jeremiego i musiał z nim iść, ale im bardziej widział ową powagę zachwianą, tym skłonniejszy był do stawienia oporu wojowniczym chęciom książęcym, co też się zaraz pokazało. + +Zdawał więc sprawę pan Skrzetuski, a książę słuchał go w milczeniu. Wszystka starszyzna była obecna posłuchaniu, wszystkie twarze sposępniały na wieść o odmowie pułkowników, a oczy zwróciły się na księcia, któren rzekł: + +— Więc to książę Dominik przysłał im zakaz? + +— Tak jest. Pokazywali mi go na piśmie. + +Jeremi wsparł się rękoma o stół i twarz ukrył w dłonie. Po chwili zaś mówił: + +— Zaiste, jest to więcej, niż człowiek przenieść może. Zali ja jeden mam pracować i zamiast pomocy jeszcze impedimentów doznawać? Zali to nie mogłem hen, aż ku Sandomierzu, do swoich majętności pójść i tam spokojnie siedzieć? A przecz-żem tego nie uczynił, jeśli nie dla miłości ku ojczyźnie? Oto mi nagroda teraz za trudy, za uszczerbek w fortunie, za krew… + +Kniaź mówił spokojnie, ale taka gorycz, taki ból drgał w jego głosie, że wszystkie serca ścisnęły się żalem. Starzy pułkownicy, weterani spod Putywla, Starca, Kumejków, i młodzi zwycięzcy z ostatniej wojny poglądali na niego z niewysłowioną troską w oczach, bo wiedzieli, jaką ciężką walkę stacza z samym sobą ten żelazny człowiek, jak strasznie musi cierpieć jego duma od upokorzeń, które się na niego zwaliły. On, kniaź „z bożej miłości” — on, wojewoda ruski, senator Rzeczypospolitej, musiał ustępować takim Chmielnickim i Krzywonosom; on, monarcha prawie, który niedawno jeszcze przyjmował posłów postronnych władców, musiał się cofnąć z pola chwały i zamknąć w jakim zameczku, czekając na rezultat wojny, którą inni prowadzić będą, albo upokarzających układów. On, stworzony do wielkich przeznaczeń, czując siłę, by im sprostać — musiał się uznać bezsilnym… + +Cierpienie to razem z trudami odbiło się na jego postaci. Wychudł znacznie, oczy mu wpadły, czarna jak skrzydło kruka czupryna siwieć poczęła. Ale jakiś wielki, tragiczny spokój rozlał się po jego twarzy, bo duma broniła mu zdradzić się z cierpieniem. + +— Ha, niechże tak będzie! — rzekł. — Pokażemy tej niewdzięcznej ojczyźnie, iż nie tylko wojować, ale i zginąć dla niej potrafimy. Zaiste, wolałbym sławniejszą śmiercią w jakiej innej wojnie polec niż przeciw chłopstwu w domowej zawierusze, ale trudno! + +— Mości książę — przerwał wojewoda kijowski — nie mów wasza książęca mość o śmierci, bo choć nie wiadomo, co komu Bóg przeznaczył, ale przecie jeszcze może do niej daleko. Uwielbiam ja wojenny geniusz i rycerski animusz waszej książęcej mości, ale przecie nie mogę brać za złe ani vice-rexowi, ani kanclerzowi, ani regimentarzom, że tę wojnę domową starają się układami zahamować, boć się to bratnia krew w niej leje, a z obopólnej zawziętości któż, jeśli nie zewnętrzny nieprzyjaciel, będzie korzystał? + +Książę popatrzył długo w oczy wojewodzie i rzekł dobitnie: + +— Zwyciężonym łaskę okażcie, to ją przyjmą z wdzięcznością i pamiętać będą; u zwycięzców w pogardę tylko pójdziecie. Bogdaj temu ludowi nikt nigdy krzywd nie był czynił! Ale gdy raz bunt rozgorzał, tedy nie układami, ale krwią gasić go trzeba. Inaczej hańba i zguba nam!… + +— Prędsza zguba, gdy na własną rękę wojnę prowadzić będziem — odpowiedział wojewoda. + +— Czy to znaczy, że wasza mość nie pójdziesz dalej ze mną? + +— Mości książę! Boga na świadka biorę, że nie stanie się to ze złej ku wam woli, ale sumienie mnie mówi, iżbym na oczywistą zgubę ludzi moich nie wystawiał, boć to krew droga i przyda się jeszcze Rzeczypospolitej. + +Książę zamilkł, a po chwili zwrócił się ku swoim pułkownikom: + +— Wy, starzy towarzysze, nie opuścicie mnie przecie, nieprawda? + +Na te słowa pułkownicy, jakoby jedną siłą i wolą popchnięci, rzucili się ku księciu. Niektórzy całowali jego szaty, inni obejmowali kolana, inni ręce ku górze podnosząc, wołali: + +— My przy tobie do ostatniego tchu, do ostatniej krwi! + +— Prowadź! Prowadź! Bez żołdu służyć będziem! + +— Mości książę, i mnie przy sobie umierać pozwól! — wołał zapłoniony jak panna młody pan Aksak. + +Widząc to, nawet wojewoda kijowski był wzruszony, a książę od jednego do drugiego chodził, ściskał każdego za głowę i dziękował. Zapał wielki ogarnął starszych i młodszych. Z oczu wojowników sypały się iskry, ręce co chwila chwytały za szable. + +— Z wami żyć, z wami umierać! — mówił książę. + +— Zwyciężymy! — wołali oficerowie. — Na Krzywonosa! Pod Połonne! Kto chce nas opuścić, niechaj to uczyni. Obejdziemy się bez pomocy. Nie chcemy się dzielić ni chwałą, ni śmiercią! + +— Mości panowie! — rzekł na to książę. — Wola jest moja, abyśmy, nim na Krzywonosa ruszymy, zażyli choć krótkiego spoczynku, któren by siły nasze mógł restaurować. Oto już trzeci miesiąc idzie, jak nie zsiadamy prawie z koni. Od trudów, niewywczasów i zmienności aury już ciało odpada nam od kości. Koni nie mamy, piechoty nasze boso chodzą. Pójdziem tedy pod Zbaraż, tam się odżywim i wypoczniem, może też coś żołnierzy skupi się do nas i z nowymi siłami ruszymy w ogień. + +— Kiedy wasza książęca mość rozkaże ruszyć? — pytał stary Zaćwilichowski. + +— Bez zwłoki, stary żołnierzu, bez zwłoki! + +Tu książę zwrócił się do wojewody: + +— A wasza miłość dokąd się chcesz udać? + +— Pod Gliniany, bo słyszę, że tam się wojska kupią. + +— Tedy odprowadzimy waszą mość aż do spokojnej okolicy, aby wam się przypadek jaki nie trafił. + +Wojewoda nie odrzekł nic, bo mu się stało jakoś niesmaczno. On księcia opuszczał, a książę mu jeszcze troskliwość okazywał i odprowadzić go zamierzał. Była-li to ironia w słowach księcia — wojewoda nie wiedział, niemniej przeto zamiaru swego nie zaniechał, bo pułkownicy książęcy coraz niechętniej na niego patrzyli i jasnym było, że w każdym innym mniej karnym wojsku tumult by przeciw niemu powstał. + +Skłonił się więc i wyszedł; pułkownicy też porozchodzili się, każdy do swojej chorągwi, aby je do pochodu sprawić; został tylko z księciem sam Skrzetuski. + +— Jaki tam żołnierz pod tymi chorągwiami? — spytał książę. + +— Tak przedni, że lepszego nie znaleźć. Dragonia moderowana na niemiecki ład, a w gwardii pieszej sami weterani z trzydziestoletniej wojny. Gdym ich ujrzał, myślałem, że triarii rzymscy. + +— Siła ich jest? + +— Dwa pułki z dragonią, razem trzy tysiące ludzi. + +— Szkoda, szkoda, wielkich rzeczy można by z taką pomocą dokazać! + +Cierpienie widocznie odmalowało się na twarzy księcia. Po chwili rzekł jakby sam do siebie: + +— Nieszczęśnie to wybrano takich regimentarzy na te czasy klęski! Ostroróg byłby dobry, gdyby wymową a łaciną można tę wojnę zażegnać; Koniecpolski, dziewierz mój, z krwi wojowników, ale młodzik bez doświadczenia, a zaś Zasławski ze wszystkich najgorszy. Znam ja jego od dawna. Człek to małego serca i miałkiego umysłu. Jego rzecz nad dzbanem drzemać i przed się na brzuch spluwać, nie wojska sprawować… Tego ja głośno nie mówię, by nie sądzono, iż mnie invidia podnieca, ale straszne klęski przewiduję. I to teraz, teraz właśnie, tacy ludzie wzięli ster w dłonie! Boże, Boże, odwróć ten kielich! Co się też stanie z tą ojczyzną? Gdy o tym myślę, śmierci prędkiej pragnę, bom też już zmorzon bardzo, i mówię ci: niedługo odejdę. Dusza się rwie do wojny, ale ciału sił braknie. + +— Wasza książęca mość powinien byś więcej zdrowia chronić, bo całej ojczyźnie siła na nim zależy, a już też znać, że trudy bardzo waszą książęcą mość poszczerbiły. + +— Ojczyzna znać inaczej myśli, gdy mnie pominięto; i teraz szablę mi z ręki wytrącają. + +— Gdy Bóg da, królewicz Karol infułę na koronę zmieni, będzie wiedział, kogo wynieść, a kogo karać, wasza książęca mość zaś dość potężny jesteś, by o nikogo teraz nie dbać. + +— Pójdę też swoją drogą. + +Książę nie spostrzegał się może, że torem innych „królewiąt” politykę na własną rękę prowadził, ale gdyby się w tym i obaczył, byłby jej nie odstąpił, bo to jedno czuł dobrze, iż honor Rzeczypospolitej ratuje. + +I znów nastała chwila milczenia, którą wkrótce przerwało rżenie koni i głosy trąbek obozowych. Chorągwie szykowały się do pochodu. Głosy te zbudziły księcia z zamyślenia, trzasnął głową, jakby cierpienie i złe myśli chciał strząsnąć, po czym rzekł: + +— A drogę miałeś spokojną? + +— Spotkałem w lasach mszynieckich sporą watahę chłopstwa, na dwieście ludzi, którą starłem. + +— Dobrze. A jeńców wziąłeś, bo to teraz ważna rzecz? + +— Wziąłem, ale… + +— Ale kazałeś już ich sprawić, tak? + +— Nie, wasza książęca mość! Puściłem ich wolno. + +Jeremi spojrzał ze zdziwieniem na Skrzetuskiego, po czym brwi jego ściągnęły się nagle. + +— Cóż to? Czy i ty do pokojowej partii już należysz? Co to znaczy? + +— Wasza książęca mość, języka przywiozłem, bo między chłopstwem był przebrany szlachcic, który został żyw. Zaś innych puściłem, bo Bóg łaskę na mnie zesłał i pocieszenie. Karę chętnie poniosę. Ten szlachcic to jest pan Zagłoba, któren mnie wieść o kniaziównie przyniósł. + +Książę zbliżył się żywo do Skrzetuskiego. + +— Żyje? Zdrowa? + +— Bogu Najwyższemu chwała! Tak jest! + +— I gdzie się schroniła? + +— Jest w Barze. + +— To potężna forteca. Mój chłopcze! — Tu książę ręce w górę wyciągnął i wziąwszy głowę pana Skrzetuskiego, ucałował go kilkakroć w czoło. — Raduję się twoją radością, bo cię jak syna kocham. + +Pan Jan ucałował serdecznie rękę książęcą i choć od dawna już byłby za niego chętnie krew przelał, przecie poczuł teraz na nowo, iż na jego rozkaz skoczyłby i w piekło gorejące. Tak ów groźny i okrutny Jeremi umiał sobie jednać serca rycerstwa. + +— No, nie dziwię ci się, żeś tych chłopów puścił. Ujdzie ci to bezkarnie. Ale to ćwik ten szlachcic! To on ją tedy aż z Zadnieprza do Baru przeprowadził? Chwała Bogu! W tych ciężkich czasach i dla mnie to prawdziwa pociecha. Ćwik to, ćwik musi być nie lada! A dawaj no tu tego Zagłobę! + +Pan Jan raźno ku drzwiom ruszył, ale w tej chwili rozwarły się one nagle i ukazała się w nich płomienista głowa pana Wierszułła, któren z nadwornymi Tatary na daleki podjazd był posłany. + +— Mości książę! — zawołał, oddychając ciężko. — Połonne Krzywonos wziął, ludzi dziesięć tysięcy w pień wyciął, niewiast, dzieci. + +Pułkownicy zaczęli się znowu schodzić i cisnąć koło Wierszułła, przyleciał i wojewoda kijowski, książę zaś stał zdumiały, bo się nie spodziewał takiej wieści. + +— Toż tam sama Ruś się zamknęła! To chyba nie może być! + +— Jedna dusza żywa z miasta nie wyszła. + +— Słyszysz wasza mość — rzekł książę, zwracając się do wojewody — prowadźże układy z takim nieprzyjacielem, któren swoich nawet nie szczędzi! + +Wojewoda sapnął i rzekł: + +— O dusze pieskie! Kiedy tak, niechże diabli porwą wszystko! Pójdę jeszcze z waszą książęcą mością! + +— A toś mi brat! — rzekł książę. + +— Niech żyje wojewoda kijowski! — zakrzyknął stary Zaćwilichowski. + +— Niech żyje zgoda! + +A książę zwrócił się znów do Wierszułła: + +— Gdzie ruszą z Połonnego? Nie wiadomo? + +— Podobno pod Konstantynów. + +— O na Boga! To pułki Osińskiego i Koryckiego są zgubione, bo z piechotą ujść nie zdążą. Trzeba urazy zapomnieć i w pomoc im ruszyć. Na koń! Na koń! + +Twarz książęca zajaśniała radością, a rumieniec oblał na nowo wychudłe policzki, bo droga sławy znów stanęła przed nim otworem. + + + +Rozdział XXX + +Wojska minęły Konstantynów i zatrzymały się w Rosołowcach. Wyliczył bowiem książę, iż gdy Korycki i Osiński powezmą wiadomość o wzięciu Połonnego, muszą na Rosołowce się cofać, a jeśli nieprzyjaciel zechce ich gonić, to niespodzianie między całą siłę książęcą jakoby w pułapkę wpadnie i tym pewniej klęskę poniesie. Jakoż przewidywania te spełniły się w większej części. Wojska zajęły pozycje i stały cicho w gotowości do bitwy. Większe i mniejsze podjazdy rozeszły się na wszystkie strony z obozu. Książę zaś z kilku pułkami stanął we wsi i czekał. Aż wieczorem Tatarzy Wierszułła dali znać, iż od strony Konstantynowa zbliża się jakaś piechota. Usłyszawszy to, książę wyszedł przede drzwi swej kwatery w otoczeniu oficerów, a z nimi kilkadziesiąt znaczniejszego towarzystwa, by patrzyć na owo wejście. Tymczasem pułki, oznajmiwszy się odgłosem trąb, zatrzymały się przede wsią, a dwaj pułkownicy biegli co prędzej, zadyszani, przed księcia, aby mu służby swoje ofiarować. Byli to Osiński i Korycki. Ujrzawszy Wiśniowieckiego, a przy nim wspaniałą świtę rycerstwa, zmieszali się bardzo, niepewni przyjęcia, i skłoniwszy się nisko, czekali w milczeniu, co powie. + +— Fortuna kołem się toczy i pysznych poniża — rzekł książę. — Nie chcieliście waszmościowie przyjść na zaprosiny nasze, teraz zaś sami przychodzicie. + +— Wasza książęca mość! — rzekł śmiało Osiński. — Duszą całą chcieliśmy pod waszą książęcą mością służyć, ale zakaz był wyraźny. Kto go wydał, niech zań odpowiada. My prosim o przebaczenie, choć niewinni, bo jako wojskowi musieliśmy słuchać i milczeć. + +— To książę Dominik rozkaz odwołał? — pytał książę. + +— Rozkaz nie został odwołany — rzekł Osiński — ale już nas nie obowiązuje, gdyż jedyny ratunek i ocalenie wojsk naszych w łasce waszej książęcej mości, pod którego komendą odtąd żyć, służyć i umierać chcemy. + +Słowa te, pełne siły męskiej, i postać Osińskiego jak najlepsze wywarły na księciu i towarzyszach wrażenie. Był to bowiem słynny żołnierz i choć młody jeszcze, bo nie więcej czterdziestu lat liczył, pełen już wojennej praktyki, której w armiach cudzoziemskich nabył. Każde żołnierskie oko spoczywało też na nim chętnie. Wysoki, prosty jak trzcina, z podczesanym do góry żółtym wąsem i szwedzką brodą, strojem i postawą przypominał zupełnie pułkowników z trzydziestoletniej wojny. Korycki, z pochodzenia Tatar, w niczym do niego nie był podobny. Małego wzrostu i krępy, spojrzenie miał posępne i dziwnie wyglądał w cudzoziemskim ubiorze nielicującym z jego wschodnimi rysami. Dowodził pułkiem niemieckiej wybranej piechoty i słynął zarówno z męstwa, jak z mrukliwości i żelaznej dyscypliny, w której żołnierzy swych utrzymywał. + +— Czekamy rozkazów waszej książęcej mości — rzekł Osiński. + +— Dziękuję za rezolucję waszmościów, a usługi przyjmuję. Wiem, iż żołnierz słuchać musi, i jeślim po waściów posyłał, to dlatego, żem o zakazie nie wiedział. Niejedną odtąd złą i dobrą chwilę z sobą przeżyjemy, ale spodziewam się także, iż waszmościowie radzi będziecie z nowej służby. + +— Byleś wasza książęca mość był z nas rad i z naszych pułków. + +— Dobrze! — rzekł książę. — Daleko nieprzyjaciel za wami? + +— Podjazdy blisko, ale główna siła dopiero na rano by tu zdążyć mogła. + +— Dobrze. Tedy mamy czas. Każcież waszmościowie przejść waszym pułkom przez majdan, niech je zobaczę, abym poznał, jakiego to przywiedliście mi żołnierza i czy siła będzie z nim można dokazać. + +Pułkownicy wrócili do pułków i w kilka pacierzy weszli na ich czele do obozu. Towarzystwo spod górnych chorągwi książęcych sypnęło się jak mrowie, aby widzieć nowych towarzyszów. Szła więc naprzód dragonia królewska pod kapitanem Gizą, w ciężkich hełmach szwedzkich z wysokimi grzebieniami. Konie pod nimi podolskie, ale dobrane i dobrze wypasione, żołnierz świeży, wypoczęty, w jaskrawej i błyszczącej odzieży, wspaniale na pozór odbijał od wymizerowanych regimentów książęcych odzianych w podartą i wypłowiałą od deszczów i słońca barwę. Za nimi szedł z pułkiem Osiński, w końcu Korycki. Szmer pochwalny rozległ się między książęcym rycerstwem na widok głębokich szeregów niemieckich. Kolety na nich jednostajne, czerwone, na ramionach połyskujące muszkiety. Szli po trzydziestu w rzędzie, krokiem jednostajnym, jakby szedł jeden człowiek, silnym i grzmiącym. A wszystko chłopy rosłe, pleczyste — żołnierz stary, który w niejednym kraju i niejednym ogniu bywał, po większej części weterani z trzydziestoletniej wojny, sprawni, karni i doświadczeni. + +Gdy nadeszli przed księcia, Osiński krzyknął: + +— Halt!> — I pułk zatrzymał się jak w ziemię wkopany; oficerowie podnieśli trzciny do góry, a chorąży wzniósł chorągiew i chwiejąc nią, po trzykroć zniżył ją przed księciem. + +—Vorwärts! — zawołał Osiński. + +— Vorwärts! — powtórzyli oficerowie i pułk ruszył znów naprzód. + +Tak samo, a niemal jeszcze sprawniej zaprezentował swoich Korycki, na który widok uradowały się wszystkie serca żołnierskie, a Jeremi, znawca nad znawcami, aż się w boki wsparł z zadowolenia i patrzył, i uśmiechał się, bo właśnie piechoty mu brakło, a pewien był, że lepszej trudno by mu było w całym świecie znaleźć. Czuł się też na siłach wzmożony i spodziewał się wielkich dzieł wojennych dokonać. Towarzystwo zaś rozmawiało o różnych rzeczach wojskowych i rozmaitych żołnierzach, których po świecie widzieć można. + +— Dobra jest piechota zaporoska, szczególniej do obrony zza okopu — mówił pan Śleszyński — ale ci jej wytrzymają, bo wyćwiczeńsi. + +— Ba, wiele lepsi! — odparł pan Migurski. + +— Wszelako to ciężki lud — rzecze pan Wierszułł. — Żeby tak na mnie, podjąłbym się z moimi Tatary we dwa dni tak ich zmorzyć, iż trzeciego już bym ich jako barany mógł wyrzynać. + +— Co waść gadasz! Niemcy dobrzy żołnierze. + +A na to ozwał się pan Longinus Podbipięta swoją śpiewną, litewską mową: + +— Jak to Bóg w miłosierdziu swoim różne nacje różnymi cnotami obdarzył. Jako słyszałem, nie masz w świecie nad naszą jazdę, a znowu ani nasza, ani węgierska piechota porównać się z niemiecką nie może. + +— Bo Bóg jest sprawiedliwy — rzecze na to pan Zagłoba. — Waści na przykład dał wielką fortunę, wielki miecz i ciężką rękę, a za to mały dowcip. + +— Już się do niego przypił jak końska pijawka — rzekł, śmiejąc się, pan Skrzetuski. + +A pan Podbipięta oczy zmrużył i rzekł ze zwykłą sobie słodyczą: + +— Słuchać hadko! Waści dał język, pono za długi! + +— Jeśli utrzymujesz, że źle zrobił, dając mi taki, jaki mam, tedy pójdziesz do piekła razem ze swoją czystością, bo woli jego chcesz kontrować. + +— Et, kto tam waści przegada! Gadasz i gadasz. + +— A wieszże waćpan, czym człowiek różni się od zwierząt? + +— A czym? + +— Oto rozumem i mową. + +— Ot, dałże mu, dał! — rzecze pułkownik Mokrski. + +— Jeżeli tedy waćpan nie pojmujesz, dlaczego w Polsce najlepsza jazda, a u Niemców piechota, to ja ci to wytłumaczę. + +— No, dlaczego? Dlaczego? — spytało kilka głosów. + +— Oto, gdy Pan Bóg konia stworzył, przyprowadził go przed ludzi, żeby zaś jego dzieło chwalili. A na brzegu stał Niemiec, jako to się oni wszędy wcisną. Pokazuje tedy Pan Bóg konia i pyta się Niemca: co to jest? A Niemiec na to: Pferd! Co? — powiada Stwórca. — To ty na moje dzieło „pfe” mówisz? A nie będziesz ty za to, plucho, na tym stworzeniu jeździł, a jeśli będziesz, to kiepsko. To rzekłszy, Polakowi konia darował. Oto dlaczego polska jazda najlepsza, a zaś Niemcy, jak poczęli piechotą za Panem Bogiem drałować a przepraszać, tak się na najlepszą piechotę wyrobili. + +— Bardzoś to waść misternie wykalkulował — rzekł pan Podbipięta. + +Dalszą rozmowę przerwali nowi goście, nadbiegli z doniesieniem, iż jeszcze jakieś wojsko do obozu się zbliża, które nie może być kozackie, bo nie od Konstantynowa, ale całkiem z innej strony, od rzeki Zbrucza, nadciąga. Jakoż we dwie godziny później weszły te chorągwie z takim grzmieniem trąb i bębnów, że aż książę się rozgniewał i posłał do nich rozkaz, by byli cicho, bo nieprzyjaciel w pobliżu. Pokazało się, iż był to pan strażnik koronny Samuel Łaszcz, sławny zresztą awanturnik, krzywdziciel, warchoł i zabijaka, ale żołnierz wielki. Wiódł on ośmiuset ludzi takiego jak sam pokroju, częścią szlachty, częścią Kozaków, którzy by wszyscy, na dobrą sprawę, wisieć powinni. Ale książę Jeremi nie zrażał się swawolą tego żołnierstwa, dufając, że w jego ręku zmienić się na pokorne owieczki muszą, a zaś zaciekłością i męstwem inne braki nagrodzą. Był to tedy szczęśliwy dzień. Wczoraj jeszcze książę, zagrożony odejściem wojewody kijowskiego, już był postanowił wojnę aż do chwili przybytku sił zawiesić i do spokojniejszego kraju się na czas jakiś uchylić — dziś stał znów na czele blisko dwunastotysięcznej armii, a choć Krzywonos pięć razy tyle liczył, jednak ze względu, iż większość wojsk zbuntowanych składała się z czerni, obie siły za równe poczytywane być mogły. Teraz też książę już ani myślał o odpoczynku. Zamknąwszy się z Łaszczem, wojewodą kijowskim, Zaćwilichowskim, Machnickim i Osińskim, naradzał się nad dalszą wojną. Krzywonosowi nazajutrz postanowiono wydać bitwę, a gdyby nie nadszedł, tedy mieli iść ku niemu w odwiedziny. + +Noc zapadła już głęboka, ale od czasu ostatnich deszczów, które pod Machnówką tak bardzo dokuczały żołnierzom, pogoda ustaliła się wyborna. Na ciemnym sklepieniu niebios świeciły roje gwiazd złotych. Księżyc wytoczył się wysoko i ubielił wszystkie dachy rosołowskie. W obozie nikt spać nie myślał. Wszyscy odgadli jutrzejszą bitwę i gotowali się do niej, gwarząc po staremu, śpiewając i wielkie sobie rozkosze obiecując. Oficerowie i znaczniejsze towarzystwo, wszyscy w wybornych humorach, zebrali się naokół wielkiego ogniska i zabawiali się szklankami. + +— Mówże zaś waćpan dalej! — wołali na Zagłobę. — Gdyście tedy przez Dniepr przeszli, cóżeście czynili i jakim sposobem dostaliście się do Baru? + +Pan Zagłoba wychylił kwartę miodu i rzekł: + +— …Sed jam nox humida coelo praecipitat, Suadentque sidera cadentia somnos, Sed si tantus amor casus cognoscere nostros, Incipiam… + +— Moi mości panowie! Gdybym zaczął wszystko szczegółowie opowiadać, tedy i dziesięciu nocy by nie starczyło, a pewnie i miodu, bo stare gardło jak stary wóz smarować trzeba. Dość, gdy waćpaństwu powiem, iżem do Korsunia, do obozu samego Chmielnickiego z kniaziówną poszedł i z tego piekła bezpieczniem ją wyprowadził. + +— Jezus Maria! Toś chyba waćpan czarował! — zakrzyknął pan Wołodyjowski. + +— Co prawda, to czarowałem — odpowiedział pan Zagłoba — bom się też tego piekielnego kunsztu jeszcze za młodych lat od jednej czarownicy w Azji wyuczył, która zakochawszy się we mnie, wszystkie arcana czarnoksięskiej sztuki mi dywulgowała. Ale wiele czarować nie mogłem, bo sztuka na sztukę. Pełno tam wróżków i czarownic koło Chmielnickiego, ci tyle mu diabłów do usług posprowadzali, iż on nimi jak chłopami robi. Spać idzie, to mu diabeł musi buty ściągać; szaty mu się zakurzą, to je diabli ogonami trzepią, a on jeszcze, gdy pijany, tego lub owego w pysk, że to — powiada — źle służysz! + +Pobożny pan Longinus przeżegnał się i rzekł: + +— Z nimi moce piekielne, z nami niebieskie. + +— Byliby też mnie czarni zdradzili przed Chmielnickim, ktom jest i kogo prowadzę, alem ich pewnym sposobem zaklął, że milczeli. Bałem się też, żeby Chmielnicki mnie nie poznał, bom się z nim w Czehrynie rok temu ze dwa razy u Dopuła zetknął; było też i kilku innych znajomych pułkowników, ale cóż? Brzuch mnie spadł, broda wyrosła do pasa, włosy do ramion, przebranie resztę zmieniło, więc nikt nie poznał. + +— Toś waćpan widział samego Chmielnickiego i mówiłeś z nim? + +— Czym widział Chmielnickiego? Tak, jako waszmościów widzę. Przecie on mnie jako szpiega na Podole wysłał, żebym jego manifesty chłopstwu po drodze rozdawał. Piernacz mnie dał dla bezpieczeństwa od ordy, tak że już spod Korsunia jechałem wszędy bezpiecznie. Jak mnie chłopi albo Niżowi spotkali, tak ja im piernacz pod nos i mówię: „Powąchajcie to, ditki, i idźcie do diabła!”. Kazałem też sobie dawać wszędzie jeść i pić suto, a oni dawali i podwody także, czemum był rad i już ciągle na moją niebogę kniaziównę patrzyłem, aby po takich wielkich fatygach i strachu wypoczęła. Mówię tedy waćpaństwu, że nimem dojechał do Baru, to już się tak odżywiła, że mało sobie ludziska tam w Barze oczu za nią nie powypatrywali. Jest tam wiele gładkich panien, gdyż się szlachta z dalekich okolic pozjeżdżała, ale tak im właśnie do niej jako sowom do kraski. Miłują ją też ludzie, a i waszmościowie byście ją miłowali, gdybyście znać mogli. + +— Pewnie, że nie byłoby inaczej! — rzekł mały pan Wołodyjowski. + +— Ale czemużeś waszmość aż do Baru wędrował? — pytał pan Migurski. + +— Bom sobie powiedział, że nie stanę, póki do bezpiecznego miejsca nie przybędę, więc też i małym zameczkom nie ufałem, myśląc, że przecie bunt może do nich dojść. A do Baru choćby i doszedł, to by sobie zęby na nim połamał. Tam pan Andrzej Potocki potężnie mury obsadził i tyle dba o Chmiela, ile ja o próżną szklankę. Co waszmościowie myślicie, żem źle uczynił, tak daleko od ognia odjeżdżając? A toż mnie pewnie ów Bohun gonił, a gdyby był dogonił, tedy, mówię waszmościom, marcepan by ze mnie dla psów zrobił. Wy jego nie znacie, ale ja go znam. Niech go tam diabli porwą! Póty nie będę miał spokoju, póki jego nie powieszą. Dajże mu Boże tak szczęśliwy koniec, amen! Pewnie też nikogo sobie tak nie zakarbował jako mnie. Brr! Gdy o tym pomyślę, aż mnie się zimno robi. Dlatego to i napitków chętniej teraz zażywam, chociaż z natury pić nie lubię. + +— Co waćpan mówisz! — odezwał się pan Podbipięta. — Toż pijesz, brateńku, jak żuraw studzienny. + +— Nie zaglądaj waćpan do studni, bo mądrego na dnie nie obaczysz. Ale mniejsza z tym. Jadąc tedy z piernaczem i manifestami Chmielnickiego, wielkich przeszkód nie doznałem. Przybywszy do Winnicy, znalazłem tam chorągiew obecnego tu w obozie pana Aksaka, alem się przecie dziadowskiej skóry jeszcze nie pozbywał, bom się chłopstwa bał. Jenom się manifestów zbył. Jest tam rymarz, któren się zowie Suhak i dla Zaporożców szpiegował, a wiadomości Chmielnickiemu posyłał. Przez tego manifesty odesłałem, wypisawszy na nich takie sentencje, że chyba go Chmiel każe ze skóry obedrzeć, gdy je przeczyta. Ale tymczasem pod samym Barem taka mnie przygoda spotkała, żem mało przy brzegu nie utonął. + +— Jakże to było? Jakże? + +— Spotkałem pijanych żołnierzów swawolników, którzy usłyszeli, jakem do kniaziówny mówił: „waćpanna”, bom się też nie bardzo już i strzegł, jako to blisko swoich. Tak tedy: co to za dziad i co to za szczególne chłopię, do którego się mówi: „waćpanna”?. Kiedy spojrzą na kniaziównę: aż tu uroda jak malowanie! Dalejże do nas! Ja w kąt moją niebogę, zastawiłem ją sobą i do szabli… + +— To dziw — przerwał Wołodyjowski — żeś waćpan za dziada przebranym będąc, miał szablę przy boku! + +— Hę — rzekł Zagłoba — że miałem szablę? A kto waćpanu powiedział, że miałem szablę? Nie miałem, jenom żołnierską pochwycił, co leżała na stole. Bo to było w karczmie w Szypińcach. Położyłem w mgnieniu oka dwóch napastników. Ci do bandoletów! Krzyczę: „Stójcie, sobaki, bom szlachcic!”. Aż tu wołają: „Alt, alt! Jedzie podjazd!”. Pokazało się, że to nie był podjazd, jeno pani Sławoszewska z eskortą, którą syn w pięćdziesiąt koni odprowadzał, młode chłopię. Dopieroż tamtych pohamowali. A ja do pani z oracją. Takem ją rozczulił, że zaraz jej upusty w oczach się otworzyły. Wzięła kniaziównę do karety i ruszyliśmy do Baru. Ale myślicie, waćpaństwo, że na tym koniec? Gdzie tam!… + +Nagle pan Śleszyński przerwał opowiadanie: + +— Patrzcie no, waszmościowie — rzekł — czy to tam świt, czy co? + +— O, nie może być! — odparł pan Skrzetuski. — Za wczesna pora. + +— To w stronie Konstantynowa! + +— Tak jest. Ano widzicie: coraz jaśniej. + +— Jako żywo, to łuna! + +Na te słowa twarze spoważniały, wszyscy zapomnieli o opowiadaniu, zerwali się na równe nogi. + +— Łuna! Łuna! — powtórzyło kilka głosów. + +— To Krzywonos nadszedł spod Połonnego. + +— Krzywonos z całą potęgą. + +— Przednie straże musiały podpalić miasto lub wsie pobliskie. + +A wtem zabrzmiały ciche trąbki alarmowe; jednocześnie stary Zaćwilichowski pojawił się nagle między rycerstwem. + +— Mości panowie! — rzekł. — Przyszły podjazdy z wieściami. Nieprzyjaciel w oczach! Zaraz ruszamy! Do chorągwi! Do chorągwi!… + +Oficerowie ruszyli co prędzej do swoich pułków. Czeladź potłumiła ogniska i po chwili ciemność zapanowała w obozie. Tylko w dali, od strony Konstantynowa, niebo czerwieniło się coraz szerzej, coraz silniej, przy którym blasku bladły i gasły stopniowo gwiazdy. I znów zabrzmiały ciche trąbki. Grano wsiadanego przez munsztuk. Niewyraźne masy ludzi i koni poczęły się poruszać. Śród ciszy słychać było tętent koni, miarowe kroki piechurów, a wreszcie głuchy turkot armat Wurcla; czasem zabrzękły muszkiety lub rozległy się głosy komendy. Było coś groźnego i złowrogiego w tym nocnym pochodzie przysłoniętym pomroką, w tych głosach, szmerach, brzękaniu żelastwa, połysku zbroic i mieczów. Chorągwie spuszczały się ku konstantynowskiej drodze i płynęły nią w stronę pożaru, podobne do jakiegoś olbrzymiego smoka czy węża pełznącego wśród ciemności. Ale pyszna lipcowa noc miała się już ku schyłkowi. W Rosołowcach poczęły kury piać, podając sobie głosy przez całe miasto. Mila drogi dzieliła Rosołowce od Konstantynowa, więc zanim wojska w wolnym pochodzie przeszły połowę drogi, spoza łuny pożarnej wychyliła się i jutrzenka blada, jakby przerażona, i nasycała coraz bardziej światłem powietrze, wydobywając z cienia lasy, zagaje, białą wstęgę gościńca i idące po nim wojska. Teraz wyraźnie można już było odróżnić ludzi, konie i zbite szeregi piechurów. Podniósł się ranny, chłodny wietrzyk i łopotał chorągwiami nad głowami rycerzy. + +Szli naprzód Tatarzy Wierszułła, za nimi Kozacy Poniatowskiego, potem dragonia, armaty Wurcla, a piechoty i husarie na ostatku. Pan Zagłoba jechał przy Skrzetuskim, ale wiercił się jakoś na kulbace i widać było, że wobec bliskiej bitwy niepokój go ogarnia. + +— Mości panie — rzekł do Skrzetuskiego, szepcąc cicho, jakby się bał, by go kto nie podsłuchał. + +— A co waszmość powiesz? + +— Czy to husarze pierwsi uderzą? + +— Mówiłeś waćpan, żeś stary żołnierz, a nie wiesz, że husarzy konserwuje się do rozstrzygnięcia bitwy w chwili, gdy nieprzyjaciel najbardziej siły wytęży. + +— Wiem ci ja to, wiem, alem się chciał upewnić. + +Nastała chwila milczenia. Po czym pan Zagłoba zniżył głos jeszcze bardziej i pytał dalej: + +— Czy to Krzywonos z całą potęgą? + +— Tak jest. + +— A ile prowadzi? + +— Razem z czernią sześćdziesiąt tysięcy ludzi. + +— O, do diabła! — rzekł pan Zagłoba. + +Skrzetuski uśmiechnął się pod wąsem. + +— Nie myśl waćpan, że ja się boję — szeptał dalej Zagłoba — ale mam krótki oddech i nie lubię tłoku, bo gorąco, a jak gorąco, to już nic po mnie. Bodaj to w pojedynkę sobie radzić! Człek przynajmniej fortelów może zażyć, a tu nic i po fortelach. Nie głowa, jeno ręce wygrywają. Tu ja głupi przy panu Podbipięcie. Mam na brzuchu te dwieście czerwonych złotych, co mi je książę darował, ale wierzaj mi waszmość, że brzuch wolałbym mieć gdzie indziej. Tfu, tfu! Nie lubię ja tych wielkich bitew! Niech je zaraza tłucze! + +— Nic waści nie będzie. Nabierz ducha. + +— Ducha? Tego ja się tylko przecie boję, że męstwo roztropność we mnie zwycięży! Nadtom zapalczywy… A miałem zły omen: gdyśmy siedzieli przy ognisku, dwie gwiazdy spadło. Kto je wie?… Może która moja! + +— Za dobre uczynki Bóg waszmości nagrodzi i w zdrowiu zachowa. + +— Byle mi za wcześnie nagrody nie obmyślił! + +— Czemużeś nie został przy taborach? + +— Myślałem, że przy wojsku bezpieczniej. + +— Bo i tak jest. Obaczysz waćpan, że to nic wielkiego. My już zwyczajni, a consuetudo altera natura. Ot, już Słucz i Wiszowaty Staw. + +Istotnie wody Wiszowatego Stawu, oddzielone od Słuczy długą groblą, zabłysły w oddaleniu. Wojska zatrzymały się naraz na całej linii. + +— Czy to już? — spytał pan Zagłoba. + +— Książę szyk będzie sprawiał — odparł pan Skrzetuski. + +— Nie lubię tłoku!… Powtarzam waści… nie lubię tłoku. + +— Husaria na prawe skrzydło! — rozległ się głos służbowego, który od księcia przypadł do pana Jana. + +Rozwidniło się zupełnie. Łuna zbladła w blaskach wschodzącego słońca, złociste promienie odbiły się w ostrzach husarskich kopii i zdało się, że nad rycerzami płoną tysiące świec. Po sprawieniu szyków wojsko, nie ukrywając się już dłużej, zaśpiewało w jeden głos: „Witajcie, podwoje zbawienia!”. Potężna pieśń rozbiegła się po rosach, uderzyła się o bór sosnowy i odbita echem, wzleciała ku niebu. + +Nareszcie brzeg po drugiej stronie grobli zaczernił się, jak okiem sięgnąć, chmarami kozactwa; pułki płynęły za pułkami, konni Zaporożcy zbrojni w długie spisy, pieszy lud z samopałami i fale chłopstwa zbrojnego w kosy, cepy i widły. Za nimi widać było jak we mgle olbrzymi tabor niby miasto ruchome. Skrzypienie tysięcy wozów i rżenie koni dochodziło aż do uszu książęcych żołnierzy. Kozactwo jednak szło bez zwykłych wrzasków, bez wycia i zatrzymało się po drugiej stronie grobli. Dwie przeciwne potęgi patrzyły czas jakiś na się w milczeniu. + +Pan Zagłoba, trzymając się ciągle przy Skrzetuskim, spoglądał na owo morze ludzkie i mruczał: + +— Jezu Chryste, po cóżeś stworzył tyle tego tałałajstwa! To chyba sam Chmielnicki z czernią i wszystkimi wszami! Nie rozpustaże to, powiedz mi waszmość? Czapkami nas pokryją. A tak dobrze przedtem bywało w Ukrainie! Walą się i walą! Bogdaj was diabli w piekle walili. I wszystko to na naszą skórę. Bogdaj ich nosacizna zżarła!… + +— Nie klnij waść. Dziś niedziela. + +— A prawda, dziś niedziela, lepiej by o Bogu pomyśleć… Pater noster qui es in coelis… Żadnego respektu od tych łajdaków spodziewać się nie można… Sanctificetur nomen Tuum… Co to się będzie działo na tej grobli!… Adveniat regnum Tuum… Już we mnie dech zaparło… Fiat voluntas Tua… Bodajeście wyzdychali, hamany mężobójcze!… Patrz no waść! Co to? + +Oddział złożony z kilkuset ludzi oderwał się od czarnej masy i sunął bezładnie ku grobli. + +— To harcownik — rzecze pan Skrzetuski. — Zaraz nasi ku nim wyjadą. + +— Czy to już koniecznie bitwa się zacznie? + +— Jak Bóg na niebie. + +— Niech to diabli porwą! — Tu zły humor pana Zagłoby nie miał już miary. — A waść to patrzysz jakby na teatrum w mięsopust! — wykrzyknął z niechęcią do Skrzetuskiego. — Jakby nie o waści skórę chodziło! + +— My już zwyczajni, mówiłem. + +— I pewnie na harce ruszysz? + +— Nie bardzo to przystoi rycerzom spod górnych znaków na pojedynkę z takim nieprzyjacielem się bić; nie czyni tego, kto powagę kocha. Ale w tych czasach nikt nie ma względu na godność. + +— Idą już i nasi, idą! — wykrzyknął pan Zagłoba, widząc kraśną linię dragonów Wołodyjowskiego posuwającą się truchtem ku grobli. + +Za nimi ruszyło po kilkanaście ochotnika spod każdej chorągwi. Poszli między innymi: rudy Wierszułł, Kuszel, Poniatowski, dwóch Karwiczów, a spod husarskiego znaku pan Longinus Podbipięta. + +Odległość między dwoma oddziałami zaczęła się zmniejszać gwałtownie. + +— Pięknych rzeczy będziesz waść świadkiem — rzekł Skrzetuski do pana Zagłoby. — Uważ szczególnie Wołodyjowskiego i Podbipiętę. Wielcy to rycerze. Dojrzysz ich waść? + +— Dojrzę. + +— To patrz; sam się rozłakomisz. + + + +Rozdział XXXI + +Ale wojownicy, zbliżywszy się do siebie, zatrzymali konie i poczęli naprzód się lżyć wzajemnie. + +— Bywajcie! Bywajcie! Zaraz tu psy waszym padłem nakarmimy! — wołali książęcy żołnierze. + +— Wasze i dla psów się nie godzi. + +— Pognijecie w tym stawie, zbóje bezecni! + +— Komu pisano, ten zgnije. Was tu prędzej ryby oszczypią. + +— Z widłami do gnoju, chamy! Lepiej wam to przystoi niż szabla. + +— Chociaż my chamy, ale synki nasze będą szlachta, bo się z waszych panienek porodzą! + +Jakiś Kozak, widno zadnieprzański, wysunął się naprzód i złożywszy dłonie koło ust, wołał potężnym głosem: + +— U kniazia dwie synowice! Powiedzcie mu, żeby je Krzywonosowi przysłał… + +Panu Wołodyjowskiemu aż pociemniało w oczach z wściekłości, gdy to bluźnierstwo usłyszał, i w tejże chwili wypuścił konia na Zaporożca. + +Poznał go z dala pan Skrzetuski, stojąc na prawym skrzydle z husarzami, i krzyknął na Zagłobę: + +— Wołodyjowski leci! Wołodyjowski! Patrz waść! Tam! Tam! + +— Widzę! — wołał pan Zagłoba. — Już go dopadł! Już się biją! Raz, dwa! Dalejże po nim! Widzę doskonale! Oho, już! To gracz, niech go las ogarnie! + +Istotnie w drugim złożeniu bluźnierca padł na ziemię jak gromem rażony — i padł głową ku swoim, na złą im wróżbę. + +A wtem wyskoczył drugi, ubrany w czerwony kontusz zdarty z jakiegoś szlachcica. Dopadł on pana Wołodyjowskiego trochę z boku, ale koń mu w chwili samego cięcia utknął. Pan Wołodyjowski zaś zwrócił się i wtedy to można było poznać mistrza, bo dłonią tylko samą poruszył, robiąc ruch tak lekki i miękki, że prawie niewidoczny, a jednak szabla Zaporożca furknęła w górę, pan Wołodyjowski zaś za kark go ucapił i porwał wraz z koniem ku swoim. + +— Braty ridnyje, spasajte! — wołał jeniec. + +Ale oporu nie dawał, wiedząc, że w razie najmniejszego szablą będzie natychmiast przeszyty; jeszcze konia piętami bił, by podążał. I tak go wiódł pan Wołodyjowski jak wilk kozę. + +Sypnęło się na ten widok z obu stron po kilkunastu wojownika, bo więcej na wąskiej grobli nie mogło się pomieścić. Przypadali tedy do siebie pojedynczo. Mąż zwierał się z mężem, koń z koniem, szabla z szablą, i był to cudny widok tego szeregu pojedynków, na które oba wojska patrzyły z największą ciekawością, wróżąc sobie z nich o dalszym powodzeniu. Poranne słońce świeciło nad walczącymi, a powietrze tak było przezroczyste, że prawie twarze można było z obu stron odróżnić. Myślałby kto, patrząc z dala, że to turniej jakowy lub zabawa. Czasem jednak koń wylatywał z zamętu bez jeźdźca; czasem trup wpadał z grobli w jasną szybę wody, która rozpryskiwała się w złote iskry, a potem szła kolistą falą od brzegu coraz dalej i dalej. + +Rosło serce żołnierzom obu wojsk, patrzącym na męstwo swych rycerzy, i ochota do boju. Każdy ku swoim słał życzenia; nagle pan Skrzetuski w ręce klasnął, aż zadźwięczały karwasze, i wykrzyknął: + +— Wierszułł zginął! Padł razem z koniem… Patrzcie: siedział na tym białym! + +Ale Wierszułł nie zginął, chociaż istotnie padł razem z koniem, bo przewrócił obydwóch olbrzymi Pułjan, dawny kozak księcia Jeremiego, dziś drugi po Krzywonosie dowódca. Był to słynny harcownik i nigdy tej gry nie opuszczał. Silny tak, iż z łatwością mógł złamać dwie od razu podkowy, uchodził za niezwyciężonego w pojedynczej walce. Przewróciwszy Wierszułła, uderzył na dzielnego oficera Kuroszlachcica i przeciął go strasznie, bo prawie aż do kulbaki. Inni cofnęli się przerażeni, co widząc, pan Longinus zwrócił ku niemu swoją inflancką kobyłę. + +— Pohybnesz! — krzyknął Pułjan, widząc zuchwałego męża. + +— Cóż robić? — odpowiedział pan Podbipięta, wznosząc szablę do cięcia. + +Nie miał on jednak swego Zerwikaptura, bo go do zbyt wielkich celów przeznaczył, aby się nim w pojedynczej walce posługiwać; zostawił go więc w rękach wiernego pachołka przy szeregu; miał zaś tylko lekką batorówkę o błękitnawej, pisanej złotem klindze. Wytrzymał pierwsze jej cięcie Pułjan, choć zaraz poznał, że ma z nie lada zapaśnikiem do czynienia, bo mu aż szabla w garści zadrżała; wytrzymał jednak i drugie, i trzecie, po czym, czy większą przeciwnika biegłość w szermierce poznał, czy może wobec obu stron swoją straszliwą siłą pochlubić się pragnął, czy przyparty do skraju grobli, obawiał się, aby nie być przez ogromne bydlę pana Longina do wody wepchniętym, dość, że odbiwszy ostatnie cięcie, konia z koniem bokami zestosował i wpół Litwina w potężne ramiona uchwycił. + +I sczepili się tak jako dwa niedźwiedzie, gdy o samicę w czasie rui walczą; owinęli się koło siebie jak dwie sosny, które z jednego pnia wyrósłszy, wzajemnie się okręcą i prawie jedno drzewo utworzą. + +Wszyscy dech wstrzymali i w milczeniu patrzyli na walkę tych zapaśników, z których każdy za największego siłacza między swymi uchodził. Oni zaś — rzekłbyś: naprawdę zrośli się w jedno ciało — bo długi czas pozostali bez ruchu. I tylko twarze ich stały się czerwone, i tylko z żył, które wyskoczyły im na czoła, z wygiętych jak łuki grzbietów można było pod tym straszliwym spokojem poznać nadludzkie wytężenie ramion, które gniotły się nawzajem w uścisku. + +Na koniec obaj poczęli dygotać. Ale stopniowo twarz pana Longina stawała się coraz czerwieńsza, a twarz watażki coraz sińsza. Upłynęła jeszcze chwila. Niepokój patrzących wzrastał. Nagle milczenie przerwał głuchy, przyduszony głos: + +— Puskaj… + +— Nie… braciaszku!… — odpowiedział drugi głos. + +Jeszcze chwila: wtem chrobotnęło coś okropnie, dał się słyszeć jęk jakby z podziemia; fala czarnej krwi buchnęła z ust Pułjana i głowa mu zwisła na ramię. + +Wtedy pan Longinus podniósł go z kulbaki i zanim patrzący mieli czas pomyśleć, co się stało, przerzucił go na swoje siodło, po czym ruszył rysią ku swoim. + +— Vivat! — krzyknęli wiśniowiecczycy. + +— Na pohybel! — odpowiedzieli Zaporożcy. + +I zamiast się zmieszać klęską swego wodza, tym zacięciej uderzyli na nieprzyjaciół. Zawrzała walka tłumna, którą ciasnota miejsca tym zacieklejszą czyniła. I byliby mołojcy mimo całego męstwa ulegli pewnie większej szermierskiej wprawie przeciwników, gdyby nie to, że od taboru Krzywonosowego dały się nagle słyszeć trąby wołające ich do odwrotu. + +Cofnęli się natychmiast, a przeciwnicy postawszy chwilę, by okazać, iż odzierżyli pole, zawrócili również ku swoim. Grobla opustoszała, zostały tylko na niej trupy ludzkie i końskie, jakby zapowiedź tego, co się dziać będzie — i czerniała ta droga śmierci między dwoma wojskami — jeno lekki powiew wiatru pomarszczył gładką powierzchnię jeziora i zaszumiał żałośnie w liściach wierzb stojących tu i owdzie nad brzegami stawu. + +Tymczasem ruszyły Krzywonosowe pułki jakby nieprzejrzane okiem stada szpaków i siewek. Szła naprzód czerń, za nią sforna piechota zaporoska i sotnie konne, i ochotnicy Tatarowie, i artyleria kozacka, a wszystko bez wielkiego ładu. Pchali się jedni przez drugich, szli „na głowę”, pragnąc liczbą niezmierną sforsować groblę, a potem zalać i pokryć wojsko książęce. Dziki Krzywonos wierzył w pięść i szablę, nie w sztukę wojenną, dlatego parł całą siłą do ataku i kazał pułkom idącym z tyłu popychać przednie, aby choć po niewoli iść musiały. Kule armatnie poczęły pluskać po wodzie na kształt dzikich łabędzi i nurów, nie czyniąc zresztą z powodu odległości szkody w książęcych wojskach ustawionych w szachownicę po drugiej stronie stawu. Powódź ludzka zalała groblę i szła naprzód bez przeszkody; część owej fali dosięgnąwszy rzeki, szukała przez nią przeprawy i nie znajdując, wracała znów ku grobli; i szli tak gęsto, że jak później mówił Osiński, po łbach konno można by było przejechać, i pokryli tak groblę, że piędzi wolnej ziemi nie zostało. + +Patrzył na to Jeremi z wyższego brzegu i brwi marszczył, a z oczu szły mu złe błyskawice ku tym tłumom, widząc zaś bezład i przepychanie się Krzywonosowych pułków, rzekł do obersztera Machnickiego: + +— Po chłopsku nieprzyjaciel z nami poczyna i na sztukę wojenną nie dbając, obławą idzie, ale nie dojdzie. + +Tymczasem, jakby wbrew jego słowom, doszli już do połowy grobli i zatrzymali się zdziwieni i zaniepokojeni milczeniem wojsk książęcych. Ale właśnie w tej chwili zrobił się ruch między tymi wojskami — i cofnęły się, zostawiając między sobą a groblą obszerne puste półkole, które miało być polem walki. + +Po czym piechoty Koryckiego rozstąpiły się, odsłaniając zwrócone ku grobli paszcze armat Wurcla, a w kącie utworzonym przez Słucz i groblę połyskiwały w nadbrzeżnych zaroślach muszkiety Niemców Osińskiego. + +I zaraz dla ludzi wojny widocznym było, na czyją tu stronę musi paść zwycięstwo. Tylko tak szalony watażka jak Krzywonos mógł porywać się na bitwę w takich warunkach, w których całą potęgą nie mógłby zdobyć nawet przeprawy, gdyby Wiśniowiecki chciał mu jej bronić. + +Ale książę umyślnie postanowił puścić część jego sił za groblę, by ją otoczyć i zetrzeć. Wielki wódz korzystał z zaślepienia przeciwnika, któren nawet i na to nie baczył, że ludziom swoim walczącym na drugim brzegu będzie mógł przychodzić w pomoc tylko wąskim przejściem, przez które znaczniejszych oddziałów niepodobna od razu przeprawić. Więc praktycy wojenni patrzyli ze zdumieniem na czyn Krzywonosa, którego nic nie zmuszało do tak szalonego kroku. + +Zmuszała go tylko ambicja i pragnienie krwi. Oto watażka dowiedział się, że Chmielnicki pomimo przewagi wysłanych pod Krzywonosem sił, lękając się o rezultat bitwy z Jeremim, szedł całą potęgą swoim w pomoc. Do Krzywonosa przyszły rozkazy, by bitwy nie staczał. Ale właśnie dlatego Krzywonos postanowił ją stoczyć — i śpieszył się. + +Wziąwszy Połonne, rozsmakował się we krwi i nie chciał się nią dzielić, dlatego śpieszył się. Straci połowę ludzi — to i cóż z tego! Ale resztą zaleje szczupłe siły książęce i w pień je wytnie. Głowę Jeremiego poniesie Chmielnickiemu w podarunku. + +Tymczasem fale czerni dosięgły końca grobli, na koniec przeszły ją i rozlały się po owym półkolu zostawionym przez wojska Jeremiego. Ale w tejże chwili ukryta piechota Osińskiego dała im w bok ognia; z armat Wurcla wykwitły długie smugi dymu, ziemia zatrzęsła się od huku i bitwa rozpoczęła się na całej linii. + +Dymy przesłoniły brzegi Słuczy, staw, groble i samo pole, tak iż nic nie było widać; czasem tylko zamigotały czerwone barwy dragonów, czasem błysnęły grzebienie nad lecącymi hełmami i wrzało w onej chmurze okropnie. W mieście bito we wszystkie dzwony, których jęk żałosny mieszał się z basowym rykiem armat. Z taboru waliły ku grobli coraz nowe i nowe pułki. + +Te zaś, które ją przeszły i dostały się na drugą stronę stawu, rozciągnąwszy się w mgnieniu oka w długą linię, uderzyły z wściekłością na książęce chorągwie. Bitwa rozciągnęła się od jednego końca stawu aż do skrętu rzeki i błotnistych łąk, ówczesnego mokrego lata zalanych. + +Czerń i Niżowi musieli zwyciężyć lub zginąć, mając za sobą wodę, ku której spierały ją ataki piechoty i jazdy książęcej. + +Gdy husaria ruszyła naprzód, pan Zagłoba, choć oddech miał krótki i tłoku nie lubił, skoczył przecie z innymi, bo zresztą i nie mógł inaczej uczynić bez narażenia się na stratowanie. Leciał tedy, przymknąwszy oczy, a w głowie latały mu z błyskawicową szybkością myśli: „Na nic fortele! Na nic fortele! Głupi wygrywa, mądry ginie!”. Potem ogarnęła go złość na wojnę, na Kozaków, na husarzy i na wszystkich w świecie. Zaczął kląć — i modlić się. Powietrze świszczało mu w uszach, tamowało oddech w piersi — nagle uderzył się o coś koniem, poczuł opór, więc otworzył oczy — i cóż ujrzał: oto kosy, szable, cepy, mnóstwo rozpalonych twarzy, oczu, wąsów… a wszystko to niewyraźne, nie wiadomo czyje, wszystko drgające, skaczące, wściekłe. Wtedy porwała go ostatnia pasja na tych nieprzyjaciół, że nie uciekli do diabła, że leźli w oczy i że zmuszali go do bitwy. „Chcecie, to macie!” — pomyślał i począł ciąć ślepo na wszystkie strony. Czasem przecinał powietrze, a czasem czuł, iż ostrze mu grzęźnie w coś miękkiego. Jednocześnie czuł, że jeszcze żyje, i to dodawało mu nadzwyczajnie otuchy. „Bij! Zabij!” — ryczał jak bawół — na koniec owe wściekłe twarze znikły mu z oczu, a natomiast ujrzał mnóstwo pleców, wierzchów od czapek, a krzyki mało mu uszu nie rozdarły. + +„Zmykają? — przemknęło mu przez głowę. — Tak jest!” + +Wtedy odwaga wezbrała w nim bez miary. + +— Złodzieje! — krzyknął. — Tak to szlachcie stawacie? + +I skoczył między uciekających, minął wielu i zamieszawszy się w gęstwinie, z większą już przytomnością pracować począł. Tymczasem towarzysze jego przyparli Niżowców do brzegów Słuczy, porośniętych dość gęsto drzewami, i gnali ich wzdłuż brzegu do grobli, nikogo żywcem nie biorąc, bo czasu nie stawało. + +Nagle pan Zagłoba poczuł, że koń poczyna się pod nim rozpierać, a jednocześnie spadło nań coś ciężkiego i obwinęło mu całą głowę, tak iż otoczyła go ciemność zupełna. + +— Mości panowie! Ratujcie! — krzyknął, bijąc piętami konia. + +Rumak jednak, widocznie zmorzony ciężarem jeźdźca, jęczał tylko i stał w miejscu. + +Pan Zagłoba słyszał wrzask, krzyki przelatujących koło siebie jeźdźców, potem cały ten huragan przeleciał i naokół nastała względna cisza. + +I znowu myśli, tak szybkie jak strzały tatarskie, poczęły mknąć przez jego głowę. + +„Co to jest? Co się stało? Jezus Maria! Wzięto mnie w niewolę!” + +I na czoło wystąpiły mu krople zimnego potu. Widocznie owinięto mu głowę tak samo, jak on niegdyś Bohunowi. Ten ciężar, który czuje na ramieniu — to dłoń hajdamacka. Ale czemuż go nie prowadzą lub nie zabijają? Czemu stoi w miejscu? + +— Puszczaj, chamie! — krzyknął wreszcie przyduszonym głosem. + +Milczenie. + +— Puszczaj, chamie! Daruję cię zdrowiem! + +Żadnej odpowiedzi. + +Pan Zagłoba raz jeszcze uderzył piętami w boki konia, ale znowu bez skutku. Zatknięte bydlę rozkraczyło się tylko szerzej i stało w miejscu. + +Wówczas ostatnia pasja pochwyciła nieszczęsnego jeńca i dobywszy noża z pochwy wiszącej mu na brzuchu, dał straszne pchnięcie w tył za siebie. + +Ale nóż przeciął tylko powietrze. + +Wtedy Zagłoba porwał obu rękoma za ową zasłonę obwijającą mu głowę i zerwał ją w mgnieniu oka. + +Co to jest? + +Hajdamaków nie ma. Naokół pusto. Z dala tylko widać w dymie przelatujących kraśnych dragonów Wołodyjowskiego, a o kilkanaście staj dalej migocą zbroje husarzy, którzy gnają resztki niedobitków, zawracając je z pola ku wodzie. + +Natomiast u nóg pana Zagłoby leży pułkowa chorągiew zaporoska. Widocznie uciekający Kozak cisnął ją tak, że drzewcem wsparła się na ramieniu pana Zagłoby, a płachtą pokryła mu głowę. + +Ujrzawszy to wszystko i zrozumiawszy dokładnie, mąż ów oprzytomniał zupełnie. + +— Aha! — rzekł. — Zdobyłem chorągiew. Jak to, możem jej nie zdobył? Jeśli justycja nie polegnie także w tej bitwie, tedy pewien jestem nagrody. O chamy! Szczęście wasze, iż mi się koń rozparł. Nie znałem się, mniemając, iż fortelom mogę ufać bardziej niż męstwu. Mogę się do czegoś więcej w wojsku przydać niż do zjadania sucharów. O dla Boga! Znowu tu jakaś wataha leci. Nie tędy, psubraty, nie tędy! Żeby tego konia wilcy zjedli!… Bij!… Zabij! + +Istotnie nowa wataha Kozaków gnała ku panu Zagłobie, wyjąc nieludzkimi głosami, a na karku jej siedzieli pancerni Polanowskiego. I byłby może pan Zagłoba znalazł śmierć pod kopytami, gdyby nie to, że husaria Skrzetuskiego wytopiwszy tych, za którymi szła w pościgu, wracała teraz, by wziąć w dwa ognie owe nadbiegające oddziały. Co widząc, Zaporożcy rzucili się w wodę na to tylko, by uszedłszy mieczów, znaleźć śmierć w błotach i w głębokich dołach. Inni, którzy padli na kolana, błagając o litość, marli pod cięciami. Pogrom stał się straszliwy i powszechny, ale najstraszliwszy na grobli. Wszystkie oddziały, które ją przeszły, zostały starte w owym półkolu utworzonym przez wojsko książęce. Te, które jeszcze nie przeszły, ginęły pod nieustającym ogniem armat Wurcla i salwami piechoty niemieckiej. Nie mogły iść naprzód ani w tył, gdyż Krzywonos wganiał coraz nowe pułki, które pchając się, prąc idących przed sobą, zaparły jedyną drogę ucieczki. Rzekłbyś: Krzywonos zaprzysiągł sobie wygubić własnych ludzi, którzy stłaczali się, dusili, bili się pomiędzy sobą, padali, wskakiwali w wodę po obu stronach — i tonęli. Z jednego końca czerniały masy uciekających, z drugiego — masy idących naprzód, w środku — góry i wały trupów, jęki, krzyk pozbawiony dźwięków ludzkich, szał strachu, zamieszanie, chaos. Cały staw zapełnił się trupami ludzi i koni. Wody wystąpiły z brzegów. + +Chwilami działa milkły. Wówczas grobla na kształt paszczy armatniej wyrzucała tłumy Zaporożców i czerni, które rozbiegały się po półkolu i szły pod miecz czekającej na nie jazdy, a Wurcel poczynał grać na nowo; deszczem żelaza i ołowiu zamykał groblę, wstrzymując przypływ posiłków. + +W tych krwawych zapasach upływały całe godziny. + +Krzywonos, wściekły, spieniony, jeszcze nie dawał za wygraną i rzucał tysiące mołojców w paszczę śmierci. + +Po drugiej zaś stronie Jeremi, ubrany w srebrne blachy, stał konno na wysokiej mogile zwanej za owych czasów Krużą Mogiłą — i patrzył. + +Twarz miał spokojną, wzrok jego ogarniał całą groblę, staw, brzegi Słuczy i biegł aż do miejsca, w którym owity w błękitnawą mgłę oddalenia stał olbrzymi tabor Krzywonosowy. Oczy księcia nie schodziły z tego zbiorowiska wozów, na koniec zwrócił się do grubego wojewody kijowskiego i rzekł: + +— Dziś już nie zdobędziemy taboru. + +— Jak to? Wasza książęca mość chciałbyś?… + +— Czas prędko leci. Za późno! Patrz, wasza mość, oto i wieczór. + +Istotnie od chwili wyjazdu harcowników bitwa, podsycana uporem Krzywonosa, trwała już tak długo, że słońce miało czas przebiegnąć cały swój łuk codzienny i kłoniło się ku zachodowi. Lekkie, wysokie chmurki zwiastujące pogodę, a rozproszone jak stada białorunych owieczek po niebie, poczęły się czerwienić i schodzić gromadami z pól niebieskich. Dopływ kozactwa do grobli ustawał z wolna, a te pułki, które już wstąpiły na nią, cofały się w popłochu i nieładzie. + +Bitwa kończyła się, a kończyła dlatego, iż rozżarte zgraje opadły w końcu Krzywonosa, wołając z rozpaczą i wściekłością: + +— Zdrajco! Wygubisz nas! Psie krwawy! Sami cię zwiążem i Jaremie wydamy, a tak życie okupimy. Na pohybel tobie, nie nam! + +— Jutro wydam wam kniazia i całe wojsko albo sam zginę — odpowiadał Krzywonos. + +Ale spodziewane to „jutro” miało dopiero nastąpić, a obecne „dziś” było dniem pogromu i klęski. Kilka tysięcy najdzielniejszych niżowych mołojców, nie licząc czerni, poległo na polu bitwy lub potopiło się w stawie i w rzece. Blisko dwa tysiące wzięto w niewolę. Poległo czternastu pułkowników, nie licząc sotników, esaułów i rozmaitej starszyzny. Drugi po Krzywonosie wódz, Pułjan, żywcem, lubo ze strzaskanymi żebrami, dostał się w moc nieprzyjaciół. + +— Jutro wszystkich wyreżem! — powtarzał Krzywonos. — Gorzałki ni jadła pierwej w gębę nie wezmę. + +A tymczasem w przeciwnym obozie rzucano zdobyte chorągwie pod nogi strasznego księcia. Każdy ze zdobywców ciskał swoją, tak iż utworzył się z nich stos niemały, było bowiem wszystkich czterdzieści. A gdy z kolei przechodził pan Zagłoba, zwalił swoją z taką mocą i hukiem, że aż ratyszcze pękło, co widząc, książę zatrzymał go i pytał: + +— A waść to własnymi rękami zdobyłeś ów znak? + +— Do usług waszej książęcej mości! + +— Widzę tedy, żeś nie tylko Ulisses, lecz i Achilles. + +— Prosty ja żołnierz, jeno pod Aleksandrem Macedońskim służę. + +— Ponieważ lafy waść nie bierzesz, niechże ci skarbnik jeszcze dwieście czerwonych złotych za tak cnotliwy twój proceder wypłaci. + +Pan Zagłoba za kolana księcia chwycił i rzekł: + +— Wasza książęca mość! Większa to łaska niż moje męstwo, które rade by się we własnej modestii ukryć. + +Zaledwie widzialny uśmiech błąkał się po czarniawej twarzy pana Skrzetuskiego, ale rycerz milczał i później nawet ani księciu, ani nikomu o niespokojnościach pana Zagłoby przed bitwą nie wspomniał; zaś pan Zagłoba odszedł z miną tak sierdzistą, że widząc go, żołnierze spod innych chorągwi pokazywali go palcami, mówiąc: + +— Ten ci to jest, co dziś najwięcej dokazywał. + +Noc zapadła. Po obu stronach rzeki i stawu zapłonęły tysiące ognisk i dymy jako kolumny wzniosły się ku niebu. Strudzony żołnierz krzepił się jadłem, gorzałką lub ducha sobie do jutrzejszej bitwy dodawał, opowiadając czyny dzisiejszej. Ale najgłośniej rozprawiał pan Zagłoba, chwaląc się tym, czego dokazał, i tym, czego by mógł dokazać, gdyby mu się koń nie rozparł. + +— Już to mówię waszmościom — rzekł, zwracając się do oficerów książęcych i szlachty spod chorągwi Tyszkiewicza — że wielkie bitwy dla mnie nie nowina; doświadczyłem ich niemało i na Multanach, i w Turczech, ale żem pole zależał, bałem się nie nieprzyjaciół, bo kto by się tam chamstwa bał, ale własnej zapalczywości, gdyż zaraz myślałem, iż mnie zbyt daleko uniesie. + +— Jakoż i uniosła waści. + +— Jakoż i uniosła! Spytajcie pana Skrzetuskiego! Jakem tylko ujrzał pana Wierszułła padającego z koniem, zaraz chciałem, nie pytając, na pomoc mu skoczyć. Ledwo mnie towarzysze powstrzymali. + +— Tak jest! — rzecze pan Skrzetuski. — Musieliśmy waści hamować. + +— Ale — przerwał Karwicz — gdzie jest Wierszułł? + +— Pojechał już na podjazd; nie zna on spoczynku. + +— Uważcie tedy, mości panowie — mówił pan Zagłoba niekontent, że mu przerwano opowiadanie — jakom tę chorągiew zdobył… + +— To Wierszułł nie ranny? — pytał znów Karwicz. + +— …Nie pierwszą to już zdobyłem w życiu, ale żadna nie przyszła mi z taką pracą… + +— Nie ranny, jeno potłuczony — odpowiedział pan Azulewicz, Tatar — i wody się napił, bo padł głową do stawu. + +— To się dziwię, że ryby nie pozdychały — rzekł z gniewem pan Zagłoba — bo od takiej ognistej głowy musiała się woda zagotować. + +— Wszelako wielki to kawaler! + +— Nie tak zbyt wielki, skoro dość było na niego pół-Jana. Tfu, z waszmościami dogadać się nie można! Moglibyście się też ode mnie nauczyć, jak zdobywać chorągwie na nieprzyjacielu… + +Dalszą rozmowę przerwał młodziuchny pan Aksak, który w tej chwili zbliżył się do ogniska. + +— Nowiny przynoszę waszmościom! — rzekł dźwięcznym, półdziecięcym głosem. + +— Niańka pieluch nie uprała, kot mleko zjadł i farfurka się stłukła — mruknął pan Zagłoba. + +Ale pan Aksak nie zważał na tę przymówkę do swego chłopięcego wieku i rzekł: + +— Pułjana ogniem pieką… + +— Będą psi mieli grzanki! — przerwał pan Zagłoba. + +— …I czyni zeznania. Układy zerwane. Pan z Brusiłowa mało nie szaleje. Chmiel idzie z całą potęgą w pomoc Krzywonosowi. + +— Chmiel? Cóż to Chmiel! Kto tu sobie co robi z Chmiela? Idzie Chmiel, będzie piwo, beczka ortę! Drwimy z Chmiela!… — trzepał pan Zagłoba, tocząc przy tym groźnie i dumnie oczyma po obecnych. + +— Idzie więc Chmiel, ale Krzywonos na niego nie czekał i dlatego przegrał… + +— Grał duda, grał — aż przegrał kiszki… + +— Sześć tysięcy mołojców już jest w Machnówce. Wiedzie ich Bohun. + +— Kto? Kto? — spytał nagle zgoła innym głosem Zagłoba. + +— Bohun. + +— Nie może być! + +— Tak zeznaje Pułjan. + +— Maszże, babo, placek! — zawołał żałośnie pan Zagłoba. — Prędkoż oni tu mogą być? + +— We trzech dniach. Wszelako do bitwy idąc, nie będą tak śpieszyć, by koni nie zegnać. + +— Ale ja będę śpieszył! — mruknął szlachcic. — Anieli Pańscy, ratujcież mnie od tego łajdaka! Oddałbym chętnie moją zdobytą chorągiew, byle ten paliwoda kark skręcił, nim tu dojdzie. Spero, że nie będziem też tu długo czekać. Pokazaliśmy Krzywonosowi, co umiemy, a teraz czas, by spoczynku zażyć. Nienawidzę tak owego Bohuna, że bez abominacji wspomnieć jego diabelskiego nazwiska nie mogę. Otom się wybrał! Nie mogłem to w Barze siedzieć? Licho mnie tu przyniosło… + +— Nie trwóż się waść — szepnął Skrzetuski — bo wstyd! Między nami nic ci nie grozi. + +— Nic mi nie grozi? Waść go nie znasz! On się już może gdzie między ogniami k'nam czołgnie. — Tu pan Zagłoba obejrzał się niespokojnie wokoło. — A i na waści on równie zawzięty, jak na mnie. + +— Dajże mi Boże z nim się spotkać! — rzekł pan Skrzetuski. + +— Jeśli to ma być łaska, to wolę jej nie doznać. Odpuszczę mu chętnie, jako chrześcijanin, wszystkie krzywdy, ale pod warunkiem, że go na dwa dni przedtem powieszą. Nie trwożę się ja, ale waść nie uwierzysz nawet, jak nadzwyczajna abominacja mnie porywa! Lubię ja wiedzieć, z kim mam do czynienia: z szlachcicem, to z szlachcicem, z chłopem, to z chłopem; ale to diabeł jakiś wcielony, z którym nie wiedzieć, czego się trzymać. Ważyłem ja się na niemałe z nim rzeczy, ale jakie oczy zrobił, gdym mu łeb obwiązywał, tego ja waści nie wypowiem i w godzinę śmierci pamiętać będę. Nie chcę budzić licha, póki śpi. Na raz sztuka. Waszmości też powiem, żeś jest niewdzięcznikiem i o tę niebogę nie dbasz… + +— A to quo modo? + +— Bo — rzecze pan Zagłoba, odciągając rycerza od ogniska — waść, swoim wojennym humorom i fantazji dogadzając, wojujesz i wojujesz, a ona tam lacrimis się każdego dnia zalewa, na próżno responsu czekając. Czego by inny nie uczynił, ale już by dawno mnie wyprawił, mając w sercu afekt prawdziwy i nad jej tęsknością zlitowanie. + +— Myślisz tedy waść do Baru wracać? + +— Choćby dziś, bo i mnie jej żal. + +Pan Jan oczy tęskne ku gwiazdom podniósł i tak mówił: + +— Nie pomawiajże mnie waszmość o nieszczerość, bo Bóg mi świadek, że kawałka chleba do ust nie wezmę ni nędznego ciała snem nie pokrzepię, żebym wprzód o niej nie pomyślał, a już to w sercu moim nikt stalszej nad nią rezydencji mieć nie może. A żem waszmości z responsem nie wyprawiał, to dlatego, żem sam chciał jechać, aby kochaniu folgę dać i nie zwłócząc, ślubem się wiekuistym z nią połączyć. I nie masz takowych skrzydeł na świecie ani takiego lotu, którym bym tam lecieć nie chciał, do tej niebogi mojej… + +— To czemu waść nie lecisz? + +— Bo mi przed bitwą tego czynić nie wypadało. Żołnierzem i szlachcicem jestem, przeto o honor dbać muszę… + +— Ale dziś jest po bitwie, ergo… możemy ruszyć choć zaraz… + +Pan Jan westchnął. + +— Jutro uderzymy na Krzywonosa… + +— Tego to ja, widzi waść, nie rozumiem. Pobiliście młodego Krzywonosa, przyszedł stary Krzywonos; pobijecie starego Krzywonosa, przyjdzie młody ten tam (żeby w złą godzinę nie wymówić)… Bohun; pobijecie jego, przyjdzie Chmielnicki. Co u diabła! Jak tak pójdzie, to się lepiej waść od razu zesforuj z panem Podbipiętą; będzie dudek z czystością plus imć Skrzetuski summa facit: dwóch dudków i czystość. Daj no waćpan pokój, bo dalibóg, pierwszy będę kniaziównę namawiał, żeby waści rogi przyprawiła, a tam pan Jędrzej Potocki, jak ją ujrzy, to aż skrami parska; czekać tylko, jak zarży końską manierą. Tfu, u licha! Żeby mi to jaki młodzik powiadał, który bitwy nie zaznał i reputację czynić sobie dopiero potrzebuje, to bym rozumiał, ale nie waść, coś się krwie ożłopał jak wilk, a pod Machnówką, jak mnie powiadano, zabiłeś jakiegoś smoka piekielnego czy ludojada. Juro na ten miesiąc niebieski, że waść coś tu kręcisz alboś się tak już rozłakomił, że krew wolisz niż łożnicę. + +Pan Skrzetuski mimo woli na księżyc spojrzał, któren na wysokim wyiskrzonym niebie płynął jak srebrny korab nad obozem. + +— Mylisz się waść — rzekł po chwili. — Nie we krwi ja smakuję ani też na reputację zarabiam, ale nie godzi mi się porzucać towarzyszów w ciężkiej potrzebie, gdy chorągiew nemine excepto ma stawać. W tym honor kawalerski, a to jest święta rzecz. Co zaś do wojny, potrwa ona niezawodnie, gdyż zbyt się już rozwielmożyło tałałajstwo; wszelako, skoro Krzywonosowi idzie na pomoc Chmielnicki, to będzie przerwa. Albo jutro Krzywonos pole nam da, albo nie. Jeśli da, to z pomocą bożą słuszne otrzyma ćwiczenie, a potem musimy iść do spokojniejszego kraju, by też tchu trochę piersiami złapać. Wszak to już dwa miesiące przeszło, jak nie śpimy, nie jemy, jeno się bijem i bijem dzień i noc, dachu nad głową nie mając, na wszystkie nawałności elementów narażeni. Książę to wielki wódz, ale i roztropny. Nie porwie się on tak na Chmielnickiego w kilka tysięcy ludzi przeciw krociom. Wiem też, że pójdzie ku Zbarażu, tam się odżywi, żołnierzów nowych pozbiera, szlachta się z całej Rzeczypospolitej do niego zbiegnie, i dopieroż na walną rozprawę ruszymy. Jutro tedy ostatni dzień pracy, a pojutrze będę już mógł z waszmością z czystym sercem do Baru ruszyć. I to jeszcze waści dla uspokojenia dodam, że ów Bohun żadną miarą na jutro nie zdąży i w bitwie nie weźmie udziału, a choćby też i wziął, mam nadzieję, że jego chłopska gwiazda nie tylko przy książęcej, ale i przy mojej rycerskiej zblednie. + +— Belzebub to jest wcielony. Mówiłem waści, że nie lubię tłoku, ale on gorszy od tłoku, choć repeto, że nie tyle bojaźni, ile wstrętu do niego przezwyciężyć nie mogę. Ale dobrze. Mniejsza z tym! Jutro tedy garbowanie chłopskich grzbietów, a potem drała do Baru! Oj, będąż się te śliczne oczy śmiały na waćpana conspectus! Oj, będzieże się to liczko płonić. A już to powiem waści, że i mnie do niej tęskno, bo ją jako ojciec miłuję. I nie dziw. Synów legitime natos nie mam, fortuna daleko, bo aż w Turczech, gdzie mi ją pogańscy komisarze kradną, i żyję jako sierota na tym świecie, a na starość chyba do pana Podbipięty, do Myszykiszek na rezydenta pójdę. + +— Będzie to inaczej, niech waści głowa nie boli. Za to, coś dla nas uczynił, już też ci nadto wdzięczności okazać nie możem. + +Dalszej rozmowie przeszkodził jakiś oficer, który przechodząc tuż obok, spytał: + +— A kto tam stoi? + +— Wierszułł! — zawołał pan Skrzetuski, poznając po głosie. — Z podjazdu? + +— Tak jest. A teraz od księcia. + +— Co tam słychać? + +— Bitwa jutro. Nieprzyjaciel groblę poszerza, mosty na Styrze i na Słuczy stawi, chcąc się do nas dostać koniecznie. + +— A cóż książę na to? + +— Książę powiedział: dobrze! + +— I nic więcej? + +— Nic. Nie kazał przeszkadzać, a tam siekiery aż huczą! Do rana będą pracować. + +— Języka dostałeś? + +— Porwałem siedmiu. Wszyscy zeznają, iż o Chmielnickim słyszeli, że idzie, ale podobno jeszcze daleko. Co za noc! + +— Widno jak w dzień. A jak ci tam po upadku? + +— Kości bolą. Idę podziękować naszemu Herkulesowi, a potem spać, bom strudzon. Żeby choć ze dwie godziny podrzemać! + +— Dobranoc! + +— Dobranoc! + +— Pójdź i waszmość — rzekł pan Skrzetuski do Zagłoby — bo późno, a jutro praca. + +— A pojutrze podróż — przypomniał pan Zagłoba. + +Poszli i odmówiwszy pacierze, pokładli się koło ognia. + +Wkrótce też ogniska poczęły gasnąć jedne po drugich. Obóz obwijała ciemność i tylko księżyc rzucał nań srebrne blaski, którymi rozświecał coraz to nowe grupy śpiących. Ciszę przerywało tylko ogólne potężne chrapanie i nawoływania strażników czuwających za obozem. + +Ale sen nie na długo skleił ciężkie powieki żołnierzy. Zaledwie pierwszy brzask zabielił cienie nocy, gdy we wszystkich końcach obozu zabrzmiały trąbki na „wstawaj”! + +W godzinę potem książę ku wielkiemu zdziwieniu rycerstwa cofał się na całej linii. + + + +Rozdział XXXII + +Ale było to cofanie się lwa, który potrzebuje miejsca do skoku. + +Książę umyślnie puścił Krzywonosa za przeprawę, by tym większą zadać mu klęskę. W samym początku bitwy uderzył po koniu i począł niby uciekać, co widząc, Niżowcy i czerń rozerwali swe szyki, aby go dogonić i otoczyć. Wtedy książę zwrócił się nagle i całą jazdą od razu na nich uderzył tak strasznie, że ani przez chwilę oporu dać nie mogli. Gnano ich tedy milę do przeprawy, potem przez mosty, groble i pół mili aż do taboru, siekąc i mordując bez miłosierdzia, a bohaterem dnia tego był szesnastoletni pan Aksak, któren pierwszy uderzył i pierwszy popłoch rozniósł. Z takim też tylko wojskiem, starym i wyćwiczonym, mógł książę na podobne puszczać się fortele i ucieczkę zmyślać, która w każdych innych szykach mogła na prawdziwą się zmienić. Ale za to drugi ten dzień daleko cięższą jeszcze skończył się dla Krzywonosa klęską. Pobrano wszystkie polowe działa, mnóstwo chorągwi, między nimi kilkanaście koronnych wziętych przez Zaporożców pod Korsuniem. Gdyby piechoty Koryckiego, Osińskiego i armaty Wurcla mogły za jazdą nadążyć, wzięto by za jednym zamachem i tabor. Ale nim nadeszły, zrobiła się noc i nieprzyjaciel oddalił się już znacznie, tak że go niepodobna było dosięgnąć. Wszelako Zaćwilichowski zdobył połowę taboru, a w nim ogromne zapasy broni i żywności. Czerń już po dwakroć porywała Krzywonosa, chcąc go księciu wydać i zaledwie obietnicą natychmiastowego powrotu do Chmielnickiego zdołał się z jej rąk uratować. Uciekał też z pozostałą połową taboru, zdziesiątkowany, zbity, zrozpaczony, i nie oparł się aż w Machnówce, dokąd nadszedłszy, Chmielnicki kazał go w chwili pierwszego gniewu za szyję do armaty na łańcuchu przykuć. + +I dopiero gdy pierwszy gniew minął, wspomniał hetman zaporoski, że przecie nieszczęsny Krzywonos cały Wołyń krwią oblał, że Połonne zdobył, tysiące dusz szlacheckich na tamten świat wysłał, a ciała zostawił bez pogrzebu, i wszędy był zwycięski, dopóki się z Jeremim nie spotkał. Za te zasługi ulitował się nad nim hetman zaporoski i nie tylko od armaty go zaraz kazał odczepić, ale do dowództwa go przywrócił i na Podole na nowe zdobycze i rzezie wysłał. + +A tymczasem książę ogłosił swemu wojsku tyle pożądany wypoczynek. W ostatniej bitwie poniosło też i ono znaczne straty, zwłaszcza przy szturmach jazdy na tabor, zza którego bronili się Kozacy równie zacięcie, jak zręcznie. Poległo wówczas do pięciuset żołnierza. Pułkownik Mokrski, ciężko ranny, wkrótce ducha wyzionął; postrzelony był, lubo nieszkodliwie, i pan Kuszel, i Polanowski, i młody pan Aksak, a pan Zagłoba, któren oswoiwszy się z tłokiem, mężnie razem z innymi stawał, uderzony dwukrotnie cepem, rozchorzał na krzyże i ruszyć się nie mogąc, na powózce Skrzetuskiego jak martwy leżał. + +Pomieszał więc los zamiar jechania do Baru, bo nie mogli ruszyć zaraz, tym bardziej że książę pana Skrzetuskiego na czele kilku chorągwi aż pod Zasław wysłał, by tam zebrane kupy czerni wydusił. Poszedł rycerz, słowa o Barze przed księciem nie wspomniawszy, i przez pięć dni palił i ścinał, póki okolicy nie oczyścił. + +Na koniec i ludzie strudzili się już bardzo nieustanną walką, dalekimi pochodami, zasadzkami, czuwaniem, postanowił więc wracać do księcia, o którym miał wiadomość, że do Tarnopola się udał. + +Wigilią powrotu, zatrzymawszy się w Suchorzyńcach nad Chomorem, rozłożył pan Jan chorągwie po wsi, a sam stanął na nocleg w chacie chłopskiej, ponieważ zaś wielce był niewywczasem i pracą wyczerpany, zasnął zaraz i spał kamiennym snem całą noc. + +Nad ranem, wpół senny jeszcze, wpół przebudzony, jął majaczyć i marzyć. Dziwne obrazy poczęły mu się przesuwać przed oczyma. Więc zdawało mu się naprzód, że jest w Łubniach, jakby z nich nigdy nie wyjeżdżał, że śpi w swojej izbie w cekhauzie i że Rzędzian, jako zwykle rankiem, krząta się koło jego odzieży i do wstawania mu ją przygotowywa. + +Z wolna jednakże jawa poczęła rozpraszać przywidzenia. Przypomniał sobie rycerz, iż jest w Suchorzyńcach, nie w Łubniach — jedna tylko postać pacholika nie rozpływała się we mgłę. I widział go ciągle pan Skrzetuski siedzącego pod oknem na zydlu i zajętego smarowaniem rzemieni u pancerza, które od upału pokurczyły się były znacznie. + +Wszakże ciągle jeszcze myślał, że to senna mara broi, więc przymknął na nowo oczy. + +Po chwili otworzył je. Rzędzian siedział ciągle pod oknem. + +— Rzędzian! — krzyknął pan Jan. — Tyżeś to, czyli twój duch? + +A chłopak przestraszył się nagłego wołania, więc pancerz upuścił z brzękiem na podłogę, ręce rozstawił i rzekł: + +— O dla Boga! Czego to jegomość tak krzyczy? Zaś tam jaki duch! Żyw jestem i zdrowy. + +— I wróciłeś? + +— Albo to mnie jegomość wypędzał? + +— Pójdź tu do mnie, niech cię uścisnę! + +Wierny pacholik przypadł do pana i za kolana objął, a zaś pan Skrzetuski całował go w głowę z radością wielką i powtarzał: + +— Żyw jesteś! Żyw jesteś! + +— O mój jegomość! Od radości mówić nie mogę, że też jegomościne ciało jeszcze w zdrowiu oglądam… O dla Boga!… Ino jegomość tak wrzasnął, że ażem pancerz upuścił… Rzemieniska się pokurczyły… Widać nijakiej posługi jegomość nie miał… Chwałaż ci, Boże, chwała… O moje panisko kochane! + +— Kiedyżeś przyjechał? + +— A dziś w nocy. + +— I czemużeś mnie nie obudził? + +— O! Miałbym budzić?! Rano przyszedłem szatki wziąć… + +— Skądeś przyjechał? + +— A z Huszczy. + +— Cóżeś tam robił, co się z tobą działo? Mów, opowiadaj! + +— To, widzi jegomość, przyjechali Kozacy do Huszczy pana wojewodę bracławskiego rabować i palić, a ja tam już pierwej byłem, bom tam z ojcem Patronim Łaską przyjechał, któren mnie od Chmielnickiego do Huszczy zabrał; bo jego do Chmielnickiego pan wojewoda z listami przysłał. Więc ja się z nim zabrałem z powrotem, a teraz Kozacy Huszczę spalili i ojca Patroniego za jego serce ku nam zamordowali, co by pewnie i pana wojewodę potkało, gdyby się tam znajdował, choć on także błahocześciwy i wielki ich dobrodziej… + +— Mówże tedy jasno i nie mieszaj, bo zrozumieć nie mogę. Toś ty u Kozaków, u Chmiela, przesiadywał czy jak? + +— Jużci, że u Kozaków. Bo jak mnie ogarnęli w Czehrynie, tak mnie mieli za swego i trzymali. Niech no się jegomość ubiera… Mój Boże, a takie wszystko poniszczone, że i w rękę nie ma co wziąć! Bodajże cię!… Mój jegomość, już też niech się jegomość nie sierdzi, żem ja tego listu, co jegomość z Kudaku pisał, w Rozłogach nie oddał, ale mi go ten złodziej Bohun wydarł; i gdyby nie ów gruby szlachcic, to i żywota bym zbył. + +— Wiem, wiem. Nie twoja wina. Ten gruby szlachcic jest w obozie. On mi wszystko opowiadał tak właśnie, jak było. A też i pannę Bohunowi wykradł, która w dobrym zdrowiu w Barze żywie. + +— O! To chwała Bogu! Wiedziałem też, że jej Bohun nie dostał. To już pewno weselisko niezadługo. + +— Pewnie, że tak. Stąd zaraz ruszymy wedle ordynansu do Tarnopola, a stamtąd do Baru. + +— Bogu Najwyższemu dzięki. Chybaż on się powiesi, ów Bohun, ale już jemu czarownica przepowiadała, że on tej, o której myśli, nigdy nie dostanie i że Lach ją posiędzie, a ten Lach to pewnie jegomość. + +— Skądże ty o tym wiesz? + +— Bom słyszał. Muszę już ja dokumentnie wszystko jegomości opowiedzieć, a jegomość niech się tymczasem ubiera, bo też i śniadanie dla nas warzą. Owóż, jakem wyjechał tą czajką z Kudaku, takeśmy jechali okrutnie długo, bo pod wodę, a do tego popsowała nam się czajka i trzeba było naprawiać. Jedziemy tedy, jedziemy, mój jegomość, jedziemy… + +— Jedziecie, jedziecie!… — przerwał zniecierpliwiony pan Jan. + +— I przyjechaliśmy do Czehryna. A co mnie tam spotkało, to już jegomość wie. + +— To już wiem. + +— Owóż leżę ja w stajni, świata bożego nie widzę. A wtem przyszedł Chmielnicki, zaraz po odjeździe Bohunowym, z okrutną siłą zaporoską. A że to poprzednio pan hetman wielki pokarał czehryńców za afekt dla Zaporożców i wiele ludzi było w mieście pobitych i poranionych, więc oni myśleli, że ja także z tych, i dlatego nie tylko mnie nie dobili, ale jeszcze dali wygodę, opatrunek i Tatarom wziąć nie dozwolili, chociaż oni im na wszystko pozwalają. Przyszedłszy ja tedy do przytomności, myślę, co mam robić? A ci złodzieje pod Korsuń przez ten czas poszli i tam panów hetmanów pobili. O mój jegomość, co moje oczy widziały, tego nie wypowiedzieć! Oni zaś nic nie ukrywali, wstydu nijakiego nie znając i że to za swego mię mieli. A ja myślę: uciekać czy nie uciekać? Alem widział, że bezpieczniej zostać, póki się lepsza okazja nie trafi. Kiedy to zaczęli zwozić spod Korsunia makaty, rzędy, srebra, kredensy, klejnoty… Oj! Oj! Mój jegomość — mało że mi się serce nie rozpukło i oczy z głowy nie wylazły. To ci tacy zbóje sześć łyżek srebrnych za talera, a potem za kwartę wódki sprzedawali, a guz złoty albo zapinkę, albo trzęsienie od czapki to mogłeś i za pół kwarty dostać. Tak ja sobie myślę: co mam po próżnicy siedzieć?… Niechże skorzystam! Da-li Bóg wrócić kiedy do Rzędzian, na Podlasie, gdzie rodziciele mieszkają, to im oddam, bo oni tam mają proces z Jaworskimi, co już pięćdziesiąt lat trwa, a nie ma za co go dłużej prowadzić. Więc nakupiłem, mój jegomość, tyle wszelakiego dobra, żem na dwa konie ładować musiał, mając to sobie za pocieszenie w smutkach moich, bo mi za jegomościa okrutnie było tęskno. + +— Oj, Rzędzian, zawsześ jednaki! Ze wszystkiego musisz mieć korzyść. + +— Że mnie Bóg pobłogosławił, to cóż złego? Ja przecie nie kradnę, a że mnie jegomość dał trzosik na drogę do Rozłogów, to oto jest! Moje prawo oddać, bom też do Rozłogów nie dojechał. + +Tak mówiąc, pacholik odpiął pas, wyjął trzosik i położył go przed rycerzem, a pan Skrzetuski uśmiechnął się i rzekł: + +— Kiedy ci tak dobrze szło, toś pewnie ode mnie bogatszy, ale już trzymaj i ten trzosik. + +— Dziękuję pokornie jegomości. Zebrało się trochę, Boża łaska! Będą się rodziciele cieszyli i dziaduś, co ma dziewięćdziesiąt lat. A już Jaworskich to chyba do ostatniego grosza sprocesują i z torbami ich puszczą. Jegomość też skorzysta, bo już tego pasa kropiastego, co mi jegomość w Kudaku obiecał, nie będę przypominał, choć mi się bardzo udał. + +— Boś już przypomniał, o taki synu! Prawdziwy z ciebie lupus insatiabilis! Nie wiem ja, gdzie ten pas, aleć skorom obiecał, to dam, nie ten, to inny. + +— Dziękuję pokornie jegomości — rzekł pacholik, obejmując pańskie kolana. + +— Mniejsza z tym! Prawże dalej, coć spotkało. + +— Bóg tedy dał korzyść między rozbójnikami. Jeno tym się trapiłem, żem nie wiedział, co się z jegomością dzieje, i tym, że Bohun pannę zagarnął. Aż tu dają znać, że on w Czerkasach leży, ledwie żyje, bo przez kniaziów poszczerbion. Tak ja do Czerkas: jak to jegomość wie, że umiem plaster przyłożyć i rany opatrzyć. A już mnie z tego znali. Tak mnie tam Doniec pułkownik wysłał i sam ze mną pojechał, bym onego zbója opatrywał. Dopieroż mi ciężar z serca spadł, bom się dowiedział, że nasza panna uszła z onym szlachcicem. Poszedłem tedy do Bohuna. Myślę: pozna, nie pozna? A on w gorączce leżał, więc z początku nie poznał. Później zaś poznał i mówi mi: „Tyś z listem do Rozłogów jechał?”. Rzeknę: „Ja”. A on znowu: „Tom ja ciebie w Czehrynie rozszczepił?”. „Tak jest”. „To ty (prawi) służysz panu Skrzetuskiemu?”. Dopiero kiedy nie zacznę łgać: „Nikomu ja już (mówię) nie służę. Więcej ja krzywd niż dobrego w tej służbie zaznał, więc wolałem na swobodę do Kozaków pójść, a waszmości już dziesięć dni pilnuję i do zdrowia doprowadzę!”. Więc on uwierzył i do wielkiej ze mną konfidencji przyszedł. Dowiedziałem się też od niego, że Rozłogi spalone, że kniaziów dwóch zabił, a inni, zasłyszawszy o tym, chcieli naprzód do naszego księcia iść, ale że nie mogli, więc do wojska litewskiego uciekli. Ale najgorzej, jak tego grubego szlachcica wspomniał, to tak zębami, mówię jegomości, zgrzytał, jakby kto orzechy gryzł. + +— Długo chorował? + +— Długo, długo, bo zrazu mu się rany goiły, potem się zaś otwierały, gdyż się z początku nie zaszanował. Mało ja się to nocy przy nim wysiedziałem (żeby go usiekli!), jak przy kim dobrym. A trzeba jegomości wiedzieć, żem ja sobie na zbawienie duszy poprzysiągł, że mu za moją krzywdę zapłacę, i tego ja, mój jegomość, dotrzymam, choćbym całe życie miał za nim chodzić, bo mnie niewinnego tak sponiewierał i potłukł jako psa, a ja też nie żaden cham jestem. Już on musi zginąć z mojej ręki, chyba go kto inny wcześniej zabije. To mówię jegomości, że ze sto razy miałem okazję, bo często nikogo przy nim nie było prócz mnie. Myślałem sobie tedy: zali mam go pchnąć czy nie? Ale mi było wstyd tak go żgać w łożu leżącego. + +— To ci się chwali, żeś go aegrotum et inarmem nie mordował. Chłopska byłaby to sprawa, nie szlachecka. + +— Ano, widzi jegomość, ja też tak samo myślałem. Jeszczem sobie wspomniał, że jak mnie z domu rodziciele wyprawiali, tak mnie dziaduś przeżegnał i powiada: „Pamiętaj, kpie, żeś szlachcic, i ambicję miej, wiernie służ, ale poniewierać się nie daj”. Mówił też, że jak szlachcic po chłopsku sobie postąpi, to Pan Jezus płacze. A jam spamiętał termin i tego się wystrzegam. Musiałem więc okazji poniechać. A tu konfidencja coraz to większa! Nieraz pyta mnie: „Czym ja tobie nagrodzę?”. To ja: „Czym waszmość będziesz chciał”. I nie mogę się skarżyć, opatrzył mnie hojnie, a ja też wziąłem, bo myślę sobie: po co ma w zbójeckich rękach zostawać? Przez niego i inni też mi dawali, bo mówię jegomości, że tam żaden tak kochany nie jest jako on, i od Niżowych, i od czerni, chociaż w całej Rzeczypospolitej nie masz szlachcica, któren by taki kontempt dla czerni miał jak on… + +Tu Rzędzian począł głową kręcić, jakby sobie coś przypominał i czemuś się dziwił, a po chwili tak dalej mówić począł. + +— Dziwny to jest człek i trzeba przyznać, że ma wcale szlachecką fantazję. A tę pannę to on miłuje! Miłuje! Mocny Boże! Jak tylko trochę ozdrowiał, przychodziła do niego Dońcówna, żeby mu to wróżyć. I wróżyła, ale nic dobrego. Bezecna to olbrzymka, z diabłami w komitywę wchodzi… ale dziewczysko hoże. Jak się zaśmieje, to przysiągłbyś, że kobyła na łące rży. Zębiska białe pokazuje, taka mocna, że pancerz może rozedrzeć, a jak chodzi, aż się ziemia trzęsie. I widać z dopuszczenia Bożego coś sobie do mnie upatrzyła, że jej się uroda moja podobała. To, bywało, nie przejdzie koło mnie, żeby mnie za łeb albo za rękaw nie pociągnąć albo nie szturchnąć, i nieraz mówi: „Chodź!”. A jam się bał, żeby mi czarny gdzie na osobności karku nie skręcił, bo zaraz by wszystko, com zebrał, przepadło. Więc jej odpowiadam: „Mało to masz innych!”. A ona: „Udałeś mi się, chociażeś dzieciuch! Udałeś mi się”. „Poszła precz, basetlo!”. To ona znów: „Udałeś mi się! Udałeś mi się!”. + +— I widziałeś wróżby? + +— Widziałem, słyszałem. Dymiska jakieś, syki, piski, jakieś cienie, ażem truchlał. Ona zaś, w środku stojąc, brwi czarne w kozła postawi i powtarza: „Lach przy niej! Lach przy niej! Czyłu! Huku, czyłu… Lach przy niej!”. To znów pszenicy na sito nasypie i patrzy, a ziarnka to tak chodzą jak robactwo i: „Czyłu! Huku! Czyłu! Lach przy niej!”. Ej! Mój jegomość! Żeby to nie taki zbój, to by żal było patrzyć na tę jego desperację po każdej wróżbie. Bywało, zblednie jak giezło, na wznak padnie, ręce nad głową załamie i zawodzi, i skowyta, i prosi się, i przeprasza panienkę, że jako gwałtownik do Rozłogów przyszedł, że braci jej pobił: „Gdzie ty, zazula? Gdzie ty, jedyna? (prawi) Ja by na ręku ciebie nosił, a teraz nie żyć mnie bez ciebie!… Już ja cię (prawi) ręką nie tknę, twój rab będę, byle oczy na cię patrzyły”. To znów pana Zagłobę wspomni i zgrzyta, i zębami łoże kąsa, póki go sen nie obali, ale jeszcze i przez sen jęczy a wzdycha. + +— Ale nigdy mu dobrze nie wróżyła? + +— Już potem nie wiem, mój jegomość, bo on ozdrawiał, a ja się też od niego odczepiłem. Przyjechał ksiądz Łasko, więc mnie Bohun to zrobił, że mogłem z nim do Huszczy jechać. Oni tam, zbóje, wiedzieli, że dobra wszelakiego trochę mam, a jam też nie ukrywał, że jadę rodzicieli wspomóc. + +— I nie zrabowali cię? + +— Może byliby to uczynili, ale szczęściem Tatarów wtedy nie było, a Kozacy nie śmieli dla strachu przed Bohunem. Zresztą już oni mnie całkiem za swego mają. Kazał mi przecie sam Chmielnicki słuchać a donosić, co się będzie u wojewody bracławskiego mówiło, jeśli się jacy panowie zjadą… Niech mu tam kat świeci! Przyjechałem tedy do Huszczy, aż tu przyszły podjazdy Krzywonosowe i ojca Łaska zabiły, a jam połowę swojego dobra zakopał, a z połową tu uciekłem, zasłyszawszy, że jegomość gromi koło Zasławia. Bogu Najwyższemu niech będzie chwała, żem jegomości w dobrym zdrowiu i humorze zastał i że się jegomości weselisko szykuje… To już będzie koniec wszystkiego złego. Mówiłem ja tym złodziejom, co na księcia, naszego pana, szli, że już nie wrócą. Mają teraz! Może też i wojna się już skończy. + +— Gdzie tam! Teraz się z samym Chmielnickim dopiero zacznie. + +— A jegomość będzie po weselu wojował? + +— Zaś myślałeś, że mnie tchórz po weselu obleci? + +— Ej, nie myślałem! Wiem ja, że kogo obleci, to jegomości nie obleci, jeno tak się pytam, bo jak rodzicielom odwiozę to, com zebrał, chciałbym też z jegomością pójść. Może też Bóg mi dopomoże z mojej krzywdy się Bohunowi wypłacić, bo kiedy zdradą nie przystoi, to gdzież ja jego znajdę, jeśli nie w polu. On się nie będzie chował… + +— Takiś zawzięty? + +— Każdy niech będzie przy swoim. A ja, jakom sobie obiecał, tak i do Turek bym za nim pojechał. Już nie może inaczej być. A teraz ja z jegomością do Tarnopola pojadę, a potem na wesele. Ale czemu to jegomość do Baru na Tarnopol jedzie? Wżdyć to nie po drodze. + +— Bo muszę chorągwie odprowadzić. + +— Rozumiem, mój jegomość. + +— Teraz daj co zjeść — rzekł pan Skrzetuski. + +— Już ja o tym myślałem. Brzuch to grunt. + +— Zaraz po śniadaniu ruszymy. + +— To i chwała Bogu, choć koniska mam zmizerowane okrutnie. + +— Każę ci dać powodnego. Będziesz już na nim jeździł. + +— Dziękuję pokornie jegomości! — rzekł Rzędzian, uśmiechając się z zadowoleniem na myśl, że licząc trzosik i pas kropiasty, trzeci to już go dar spotyka. + + + +Rozdział XXXIII + +Jechał więc pan Skrzetuski na czele chorągwi książęcych do Zbaraża, nie do Tarnopola, bo przyszedł nowy ordynans, że tam ma iść, a po drodze opowiadał wiernemu pacholikowi swoje własne przygody, jako w niewolę na Siczy był pojman, jako długo w niej przebył i ile przecierpiał, zanim go Chmielnicki wypuścił. Szli wolno, bo choć wozów i ciężarów nie prowadzili, wszelako droga wypadła im krajem tak zniszczonym, że o żywność dla ludzi i koni z największym trudem trzeba się było starać. Gdzieniegdzie spotykali gromady ludzi wynędzniałych, zwłaszcza kobiet z dziećmi, które Boga prosiły o śmierć lub nawet o niewolę tatarską, gdyż przynajmniej jeść by im w pętach dawano. A był to przecież czas żniw w tej bujnej, mlekiem i miodem płynącej ziemi, ale podjazdy Krzywonosowe zniszczyły wszystko, co się tylko zniszczyć dało, a resztki mieszkańców żywiły się korą drzewną. Dopiero w pobliżu Jampola weszli rycerze w kraj wojną jeszcze nie tyle zmordowany i już mając wywczasy lepsze i spyży obfitość, szli śpiesznymi pochodami ku Zbarażowi, do którego w pięć dni od wyruszenia z Suchorzyniec dojechali. + +W Zbarażu zjazd był wielki. Książę Jeremi zatrzymał się tam z całym wojskiem, a prócz tego zjechało się żołnierstwa i szlachty niemało. Wojna wisiała w powietrzu, o niej tylko mówiono; miasto i okolica roiły się zbrojnym ludem. Partia pokojowa w Warszawie, podtrzymywana w nadziejach swych przez pana Kisiela, wojewodę bracławskiego, nie wyrzekła się wprawdzie jeszcze układów i zawsze wierzyła, iż można będzie nimi burzę zażegnać, ale zrozumiała jedno, że układy natenczas tylko skutek mieć mogą, gdy na poparcie ich stanie potężna armia. Toteż konwokacja odbyła się wśród gróźb wojennych i grzmotów, jakie zwykły burzę poprzedzać. Ogłoszono pospolite ruszenie, ściągano wojska kwarciane, a choć kanclerz i regimentarze jeszcze wierzyli w pokój, przecie humor wojenny przeważał w duszach szlacheckich. Pogromy dokonane przez Wiśniowieckiego rozpaliły wyobraźnię. Umysły płonęły żądzą zemsty nad chłopstwem i żądzą odwetu za Żółte Wody, za Korsuń, za krew tylu tysięcy męczeńską śmiercią zmarłych, za hańbę i upokorzenia… Imię strasznego księcia rozbłysło słonecznym blaskiem sławy — było na wszystkich ustach, we wszystkich sercach, a z tym imieniem w parze rozlegało się od brzegów Bałtyku aż po Dzikie Pola złowrogie słowo: Wojna! + +Wojna! Wojna! Zwiastowały ją i znaki na niebie, i rozpłomienione twarze ludzkie, i błyskania mieczów, i nocne wycia psów przed chatami, i rżenie koni krew wietrzących. Wojna! Herbowy lud po wszystkich ziemiach, powiatach, dworach i zaściankach wyciągał stare zbroice i miecze z lamusów, młodzież śpiewała pieśni o Jeremim, a niewiasty modliły się przed ołtarzami. I ruszyły się zbrojne ludyszcza, zarówno w Prusiech, Inflantach, jak w Wielkopolsce i rojnym Mazowszu, aż hen do bożych szczytów tatrzańskich i ciemnych borów Beskidu. + +I wojna leżała w sile rzeczy. Rozbójniczy ruch Zaporoża i ludowe powstanie ukraińskiej czerni potrzebowały jakichś wyższych haseł niż rzeź i rozbój, niż walka z pańszczyzną i z magnackimi latyfundiami. Zrozumiał to dobrze Chmielnicki i korzystając z tlejących rozdrażnień, z obopólnych nadużyć i ucisków, jakich nigdy w onych surowych czasach nie brakło, socjalną walkę zmienił w religijną, rozniecił fanatyzm ludowy i zaraz w początkach przepaść między oboma obozami wykopał — przepaść, którą nie pergaminy i układy, ale krew tylko mogła wypełnić. + +I pragnąc z duszy układów, siebie tylko i własną potęgę chciał ubezpieczyć — a potem?… Co miało być potem, hetman zaporoski nie myślał, w przyszłość nie patrzył i nie dbał o nią. + +Nie wiedział jednak, że owa stworzona przezeń przepaść tak jest wielka, iż żadne układy nie wyrównają jej nawet na taki czas, jakiego on sam, Chmielnicki, mógł potrzebować. Bystry polityk nie odgadł, iż nie będzie mógł w spokoju krwawych owoców swego żywota spożywać. + +A jednak łatwo to było zgadnąć, że gdzie naprzeciw siebie staną uzbrojone krocie, tam pergaminem do spisywania aktów będą błonia, a piórami miecze i włócznie. + +Toczyły się tedy wypadki siłą rzeczy ku wojnie — i nawet ludzie prości, instynktem tylko wiedzeni, odgadywali, że nie może być inaczej, a w całej Rzeczypospolitej coraz więcej oczu zwracało się na Jeremiego, któren od początku wojnę na śmierć i życie głosił. W cieniu tej olbrzymiej postaci nikli coraz bardziej kanclerz i wojewoda bracławski, i regimentarze, a między nimi potężny książę Dominik, głównym mianowany wodzem. Nikła ich powaga, znaczenie i malała karność dla władzy, którą piastowali. Kazano wojsku i szlachcie ściągać ku Lwowu, a potem ku Glinianom, jakoż i szły coraz większe zastępy. Ściągała się kwarta, za nią ziemianie pobliższych województw, ale zaraz nowe wypadki poczęły grozić powadze Rzeczypospolitej. Oto nie tylko mniej karne chorągwie pospolitego ruszenia, nie tylko prywatne, ale i regularne kwarciane, stanąwszy na miejscu zboru, wypowiadały posłuszeństwo regimentarzom i wbrew rozkazom ruszały do Zbaraża, aby się oddać pod rozkazy Jeremiego. Tak naprzód uczyniły województwa kijowskie i bracławskie, których szlachta już przedtem w znacznej części pod Jeremim służyła, za nimi poszły ruskie, lubelskie, za nimi wojska koronne — i już nietrudno było powiedzieć, że wszystkie inne pójdą ich śladem. + +Pominięty a zapomniany umyślnie Jeremi siłą rzeczy stawał się hetmanem i naczelnym wodzem całej potęgi Rzeczypospolitej. Szlachta i wojsko oddane mu duszą i ciałem czekało tylko jego skinienia. Władza, wojna, pokój, przyszłość Rzeczypospolitej spoczęły w jego ręku. + +I rósł jeszcze z każdym dniem, bo każdego dnia nowe waliły do niego chorągwie, i tak zolbrzymiał, że cień jego począł padać nie tylko na kanclerza i regimentarzy, ale na senat, na Warszawę i całą Rzeczpospolitą. + +W niechętnych mu kołach kanclerskich w Warszawie i w regimentarskim obozie, w otoczeniu księcia Dominika i u wojewody bracławskiego poczęto przebąkiwać o jego niepomiernej ambicji i zuchwałości; przypominano sprawę o Hadziacz, jako to zuchwały kniaź przyjechał w cztery tysiące ludzi do Warszawy i wszedłszy do senatu, gotów był rąbać wszystkich, samego króla nie wyłączając. + +„Czegóż od takiego człowieka się spodziewać i jakimże musi być teraz — mówiono — po owym Ksenofontowym odwrocie z Zadnieprza, po wszystkich przewagach wojennych i tylu wiktoriach, które go tak niezmiernie wysławiły? W jakąż nieznośną pychę musiał go wznieść ów fawor żołnierstwa i szlachty? Kto mu się dziś oprze? Co się stanie z Rzecząpospolitą, gdy jeden obywatel do takiej potęgi dochodzi, że może deptać wolę senatu, odejmować władzę wyznaczonym przez Rzeczpospolitą wodzom? Zali on istotnie królewicza Karola koroną ozdobić zamierza? Mariusz on jest, to prawda, ale daj Bóg, żeby w nim nie było Marka Koriolana lub Katyliny, gdyż pychą i ambicją obydwom wyrównywa”. + +Tak mówiono w Warszawie i w kołach regimentarskich, szczególnie u księcia Dominika, z którym emulacja Jeremiego niemałe już szkody Rzeczypospolitej przyniosła — a ów Mariusz siedział tymczasem w Zbarażu, chmurny, niezbadany. Świeże zwycięstwa nie rozpromieniły mu twarzy. Gdy, bywało, nowa jaka chorągiew kwarciana albo powiatowa pospolitego ruszenia przytoczyła się do Zbaraża, to wyjeżdżał naprzeciw, jednym rzutem oka oceniał jej wartość i zaraz w zadumę popadał. Żołnierze z krzykiem garnęli się do niego, padali przed nim na kolana, wołając: „Witaj, wodzu niezwyciężony! Herkulesie słowieński! Do gardła stać przy tobie będziem!”. On zaś odpowiadał: „Czołem waszmościom! Na Chrystusowym my wszyscy ordynansie, a moja szarża za niska, bym był szafarzem krwi waszmościów!” — i wracał do siebie, od ludzi uciekał, w samotności z myślami się łamiąc. Tak upływały dnie całe. A tymczasem miasto wrzało rojami coraz to nowego żołnierstwa. Pospolitacy pili od rana do nocy, chodząc po ulicach, wyprawiając hałasy i burdy z oficerami cudzoziemskiego autoramentu. Regularny żołnierz, czując również cugle dyscypliny rozwolnione, używał na winie, jedle i kościach. Codziennie nowi goście, więc nowe uczty i zabawy z mieszczankami. Wojska zawaliły wszystkie ulice, stały i po wsiach okolicznych, a co za rozmaitość koni, oręża, ubiorów, piór, kolczug, misiurek, barw rozmaitych województw! Rzekłbyś: odpust jaki walny, na który połowa Rzeczypospolitej zjechała. Leci więc czasem kareta pańska, pozłocista lub purpurowa, koni przy niej sześć lub ośm z piórami, pajucy z węgierska lub po niemiecku, nadworni janczarowie, Kozacy, Tatarzy; tam znów kilku towarzyszów świecących jedwabiem i aksamitami, bez pancerzy, rozpiera tłumy końmi anatolskimi lub perskimi. Trzęsienia u czapek i zapinki pod szyją migają ognikami od brylantów i rubinów — a wszystko ustępuje im z drogi dla powagi znaku. Tam znów przed gankiem puszy się oficer od łanowej piechoty, w świeżym, błyszczącym kolecie, z długą trzciną w ręku i pychą na twarzy, a mieszczańskim sercem w piersi; ówdzie migają grzebieniaste hełmy dragonów, kapelusze niemieckiej piechoty, rogatywki pospolitego ruszenia, kapuzy, kołpaki rysie. Czeladź w rozmaitych barwach uwija się jak w ukropie na posługach. Tu i owdzie ulica zapchana wozami; tam wozy wchodzą dopiero, skrzypiąc niemiłosiernie, wszędy pełno krzyków, nawoływań: „Z drogi”, przekleństw czeladzi, zwad, bójek, rżenia koni. Co mniejsze uliczki tak zawalone słomą, sianem, że i przecisnąć się niepodobna. + +A wśród tych świetnych strojów migających wszystkimi barwami tęczy, śród jedwabiów, aksamitów, tyftyków, altembasów, migotania brylantów jakże dziwnie wyglądają pułki Wiśniowieckiego, wynędzniałe, obdarte, wychudzone, w zardzewiałych pancerzach, spłowiałych barwach i podartych mundurach! Towarzysze spod najpoważniejszych znaków wyglądają jak dziady, gorzej czeladzi innych pułków, ale wszyscy czołem przed tymi łachmanami, przed tą rdzą i tą mizerią, bo to znamiona bohaterów. Wojna, zła matka, własne dzieci jako Saturn pożera, a których nie pożre, to poobgryza jak pies kości. Te spłowiałe barwy — to dżdże nocne, to pochody wśród nawałności elementów albo słonecznej spiekoty; ta rdza na żelezie to krew niestarta, swoja albo nieprzyjacielska, albo obie razem. Toteż wiśniowiecczycy wszędzie rej wiodą. Oni opowiadają po szynkowniach i kwaterach, a inni tylko słuchają. I czasem którego ze słuchających aż porwie spazm za gardło, rękami po lędźwiach się uderzy i krzyknie: „A niechże waściów kule biją! Chybaście diabły, nie ludzie!”. A wiśniowiecczycy: „Nie nasza to zasługa, ale takiego wodza, któremu równego nie wydał jeszcze orbis terrarum”. Więc wszystkie uczty kończą się okrzykami: „Vivat Jeremi! Vivat książę wojewoda! Wódz nad wodze i hetman nad hetmany!…”. + +Szlachta, gdy się popije, wypada na ulice i z rusznic a muszkietów pali, a że wiśniowiecczycy ostrzegają ją, że do czasu tylko swoboda, że przyjdzie chwila, gdy książę ich weźmie w ręce i taką dyscyplinę zaprowadzi, o jakiej jeszcze nie słyszeli, więc tym bardziej owego czasu używają. „Gaudeamus, póki wolno! — wołają. — Gdy pora na posłuch przyjdzie, będziem słuchali, bo jest kogo, bo to nie »dziecina«, nie »łacina«, nie »pierzyna«!”. I nieszczęśliwy książę Dominik najgorzej zawsze wychodził, bo mełły go na otręby języki żołnierskie. Opowiadano, jako się po całych dniach modli, a wieczorem wisi na uchu dzbana i co na brzuch splunie, to jedno oko otworzy i pyta: „Co takiego?”. Mówiono także, że na noc „jalapam” zażywa i że tyle bitew widział, ile ma ich na kobiercach holenderską sztuką wyhaftowanych. Już tam nikt go nie bronił i nikt nie żałował, a najbardziej kąsali ci, którzy w jawnej z karnością wojskową stanęli niezgodzie. + +Wszelako i nad tymi jeszcze celował w przekąsach i wyśmiewaniu pan Zagłoba. Już on się był ze swego bólu w krzyżach wyleczył i teraz był w swoim żywiole. Ile zaś zjadał i wypijał, daremnie spisywać, bo rzecz wiarę ludzką przechodzi. Chodziły za nim i otaczały go ustawicznie kupy żołnierzy i szlachty, a on rozprawiał, opowiadał i drwił z tych, którzy go podejmowali. Patrzył też z góry, jako stary żołnierz, na owych, którzy szli na wojnę, i z całą wyższością doświadczenia mawiał im: + +— Tyle waszmościów moderunki wojny zaznały, ile mniszki mężów; szaty macie świeże i larendogrą pachną, ale choć to piękny zapach, wszelako w pierwszej bitwie postaram się od waszmościów pod wiatr trzymać. Oj, kto nie wąchał wojennego czosnku, nie wie, jakie on łzy wyciska! Nie przyniesie jejmość rano piwa grzanego ani polewki winnej! Poopadają waszmościom brzuchy, zeschniecie się jak twaróg na słońcu. Możecie mnie wierzyć. Eksperiencja grunt! Bywało się w różnych okazjach, bywało! Zdobyło się niejedną chorągiewkę, ale już to muszę waszmościom powiedzieć, że żadna nie przyszła mi tak ciężko jako ta pod Konstantynowem. Niech diabli porwą tych Zaporożców! Siódme poty, mówię waszmościom, ze mnie poszły, nimem za ratyszcze uchwycił. Spytajcie pana Skrzetuskiego, tego, który Burdabuta zabił, on to na własne oczy widział i admirował. Ale też teraz krzyknijcie jeno Kozakowi nad uchem: „Zagłoba!” — obaczycie, co wam powie. Ale co tu waszmościom prawić, którzyście jeno muscas po ścianach packą bili, więcej nikogo. + +— Jakże to było? Jakże? — pytali młodzi. + +— A cóż to waszmościowie chcecie, żeby mi się język od kręcenia się w gębie zapalił jako oś w wozie? + +— To trzeba polać! Wina! — wołała szlachta. + +— Chyba że tak! — odpowiadał pan Zagłoba i rad, że znalazł wdzięcznych słuchaczów, opowiadał im wszystko ab ovo, od podróży do Galaty i od ucieczki z Rozłogów aż do zdobycia chorągwi pod Konstantynowem, oni zaś słuchali z otwartymi ustami, czasem mruczeli, gdy sławiąc własne męstwo, zanadto ich niedoświadczenie poniewierał, ale zapraszali i poili co dzień w innej kwaterze. + +Bawiono się tedy wesoło i huczno w Zbarażu, aż się stary Zaćwilichowski i inni poważniejsi dziwili, że książę tak długo na owe gody pozwalał; on zaś siedział ciągle w swojej kwaterze; widać umyślnie żołnierstwu folgę dał, by przed nowymi bojami wszystkiego dobrego zażyło. Tymczasem przyjechał Skrzetuski i zaraz wpadł jak w wir, jak w ukrop jaki. Chciało się też i jemu odpoczynku w kole towarzyszów posmakować, ale jeszcze bardziej chciało mu się do Baru, do kochanej jechać i wszystkich zgryzot dawnych, wszystkich obaw i utrapień w jej słodkim objęciu zapomnieć. Więc nie zwłócząc, do księcia szedł, by zdać sprawę z wyprawy pod Zasław i pozwolenie na wyjazd uzyskać. + +Znalazł księcia zmienionego do niepoznania, aż się widokiem jego przeraził — i w duchu się pytał: „Tenże to jest wódz, któregom pod Machnówką i Konstantynowem widział?”. Bo też przed nim stał człowiek brzemieniem trosk pochylony, z wpadłymi oczyma i spieczonymi usty, jakoby ciężką chorobą wewnętrzną trapiony. Zapytany o zdrowie odrzekł krótko i sucho, że jest zdrowy, rycerz zaś dłużej pytać nie śmiał; więc zdawszy sprawę z podjazdu, zaraz jął prosić, by mógł na dwa miesiące chorągiew opuścić, dopóki by się nie ożenił i żony do Skrzetuszewa nie odwiózł. + +Na to książę jakby się ze snu obudził. Zwykła mu dobroć rozlała się po chmurnym obliczu i przygarnąwszy pana Skrzetuskiego, rzekł: + +— Koniec więc twojej męki. Jedź, jedź, niech cię błogosławi Bóg. Sam bym chciał być na twym weselu, bom to i Kurcewiczównie, jako córce Wasyla, i tobie, jako przyjacielowi powinien, ale w tych czasach już mi to niepodobieństwo się ruszyć. Kiedy chcesz jechać? + +— Wasza książęca mość, choćby dziś! + +— To jedź jutro. Nie możesz sam jechać. Dam ci trzystu Wierszułłowych Tatarów, abyś zaś ją bezpiecznie odprowadził. Z nimi najprędzej dojedziesz, a potrzebni ci będą, bo tam kupy hultajstwa się włóczą. Dam ci i list do pana Jędrzeja Potockiego, ale nim go napiszę, nim Tatarzy przyjdą, nim się wreszcie ty wybierzesz, do jutra wieczór zejdzie. + +— Jak wasza książęca mość rozkaże. Ale jeszcze śmiem prosić, aby Wołodyjowski i Podbipięta mogli także ruszyć ze mną. + +— Dobrze. Przyjdźże jeszcze jutro na pożegnanie i błogosławieństwo. Chciałbym też i twojej kniaziównie jaki upominek posłać. Zacna to krew. Bądźcieże szczęśliwi, boście siebie warci. + +Rycerz już klęczał i obejmował kolana ukochanego wodza, któren jeszcze powtórzył kilkakrotnie: + +— Niech ci Bóg szczęści! Niech ci Bóg szczęści! No, przyjdź jeszcze jutro. + +Ale rycerz nie podnosił się i nie odchodził, jakby chciał jeszcze o coś prosić, na koniec wybuchnął: + +— Wasza książęca mość! + +— A co jeszcze powiesz? — pytał łagodnie książę. + +— Wasza książęca mość wybaczy śmiałości, ale… mnie się serce kraje i od żalu wielkiego śmiałość przychodzi: co waszej książęcej mości jest? Zali troski gnębią czy choroba? + +Książę położył mu rękę na głowie. + +— Ty tego wiedzieć nie możesz! — rzekł ze słodyczą w głosie. — Przyjdź jeszcze jutro. + +Pan Skrzetuski wstał i odszedł ze ściśniętym sercem. + +Wieczorem przyszedł do jego kwatery stary Zaćwilichowski, a z nim mały Wołodyjowski, pan Longinus Podbipięta i pan Zagłoba. Zasiedli za stołem, a wtem Rzędzian wszedł do izby, niosąc kusztyki i antałek. + +— W imię Ojca i Syna! — zawołał pan Zagłoba. — To widzę, waści pachoł zmartwychwstał. + +Rzędzian zbliżył się i za kolana go objął. + +— Nie zmartwychwstałem ja, alem nie umarł, dzięki pono temu, żeś mnie jegomość ratował. + +A pan Skrzetuski na to: + +— I do Bohuna potem na służbę przystał. + +— To będzie miał w piekle promocję — rzekł pan Zagłoba, a potem zwracając się do Rzędziana: — Nie musiałeś ty tam w tej służbie rozkoszy zażyć; naści talara na pociechę. + +— Dziękuję pokornie jegomości — rzekł Rzędzian. + +— On — zawołał pan Skrzetuski — to frant na cztery nogi kuty. U Kozaków łup wykupował, a co ma, tego byśmy obaj z waćpanem nie kupili, choćbyś waćpan wszystkie swoje posiadłości w Turczech sprzedał. + +— To tak? — rzekł pan Zagłoba. — Trzymajże sobie mego talara i rośnij, lube drzewko, bo jeśli nie na Bożą Mękę, to choć na szubienicę się przydasz. Dobrze temu pachołkowi z oczu patrzy. — Tu pan Zagłoba chwycił za ucho Rzędziana i targając je lekko, mówił dalej. — Lubię frantów i toć prorokuję, że wyjdziesz na człowieka, jeśli bydlęciem nie zostaniesz. A jak cię tam twój pan, Bohun, wspomina, co? + +A Rzędzian uśmiechnął się, bo mu pochlebiły słowa i kares, i odparł: + +— O mój jegomość, a jak on jegomości wspomina, to aż skry zębami krzesze. + +— Idź do diabła! — zawołał z nagłym gniewem pan Zagłoba. — Co mi tu będziesz bredził! + +Rzędzian wyszedł, oni zaś poczęli rozmawiać o jutrzejszej podróży i o szczęśliwości niezmiernej, jaka pana Jana czeka. Miód poprawił wprędce humor panu Zagłobie, który zaraz zaczął Skrzetuskiemu domawiać i o chrzcinach napomykać, to znowu o zapałach pana Jędrzeja Potockiego dla kniaziówny. Pan Longinus wzdychał. Pili i radowali się w duszy. Aż wreszcie rozmowa weszła na koniunktury wojenne i na księcia. Skrzetuski, który kilkanaście dni w obozie nie był, pytał: + +— Powiedzcież mi waszmościowie, co się naszemu księciu stało? Toż to inny człowiek. Już ja tego wszystkiego nie rozumiem. Bóg mu dawał wiktorię za wiktorią. Że go tam przy regimentarstwie pominęli, to i cóż? To za to teraz wszystko wojsko do niego się wali, tak że bez niczyjej łaski hetmanem zostanie i Chmielnickiego zetrze… a on widać czegoś się trapi i trapi!… + +— Może mu się pedogra zaczyna — rzecze pan Zagłoba. — Jak mnie czasem w wielkim palcu łupnie, to przez trzy dni mam melankolię. + +— A ja wam, brateńki, powiem — rzekł, kiwając głową, pan Podbipięta. — Nie słyszałem ja tego sam od księdza Muchowieckiego, alem słyszał, że tak komuś mówił, dlaczego książę udręczon… Ja tam sam nie mówię: łaskawy to pan, dobry i wielki wojownik… Co mnie tam jego sądzić, ale jakoby ksiądz Muchowiecki… Zresztą czy ja wiem, czy co? + +— No, patrzcieże waszmościowie na tego Litwina! — zawołał pan Zagłoba. — Nie mam ja dworować z niego, kiedy on ludzkiej mowy nie zna! Cóżeś waszmość chciał powiedzieć? Kołujesz, kołujesz jako zając wedle kotliny, a w sedno nie możesz utrafić. + +— Cóżeś waszmość naprawdę słyszał? — spytał pan Jan. + +— At! Kiedy bo to… Jakoby mówili, że książę za dużo krwi rozlał. Wielki to wódz, ale miary w karaniu nie zna i teraz podobno wszystko widzi czerwono: w dzień czerwono i w noc czerwono, jakoby go czerwony obłok otaczał… + +— Nie praw waść głupstw! — huknął z gniewem stary Zaćwilichowski. — Babskie to plotki! Nie było dla hultajstwa lepszego pana czasu pokoju, a że dla buntowników litości nie zna, to i cóż? To zasługa, nie grzech. Jakichże to mąk, jakich kar byłoby zanadto dla tych, którzy tę ojczyznę we krwi utopili, którzy Tatarom własny lud w niewolę wydawali, nie chcąc znać Boga, majestatu, ojczyzny, zwierzchności? Gdzie mi waszmość pokażesz monstra podobne? Gdzie takie okrucieństwa, jakich się oni dopuszczali nad niewiastami i małymi dziećmi, gdzie takie zbrodnie potworne? I na to pala a szubienicy zanadto?! Tfu, tfu! Waść masz żelazną rękę, ale serce niewieście. Widziałem, jakeś stękał, gdy Pułjana przypiekali, i mówiłeś, że wolałbyś go był na miejscu ubić. Ale książę nie jest baba, wie, jak nagradzać, jak karać. Co mi tu waść będziesz koszałki prawił. + +— Toż ja mówiłem, ojcze, że nie wiem — tłumaczył się pan Longinus. + +Ale staruszek sapał jeszcze długo i ręką po mlecznej czuprynie się gładził, i mruczał: + +— Czerwono! Hm, czerwono… To zaś coś nowego! W głowie temu, co to wymyślił, zielono, nie czerwono! + +Nastała chwila ciszy, tylko przez okna dochodził wrzask hulaszczej szlachty. + +Mały Wołodyjowski przerwał panujące w izbie milczenie. + +— Cóż wy, ojcze, myślicie? Co może być naszemu panu? + +— Hm! — rzekł starzec. — Ja mu nie konfident, więc nie wiem. Nad czymś on się namyśla, sam ze sobą się łamie. Duszne to jakieś walki, nie może być inaczej; a im dusza większa, tym męka cięższa… + +I nie mylił się stary rycerz, bo oto w tej chwili ów książę, wódz, zwycięzca leżał w prochu w swojej kwaterze przed krucyfiksem i toczył jedną z najzaciętszych walk w swym życiu. + +Straże na zamku zbaraskim obwoływały północ, a Jeremi ciągle jeszcze rozmawiał z Bogiem i z własną duszą wyniosłą. Rozum, sumienie, miłość dla ojczyzny, duma, poczucie własnej siły i wielkich przeznaczeń zmieniły się w jego piersi w zapaśników i wiodły ze sobą bój zacięty, od którego pękała pierś, pękała głowa i ból targał wszystkie jego członki. Oto wbrew woli prymasa, kanclerza, senatu, regimentarzów, wbrew woli rządu szły do tego zwycięzcy wojska kwarciane, szlachta, cudze chorągwie prywatne, słowem, cała Rzeczpospolita oddawała mu się w ręce, uciekała się pod jego skrzydła — losy swoje powierzała jego geniuszowi i przez najlepszych swych synów wołała: „Ratuj, bo ty jeden ratować możesz!”. Jeszcze miesiąc, jeszcze dwa, a pod Zbarażem stanie sto tysięcy wojowników gotowych na bój śmiertelny ze smokiem wojny domowej. Tu obrazy przyszłości oblane jakimś niezmiernym światłem sławy i potęgi poczęły się przesuwać przed oczyma kniazia. Zadrżą ci, którzy go pominąć i upokorzyć chcieli — a on porwie te żelazne hufce rycerstwa i powiedzie je w stepy ukraińskie do takich zwycięstw, do takich tryumfów, o jakich dzieje jeszcze nie słyszały. I kniaź czuje w sobie siłę odpowiednią — z ramion strzelają mu skrzydła, jakby skrzydła świętego Michała Archanioła. Oto zmienia się w tej chwili w jakiegoś olbrzyma, którego zamek cały, cały Zbaraż, cała Ruś objąć nie może. Na Boga! On zetrze Chmielnickiego, on zdepce bunt — on spokój ojczyźnie powróci! Widzi rozległe błonia, krocie wojsk, słyszy huk armat… Bitwa! Bitwa! Pogrom niesłychany, niebywały! Krocie ciał, krocie chorągwi zaściełają step zbroczony, a on tratuje po cielsku Chmielnickiego i trąby grają zwycięstwo, a głos leci od mórz do mórz… Kniaź zrywa się i ręce do Chrystusa wyciąga, a naokół jego głowy płonie jakieś czerwone światło. „Chryste! Chryste! — woła — Ty wiesz! Ty widzisz, iż ja to uczynić potrafię, rzeknij mi, iżem powinien!”. + +Ale Chrystus głowę na piersi zwiesił i milczy, taki bolesny, jakby go dopiero przed chwilą rozpięto. „Na chwałę to Twoją! — woła książę. — »Non mihi, non mihi, sed nomini Tuo da gloriam!«. Na chwałę wiary i Kościoła, całego chrześcijaństwa! O Chryste! Chryste!”. I nowy obraz mknie przed oczyma bohatera. Nie na zwycięstwie nad Chmielnickim kończy się ta droga. Kniaź, bunt pożarłszy, jego się ciałem jeszcze utuczy, jego siłami zolbrzymieje, krocie Kozaków do krociów szlachty przyłączy i pójdzie dalej: na Krym uderzy, straszliwszego smoka w jego własnej jamie dosięgnie, krzyż zatknie tam, gdzie dotąd nigdy dzwony wiernych na modlitwę nie wzywały. + +Albo też pójdzie w te ziemie, które raz już kniazie Wiśniowieccy kopytami końskimi stratowali i granice Rzeczypospolitej, a z nimi Kościoła, do ostatnich krańców ziemi rozciągnie… + +Gdzie to koniec tego pędu? Gdzie koniec sławy, siły, potęgi? — Nie masz go wcale… + +Do komnaty zamkowej wpada białe światło miesiąca, ale zegary biją późną godzinę i kury pieją. Dzień zejdzie już niedługo, ale będzie-li to dzień, w którym obok słońca na niebie nowe słońce na ziemi zaświeci? + +------------------------------------------------ + + + +Tak jest! Dzieckiem byłby książę, nie mężem, gdyby tego nie uczynił, gdyby dla jakich bądź powodów przed głosem tych przeznaczeń się cofał. Oto czuje już pewien spokój, który widocznie na niego zlał Chrystus miłosierny — niechże będzie za to pochwalon! Już myśli trzeźwiej, lżej i oczyma duszy położenie ojczyzny i wszystkich spraw jasno ogarnia. Polityka kanclerza i tych tam panów z Warszawy, również jako wojewody bracławskiego, jest zła i dla ojczyzny zgubna. Zdeptać naprzód Zaporoże, ocean krwi z niego wytoczyć, złamać je, zniweczyć, zgnieść, zwyciężyć, a potem dopiero przyznać pokonanym wszystko — ukrócić wszelkie nadużycia, wszelkie uciski, zaprowadzić ład, spokój; mogąc dobić — do życia wrócić — oto droga jedynie tej wielkiej i wspaniałej Rzeczypospolitej godna. Może dawniej, dawniej, można było obrać inną — dziś — nie! Do czegóż mogą bowiem doprowadzić układy, gdy naprzeciw siebie stoją krocie tysięcy zbrojnych, a choćby je zawarto — jakąż siłę mieć mogą? Nie! Nie! To senne mary, to urojenia, to wojna rozciągnięta na wieki całe, to morze łez i krwi na przyszłość! Niech się uchwycą tamtej jedynej drogi, wielkiej, szlachetnej, potężnej — a on niczego więcej nie będzie ni chciał, ni pożądał. Osiędzie na powrót w swych Łubniach i będzie czekał cicho, póki go przeraźliwe trąby Gradywa na nowo do czynu nie powołają… + +Niech się uchwycą! Ale kto! Senat, sejmy burzliwe, kanclerz, prymas czy regimentarze? Kto prócz niego tę wielką myśl rozumie i kto wykonać ją może? Niech się znajdzie taki — to zgoda!… Ale gdzie jest taki? Kto ma siłę? — On jeden — nikt więcej! — Do niego idzie szlachta, do niego ściągają wojska, w jego ręku miecz Rzeczypospolitej. Przecie Rzecząpospolitą, nawet gdy pan jest na tronie, a cóż dopiero, gdy pana nie ma, rządzi wola tegoż narodu. Ona to suprema lex! A wypowiada się nie tylko na sejmach, nie tylko przez posłów, senat i kanclerzy, nie tylko przez pisane prawa i manifesty, ale jeszcze silniej, jeszcze dobitniej, jeszcze wyraźniej — czynem. Kto tu rządzi? Stan rycerski — a oto ten stan rycerski ściąga się do Zbaraża i mówi mu: „Tyś jest wodzem”. Cała Rzeczpospolita bez wotów władzę mu oddaje siłą faktów i powtarza: „Tyś jest wodzem”. I on miałby się cofać? Jakiejże jeszcze nominacji potrzebuje? Od kogo ma jej czekać? Czy od tych, którzy Rzeczpospolitą zgubić, a jego upokorzyć usiłują? + +Za co? Za co? Czy za to, że gdy wszystkich ogarnęła panika, że gdy hetmani w jasyr poszli, wojska zginęły, panowie kryli się po zamkach, a Kozak postawił nogę na piersi Rzeczypospolitej, on jeden tylko zepchnął tę stopę i podnosił z prochu zemdlałą głowę tej matki — poświęcił dla niej wszystko, życie, fortunę, uratował od hańby, od śmierci — on zwycięzca?! + +Kto tu zasłużeńszy, niech tedy bierze tę władzę! Komu się słuszniej należy, niech w tego rękach spocznie. On chętnie zrzeknie się tego ciężaru, chętnie Bogu i Rzeczypospolitej powie: „Puśćcie sługę w pokoju”, bo oto znużon już bardzo i sił zbawion, a przy tym i tego pewien, że pamięć jego ni grób nie zaginie. + +Ale gdy nie masz nikogo takiego — po dwakroć i trzykroć byłby dziecięciem, nie mężem, gdyby tej władzy, tej słonecznej drogi, tej świetnej, ogromnej przyszłości, w której jest ratunek Rzeczypospolitej, jej sława, potęga, szczęście, miał się wyrzekać. + +I dlaczego? + +Kniaź znowu głowę dumnie podniósł i płonący wzrok jego padł na Chrystusa, ale Chrystus głowę na piersi zwiesił i milczał taki bolesny, jakby go dopiero przed chwilą rozpięto… + +Dlaczego? Bohater skronie rozpalone rękoma przycisnął… Może i jest odpowiedź. Co znaczą te głosy, które wśród złotych i tęczowych widzeń sławy, wśród szumu przyszłych zwycięstw, śród przeczuć wielkości i potęgi tak nieubłaganie wołają mu do duszy: „Ach! Stój, nieszczęsny!”. Co znaczy ów niepokój, który nieustraszoną pierś jego dreszczem jakiejś trwogi przejmuje? Co znaczy, że gdy on najjaśniej i najdowodniej okazuje sobie, że władzę wziąć powinien, coś mu tam w przepaściach sumienia szepce: „Sam się łudzisz, duma cię uwodzi, szatan pychy królestwa ci obiecuje”. + +I znów straszna walka zawrzała w duszy księcia, znów porwał go wicher trwogi, niepewności i zwątpień. + +Co czyni szlachta, która do niego zamiast do regimentarzów ciągnie? Prawo depce. Co czyni wojsko? Dyscyplinę łamie. I on, obywatel, on, żołnierz, ma stawać na czele bezprawia? Ma je swoją powagą okrywać, ma pierwszy dawać przykład niekarności, samowoli, nieposzanowania praw, i to wszystko dlatego tylko, by władzę o dwa miesiące pierwej zagarnąć, boć jeśli królewicz Karol na tron obrany będzie — to i tak ta władza go nie minie? On to ma dawać tak straszliwy przykład wiekom potomnym? Cóż bowiem się stanie? Dziś tak uczyni Wiśniowiecki, jutro Koniecpolski, Potocki, Firlej, Zamojski lub Lubomirski! A gdy każdy bez uwagi na prawo i karność, gwoli własnej ambicji działać rozpocznie, gdy dzieci pójdą wzorem ojców i dziadów, jakaż to przyszłość czeka ów kraj nieszczęsny? Robactwo samowoli, nierząd, prywaty toczą już i tak pień tej Rzeczypospolitej; pod siekierą wojny domowej próchno się sypie, uschłe gałęzie z drzewa odpadają — co się stanie, gdy ci, którzy chronić je powinni i strzec jak źrenicy oka — sami ogień podkładać będą? Co się stanie? Jezu! Jezu! + +Chmielnicki też dobrem publicznym się osłania i nie czyni nic innego, jeno przeciw prawu i zwierzchności powstaje. + +Kniazia dreszcz przeszedł od stóp do głowy. Ręce załamał: „Zali ja mam być drugim Chmielnickim — o Chryste!”. + +Ale Chrystus głowę na piersi zwiesił i milczał taki bolesny, jakby go dopiero przed chwilą rozpięto. + +Kniaź szarpał się dalej. Jeśli on władzę weźmie, a kanclerz, senat i regimentarze zdrajcą i buntownikiem go ogłoszą — to co będzie? Druga wojna domowa? A przy tym czy to Chmielnicki jest największym i najgroźniejszym wrogiem tej Rzeczypospolitej? Wszak nieraz biły w nią jeszcze większe potęgi, wszak gdy dwieście tysięcy żelaznych Niemców szło pod Grunwaldem na pułki Jagiełłowe, gdy pod Chocimiem pół Azji stanęło do boju, zguba jeszcze bliższą się zdawała — a cóż się stało z tymi wrogimi potęgami? Nie! Rzeczpospolita wojen się nie lęka i nie wojny ją zgubią! Ale czemuż to wobec takich zwycięstw, takiej utajonej siły, takiej sławy ona, która pogromiła Krzyżaków i Turków… taka jest słaba i niedołężna, że przed jednym Kozakiem przyklękła, że sąsiedzi rwą jej granice, że wyśmiewają ją narody, że głosu jej nikt nie słucha, o gniew jej nie dba, a wszyscy zgubę przewidują? + +Ach, to właśnie duma i ambicja magnatów, to czyny na własną rękę, to samowola tego przyczyną. Wróg najgorszy to nie Chmielnicki, ale nieład wewnętrzny, ale swawola szlachty, ale szczupłość i niekarność wojska, burzliwość sejmów, niesnaski, rozterki, zamęt, niedołęstwo, prywata i niekarność — niekarność przede wszystkim. Drzewo gnije i próchnieje od środka. Rychło czekać, jak pierwsza burza je zwali — ale parrycyda ten, kto do takiej roboty ręce przykłada, przeklęty ten, kto przykład daje, przeklęty on i dzieci jego do dziesiątego pokolenia!!!… + +Idźże teraz, zwycięzco spod Niemirowa, Pohrebyszcz, Machnówki i Konstantynowa; idź kniaziu-wojewodo, idź, odejmij władzę regimentarzom, zdepcz prawo i zwierzchność i dawaj przykład potomnym, jak w matce targać wnętrzności. + +Strach, rozpacz i obłąkanie wybiło się na twarzy kniazia… Krzyknął okropnie i chwyciwszy się rękami za czuprynę, padł w proch przed Chrystusem. + +I kajał się kniaź, i bił dostojną głową w kamienną posadzkę, a z piersi jego wydobywał się głuchy głos: + +— Boże, bądź miłościw mnie grzesznemu! Boże, bądź miłościw mnie grzesznemu! Boże, bądź miłościw mnie grzesznemu!… + +Różana jutrznia wstała już na niebie, a potem przyszło złote słońce i oświeciło salę. W gzymsach począł się świergot wróbli i jaskółek. Kniaź wstał i poszedł zbudzić pacholika Żeleńskiego śpiącego z drugiej strony drzwi. + +— Biegaj — rzekł mu — do ordynansowych i każ im zwołać tu do mnie pułkowników, którzy stoją w zamku i w mieście, tak kwarcianych, jak i z pospolitego ruszenia. + +We dwie godziny później sala poczęła się napełniać wąsatymi i brodatymi postaciami wojowników. Z książęcych ludzi przyszedł stary Zaćwilichowski, Polanowski, Skrzetuski z panem Zagłobą, Wurcel, oberszter Machnicki, Wołodyjowski, Wierszułł, Poniatowski, wszyscy niemal oficerowie aż do chorążych prócz Kuszla, któren był ku Podolu na podjazd wysłany. Z kwarty byli obecni Osiński i Korycki. Wielu znaczniejszej szlachty z pospolitego ruszenia nie można było z pierzyn powyciągać, ale przecie i tych zebrała się garść niemała — a między nimi personaci z różnych ziem, od kasztelanów aż do podkomorzych… Brzmiały szmery, rozmowy i szumiało jak w ulu, a wszystkie oczy były zwrócone na drzwi, przez które miał się książę ukazać. + +Wtem umilkło wszystko. Książę wszedł. + +Twarz miał spokojną, pogodną — i tylko zaczerwienione bezsennością oczy i ściągnięte rysy świadczyły o przebytej walce. Ale przez ową pogodę, a nawet słodycz przewijała się powaga i nieugięta wola. + +— Mości panowie! — rzekł. — Dzisiejszej nocy rozmawiałem z Bogiem i własnym sumieniem, co mnie uczynić należy: oznajmuję przeto waszmościom, a wy oznajmijcie całemu rycerstwu, iż dla dobra ojczyzny i zgody potrzebnej w czasach klęski poddaję się pod komendę regimentarzów. + +Głuche milczenie zapanowało w zgromadzeniu. + + + + + +W południe tegoż dnia na podwórcu zamkowym stało trzystu Wierszułłowych Tatarów, gotowych do drogi z panem Skrzetuskim, a na zamku książę wyprawiał obiad starszyźnie wojskowej, który zarazem miał być pożegnalną ucztą dla naszego rycerza. Posadzono go tedy przy księciu jako „pana młodego”, a za nim zaraz siedział pan Zagłoba, gdyż wiedziano, iż jego to sprawność i odwaga ocaliły „pannę młodą” z ostatniej toni. Książę był wesół, bo brzemię z serca zrzucił, i wznosił kielichy na pomyślność przyszłego stadła. Ściany i okna drżały od okrzyków rycerzy. W przedpokojach czyniła wrzawę służba, między którą Rzędzian rej wodził. + +— Mości panowie! — rzekł książę. — Niechże ten trzeci kielich będzie dla przyszłej konsolacji. Walne to gniazdo. Daj Bóg, aby jabłka nie popadały daleko od jabłoni. Niech z tego Jastrzębca godne rodzica Jastrzębczyki się rodzą! + +— Niech żyją! Niech żyją! + +— Na podziękowanie! — wołał Skrzetuski, wychylając ogromny kielich małmazji. + +— Niech żyją! Niech żyją! + +— Crescite et multiplicamini! + +— Jużeś to waszmość z pół chorągiewki powinien wystawić! — rzekł, śmiejąc się, staruszek Zaćwilichowski. + +— Zaskrzetuszczy wojsko z kretesem, już ja go znam! — krzyknął Zagłoba. + +Szlachta ryknęła śmiechem. Wino szło do głów. Wszędy widać było czerwone twarze, ruszające się wąsy, a humory stawały się z każdą chwilą lepsze. + +— Kiedy tak — wołał rozochocony pan Jan — to już się waszmościom muszę przyznać, że mi kukułka dwunastu chłopczysków wykukała. + +— Dalibóg, wszystkie bociany od roboty pozdychają! — wołał pan Zagłoba. + +Szlachta odpowiedziała nowym wybuchem śmiechu i śmiali się wszyscy, aż się sala jakoby grzmotem rozlegała. + +Wtem w progu sali ukazało się jakieś posępne widmo okryte kurzem — i na widok stołu, uczty i rozpromienionych twarzy zatrzymało się we drzwiach, jakby wahając się, czy wejść dalej. + +Książę dostrzegł je pierwszy, brwi zmarszczył, oczy przesłonił i rzekł: + +— A kto tam? A, to Kuszel! Z podjazdu! Co słychać, jakie nowiny? + +— Bardzo złe, mości książę — rzekł dziwnym głosem młody oficer. + +Nagła cisza zapanowała w zgromadzeniu, jakby je kto urzekł. Kielichy niesione do ust zawisły w połowie drogi, wszystkie oczy zwróciły się na Kuszla, na którego zmęczonej twarzy malowała się boleść. + +— Lepiej byś tedy ich waść nie powiadał, gdym przy kielichu wesół — rzekł książę — ale gdyś już zaczął, to dokończ. + +— Mości książę, wolałbym i ja nie być puszczykiem, bo mi ta wiadomość przez usta nie chce się przecisnąć. + +— Co się stało? Mów! + +— Bar… wzięty! + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ogniem-i-mieczem-tom-pierwszy. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Henryk Sienkiewicz, Ogniem i mieczem, t. 1, Państwowy Instytut wydawniczy, Warszawa 1974 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Anna Dyja, Dorota Kowalska, Magdalena Mojska, Marta Niedziałkowska, Weronika Nożyńska, Agnieszka Paul, Magdalena Paul, Ilona Sokołowska, Dominika Tarnacka. + +ISBN-978-83-288-2823-0 +Henryk Sienkiewicz + +Ogniem i mieczem + +ISBN 978-83-288-2822-3 + + + + + +Tom II + + + +Rozdział I + +Pewnej pogodnej nocy na prawym brzegu Waładynki posuwał się w kierunku Dniestru orszak jeźdźców złożony z kilkunastu ludzi. + +Szli bardzo wolno, prawie noga za nogą. Na samym przedzie, o kilkadziesiąt kroków przed innymi, jechało dwóch jakoby w przedniej straży, ale widocznie nie mieli żadnego do strażowania i czujności powodu, bo przez cały czas rozmawiali ze sobą, zamiast dawać baczenie na okolicę — i zatrzymując co chwila konie, oglądali się na resztę orszaku, a wówczas jeden z nich wołał: + +— Pomału tam! Pomału! + +I orszak zwalniał jeszcze kroku, zaledwie posuwając się naprzód. + +Na koniec wysunąwszy się zza wzgórza, które osłaniało go swym cieniem, orszak ów wszedł na przestwór oblany światłem księżyca i wtedy to można było zrozumieć ostrożność pochodu: oto w środku karawany idące obok siebie dwa konie dźwigały przywiązaną do siodełek kołyskę, w kołysce zaś leżała jakaś postać. + +Srebrne promienie oświecały bladą jej twarz i zamknięte oczy. + +Za kołyską jechało dziesięciu zbrojnych. Po spisach bez proporców można w nich było poznać Kozaków. Niektórzy prowadzili konie juczne, inni jechali luzem, ale o ile dwaj jadący na przedzie zdawali się nie zwracać najmniejszej uwagi na okolicę, o tyle ci oglądali się niespokojnie i trwożliwie na wszystkie strony. + +A jednak okolica zdawała się być zupełną pustynią. + +Ciszę przerywały tylko uderzenia kopyt końskich i wołanie jednego z dwóch jadących na przedzie jeźdźców, który od czasu do czasu powtarzał swą przestrogę: + +— Pomału! Ostrożnie! + +Na koniec zwrócił się do swego towarzysza. + +— Horpyna, daleko jeszcze? — spytał. + +Towarzysz, którego zwano Horpyną, a który w istocie był przebraną po kozacku olbrzymią dziewką, popatrzył w gwieździste niebo i odrzekł: + +— Niedaleko. Będziemy przed północą. Miniemy Wraże Uroczyszcze, miniemy Tatarski Rozłóg, a tam już zaraz Czortowy Jar. Oj! Źle by tam przejeżdżać po północku, nim kur zapieje. Mnie można, ale wam źle by było, źle! — Pierwszy jeździec wzruszył ramionami. + +— Wiem ja — rzekł — że tobie czort bratem, ale na czorta są sposoby. + +— Czort nie czort, a sposobu nie ma — odparła Horpyna. — Żeby ty, sokole, na całym świecie schowania dla swojej kniaziówny szukał, to by ty lepszego nie znalazł. Już i tędy nikt po północku nie przejdzie, chyba ze mną, a w jarze jeszcze żywy człowiek nogi nie postawił. Chce kto wróżby, to przed jarem stoi i czeka, póki nie wyjdę. Nie bój ty się. Nie przyjdą tam ani Lachy, ani Tatary, ani nikt, nikt. Czortowy Jar straszny, sam zobaczysz. + +— Niech sobie będzie straszny, a ja mówię, że przyjdę, ile razy zechcę. + +— Byleś w dzień przychodził. + +— Kiedy zechcę. A stanie czort w poprzek, to za rogi wezmę. + +— Eh, Bohun! Bohun! + +— Ej, Dońcówna, Dońcówna! Ty się o mnie nie troszcz. Weźmie mnie czort czy nie weźmie, to nie twoja sprawa, ale to ci powiadam: radź ty sobie ze swoimi czortami, jak chcesz, byle na kniaziównę bieda nie przyszła, bo jeśli jej się co stanie, to ciebie z moich rąk ni czorty, ni upiory nie wydrą. + +— Raz mnie już topili, jeszcze jak my nad Donem z bratem mieszkali, drugi raz już mi w Jampolu mistrz głowę golił, a dlatego mi nic. Ale to inna rzecz. Ja z przyjaźni dla ciebie będę jej strzegła, by jej i włos na głowie od duchów nie spadł, a przed ludźmi u mnie bezpieczna. Już ci się ona nie wymknie. + +— A ty, sowo! Jeśli tak mówisz, to czemu ty mnie wróżyła na biedę, czemu ty mi hukała nad uchem: „Lach przy niej! Lach przy niej!”? + +— To nie ja mówiła, to duchy. Ale się może zmieniło. Jutro ci powróżę na wodzie w kole młyńskim. Na wodzie wszystko dobrze widać, jeno trzeba długo patrzyć. Sam zobaczysz. Ale ty wściekły pies: powiedzieć ci prawdę, to się sierdzisz i za obuch łapiesz… + +Rozmowa urwała się, słychać było tylko uderzenia kopyt o kamienie i jakieś głosy dochodzące od strony rzeki, podobne do sykania koników polnych. + +Bohun nie zwrócił najmniejszej uwagi na owe głosy, które jednak wśród nocy mogły dziwić — podniósł twarz ku księżycowi i zamyślił się głęboko. + +— Horpyna — rzekł po chwili. + +— Czego? + +— Ty czarownica, ty musisz wiedzieć: czy prawda, że jest takie ziele, że jak się go kto napije, to musi pokochać? Lubystka czy jak? + +— Lubystka. Ale na twoją biedę nic i lubystka nie poradzi. Jeśliby kniaziówna innego nie kochała, to tylko dać jej się napić, ale jeśli kocha, to wiesz, co się stanie? + +— Co? + +— To jeszcze bardziej tego innego pokocha. + +— Przepadnijże ty ze swoją lubystką! Umiesz ty źle wróżyć, a poradzić nie umiesz. + +— To słuchaj: znam ja inne ziele, co w ziemi rośnie. Kto się go napije, dwa dni i dwie noce jak pień leży, o świecie nie wie. Tego ja jej ziela dam, a potem… + +Kozak zatrząsł się na siodle i utkwił w czarownicy swe świecące w ciemności oczy. + +— Co ty kraczesz? — spytał. + +— Taj hodi! — zawołała wiedźma i wybuchnęła ogromnym, podobnym do rżenia klaczy śmiechem. + +Śmiech ów rozległ się złowrogim echem w rozpadlinach jarów. + +— Suko! — rzekł watażka. + +Po czym oczy jego gasły stopniowo, popadał znów w zamyślenie, na koniec począł mówić, jakby sam do siebie: + +— Nie, nie! Kiedy my Bar brali, ja pierwszy wpadł do klasztoru, by jej przed pijanicami bronić i łeb strzaskać każdemu, kto by się jej dotknął, a ona się nożem pchnęła i teraz o bożym świecie nie wie. Dotknę jej ręką, to się znów pchnie albo do rzeki skoczy, nie upilnujesz, nieszczęsny! + +— Ty w duszy Lach, nie Kozak, kiedy po kozacku nie chcesz dziewczyny zniewolić… + +— Żeby ja był Lach! — Zawołał Bohun. — Żeby ja był Lach! + +I za czapkę obu rękoma się chwycił, bo jego samego ból chwycił. + +— Musiała cię urzec ta Laszka — mruknęła Horpyna. + +— Ej, chyba urzekła! — odrzekł żałośnie. — Niechby mnie pierwsza kula nie minęła, niechbym na palu sobacze życie skończył… Jednej ja chcę na świecie i ta jedna mnie nie chce! + +— Durny! — zawołała z gniewem Horpyna. — Toć ty ją masz! + +— Stulże ty pysk! — zawołał z wściekłością Kozak. — A jak się ona zabije, to co? Ciebie rozerwę, siebie rozerwę, łeb o kamień rozbiję, ludzi będę gryzł jak pies! Ja by duszę za nią oddał, sławę kozacką oddał, uciekłby za Jahorlik hen! od pułków za świat, aby z nią, z nią żyć, przy niej zdychać… Ot, co! A ona się nożem pchnęła. I przez kogo? Przeze mnie! Nożem się pchnęła! Słyszysz? + +— Nic jej nie będzie. Nie umrze. + +— Jakby umarła, to ja by ciebie ćwiekami do drzwi przybił. + +— Mocy ty żadnej nad nią nie masz. + +— Nie mam, nie mam. Ja by wolał, żeby ona mnie nożem pchnęła; niechby i zabiła, byłoby lepiej. + +— Głupia Laszka. Ot by po dobrej woli przyhołubiła się do ciebie. Gdzie lepszego znajdzie? + +— Spraw ty to, a ja ci garnek dukatów nasypię, a pereł drugi. My w Barze wzięli łupu niemało i przedtem brali. + +— Ty bogaty jak kniaź Jarema, i sławny. Ciebie, mówią, sam Krzywonos się boi. + +Kozak ręką machnął. + +— Co mnie z tego, koły serdcie bołyt… + +I znowu zapadło milczenie. Brzeg rzeki stawał się coraz dzikszy, pustszy. Białe światło księżyca nadawało fantastyczne kształty drzewom i skałom. Na koniec Horpyna rzekła: + +— Tu Wraże Uroczyszcze. Trzeba razem jechać. + +— Czemu? + +— Tu niedobrze. + +Zatrzymali konie i po chwili orszak idący z tyłu złączył się z nimi. + +Bohun wspiął się na strzemionach i zajrzał w kołyskę. + +— Spyt? — spytał. + +— Spyt — odpowiedział stary Kozak — sładko jak detyna. + +— Ja jej na sen dała — odrzekła wiedźma. + +— Pomału, ostorożno — mówił Bohun, wlepiając oczy w uśpioną — szczoby wy jej nie rozbudyły. Misiac jej prosto w łyczko zahladaje, serdeńku mojemu. + +— Tycho śwityt, ne rozbudyt — szepnął jeden z mołojców. + +I orszak ruszył dalej. Wkrótce przybyli nad Wraże Uroczyszcze. Było to wzgórze leżące tuż przy rzece, niskie i obłe, jak leżąca na ziemi okrągła tarcza. Księżyc zalewał je zupełnie światłem, rozświecając białe, porozrzucane po całej jego przestrzeni kamienie. Gdzieniegdzie leżały one pojedynczo, gdzieniegdzie tworzyły kupy, jakoby szczątki jakichś budowli, zburzonych zamków i kościołów. Miejscami sterczały płyty kamienne pozasadzane końcem w ziemi na kształt nagrobków na cmentarzyskach. Całe wzgórze podobne było do jednego wielkiego rumowiska. I może niegdyś, dawno, za czasów Jagiełłowych, krzewiło się tu życie ludzkie; dziś wzgórze owo i cała okolica, aż po Raszków, była głuchą pustynią, w której gnieździł się tylko dziki zwierz, a nocami duchy przeklęte odprawiały swoje korowody. + +Jakoż zaledwie orszak wspiął się do połowy wysokości wzgórza, trwający dotychczas lekki powiew zmienił się w prawdziwy wicher, który począł oblatywać wzgórze z jakimś posępnym, złowróżbnym świstem, i wówczas mołojcom wydało się, że między owymi rumowiskami odzywają się jakieś ciężkie westchnienia, jakby wychodzące z ugniecionych piersi, jakieś żałosne jęki, jakieś śmiechy, płacze i kwilenia dzieci. Całe wzgórze poczęło się ożywiać, wołać różnymi głosami. Zza kamieni zdawały się wyglądać wysokie, ciemne postacie; cienie dziwacznych kształtów prześlizgiwały się cicho między głazami; w dali, w pomroce błyskały jakieś światełka podobne do oczu wilczych; na koniec z drugiego końca wzgórza, spomiędzy najgęstszych kup i zawalisk, ozwało się niskie, gardłowe wycie, któremu zawtórowały zaraz inne. + +— Siromachy? — szepnął młody Kozak, zwracając się do starego esauła. + +— Nie, to upiory — odpowiedział esauł jeszcze ciszej. + +— O! Hospody, pomyłuj! — zawołali z przerażeniem inni, zdejmując czapki i żegnając się pobożnie. + +Konie poczęły tulić uszy i chrapać. Horpyna jadąca na czele orszaku mruczała półgłosem niezrozumiałe słowa, jak gdyby pacierz diabelski. Dopiero gdy przybyli na drugi kraniec wzgórza, odwróciła się i rzekła: + +— No, już. Tu już dobrze. Trzymać ja je musiała zaklęciem, bo bardzo głodne. + +Westchnienie ulgi wyrwało się ze wszystkich piersi. Bohun z Horpyną wysunęli się znów naprzód, a mołojcy, którzy przed chwilą tłumili oddech, poczęli szeptać do siebie i rozmawiać. Każdy przypomniał sobie, co mu się kiedy z duchami lub upiorami przytrafiło. + +— Żeby nie Horpyna, to my by nie przeszli — mówił jeden. + +— Mocna wid'ma. + +— A nasz ataman i did'ka ne boitsia. Nie patrzył, nie słuchał, jeno się na swoją mołodycię oglądał. + +— Żeby jemu się to zdarzyło, co mnie, to by nie był taki bezpieczny — rzekł stary esauł. + +— A co się wam zdarzyło, ojcze Owsiwuju? + +— Jechał ja raz z Reimentarówki do Hulajpola, a jechał nocą koło mogił. Wtem baczu, hyc coś z tyłu z mogiły na kulbakę. Obejrzę się: dziecko — sineńkie, bladeńkie!… Widno Tatary z matką w jasyr prowadzili i umarło bez chrztu. Oczki mu goreją jak świeczki i kwili, kwili! Skoczyło mi z kulbaki na kark, aż tu czuję: kąsa za uchem. O Hospody! Upiór. Alem to na Wołoszy długo sługiwał, gdzie upiorów więcej niż ludzi i tam są na nie sposoby. Zeskoczyłem z konia i gindżałem w ziemię. „Zgiń! Przepadnij!”, a ono jęknęło, chwyciło się za głownię od gindżała i po ostrzu spłynęło pod murawę. Przeciąłem ziemię na krzyż i pojechałem. + +— To na Wołoszy tyle upiorów, ojcze? + +— Co drugi Wołoch, to po śmierci będzie upiór; i wołoskie najgorsze ze wszystkich. Tam ich nazywają brukołaki. + +— A kto mocniejszy, ojcze: did'ko czy upiór? + +— Did'ko mocniejszy, ale upiór zawziętszy. Did'ka jak potrafisz zażyć, to ci będzie służył, a upiory do niczego, tylko za krwią wietrzą. Ale zawsze did'ko nad nimi ataman. + +— A Horpyna nad did'kami reimentaruje. + +— Pewnie, że tak. Póki jej życia, poty reimentarstwa. No, żeby ona nie miała nad nimi władzy, toby jej ataman swojej zazuli nie oddał, bo brukołaki na dziewczyńską krew najłakomsze. + +— A ja słyszał, że ony do duszy niewinnej nie mają przystępu. + +— Do duszy nie mają, ale do ciała mają. + +— Oj! Szkoda by krasawicy! Krew to z mlekiem! Wiedział nasz bat'ko, co w Barze brać. + +Owsiwuj językiem klasnął. + +— Nie ma co mówić. Zołotaja Laszka… + +— A mnie jej, ojcze, żal — mówił młody Kozak. — Jak my ją w kołyskę kładli, to rączki białe składała, a tak prosyła i prosyła: Ubij, każe, ne huby, każe, neszczastływoj! + +— Nie będzie jej źle. + +Dalszą rozmowę przerwało zbliżenie się Horpyny. + +— Hej, mołojcy — rzekła wiedźma — to Tatarski Rozłóg, ale nie bójcie się, tu tylko jedna noc w roku straszna, a Czortowy Jar i mój chutor już zaraz. + +Jakoż wkrótce dały się słyszeć szczekania psów. Orszak wszedł w gardło jaru biegnącego prostopadle od rzeki, a tak wąskiego, że ledwie czterech konnych mogło w nim obok siebie postępować. Na dnie owej rozpadliny płynęła krynica, mieniąc się w świetle księżycowym jak wąż i biegąc wartko do rzeki. Ale w miarę jak orszak posuwał się naprzód, strome i urwiste ściany rozszerzały się coraz bardziej, tworząc dość obszerny rozłóg wznoszący się lekko w górę i zamknięty z boków skałami. Grunt gdzieniegdzie pokryty był wysokimi drzewami. Wiatr tu nie wiał. Długie, czarne cienie kładły się od drzew na ziemię, a na przestrzeniach oblanych światłem księżyca świeciły mocno jakieś białe, okrągłe lub wydłużone przedmioty, w których mołojcy ze strachem poznali czaszki i piszczele ludzkie. Oglądali się też z nieufnością naokół, znacząc od czasu do czasu krzyżami piersi i czoła. Wtem w dali błysło spomiędzy drzew światełko, a jednocześnie nadbiegły dwa psy, straszne, ogromne, czarne, ze świecącymi oczyma, szczekając i wyjąc na widok ludzi i koni. Na głos Horpyny uciszyły się wreszcie i poczęły obiegać wokoło jeźdźców, chrapiąc przy tym i charcząc ze zdyszenia. + +— Niesamowite — szeptali mołojcy. + +— To nie psy — mruknął stary Owsiwuj głosem zdradzającym głębokie przekonanie. + +Tymczasem zza drzew ukazała się chata, za nią stajnia, dalej zaś i wyżej jeszcze jedna ciemna budowla. Chata na pozór była porządna i duża, w oknach jej błyszczało światło. + +— To moja sadyba — rzekła do Bohuna Horpyna — a tamto młyn, co zboża nie miele, jeno nasze, ale ja worożycha, z wody na kole wróżę. Powróżę i tobie. Mołodycia w świetlicy będzie mieszkać, ale kiedy chcesz ściany przybrać, to ją trzeba na drugą stronę tymczasem przenieść. Stójcie i z koni! + +Orszak zatrzymał się, Horpyna zaś poczęła wołać: + +— Czeremis! Huku! Huku! Czeremis! + +Jakaś postać z pękiem zapalonego łuczywa w ręku wyszła przed chatę i wzniósłszy ogień w górę, poczęła w milczeniu przypatrywać się obecnym. + +Był to stary człek, potwornie szpetny, mały, prawie karzeł, z płaską, kwadratową twarzą i skośnymi, podobnymi do szczelin oczyma. + +— Co ty za czort? — spytał go Bohun. + +— Ty jego nie pytaj — rzekła olbrzymka — on ma język obcięty. + +— Pójdź tu bliżej. + +— Słuchaj — mówiła dalej dziewka — a może by mołodycię do młyna zanieść? Tu mołojcy będą przybierać świetlicę i ćwieki wbijać, to się rozbudzi. + +Kozacy, zsiadłszy z koni, poczęli odwiązywać ostrożnie kołyskę. Sam Bohun czuwał nad wszystkim z największą troskliwością i sam dźwignął w głowach kołyskę, gdy przenoszono ją do młyna. Karzeł, idąc naprzód, świecił łuczywem. Kniaziówna, napojona przez Horpynę odwarem ziół usypiających, nie rozbudziła się wcale, tylko powieki drgały jej cokolwiek od światła łuczywa. Twarz jej nabierała życia od tych czerwonych blasków. Może też kołysały dziewczynę sny cudne, bo się uśmiechała słodko w czasie tego pochodu podobnego do pogrzebu. Bohun patrzył na nią i zdawało mu się, że serce chyba mu rozsadzi żebra w piersiach. „Myłeńka moja, zazula moja!” — szeptał cicho i groźne, choć piękne lica watażki złagodniały i płonęły wielkim ogniem miłości, która go ogarnęła i ogarniała coraz bardziej, tak jak zapomniany przez wędrowca płomień ogarnia dzikie stepy. + +Idąca obok Horpyna mówiła: + +— Gdy się z tego snu rozbudzi, zdrowa będzie. Rana się jej goi, zdrowa będzie… + +— Sława Bohu! Sława Bohu! — odpowiadał watażka. + +Tymczasem mołojcy poczęli przed chatą zdejmować ogromne juki z sześciu koni i wyładowywać zdobycz wziętą w makatach, kobiercach i innych kosztownościach w Barze. Rozpalono w świetlicy obfity ogień i gdy jedni znosili coraz to nowe opony, inni przystosowywali je do drewnianych ścian izby. Bohun nie tylko pomyślał o klatce bezpiecznej dla swego ptaka, ale postanowił ją przybrać, by ptakowi niewola nie zdawała się zbyt nieznośną. Wkrótce też nadszedł ze młyna i sam pilnował roboty. Noc upływała i księżyc zdjął już swoje białe światło z wierzchołków skał, a w świetlicy słychać jeszcze było przytłumione stukanie młotów. Prosta izba stawała się coraz podobniejsza do komnaty. Na koniec, gdy już ściany były obwieszone, a tok wymoszczony, przyniesiono na powrót senną kniaziównę i złożono ją na miękkich wezgłowiach. + +Potem uciszyło się wszystko. Tylko w stajni jeszcze przez jakiś czas rozlegały się wśród ciszy wybuchy śmiechu podobne do końskiego rżenia: to młoda wiedźma, baraszkując na sianie z mołojcami, rozdawała im kułaki i całusy. + + + +Rozdział II + +Słońce było już wysoko na niebie, gdy nazajutrz dzień kniaziówna otworzyła ze snu oczy. + +Wzrok jej padł naprzód na pułap i zatrzymał się na nim długo, po czym obiegł całą komnatę. Wracająca przytomność walczyła jeszcze w dziewczynie z resztkami snu i marzeń. Na twarzy jej odmalowało się zdziwienie i niepokój. Gdzie jest? Skąd się wzięła i w czyjej jest mocy? Czy śni jeszcze, czy widzi na jawie? Co znaczy ten przepych, który ją otacza? Co się z nią działo dotąd? W tej chwili straszne sceny wzięcia Baru stanęły nagle przed nią jakby żywe. Przypomniała sobie wszystko: rzeź tysięcy narodu, szlachty, mieszczan, księży, zakonnic i dzieci — pomazane krwią twarze czerni, szyje i głowy poobwijane w dymiące jeszcze trzewia, pijane wrzaski, ów sądny dzień wycinanego w pień miasta — na koniec zjawienie się Bohuna i porwanie. Przypomniała sobie i to, jak w chwili rozpaczy padła na nóż nadstawiony własną ręką — i zimny pot operlił teraz jej skronie. Widać nóż ześliznął się jej po ramieniu, bo czuje tylko trochę bólu, ale zarazem czuje, że żyje, że wraca jej siła i zdrowie, pamięta wreszcie, że długo, długo wieziono ją gdzieś w kołysce. Ale gdzie jest teraz? Czy w zamku jakim, czy uratowana, odbita, bezpieczna? I znowu obiega oczyma komnatę. Okienka w niej jak w chacie chłopskiej, małe, kwadratowe, i świata przez nie nie widać, bo zamiast szyb zasłaniają je błony białe. Byłażby to rzeczywiście chata chłopska? Ale nie może być, bo świadczy przeciw temu niezmierny przepych wewnętrzny. Zamiast pułapu zwiesza się nad dziewczyną jedna ogromna opona z purpurowego jedwabiu w złote gwiazdy i księżyce; ściany niezbyt przestronne, ale całkiem przybrane w makaty; na podłodze leży różnowzory kobierzec, jakby żywymi kwiatami usłany. Okap na kominie pokryty perskim tyftykiem, wszędy złote frędzle, jedwabie, aksamity, począwszy od ścian pułapu aż do poduszek, na których spoczywa jej głowa. Jasne światło dzienne, przesiąkając przez błony okienek, rozświeca wnętrze, ale i gubi się w tych purpurach, ciemnych fioletach i szafirach aksamitu, tworząc jakąś uroczą tęczową pomrokę. Kniaziówna dziwi się, oczom nie wierzy. Czy to czary jakie, czy nie wojska księcia Jeremiego odbiły ją z rąk kozackich i złożyły w którym z książęcych zamków? + +Dziewczyna złożyła ręce. + +— Święta Przeczysta! Spraw, aby tak się stało, aby pierwsza twarz, która się we drzwiach ukaże, była twarzą obrońcy i przyjaciela. + +Wtem przez ciężką lamową kotarę doszły do niej płynące z daleka dźwięki teorbanu i jednocześnie jakiś głos począł nucić do wtóru znaną pieśń: + + +Oj, cei lubosti +Hirsze od słabosti! +Slabost' perebudu, +Zdorowże ja budu, +Wirnoho kochania +Po wik ne zabudu. + +Kniaziówna podniosła się na łożu, ale w miarę jak słuchała, oczy jej otwierały się coraz szerzej z przerażenia; wreszcie krzyknęła strasznie i rzuciła się jak martwa na poduszki. + +Poznała głos Bohuna. + +Ale krzyk jej przedostał się widocznie również przez ściany świetlicy, bo po chwili ciężka kotara zaszeleściała i sam watażka ukazał się w progu. + +Kurcewiczówna zakryła oczy rękoma, a zbielałe i trzęsące się jej wargi powtarzały jakby w gorączce: + +— Jezus Maria! Jezus Maria! + +A jednak widok, który ją tak przeraził, byłby uradował niejedne oczy dziewczęce, bo aż łuna biła od ubioru i twarzy tego mołojca. Diamentowe guzy jego żupana migotały jak gwiazdy na niebie, nóż i szabla skrzyły się od klejnotów, żupan ze srebrnej lamy i czerwony kontusz podwoiły piękność jego smagłego oblicza — i tak stał przed nią, wysmukły, czarnobrewy, przepyszny, najpiękniejszy ze wszystkich mołojców Ukrainy. + +Ale oczy miał zamglone jakby gwiazdy tumanem przysłonięte i patrzył na nią prawie z pokorą, a widząc, że strach nie ustępuje z jej twarzy, począł mówić niskim i smutnym głosem: + +— Nie bój się, kniaziówno! + +— Gdziem jest? Gdziem jest? — pytała, poglądając na niego przez palce. + +— W bezpiecznym miejscu, daleko od wojny. Nie bój się, duszo ty moja miła. Ja cię tu z Baru przywiózł, żeby się tobie krzywda nie stała od ludzi albo od wojny. Już tam nikogo w Barze nie żywili Kozacy, tyś jedna żywa wyszła. + +— Co tu waćpan robisz? Dlaczego mnie prześladujesz? + +— Ja ciebie prześladuję! Mój Boże miły! — I watażka ręce rozłożył, i począł głową kiwać jak człowiek, którego wielka niesprawiedliwość spotyka. + +— Ja się waćpana boję okrutnie. + +— I czemu się boisz? Jeśli każesz, ode drzwi się nie ruszę: ja rab twój. Mnie tu na progu siedzieć i w oczy ci patrzyć. Ja ci zła nie chcę: za co ty mnie nienawidzisz? Hej, Boże miły! Ty się w Barze nożem pchnęła na mój widok, choć ty mnie dawno znała i wiedziała, że ja cię bronić idę. Toć ja nie obcy człowiek dla ciebie, ale druh serdeczny, a ty się nożem pchnęła, kniaziówno! + +Blade policzki kniaziówny oblały się nagle krwią. + +— Bom wolała śmierć niż hańbę — rzekła — i przysięgam, że jeśli mnie nie uszanujesz, to się zabiję, choćbym też i duszę zgubić miała. + +Z oczu dziewczyny strzelił ogień — i widział watażka, że nie ma co żartować z tą krwią Kurcewiczowską, książęcą, bo w uniesieniu dotrzyma tego, czym grozi, a drugim razem lepiej nadstawi noża. + +Więc nie odrzekł nic, tylko postąpił parę kroków pod okno i siadłszy na ławie pokrytej złotą lamą, zwiesił głowę. + +Przez chwilę trwało milczenie. + +— Bądź ty spokojna — rzekł. — Póki ja trzeźwy, póki mnie gorzałka-matka głowy nie zapali, póty ty dla mnie jak obraz w cerkwi. A od czasu jak ja ciebie w Barze znalazł, przestałem pić. Przedtem ja pił, pił, biedę moją gorzałką-matką zalewał. Co było robić? Ale teraz do ust nie wezmę ni słodkiego wina, ni palanki. + +Kniaziówna milczała. + +— Popatrzę na cię — mówił dalej — oczy krasnym liczkiem ucieszę, taj pójdę. + +— Wróć mnie wolność! — rzekła dziewczyna. + +— Albo ty w niewoli? Ty tu pani. I gdzie chcesz wracać? Kurcewiczowie wyginęli, ogień pożarł wsie i grody, kniazia w Łubniach nie ma, idzie on na Chmielnickiego, a Chmielnicki na niego, wszędy wojna, krew się leje, wszędy pełno Kozaków i ordyńców, i żołnierstwa. Kto cię uszanuje? Kto się ciebie użali, kto cię obroni, jeśli nie ja? + +Kniaziówna oczy ku górze wzniosła, bo wspomniała, że przecie jest ktoś na świecie, kto by przygarnął i użalił się, i obronił — ale nie chciała wymówić jego nazwiska, by lwa srogiego nie drażnić — jednocześnie zaś głęboki smutek ścisnął jej serce. Czy jeszcze żyje ten, za którym tęskniła jej dusza? Będąc w Barze, wiedziała, że żyje, bo zaraz po wyjeździe Zagłoby doszło jej uszu nazwisko pana Skrzetuskiego wraz z wieściami o zwycięstwach groźnego księcia. Ale od tej pory ileż to już upłynęło dni i nocy, ile mogło się zdarzyć bitew, ile dosięgnąć go niebezpieczeństw! Wieści o nim mogły ją teraz dochodzić tylko przez Bohuna, którego pytać nie chciała i nie śmiała. + +Więc głowa opadła jej na poduszki. + +— Zali mam więźniem tu pozostać? — pytała z jękiem. — Com ja waćpanu uczyniła, że chodzisz za mną jak nieszczęście? + +Kozak podniósł głowę i począł mówić tak cicho, że zaledwie było go słychać: + +— Co ty mnie uczyniła, ne znaju, ale to znaju, że jeśli ja tobie nieszczęście, to i ty mnie nieszczęście. Żeby ja ciebie nie pokochał, byłby ja wolny jak wiatr w polu i na sercu swobodny, i na duszy swobodny, a sławny jak sam Konasewicz Sahajdaczny. Twoje to liczko mnie nieszczęście, twoje to oczy mnie nieszczęście; ni mnie wola miła, ni sława kozacza! Co mnie były krasawice, póki ty z dziecka na pannę nie wyrosła! Raz ja wziął galerę z najkraśniejszymi mołodyciami, bo je sułtanowi wieźli, i żadna serca nie zabrała. Poigrały Kozaki-braty, a potem ja każdej kamień kazał do szyi i w wodę. Nie bał ja się nikogo, nie dbał o nic, wojną na pogan chodził, łup brał, i jak kniaź w zamku, tak ja był na stepie. A dziś co? Ot, siedzę tu, i rab, o dobre słowo u ciebie żebrzę i wyżebrać nie mogę, i nie słyszał go nigdy, nawet i wtedy, gdy cię bracia i stryjna za mnie swatali. Oj, żeby ty, dziewczyno, była dla mnie inna, żeby ty była inna, nie stałoby się to, co się stało; nie byłby ja twoich krewnych pobił, nie byłby ja się z buntem i chłopami bratał, ale przez ciebie ja rozum stracił. Ty by mnie, gdzie chciała, zawiodła, ja by ci krew oddał, duszę by oddał. Ja teraz ot, cały we krwi szlacheckiej ubroczon, ale dawniej ja tylko Tatarów bił, a tobie łup przywoził, żeby ty w złocie i klejnotach chodziła jak cheruwym bożyj. Czemu ty mnie wtedy nie kochała? Oj, ciężko, oj, ciężko! Żal sercu mojemu. Ni z tobą żyć, ni bez ciebie, ni z dala, ni z bliska, ni na górze, ni na dolinie, hołubko ty moja, serdeńko ty moje! No, daruj ty mnie, że ja przyszedł po ciebie do Rozłogów po kozacku, z szablą i ogniem, ale ja był pijany gniewem na kniaziów i gorzałkę po drodze pił, zbój nieszczęsny. A potem, jak ty mi uciekła, tak ja po prostu jak pies wył i rany bolały, i jeść nie chciał, i śmierci-matki prosił, żeby zabrała. A ty chcesz, by ja cię teraz oddał, by utracił cię na nowo, hołubko ty moja, serdeńko ty moje! + +Watażka przerwał, bo mu głos urwał się w gardle i stał się prawie jęczący, a twarz Heleny to rumieniła się, to bladła. Im więcej niezmiernej miłości było w słowach Bohuna, tym większa przepaść otwierała się przed dziewczyną, bez dna, bez nadziei ratunku. + +A Kozak odpoczął chwilę, opanował się i tak dalej mówił: + +— Proś, czego chcesz. Ot, patrz, jak ta izba przybrana: to moje, to łup z Baru, na sześciu koniach ja dla ciebie to przywiózł. Proś, czego chcesz: złota żółtego, szat świecących, klejnotów jasnych, rabów pokornych. Ja bogaty, swego mam dość i Chmielnicki mnie dobra nie pożałuje, i Krzywonos nie pożałuje, ty będziesz jak księżna Wiśniowiecka, zamków ci nazdobywam, pół Ukrainy ci daruję, bo choć ja Kozak, nie szlachcic, ale ataman buńczuczny, pode mną dziesięć tysięcy mołojców chodzi, więcej niż pod kniaziem Jaremą. Proś, czego chcesz, byleś nie chciała uciekać ode mnie, byleś została ze mną, hołubko, a pokochała! + +Kniaziówna podniosła się na poduszkach, bardzo blada — ale jej słodka, przecudna twarz wyrażała taką niezłomną wolę, dumę i siłę, że ta gołąbka podobniejszą była w tej chwili do orlęcia. + +— Jeśli waćpan mej odpowiedzi czekasz — rzekła — to wiedz, iż choćbym miała wiek w twojej niewoli przejęczeć, nigdy, nigdy cię nie pokocham, tak mi dopomóż Bóg! + +Bohun pasował się przez chwilę sam ze sobą. + +— Ty mi takich rzeczy nie mów! — rzekł chrapliwym głosem. + +— Ty mi o swym kochaniu nie mów, bo mi od niego wstyd, gniew i obraza. Jam nie dla ciebie. + +Watażka wstał. + +— A dla kogo-że ty, kniaziówno Kurcewiczówno? A czyja by ty była w Barze, żeby nie ja? + +— Kto mnie życie ratuje, by mi dać hańbę i niewolę, ten mój wróg, nie przyjaciel. + +— I ty myślisz, żeby cię chłopy zabiły? Strach myśleć!… + +— Nóż by mnie zabił, tyś mi go wydarł! + +— I nie oddam, bo ty musisz być moja — wybuchnął Kozak. + +— Nigdy! Wolę śmierć. + +— Musisz i będziesz. + +— Nigdy. + +— No, żeby ty nie była ranna, to po tym, co ty mi rzekła, ja by dziś jeszcze pchnął mołojcow do Raszkowa i mnicha za łeb kazał przyprowadzić, a jutro ja by był twój mąż. Taj co? Męża grzech nie kochać i nie przyhołubić! Hej! Ty panno wielmożna, tobie miłość kozacka obraza i gniew. A kto ty taka, że ja dla ciebie chłop? Gdzie twoje zamki i bojary, i wojska? Czemu tobie gniew? Czemu tobie obraza? Ja cię wojną wziął, ty branka. Oj, żeby ja był chłop, ja by cię nahajem po białych plecach rozumu nauczył i bez księdza by się twoją krasą nasycił, żeby ja był chłop, nie rycerz! + +— Anieli niebiescy, ratujcie mnie! — szepnęła kniaziówna. + +A tymczasem coraz większa wściekłość wzbierała na twarzy Kozaka i gniew chwytał go za włosy. + +— Ja wiem — mówił — czemu tobie obraza, czemu ty mi odporna! Dla innego chowasz swój wstyd dziewiczy; ale nic z tego, jakom żyw, jakom Kozak! Szlachcic hołota! Oczajdusza! Lach nieszczery! Na pohybel-że jemu! Ledwie spojrzał, ledwie w tańcu zakręcił i całą wziął, a ty, Kozacze, cierp, łbem tłucz. Ale ja jego dostanę i ze skóry każę go obedrzeć, ćwiekami nabić. Wiedz ty, że idzie Chmielnicki na Lachów, a ja idę z nim i twego hołubka odnajdę, choćby pod ziemią, a jak wrócę, to ci wrażą jego głowę na gościniec pod nogi kinę. + +Helena nie słyszała ostatnich słów atamana. Ból, gniew, rany, wzruszenie, przestrach zbawiły ją sił — i słabość niezmierna rozeszła się po wszystkich jej członkach, oczy i myśli jej zgasły — i padła zemdlona. + +Watażka stał czas jakiś blady z gniewu, z pianą na ustach; wtem dostrzegł tę martwą głowę zwieszoną w tył bezwładnie i z ust jego wyrwał się ryk prawie nieludzki: + +— Wże po nej! Horpyna! Horpyna! Horpyna! + +I na ziemię runął. + +Olbrzymka wpadła co duchu do świetlicy. + +— Szczo z toboju? + +— Ratuj! Ratuj! — wołał Bohun. — Zabił ja ją, duszu moju, świtło moje! + +— Szczo ty, zduriw? + +— Zabił, zabił! — jęczał watażka i ręce nad głową łamał. + +Ale Horpyna, zbliżywszy się do kniaziówny, wnet poznała, że to nie śmierć, jeno omdlenie ciężkie, i wyprawiwszy za drzwi Bohuna, zaczęła ją ratować. + +Kniaziówna otworzyła po chwili oczy. + +— No, doniu, nic ci — mówiła czarownica. — Ty się widać jego przelękła i pomroka cię chwyciła, ale pomroka przejdzie, a zdrowie przyjdzie. Ty jak orzech dziewczyna, tobie długo jeszcze na świecie żyć i szczęścia używać. + +— Ktoś ty jest? — spytała słabym głosem kniaziówna. + +— Ja? Sługa twoja, bo on tak kazał. + +— Gdzie ja jestem? + +— W Czortowym Jarze. Szczera tu pustynia, nikogo tu nie zobaczysz prócz niego. + +— Czy i ty tu mieszkasz? + +— Tu nasz chutor. Ja Dońcówna, brat mój pod Bohunem pułkownikuje, dobrych mołojców wodzi, a ja tu siedzę i będę ciebie pilnowała w tej komnacie złocistej. Z chaty terem! Aż łuna bije! To on dla cię wszystko to przywiózł. + +Helena popatrzyła w hożą twarz dziewki i twarz ta wydała jej się pełną szczerości. + +— A będziesz ty dobra dla mnie? + +Białe zęby młodej wiedźmy zabłysły w uśmiechu. + +— Będę. Zaśbym nie była! — rzekła. — Ale i ty bądź dobrą dla atamana. On sokół, on sławny mołojec, on ci… + +Tu wiedźma schyliła się do ucha Heleny i zaczęła jej coś szeptać, w końcu wybuchnęła śmiechem. + +— Precz! — krzyknęła kniaziówna. + + + +Rozdział III + +Rankiem w dwa dni później Dońcówna z Bohunem siedzieli pod wierzbą wedle młyńskiego koła i patrzyli na pieniącą się na nim wodę. + +— Będziesz jej pilnowała, będziesz jej strzegła, oka z niej nie spuścisz, żeby nigdy z jaru nie wychodziła! — mówił Bohun. + +— U jaru ku rzece wąska szyja, a tu miejsca dosyć. Każ szyję kamieniami zasypać, a będziem tu jak w garnku na dnie; jak mnie będzie trzeba, to sobie wyjście znajdę. + +— Czymże wy tu żyjecie? + +— Czeremis pod skałami kukurydzę sadzi, wino sadzi i ptaki w sidła łapie. Z tym, co ty przywiózł, nie będzie jej niczego brakowało, chyba ptasiego mleka. Nie bój się, już ona z jaru nie wyjdzie i nikt się o niej nie dowie, byle twoi ludzie nie rozgadali, że ona tu jest. + +— Ja im kazał przysiąc. Oni wierni mołojcy, nie rozgadają, choćby z nich pasy darli. Ale ty sama mówiła, że tu ludzie przychodzą do ciebie jako do worożychy. + +— Czasem z Raszkowa przychodzą, a czasem, jak zasłyszą, to i Bóg wie skąd. Ale zostają przy rzece, do jaru nikt nie wchodzi, bo się boją. Ty widział kości. Byli tacy, co chcieli przyjść, to ich kości leżą. + +— Ty ich mordowała? + +— Kto mordował, to mordował! Chce kto wróżby, czeka u jaru, a ja do koła idę. Co zobaczę w wodzie, to pójdę i powiem. Zaraz i dla ciebie będę patrzyła, jeno nie wiem, czy się co pokaże, bo nie zawsze widać. + +— Byleś co złego nie obaczyła. + +— Jak będzie co złego, to nie pojedziesz. I tak byś lepiej nie jechał. + +— Muszę. Do mnie Chmielnicki pismo do Baru pisał, żeby ja wracał, i Krzywonos przykazywał. Teraz na nas Lachy z wielką siłą idą, więc i my musimy do kupy. + +— A kiedy wrócisz? + +— Ne znaju. Będzie wielka bitwa, jakiej jeszcze nie bywało. Albo nam śmierć, albo Lachom. Jeśli nas pobiją, to tu się schronię, jeśli my pobijemy, to wrócę po moją zazulę i do Kijowa z nią pojadę. + +— A jak zginiesz? + +— Od tego ty worożycha, żebym wiedział. + +— A jak zginiesz? + +— Raz maty rodyła. + +— Ba! A co ja mam z dziewczyną wtedy robić? Głowę jej ukręcić czy jak? + +— Dotknij ty jej ręką, a ja cię każę wołami na pal nawlec. + +Watażka zamyślił się ponuro. + +— Jeśli zginę, tak ty jej powiedz, żeby mnie ona prostyła. + +— Hej, newdiaczna to Laszka, że za takie kochanie cię nie kocha. Żeby tak na mnie, ja by ci nie była oporna, hu! hu! + +To mówiąc, Horpyna trąciła po dwakroć kułakiem w bok watażkę i pokazała mu wszystkie zęby w uśmiechu. + +— Idźże ty do czorta! — rzekł Kozak. + +— No, no! Wiem ja, że ty nie dla mnie. + +Bohun zapatrzył się w spienioną wodę na kole, jakby sam chciał sobie wróżyć. + +— Horpyna? — rzekł po chwili. + +— A co? + +— Jak ja pojadę, czy ona będzie za mną tużyła? + +— Kiedy ty nie chcesz jej po kozacku zniewolić, to może i lepiej, że sobie pojedziesz. + +— Ne choczu, ne mohu, ne smiju! Ja wiem, że ona by umarła. + +— To może i lepiej, że pojedziesz. Póki ona cię widzi, nie chce cię i znać, ale jak posiedzi ze mną i z Czeremisem miesiąc, dwa — będziesz jej zaraz milszy. + +— Żeby ona była zdrowa, tak wiem, co by ja zrobił. Sprowadziłby popa z Raszkowa i kazał sobie ślub dać, ale teraz się boję, bo jak się przelęknie, duszę odda. Samaś widziała. + +— Dajże ty pokój! A po co tobie pop i ślub? Nieszczery ty Kozak, nie! Ja tu nie chcę ni popa, ni księdza. W Raszkowie stoją Tatarzy dobrudzcy, jeszcze by ty ich na kark nam sprowadził, a jakby sprowadził, tak tyle by widział kniaziównę. Co tobie do głowy przyszło? Jedźże sobie i wracaj. + +— A ty patrz w wodę i mów, co ujrzysz. Mów prawdę, a nie łżyj, choćby ty mnie nieżywego ujrzała. + +Dońcówna zbliżyła się do koryta młyńskiego i podniosła drugą zastawę wstrzymującą wodę krynicznego wodospadu; wnet wartka fala napłynęła zdwojonym pędem przez koryto; koło zaczęło się obracać szybciej, aż wreszcie zakrył je pył wodny; zbita na miazgę piana kłębiła się pod kołem jak ukrop. + +Wiedźma wbiła swoje czarne oczy w owe wary i chwyciwszy się za warkocze koło uszu, poczęła wołać: + +— Huku! huku! Pokaż się! W kole dębowym, w pianie białej, w tumanie jasnym, zły ty czy dobry, pokaż się! + +Bohun zbliżył się i siadł przy niej. Twarz jego wyrażała obawę i gorączkową ciekawość. + +— Widzę! — krzyknęła wiedźma. + +— Co widzisz? + +— Śmierć mojego brata. Dwa woły Dońca na pal naciągają. + +— Do czorta z twoim bratem! — mruknął Bohun, który czego innego chciał się dowiedzieć. + +Przez chwilę słychać było tylko hurgot koła obracającego się jakby z wściekłością. + +— Sina u mego brata głowa, sineńka, kruki go dziobią! — rzekła wiedźma. + +— Co więcej widzisz? + +— Nic… O, jaki siny! Huku! Huku! W kole dębowym, W pianie białej, w tumanie jasnym, pokaż się!… Widzę. + +— A co? + +— Bitwa! Lachy uciekają przed mołojcami. + +— A ja gonię? + +— Widzę i ciebie. Ty się z małym rycerzem potykasz. Hur! hur! hur! Ty się małego rycerza strzeż. + +— A kniaziówna? + +— Nie ma jej. Widzę cię znowu, a przy tobie ktoś, kto cię zdradzi. Twój druh nieszczery. + +Bohun pożerał oczyma to piany, to Horpynę — i jednocześnie pracował głową, by pomóc wróżbom. + +— Jaki druh? + +— Nie widzę. Nie wiem, stary czy młody. + +— Stary! Pewno stary! + +— Może i stary. + +— To wiem, kto to. On mnie już raz zdradził. Stary szlachcic z siwą brodą i z białym okiem. Na pohybel-że jemu! Ale on mnie nie druh. + +— On dybie na ciebie. Widzę znowu. Czekaj! Jest i kniaziówna! Jest, w wianku rucianym, w białej sukni, nad nią jastrząb. + +— To ja. + +— Może i ty. Jastrząb… Czy sokół? Jastrząb! + +— To ja. + +— Czekaj. Już nie widać… W kole dębowym, w pianie białej… O! o! Mnogo wojska, mnogo mołojców, oj, mnogo jak drzew w lesie, jak bodiaków w stepie, a ty nad wszystkimi, przed tobą trzy buńczuki noszą. + +— A kniaziówna przy mnie? + +— Nie ma jej, ty w obozie. + +Znowu nastała chwila milczenia. Koło huczało, aż się cały młyn trząsł. + +— Hej, co tu krwi, co tu krwi! Co trupów, wilcy nad nimi, krucy nad nimi! Zaraza nad nimi. Same trupy! Same trupy! Hen! hen! Tylko trupy, nie widać nic, tylko krew! + +Nagle powiew wiatru zwiał tuman z koła — a jednocześnie wyżej nad młynem ukazał się potworny Czeremis z wiązką drzewa na plecach. + +— Czeremis, załóż stawidło! — zawołała dziewka. + +To rzekłszy, poszła umywać ręce i twarz w strudze, a karzeł zahamował tymczasem wodę. + +Bohun siedział zamyślony. Zbudziło go dopiero nadejście Horpyny. + +— Ty nic więcej nie widziała? — spytał ją. + +— Co się pokazało, to się pokazało, nic więcej nie obaczę. + +— A nie łżesz? + +— Na głowę brata, prawdę mówiłam. Jego na pal wsadzą. Wołami za nogi naciągną. Mnie jego żal. Hej, nie jemu jednemu śmierć pisana! Co się trupów pokazało! Nigdy tyle nie widziałam; będzie wielka wojna na świecie. + +— A ją ty widziała z jastrzębiem nad głową? + +— Tak jest. + +— I ona była w wianku? + +— W wianeczku i w białej sukni. + +— A skąd ty wiesz, że ten jastrząb to ja? Ja tobie o tym młodym Lachu szlachcicu powiadał, może to on. + +Dziewka zmarszczyła brwi i zadumała się. + +— Nie — rzekła po chwili, wstrząsając głową — kołyby buw Lach, to by buw oreł. + +— Sława Bohu! Sława Bohu! Pójdę ja teraz do mołojców, żeby konie do drogi gotowali. W nocy ruszymy. + +— Tak i koniecznie pojedziesz. + +— Chmiel przykazywał i Krzywonos przykazywał. Ty dobrze widziała, że będzie wielka wojna, bo to samo ja w Barze w piśmie od Chmiela czytał. + +Bohun wprawdzie nie umiał czytać, ale wstydził się tego, bo nie chciał za prostaka uchodzić. + +— To i jedź — rzekła wiedźma. — Ty szczęśliwy, hetmanem zostaniesz: ja ot, tak nad tobą trzy buńczuki widziała, jako te palce widzę! + +— I hetmanem zostanę, i kniaziównę za żinku wezmę, mnie nie chłopkę brać. + +— Z chłopką ty by inaczej gadał, ale tej ci wstyd. Ty powinien być Lachem. + +— Jaże ne hirszy. + +To rzekłszy, Bohun poszedł do stajni, do mołojców — a Horpyna jedzenie warzyć. + +Wieczorem konie były gotowe do drogi, ale watażce niesporo było odjeżdżać. Siedział na pęku kobierców w świetlicy, z teorbanem w ręku, i patrzył na swoją kniaziównę, która już podniosła się z łoża, ale zasunąwszy się w drugi kąt izby, odmawiała cicho różaniec, nie zwracając żadnej uwagi na watażkę, tak jakby go wcale w świetlicy nie było. On, przeciwnie, śledził spod ściany oczyma każdy jej ruch, łowił uszami każde westchnienie — i sam nie wiedział, co ze sobą zrobić. Co chwila otwierał usta, by rozpocząć rozmowę, i słowa nie chciały mu wychodzić z gardła. Onieśmielała go twarz blada, milcząca, z wyrazem pewnej surowości w brwiach i ustach. Tego wyrazu nie widywał poprzednio na niej Bohun. I mimo woli przypomniał sobie podobne wieczory w Rozłogach, i stanęły mu w myśli jakoby żywe: jako siadali on i Kurcewicze naokół dębowego stołu. Stara kniahini łuszczyła słoneczniki, kniazie rzucali kości z kubka — on wpatrywał się w śliczną kniaziównę, tak jak i teraz się wpatruje. Ale wówczas bywał szczęśliwy, wówczas gdy opowiadał swe wyprawy z siczowymi — ona słuchała i czasem jej czarne oczy spoczywały na jego twarzy, a rozchylone usta malinowe świadczyły, z jakim słucha zajęciem. Teraz ani spojrzała. Wówczas, bywało, gdy grywał na teorbanie, ona i słuchała, i patrzyła, a jemu aż serce tajało. I dziw nad dziwy: on przecie teraz jej pan, on ją wziął zbrojną ręką, ona jego branka, jego niewolnica — może jej rozkazywać, a przecie wówczas czuł się i bliższym jej, i równiejszym jej stanem! Kurcewicze byli jego bracia, więc ona, ich siostra, była mu nie tylko zazulą, sokołem, najmilszą czarnobrewą, ale jakby i krewniaczką. A teraz siedzi przed nim pani dumna, chmurna, milcząca, niemiłosierna. Ej, gniew w nim wrze! Pokazałby on jej, co to Kozaka poniewierać, ale on tę niemiłosierną panią kocha — krew by za nią wytoczył, a ile razy gniew go za pierś pochwyci — to jakby jakaś niewidzialna ręka chwyta go za czub, jakiś głos huknie w ucho: „Stój!”. Zresztą, ot, wybuchał już jak płomień i potem łbem tłukł o ziemię. Tyle było z tego. Więc wije się Kozaczysko, bo czuje, że on jej cięży w tej izbie. Niechby się uśmiechnęła, słowo dobre dała — to padłby jej do nóg i pojechał do czorta, by całą swoją zgryzotę, gniew, poniewierkę w lackiej krwi utopić. A tu on jak niewolnik przed tą kniaziówną. Żeby to on jej dawniej nie znał, żeby to była Laszka wzięta z pierwszego szlacheckiego dworu, miałby więcej śmiałości — ale to kniaziówna Helena, o którą on się Kurcewiczom kłaniał, za którą i Rozłogi, i wszystko, co miał, chciał oddać. Tym mu większy wstyd chłopem być przy niej, tym mniej do niej śmiały. + +Czas upływa, sprzed chaty dochodzi szmer rozmów mołojców, którzy pewnie już na kulbakach siedzą i na atamana czekają, a ataman w męce. Jasny płomień łuczywa pada na jego twarz, na bogaty kontusz i na teorban — a ona żeby choć spojrzała! Atamanowi i gorzko, i gniewno, i tęskno, i głupio. Chciałby się pożegnać czule, a boi się tego pożegnania, że nie będzie takie, jakiego by z duszy pragnął, boi się, że odjedzie z goryczą, z gniewem, z bólem. + +Ej, żeby to nie była kniaziówna Helena, kniaziówna Helena nożem pchnięta, śmiercią z własnej ręki grożąca, a miła, a miła! Im okrutniejsza i dumniejsza, tym milsza!… + +Wtem koń zarżał za oknem. + +Watażka zebrał odwagę. + +— Kniaziówno — rzekł — już mnie czas w drogę. + +Helena milczała. + +— A ty mnie nie powiesz: z Bogiem? + +— Jedź waćpan z Bogiem! — rzekła poważnie. Kozakowi ścisnęło się serce: powiedziała to, czego chciał; ale on chciał inaczej. + +— No, wiem ja — rzekł — że ty na mnie gniewna, że ty mnie nienawidzisz, ale to ci powiem, że inny gorszy by był dla ciebie ode mnie. Ja cię tu przywiózł, bo nie mógł inaczej, ale co ja ci złego zrobił? Czy nie obchodził się z tobą, jak się godziło, jak z korolewną? Sama powiedz. Czy to ja już taki zbój, że ty mnie dobrego słowa nie dasz? A przecie ty w mojej mocy. + +— W bożej jestem mocy — rzekła z tąż samą jak i poprzednio powagą — ale że waćpan się przy mnie hamujesz, dziękuję i za to. + +— To już pojadę chociaż z takim słowem. Może pożałujesz, może zatęsknisz! + +Helena milczała. + +— Żal cię tu samą zostawiać — mówił Bohun — żal odjeżdżać, ale mus. Lżej by było, żeby ty się uśmiechnęła, żeby krzyżyk ze szczerego serca dała. Co ja mam uczynić, żeby cię przejednać? + +— Wróć mi wolność, a Bóg ci wszystko odpuści i ja ci odpuszczę, i błogosławić ci będę. + +— No, może jeszcze będziesz — rzekł Kozak — może ty jeszcze pożałujesz, żeś taka była dla mnie sroga. + +Bohun chciał kupić chwilę pożegnania choćby za półobietnicę, której dotrzymać nie myślał — i dokazał swego, bo światło nadziei błysnęło w oczach Heleny i surowość z jej twarzy znikła. Splotła dłonie przy piersiach i utkwiła w niego wzrok jasny. + +— Byłżebyś ty… + +— No, ne znaju… — rzekł cicho Kozak, bo go i wstyd, i litość chwyciły jednocześnie za gardło. — Teraz ja nie mogę, nie mogę… Orda w Dzikich Polach leży, czambuły wszędy chodzą, od Raszkowa dobrudzcy Tatarzy idą, ne mohu, bo strach, ale jak wrócę. Ja przy tobie detyna. Ty ze mną, co chcesz, zrobisz. Ne znaju!… Ne znaju!… + +— Niech cię Bóg natchnie, niechże cię Święta Przeczysta natchnie… Jedź z Bogiem! + +I wyciągnęła ku niemu rękę. Bohun skoczył i wpił w nią wargi — nagle podniósł głowę, napotkał jej wzrok poważny — i rękę puścił. Natomiast, cofając się ku drzwiom, bił pokłony w pas, po kozacku, bił jeszcze we drzwiach i wreszcie zniknął za kotarą. + +Wkrótce przez okna doszedł żywszy gwar rozmowy, brzęk broni, a później słowa pieśni rozłamanej na kilkanaście głosów: + + +Bude sława sławna +Pomeż Kozakami, +Pomeż druhami, +Na dowhija lita, +Do kińca wika… + +Głosy i tętent oddalały się i cichły coraz bardziej. + + + +Rozdział IV + +— Cud jawny już Pan Bóg raz nad nią okazał — mówił pan Zagłoba do Wołodyjowskiego i Podbipięty, siedząc w kwaterze Skrzetuskiego. — Cud jawny, mówię, że mi ją pozwolił z tych rąk sobaczych wyrwać i przez całą drogę ustrzec; ufajmy, że się jeszcze nad nią i nad nami zmiłuje. Byle tylko żywa była. A tak mi coś szepce, że on ją znowu porwał. Bo, uważcie waszmościowie: przecie, jako nam języki powiadały, on po Pułjanie przy Krzywonosie drugim sprawcą został (żeby go diabli sprawili!), a więc przy wzięciu Baru musiał być. + +— Mógł jej nie odnaleźć w owym tłumie nieszczęsnych; przecie tam dwadzieścia tysięcy ludu wycięto — rzecze pan Wołodyjowski. + +— To jego waść nie znasz. A ja bym przysiągł, iż on wiedział, że ona jest w Barze. Owóż nie może być inaczej, tylko on ją z rzezi salwował i gdzieś wywiózł. + +— Niewielką nam waść pociechę powiadasz, bo na miejscu pana Skrzetuskiego wolałbym, żeby zginęła, niż żeby miała w jego plugawych rękach zostawać. + +— I to nie pociecha, bo jeśli zginęła, to pohańbiona… + +— Desperacja! — rzecze Wołodyjowski. + +— Och, desperacja! — powtórzył pan Longinus. + +Zagłoba począł szarpać wąs i brodę, na koniec wybuchnął: + +— A żeby ich parchy zjadły, cały ten ród arcypieski! Żeby z ich bebechów poganie cięciwy pokręcili!… Bóg stworzył wszystkie nacje, ale ich diabeł, takich synów, sodomitów! Bodaj im wszystkie ich maciory zjałowiały! + +— Nie znałem ja tej słodkiej panny — mówił smutnie pan Wołodyjowski — ale wolałbym, żeby mnie samego nieszczęście pościgło. + +— Raz ja ją w życiu widziałem, ale gdy ją wspomnę, z żalu żyć hadko! — rzekł pan Longinus. + +— To wam! — wołał pan Zagłoba. — A cóż mnie, którym ją ojcowskim afektem umiłował i z toni takiej wyprowadził?… Cóż mnie? + +— A cóż panu Skrzetuskiemu? — pytał Wołodyjowski. + +I tak desperowali rycerze, a następnie pogrążyli się w milczeniu. + +Pierwszy ocknął się pan Zagłoba. + +— Zali już nie ma rady? — spytał. + +— Jeśli rady nie ma, to obowiązek jest pomścić — odpowiedział Wołodyjowski. + +— Oby Bóg dał prędzej walną bitwę! — westchnął pan Longinus. — Mówią o Tatarach, że już się przeprawili i w polach koszem zapadli. + +Na to pan Zagłoba: + +— Nie może być, abyśmy ją, niebogę, tak zostawili, niczego dla jej ratunku nie przedsiębiorąc. Dość ja już się po świecie starych kości natłukłem, lepiej by mi teraz gdzie w spokoju w jakiej piekarni dla ciepła legiwać, ale dla tej niebogi pójdę jeszcze choćby do Stambułu, choćbym na nowo chłopską siermięgę miał włożyć i teorban wziąć, na któren bez abominacji spojrzeć nie mogę. + +— Waćpan tak w fortele obfity, wymyślże co — rzekł pan Podbipięta. + +— Siła mnie już sposobów przez głowę przechodziło. Żeby choć połowę takich miał książę Dominik, to by już Chmielnicki, wypatroszony, za zadnie nogi na szubienicy wisiał. Mówiłem już o tym i ze Skrzetuskim, ale z nim się teraz nie można niczego dogadać. Boleść się w nim zapiekła i nurtuje go gorzej choroby. Wy jego pilnujcie, żeby mu się rozum nie pomieszał. Często się trafia, że od wielkich smutków mens poczyna robić jak wino, aż w końcu skiśnie. + +— Bywa to, bywa! — rzekł pan Longinus. + +Pan Wołodyjowski poruszył się niecierpliwie i spytał: + +— Jakież tedy są waści sposoby? + +— Moje sposoby? Owóż naprzód musimy się dowiedzieć, czy ona, nieboga najmilsza (niech ją anieli strzegą od wszystkiego złego!) żywa jeszcze, a dowiedzieć się możem dwojakim sposobem: albo znajdziemy między książęcymi Kozakami ludzi wiernych i pewnych, którzy się podejmą niby to do Kozaków uciec, pomieszać się między Bohunowymi ludźmi i od nich czegoś się dowiedzieć… + +— Ja mam dragonów Rusinów! — przerwał Wołodyjowski. — Ja takich ludzi znajdę. + +— Czekaj waść… Albo złapać języka z tych hultajów, którzy Bar brali, czy czego nie wiedzą. Wszyscy oni patrzą w Bohuna jak w tęczę, że to im się jego diabelska fantazja podoba: pieśni o nim śpiewają (żeby im gardziele poropiały!) i jeden drugiemu bają o tym, co zrobił, i o tym, czego nie zrobił. Jeśli on naszą niebogę porwał, to się przed nimi nie ukryło. + +— To można i ludzi posłać swoją drogą, i o języka się starać swoją drogą — zauważył pan Podbipięta. + +— Trafiłeś waść w sedno. Jeśli się dowiemy, że żyje, to jest najgłówniejsza rzecz. Wtedy, skoro waszmościowie szczerym sercem Skrzetuskiemu pomagać chcecie, to oddacie się pod moją komendę, bo mam najwięcej eksperiencji. Poprzebieramy się za chłopów i postaramy się dowiedzieć, gdzie on ją ukrył. A jak raz będziemy wiedzieć, to już głowa moja w tym, że jej dostaniemy. Najwięcej ważę ja i Skrzetuski, bo Bohun nas zna, a jakby poznał, no to by nas matki rodzone potem nie poznały, ale waszmościów obydwóch nie widział. + +— Mnie widział — rzekł pan Podbipięta — ale mniejsza z tym. + +— Może też jego Pan Bóg poda w nasze ręce? — zawołał pan Wołodyjowski. + +— Już ja go tam nie chcę widzieć — mówił dalej Zagłoba. — Niech tam kat na niego patrzy. Trzeba ostrożnie poczynać, by całej imprezy nie popsować. Nie może to być, aby on jeden o jej ukryciu wiedział, a już to ręczę waszmościom, że bezpieczniej kogo innego się pytać. + +— Może też ludzie nasi wysłani się dowiedzą. Jeśli tylko książę pozwoli, wybiorę pewnych i wyślę choćby jutro. + +— Książę pozwoli, ale czy się dowiedzą, wątpię. Posłuchajcie, waszmościowie: przychodzi mnie do głowy i drugi sposób, oto, abyśmy zamiast ludzi wysyłać albo języków łapać, sami poprzebierali się po chłopsku i ruszyli, nie mieszkając. + +— O, nie może to być! — zakrzyknął pan Wołodyjowski. + +— Czemu nie może być? + +— To chyba waść służby wojennej nie znasz. Gdy chorągwie nemine excepto stawają, to jest święta rzecz. Choćby ojciec i matka konali, to towarzysz ci nie pójdzie wtedy permisji odjazdu prosić, bo przed bitwą to jest największy dyshonor, jakiego się żołnierz dopuścić może. Po bitwie walnej, gdy nieprzyjaciel rozproszon, można, ale nie przedtem. I uważ waść: Skrzetuskiemu pierwszemu chciało się zrywać i lecieć, i ratować, a ani pary nie puścił. Reputację on już ma, książę go kocha, a ani się odezwał, bo swój obowiązek zna. To jest, widzisz waszmość, służba publiczna, a tamto prywatna. Nie wiem, jak tam gdzie indziej, choć mniemam, że wszędzie tak samo, ale u księcia naszego wojewody niebywała rzecz: permisja przed bitwą, jeszcze u oficerów! Choćby się też i dusza podarła Skrzetuskiemu, nie poszedłby z taką propozycją do księcia. + +— Rzymianin on jest i rygorysta, wiem — mówił pan Zagłoba — ale żeby tak kto księciu podszepnął, może by jemu i waszmościom z własnej woli dał permisję. + +— Ani to jemu w umyśle nie postoi! Książę całą Rzeczpospolitą ma na głowie. Cóż waćpan myślisz, teraz tu najważniejsze sprawy się ważą, całego narodu tyczące, żeby on się czyjąś prywatą zajmował? A choćby też, co jest niepodobne, nieproszony permisję dał, tedy, jak Bóg na niebie, nikt by z nas teraz z obozu nie wyruszył, bo i my też pierwsze służby ojczyźnie nieszczęsnej, nie sobie powinni. + +— Wiem ci ja o tym, wiem, i służbę z dawnych czasów znam, dlatego też powiedziałem waszmości, że ten sposób przeszedł mi jeno przez głowę, ale nie powiedziałem, że w niej siedzi. Zresztą, prawdę rzekłszy, póki potęga hultajska stoi nienaruszona, niewiele byśmy mogli wskórać, ale gdy będą pobici, ścigani, gdy własne gardła będą tylko ratować, wtedy i zapuścić się śmiało między nich możemy, i łatwiej wieści z nich wydobyć. Oby tylko jak najprędzej reszta wojska nadciągnęła, bo inaczej na śmierć się chyba pod tym Czołhańskim Kamieniem zamartwimy. Żeby tak przy naszym księciu była komenda, już byśmy ruszali, ale książę Dominik często gęsto widać popasa, kiedy go dotąd nie ma. + +— We trzech dniach już się go spodziewają. + +— Dajże go, Boże, jak najprędzej! Wszakże pan podczaszy koronny dziś nadciąga? + +— Tak jest. + +W tej chwili drzwi się otworzyły i wszedł Skrzetuski. + +Rysy jego, rzekłbyś: boleść z kamienia wykowała, taki bił od nich chłód i spokój. + +Dziwno było patrzeć na tę twarz młodą, a tak surową i poważną, jakby na niej uśmiech nigdy nie postał, i zgadłeś łatwo, że gdy ją śmierć zetnie, wiele w niej już nie zmieni. Broda wyrosła panu Janowi do pół piersi, w której to brodzie śród czarnego jak krucze pióra włosa wiły się tu i owdzie srebrne nitki. + +Towarzysze i wierni przyjaciele odgadywali w nim raczej boleść, bo jej nie okazywał. Wreszcie był przytomny, na pozór spokojny, w służbie swej żołnierskiej jeszcze prawie niż zwykle pilniejszy i cały bliską wojną zajęty. + +— Mówiliśmy tu o nieszczęściu waszmości, które zarazem jest i nasze — rzekł pan Zagłoba — gdyż Bóg świadkiem, niczym się pocieszyć nie możemy. Ale jałowy byłby to sentyment, gdybyśmy waćpanu łzy jeno wylewać pomagali, przeto postanowiliśmy i krew wylać, by oną niebogę, jeśli chodzi jeszcze po ziemi, z niewoli wyrwać. + +— Bóg zapłać — rzecze pan Skrzetuski. + +— Pójdziemy z tobą choćby do obozu Chmielnickiego — mówił pan Wołodyjowski, poglądając niespokojnie na przyjaciela. + +— Bóg zapłać — powtórzył pan Jan. + +— Wiemy — mówił Zagłoba — żeś waćpan sobie poprzysiągł szukać jej żywej czy martwej, przeto gotowiśmy choćby dziś… + +Skrzetuski, siadłszy na ławie, oczy wbił w ziemię i nie odrzekł nic — aż złość porwała pana Zagłobę. „Zaliby on miał zamiar jej zaniechać? — pomyślał. — Jeśli tak, niechże mu Bóg sekunduje! Nie masz, widzę, ani wdzięczności, ani pamięci na świecie. Ale znajdą się tacy, którzy będą ją jeszcze ratowali, chybabym wprzód ostatnią parę wypuścił”. + +W izbie zapanowało milczenie przerywane tylko westchnieniami pana Longina. Tymczasem mały Wołodyjowski zbliżył się do Skrzetuskiego i trącił go w ramię. + +— Skąd wracasz? — rzekł. + +— Od księcia. + +— I co? + +— Wychodzę na noc podjazdem. + +— Daleko? + +— Aż pod Jarmolińce, jeśli będzie wolna droga. + +Wołodyjowski spojrzał na Zagłobę i zrozumieli się od razu. + +— To ku Barowi? — mruknął Zagłoba. + +— Pójdziemy z tobą. + +— Musisz iść po permisję i spytać, jeśli książę innej ci roboty nie przeznaczył. + +— To chodźmy razem. Mam też i o coś innego spytać. + +— I my z wami — rzekł Zagłoba. + +Wstali i poszli. Kwatera książęca była dość daleko, na drugim końcu obozu. W przedniej izbie zastali też pełno oficerów spod różnych chorągwi, bo wojska zewsząd nadciągały do Czołhańskiego Kamienia, wszyscy zaś biegli służby swoje księciu polecić. Pan Wołodyjowski musiał dość długo czekać, nim wraz z panem Podbipiętą przed obliczem pańskim stanąć mogli, ale za to książę od razu pozwolił i samym jechać, i dragonów Rusinów kilku wysłać, którzy by, zmyśliwszy ucieczkę z obozu, poszli do Bohunowych Kozaków i tam się o kniaziównę wypytywali. Do Wołodyjowskiego zaś rzekł: + +— Sam ja funkcje różne Skrzetuskiemu wynajduję, bo widzę, że się boleść w nim zamknęła i że go stoczy, a szkoda mi go niewypowiedziana. Nic-że on wam o niej nie mówił? + +— Mało co. W pierwszej chwili zerwał się, żeby między Kozaków na oślep iść, ale przypomniał sobie, że to teraz chorągwie nemine excepto stoją i żeśmy na ojczyzny ordynansie, którą przed wszystkim ratować trzeba, i dlatego u waszej książęcej mości wcale nie był. Bóg jeden wie, co się w nim dzieje. + +— I doświadcza go też ciężko. Czuwajże wasze nad nim, bo widzę, żeś mu wiernym przyjacielem. + +Pan Wołodyjowski skłonił się nisko i wyszedł, bo w tej chwili wszedł do księcia wojewoda kijowski z panem starostą stobnickim, z panem Denhofem, starostą sokalskim, i z kilku innymi dygnitarzami wojskowymi. + +— I cóż? — spytał go Skrzetuski. + +— Jadę z tobą, jeno wpierw muszę pójść do swojej chorągwi, bo mam kilku ludzi gdzieś wysłać. + +— Chodźmy razem. + +Wyszli, a za nimi pan Podbipiętą, Zagłoba i stary Zaćwilichowski, który szedł do swojej chorągwi. Niedaleko namiotów chorągwi dragońskiej Wołodyjowskiego spotkali pana Łaszcza idącego, a raczej taczającego się na czele kilkunastu szlachty, gdyż i on, i towarzysze byli zupełnie pijani. Na ten widok pan Zagłoba westchnął. Pokochali się oni bowiem jeszcze pod Konstantynowem z panem strażnikiem koronnym z tej przyczyny, iż pod pewnym względem mieli natury tak podobne jak dwie krople wody. Pan Łaszcz bowiem, choć rycerz straszliwy, dla pogaństwa jak mało kto groźny, był zarazem przesławnym hulaką, ucztownikiem, kosterą, któren czas od bitew, modlitew, zajazdów i zabijatyk wolny lubił nade wszystko spędzać w kole takich ludzi jak pan Zagłoba, pić na umór i krotofil słuchać. Był to warchoł na wielką rękę, który sam jeden tyle wzniecał niepokoju, tyle razy przeciw prawu wykroczył, że w każdym innym państwie byłby dawno głową nałożył. Ciążyła też na nim niejedna kondemnata, ale on nawet w czasie pokoju niewiele sobie z nich robił, a teraz w czasie wojny tym bardziej wszystko poszło w zapomnienie. Z księciem połączył się był jeszcze pod Rosołowcami i niemałe usługi pod Konstantynowem oddał, ale od chwili odpoczynku w Zbarażu stał się prawie nieznośny przez hałasy, które wzniecał. Swoją drogą nikt by nie zliczył i nie spisał, ile pan Zagłoba wina u niego wypił, ile się nagadał i naopowiadał z wielką gospodarza uciechą, któren też go codziennie zapraszał. + +Ale od wieści o wzięciu Baru pan Zagłoba sposępniał, stracił humor, werwę i więcej pana strażnika nie odwiedzał. Myślał nawet pan Łaszcz, że gdzieś od wojska ów jowialny szlachcic odjechał, gdy nagle zobaczył go teraz przed sobą. + +Wyciągnął tedy ku niemu rękę i rzekł: + +— Witamże waćpana. Czemu to do mnie nie zajdziesz? Co porabiasz? + +— Panu Skrzetuskiemu towarzyszę — odparł posępnie szlachcic. + +Pan strażnik nie lubił Skrzetuskiego za powagę i przezywał go sensatem, zaś o nieszczęściu jego wiedział doskonale, bo był obecny na owej uczcie w Zbarażu, w czasie której wieść przyszła o wzięciu Baru. Ale jako z natury człek wyuzdany, a do tego w tej chwili spity, nie uszanował boleści ludzkiej i chwyciwszy porucznika za guz od żupana, spytał: + +— To acan za panną płaczesz?… A gładka była? Co? + +— Puść mnie waszmość pan! — rzekł Skrzetuski. + +— Czekaj. + +— Za służbą idąc, nie mogę być rozkazom jego mości pana powolny. + +— Czekaj! — mówił Łaszcz z uporem pijanego człowieka. — Tobie służba, nie mnie. Mnie tu nikt nic do rozkazania nie ma. + +Po czym, zniżywszy głos, powtórzył pytanie: + +— A gładka była? Co? + +Brwi porucznika zmarszczyły się. + +— Tedy powiem waszmości panu, że bolączki lepiej by nie tykać. + +— Nie tykać?… Nie bój się. Jeśli była gładka, to żyje. + +Twarz Skrzetuskiego powlokła się śmiertelną bladością, ale się pohamował i rzekł: + +— Mości panie… bym nie zapomniał, z kim mówię… + +Łaszcz wytrzeszczył oczy. + +— Co to? Grozisz aspan? Aspan mnie?… Dla jednej gamratki? + +— Ruszajże, mości strażniku, w swoją drogę! — huknął, trzęsąc się ze złości, stary Zaćwilichowski. + +— A wy chłystki, szaraki, sługusy! — wrzeszczał strażnik. — Mości panowie, do szabel! + +I wydobywszy swoją, skoczył z nią do Skrzetuskiego, ale w tymże mgnieniu oka żelazo świsnęło w ręku pana Jana i szabla strażnika furknęła jak ptak w powietrzu, on zaś sam zachwiał się z rozmachu i padł jak długi na ziemię. + +Pan Skrzetuski nie dobijał, jeno stał blady jak trup, jakby odurzony, a tymczasem zerwał się tumult. Z jednej strony skoczyli żołnierze strażnikowi, z drugiej dragoni Wołodyjowskiego sypnęli się jak pszczoły z ula. Rozległy się krzyki: „Bij! Bij!”. Wielu nadlatywało nie wiedząc, o co idzie. Szable poczęły szczękać, tumult lada chwila mógł zmienić się w walną bitwę ogólną. Na szczęście towarzysze Łaszcza, widząc, iż coraz przybywało wiśniowiecczyków, wytrzeźwiawszy ze strachu, porwali pana strażnika i poczęli z nim uchodzić. + +I z pewnością, gdyby pan strażnik miał do czynienia z innym, mniej karnym wojskiem, byliby go roznieśli na szablach w drobne szmaty, ale stary Zaćwilichowski, oprzytomniawszy, krzyknął tylko: „Stój!” — i szable schowały się do pochew. + +Niemniej zawrzało w całym obozie, a echo tumultu doszło do uszu książęcych, zwłaszcza iż pan Kuszel, będąc na służbie, wpadł do izby, w której książę z wojewodą kijowskim, ze starostą stobnickim i panem Denhofem obradował, i krzyknął: + +— Mości książę, żołnierze szablami się sieką! + +W tej chwili pan strażnik koronny, blady i bezprzytomny z wściekłości, ale już trzeźwy, wleciał jak bomba. + +— Mości książę! Sprawiedliwości! — wołał. — W tym obozie jak u Chmielnickiego, ni na krew, ni na godność względu nie mają! Szablami dygnitarzy koronnych sieką! Jeśli mi wasza książęca mość sprawiedliwości nie wymierzysz, na gardło nie skarzesz, to ja sam sobie ją wymierzę. + +Książę porwał się zza stołu. + +— Co się stało?… Kto waszmości pana napastował? + +— Twój oficer… Skrzetuski. + +Prawdziwe zdumienie odbiło się na twarzy księcia. + +— Skrzetuski? + +Nagle drzwi się otworzyły i wszedł Zaćwilichowski. + +— Mości książę, ja byłem świadkiem! — rzekł. + +— Ja tu nie racje dawać przyszedłem, jeno kary żądać! — wołał Łaszcz. + +Książę zwrócił się ku niemu i utkwił w niego oczy. + +— Powoli, powoli! — rzekł z cicha i z przyciskiem. + +Było coś tak strasznego w jego oczach i przyciszonym głosie, że strażnik, choć słynny z zuchwałości, zamilkł nagle, jakby mowę stracił, a panowie aż przybledli. + +— Mów waść! — rzekł książę do Zaćwilichowskiego. + +Zaćwilichowski opowiedział rzecz całą, jak nieszlachetnym i niegodnym nie tylko dygnitarza, ale i szlachcica sentymentem powodowany, pan strażnik począł przeciw boleści pana Skrzetuskiego bluźnić, a następnie z szablą się na niego rzucił, jaką moderację, jego wiekowi prawdziwie niezwyczajną, okazał namiestnik, tylko na wytrąceniu napastnikowi oręża poprzestając; na koniec staruszek tak skończył: + +— A jako mnie wasza książęca mość zna, iż do siedmdziesięciu lat łgarstwo warg moich nie skalało i póki żyw będę, nie skala, tak pod przysięgą jednego słowa w relacji mojej zmienić nie mogę. + +Książę wiedział, że słowo Zaćwilichowskiego złotu równe, a przy tym zbyt dobrze znał Łaszcza. Ale na razie nie odrzekł nic, jeno wziął pióro i począł pisać. + +Skończywszy, spojrzał na pana strażnika. + +— Sprawiedliwość będzie waszmości panu wymierzona — rzekł. + +Pan strażnik usta otworzył i chciał coś mówić, ale słowa mu jakoś nie dopisały, więc wsparł się w bok, skłonił się i wyszedł dumnie z izby. + +— Żeleński! — rzekł książę. — Oddasz to pismo panu Skrzetuskiemu. + +Pan Wołodyjowski, który namiestnika nie odstępował, strapił się nieco widząc wchodzącego książęcego pacholika, był bowiem pewny, że wypadnie im przed księciem zaraz się stawić. Tymczasem pacholik zostawił list i, nic nie mówiąc, wyszedł, a Skrzetuski przeczytawszy go, podał przyjacielowi. + +— Czytaj — rzekł. + +Pan Wołodyjowski spojrzał i wykrzyknął: + +— Nominacja na porucznika! + +I chwyciwszy za szyję Skrzetuskiego, ucałował oba jego policzki. + +Pełne porucznikostwo w husarskiej chorągwi było niemal dygnitariatem wojskowym. Tej, w której służył pan Skrzetuski, rotmistrzem był sam książę, a porucznikiem nominalnym pan Suffczyński z Sieńczy, człowiek już stary i dawno z czynnej służby wybyły. Pan Jan od dawna sprawował de facto obowiązki i jednego, i drugiego, co zresztą w podobnych chorągwiach, w których dwa pierwsze stopnie bywały nieraz tytularnymi tylko godnościami, przytrafiało się często. Rotmistrzem królewskiej chorągwi bywał sam król, prymasowskiej prymas, porucznikami w obydwóch wysocy dygnitarze dworscy — sprawowali zaś chorągwie istotnie namiestnicy, których z tego powodu w zwykłej mowie porucznikami i pułkownikami zwano. Takim faktycznym porucznikiem vel pułkownikiem był pan Jan. Ale między faktycznym sprawowaniem urzędu, między godnością w potocznej mowie dawaną a istotną była jednak wielka różnica. Obecnie na mocy nominacji pan Skrzetuski stawał się jednym z pierwszych oficerów księcia wojewody ruskiego. + +Ale gdy przyjaciele rozpływali się z radości, winszując mu nowego zaszczytu, twarz jego nie zmieniła się ani na chwilę i pozostała tak samo surową i kamienną, bo już nie było takich godności a dostojeństw na świecie, które by mogły ją rozjaśnić. + +Wstał jednak i poszedł dziękować księciu, a tymczasem mały Wołodyjowski chodził po jego kwaterze, zacierając ręce. + +— No, no! — mówił. — Porucznik nominowany w husarskiej chorągwi! W takich młodych latach jeszcze się to chyba nikomu nie zdarzyło. + +— Żeby mu Bóg wrócił tylko szczęście! — rzekł Zagłoba. + +— Ot, co jest! Ot, co jest! Uważaliście, że ani drgnął. + +— Wolałby się on tego zrzec — rzekł pan Longinus. + +— Mości panie — westchnął Zagłoba — cóż dziwnego! Ja bym oto te moje pięć palców za nią oddał, chociażem nimi chorągiew zdobył. + +— Tak to, tak! + +— Ale to pan Suffczyński musiał umrzeć? — zauważył Wołodyjowski. + +— Pewnie, że umarł. + +— Kto też namiestnictwo weźmie? Chorąży młodzik i dopiero od Konstantynowa funkcję sprawuje. + +Pytanie to pozostało nierozstrzygnięte; ale odpowiedź na nie przyniósł z powrotem sam porucznik Skrzetuski. + +— Mości panie — rzekł do pana Podbipięty — książę mianował waści namiestnikiem. + +— O Boże! Boże! — jęknął pan Longinus, składając jak do modlitwy ręce. + +— Tak samo mógłby jego inflancką kobyłę mianować — mruknął Zagłoba. + +— No, a podjazd? — spytał pan Wołodyjowski. + +— Jedziemy, nie mieszkając — odpowiedział pan Skrzetuski. + +— Siła kazał książę ludzi wziąć? + +— Jedną kozacką, drugą wołoską chorągiew, razem pięciuset ludzi. + +— Hej, to wyprawa, nie podjazd, ale kiedy tak, to czas nam w drogę. + +— W drogę, w drogę! — powtórzył pan Zagłoba. — Może też Bóg nam dopomoże, że wieści jakowej zasięgniem. + +W dwie godziny później, równo z zachodem słońca, czterej przyjaciele wyjeżdżali z Czołhańskiego Kamienia ku południowi, prawie zaś jednocześnie opuszczał obóz wraz ze swymi ludźmi pan strażnik koronny. Patrzyło na ten odjazd mnóstwo rycerstwa spod różnych chorągwi, nie szczędząc okrzyków i urągań; oficerowie cisnęli się koło pana Kuszla, któren opowiadał, z jakich przyczyn pan strażnik został wypędzony i jak się to odbyło. + +— Ja mu nosiłem rozkaz księcia — mówił pan Kuszel — i wierzajcie waszmościowie, iż periculosa to była misja, bo gdy go wyczytał, począł tak ryczeć jak wół, gdy go żelazem cechują. Na mnie się też do nadziaka porwał, dziw, iż nie uderzył, ale zdaje się, iż przez okno ujrzał Niemców pana Koryckiego, otaczających kwaterę, i moich dragonów z bandoletami w ręku. Dopiero wziął krzyczeć: „Dobrze! Dobrze! Odejdę, kiedy mnie wypędzają!… Pójdę do księcia Dominika, któren mnie wdzięczniej przyjmie! Nie będę (prawi) z dziadami służył, ale się pomszczę (krzyczał), jakem Łaszcz! Jakem Łaszcz!… I z tego chłystka (prawi) muszę mieć satysfakcję!”. Myślałem, że go jad zaleje, a stół to dziobał nadziakiem ze złości raz przy razie. I powiem waszmościom, żem nie jest pewien, czy się co złego panu Skrzetuskiemu nie przytrafi, bo ze strażnikiem nie ma żartów. Zawzięty to jest człek i dumny, któren jeszcze żadnej urazy płazem nie puścił, a odważny i przy tym dygnitarz. + +— Co się zaś ma Skrzetuskiemu trafić sub tutela księcia pana! — rzekł jeden z oficerów. — I pan strażnik, choć na wszystko gotowy, będzie się rachował z taką ręką. + +Tymczasem porucznik, nie wiedząc nic o ślubach, jakie przeciw niemu pan strażnik czynił, oddalał się coraz bardziej od obozu na czele swego oddziału, kierując się ku Ożygowcom w stronę Bohu i Medwiedówki. Chociaż już wrzesień powarzył liście na drzewach, noc była pogodna i ciepła jak w lipcu, bo taki to już był cały ów rok, w którym prawie nie było zimy, a wiosną zakwitło wszystko już wówczas, gdy przeszłych lat legiwał jeszcze głęboki śnieg na stepach. Po dość mokrym lecie pierwsze miesiące jesieni nastały suche a łagodne, o bladych dniach i widnych księżycowych nocach. Jechali tedy po łatwej drodze, nie strażując zbytecznie, bo byli jeszcze zbyt blisko obozu, aby jaki napad miał grozić; jechali żwawo: namiestnik z kilkunastoma końmi na przedzie, a za nim Wołodyjowski, Zagłoba i pan Longinus. + +— Obaczcie no, waszmościowie, jako się światło miesiąca kładzie na owym wzgórzu — szeptał pan Zagłoba. — Przysiągłbyś, że dzień. Mówią, że tylko w czasie wojen bywają takie noce, aby dusze wyszłe z ciał łbów sobie nie rozbijały po ciemku o drzewa, jako wróble w stodole o krokwie, i łatwiej drogę znalazły. Dziś też jest piątek, dzień Zbawiciela, w którym zjadliwe humory z ziemi nie wychodzą i złe moce nie mają przystępu do człowieka. Czuję, że mi lżej jakoś i nadzieja we mnie wstępuje. + +— Żeśmy to już przecie wyjechali i jakowyś ratunek przedsiębierzem, to grunt! — rzecze Wołodyjowski. + +— Najgorzej to w umartwieniu na miejscu siedzieć — mówił dalej Zagłoba. — Gdy na koń siędziesz, zaraz ci desperacja od trzęsienia się coraz niżej zlatuje, aż ją w końcu i zgoła wytrzęsiesz. + +— Nie wierzę ja — szepnął Wołodyjowski — aby tak wszystko można wytrząść; exemplum afekt, któren się niby kleszcz w serce wpija. + +— Gdy jest szczery — rzecze pan Longinus — to choćbyś się z nim jako z niedźwiedziem borykał, zmoże cię. + +To rzekłszy, pan Longinus ulżył wezbranej piersi westchnieniem podobnym do sapnięcia miecha kowalskiego, zaś mały Wołodyjowski podniósł oczy ku niebu, jakby szukał między gwiazdami tej, która księżniczce Barbarze świeciła. + +Konie poczęły parskać w całej chorągwi, a pocztowi odpowiadali im: „Zdrów, zdrów!” — potem uciszyło się wszystko, aż jakiś tęskny głos począł śpiewać w tylnych szeregach: + + +Jedziesz na wojnę, niebożę, +Jedziesz na wojnę! +Noce ci będą na dworze, +A dzionki znojne… +. . . . . . . . . + +— Starzy żołnierze mówią, że konie zawsze prychają na dobrą wróżbę, co mnie i ojciec nieboszczyk jeszcze powiadał — rzekł Wołodyjowski. + +— Coś mnie jakoby w ucho szepce, że nie na próżno jedziemy — odpowiedział Zagłoba. + +— Dajże Bóg, aby i porucznikowi jakowaś otucha w serce wstąpiła — westchnął pan Longinus. + +Zagłoba począł głową kiwać i kręcić jak człowiek, któren z jakąś myślą się nie może uporać, a na koniec ozwał się: + +— Całkiem mnie co innego w głowie siedzi i muszę się już chyba przed waćpanami z tej myśli spuścić, gdyż mi jest wcale nieznośna: oto czyście waściowie nie zauważyli, że od niejakiego czasu Skrzetuski — nie wiem, może dysymiluje — ale taki jest, jakby najmniej z nas wszystkich o salwowaniu onej niebogi myślał. + +— Gdzie zaś! — odpowiedział Wołodyjowski. — Humor to tylko u niego taki, aby to nic nikomu nie wyznać. Nigdy on nie był inny. + +— To swoją drogą, ale jeno sobie waszmość przypomnij: gdyśmy mu nadzieję pokazowali, mówił „Bóg zapłać!” i mnie, i waćpanu tak negligenter, jakby o lada jaką sprawę chodziło, a Bóg widzi, czarna by to była z jego strony niewdzięczność, bo co się ta nieboga za nim napłakała i natęskniła, tego by na wołowej skórze nie spisać. Na własne oczy to widziałem. + +Wołodyjowski potrząsnął głową. + +— Nie może to być, aby on jej zaniechał — rzekł. — Choć prawda, że pierwszym razem, gdy mu ją z Rozłogów ów diabeł porwał, desperował tak, iżeśmy się o jego mentem obawiali, a teraz daleko więcej okazał upamiętania. Ale jeśli mu Bóg spokój w duszę wlał i siły dodał, to i lepiej. Jako szczerzy przyjaciele powinniśmy się z tego cieszyć… + +To rzekłszy, Wołodyjowski konia spiął i posunął się naprzód ku Skrzetuskiemu, a zaś Zagłoba jechał czas jakiś w milczeniu wedle pana Podbipięty. + +— Czy wasze nie tego mniemania, co i ja, że gdyby nie amory, siła złego nie stałaby się na świecie? + +— Co komu Pan Bóg przeznaczył, to go i tak nie minie — odparł Litwin. + +— A waćpan to nigdy g'rzeczy nie odpowiesz. To inna sprawa, a to inna. Przez cóż Troja zburzona? Hę? Albo to i ta wojna nie o ryżą kosę? Zachciało się Chmielowi Czaplińskiej czy też Czaplińskiemu Chmielnickiej, a my dla ich żądz grzesznych karki kręcimy. + +— Bo to niepoczciwe amory; ale są i zacne, od których chwała Boża się przymnaża. + +— Teraześ waćpan lepiej utrafił. A prędkoż sam w onej winnicy pracować poczniesz? Słyszałem, żeć szarfą na wojnę przewiązano. + +— Braciaszku!… Braciaszku!… + +— Ale trzy głowy na zawadzie stają, co? + +— Ach! Tak ono i jest! + +— To ci powiem, machnij dobrze i utnij od razu: Chmielnickiemu, chanowi i Bohunowi. + +— Żeby się to tylko chcieli ustawić! — odrzekł rozrzewnionym głosem pan Longin, wznosząc ku niebu oczy. + +Tymczasem Wołodyjowski jechał długo wedle Skrzetuskiego i spoglądał w milczeniu spod hełmu na jego martwą twarz, aż wreszcie trącił strzemieniem w jego strzemię. + +— Janie — rzekł — źle, że się tak zapamiętywasz. + +— Ja się nie zapamiętywam, jeno się modlę — odpowiedział Skrzetuski. + +— Święta to jest i chwalebna rzecz, aleś ty nie zakonnik, byś na samej modlitwie poprzestawał. + +Pan Jan zwrócił z wolna swoją męczeńską twarz ku Wołodyjowskiemu i spytał głuchym, pełnym śmiertelnej rezygnacji głosem: + +— Powiedzże, Michale, co mnie pozostaje więcej, jak habit?… + +— Pozostaje ci ją ratować — odpowiedział Wołodyjowski. + +— Tak też i uczynię do ostatniego oddechu. Ale choćbym ją też i żywą odnalazł, zali to nie będzie za późno? Strzeż mnie, Boże, bo o wszystkim mogę myśleć, tylko nie o tym, strzeż, Boże, rozumu mojego! Już ja niczego więcej nie pragnę, jeno wyrwać ją z tych rąk potępionych, a potem niech ona znajdzie taki przytułek, jakiego i ja będę szukał. Widać woli bożej nie było… Daj mnie się modlić, Michale, a krwawiącej rany nie tykaj… + +Wołodyjowskiemu ścisnęło się serce; chciał jeszcze, było, go pocieszać, o nadziei mówić, ale słowa nie chciały mu przejść przez gardło; i jechali dalej w głuchym milczeniu, tylko wargi pana Skrzetuskiego poruszały się szybko w modlitwie, przez którą chciał widocznie myśli okropne odpędzić, a małego rycerza, gdy spojrzał przy świetle księżyca na tę twarz, aż strach zdjął, bo mu się wydało, że to jest zupełnie twarz mnicha, surowa, wynędzniała przez posty i umartwienia. + +A wtem ów głos znowu zaczął śpiewać w tylnych szeregach: + + +Znajdziesz po wojnie, niebożę, +Znajdziesz po wojnie, +Pustki z powrotem w komorze, +Ran w skórze hojnie. + + + +Rozdział V + +Pan Skrzetuski szedł ze swym podjazdem w ten sposób, że we dnie wypoczywał w lasach i jarach, pilnie rozstawiając straże, a nocami tylko posuwał się naprzód. Zbliżywszy się do jakiej wioski, zwykle otaczał ją tak, aby noga nie wyszła, brał żywność, paszę dla koni, a przede wszystkim zbierał wieści o nieprzyjacielu, po czym wychodził, nie czyniąc ludziom nic złego, wyszedłszy zaś, zmieniał nagle drogę, aby nieprzyjaciel nie mógł się we wsi dowiedzieć, w którą podjazd udał się stronę. Celem wyprawy było: dowiedzieć się, czy Krzywonos ze swymi czterdziestoma tysiącami ludzi oblega dotąd Kamieniec, czy też, rzuciwszy bezowocne oblężenie, idzie w pomoc Chmielnickiemu, aby razem z nim stanąć do walnej rozprawy, a dalej: co robią dobrudzcy Tatarzy? Czy już Dniestr przeszli i połączyli się z Krzywonosem, czy z tamtej strony jeszcze leżą? Ważne to były dla obozu polskiego wiadomości i regimentarze sami powinni się byli o nie starać, ale że nie przyszło im to, jako niedoświadczonym ludziom, do głowy, przeto książę wojewoda ruski wziął na siebie ten ciężar. Jeżeliby bowiem pokazało się, że Krzywonos wraz z białogrodzkimi i dobrudzkimi hordami porzucił oblężenie niezdobytego Kamieńca i do Chmielnickiego dążył — tedy należało jak najprędzej na tego ostatniego uderzać, zanimby do najwyższej potęgi nie wyrósł. Tymczasem generał-regimentarz, książę Dominik Zasławski-Ostrogski, nie śpieszył się i w chwili wyjazdu Skrzetuskiego dopiero za dwa lub trzy dni spodziewano się go w obozie. Widocznie ucztował swym zwyczajem po drodze i miał się dobrze, a tymczasem mijała najlepsza pora złamania potęgi Chmielnickiego i książę Jeremi rozpaczał na myśl, że jeśli wojna tak dalej prowadzoną będzie, to nie tylko Krzywonos i ordy zadniestrzańskie na czas do Chmielnickiego przybędą, ale i sam chan na czele wszystkich sił perekopskich, nohajskich i azowskich. + +Jakoż i były wieści w obozie, że chan już Dniepr przebył i że w dwieście tysięcy koni dzień i noc na zachód dąży, a książę Dominik nie przybywał i nie przybywał. + +Coraz też było prawdopodobniejszym, że wojska stojące pod Czołhańskim Kamieniem muszą stanąć do rozprawy z potęgą pięćkroć liczniejszą i że w razie klęski regimentarzy nic już nie przeszkodzi nieprzyjacielowi wtargnąć do serca Rzeczypospolitej, pod Kraków i Warszawę. + +Krzywonos tym był niebezpieczniejszy, że na wypadek gdyby regimentarze chcieli się posunąć w głąb Ukrainy, on, idąc spod Kamieńca wprost na północ aż pod Konstantynów, mógł im zagrodzić odwrót, a w każdym razie wówczas byliby wzięci we dwa ognie. Przeto pan Skrzetuski postanowił nie tylko wywiedzieć się o Krzywonosie, ale go i powstrzymać. Przejęty ważnością swego zadania, od którego spełnienia los całego wojska w części zależał, ważył porucznik chętnie życie swoje i swoich żołnierzy; jednakowoż przedsięwzięcie owo i tak za szalone poczytywanym być by mogło, gdyby młody rycerz miał zamiar wstępnym bojem w pięćset ludzi powstrzymać czterdziestotysięczną Krzywonosową watahę posiłkowaną przez białogrodzkie i dobrudzkie ordy. Ale pan Skrzetuski zbyt był doświadczonym żołnierzem, aby się na szaleństwa rzucać — i wiedział doskonale, że w razie bitwy w godzinę fala przejdzie po trupach jego i towarzyszów — chwycił się więc innych środków. Oto naprzód rozpuścił wieść między własnymi żołnierzami, że idą tylko jako przednia straż całej dywizji strasznego księcia, i wieść tę rozpuszczał wszędzie, we wszystkich chutorach, wioskach i miasteczkach, które wypadało mu przechodzić. Jakoż rozeszła się ona lotem błyskawicy wzdłuż Zbrucza, Smotrycza, Studzienicy, Uszki, Kałusiku, z ich biegiem dostała się do Dniestru i leciała dalej, jakby wiatrem gnana, od Kamieńca aż do Jahorlika. Powtarzali ją baszowie tureccy w Chocimiu i Zaporożcy w Jampolu, i Tatarzy w Raszkowie. I znowu rozległ się ów znany okrzyk: „Jarema idzie!”, od którego zamierały serca zbuntowanego ludu, któren drżał z przerażenia, niepewny dnia ani godziny. + +A nikt nie wątpił w prawdę wieści. Regimentarze uderzą na Chmiela, a Jarema na Krzywonosa — to leżało w porządku rzeczy. Sam Krzywonos uwierzył i ręce mu opadły. Co miał robić? Ruszyć na księcia? Toż pod Konstantynowem inny duch był w czerni i większe siły, a jednak zostali pobici, zdziesiątkowani, ledwie z życiem uszli. Krzywonos był pewien, że jego mołojcy będą się bili jak wściekli przeciw każdym innym wojskom Rzeczypospolitej i przeciw każdemu innemu wodzowi, ale za zbliżeniem się Jaremy — pierzchną jak stado łabędzi przed orłem, jak stepowe puchy przed wiatrem. + +Czekać księcia pod Kamieńcem było jeszcze gorzej. Krzywonos postanowił rzucić się na wschód, aż hen! ku Bracławowi, ominąć swego złego ducha i dążyć do Chmielnickiego. Pewnym był wprawdzie, że tak kołując, na czas nie zdąży, ale przynajmniej na czas się o rezultacie dowie i o własnym ratunku pomyśli. + +A wtem przyleciały z wiatrem nowe wieści, że Chmielnicki już pobit; puszczał je — jak i poprzednie — umyślnie pan Skrzetuski; wówczas w pierwszej chwili nie wiedział już nieszczęsny watażka, co począć. + +Następnie postanowił tym bardziej na wschód ruszyć, jak najdalej się w stepy posunąć: może też spotka Tatarów i przy nich się schroni? + +Ale przede wszystkim chciał się upewnić, dlatego pilnie wypatrywał między swymi pułkownikami, kogo by znalazł na wszystko gotowego a pewnego, by go z podjazdem po języka wysłać. Ale wybór był trudny, chętnych brakło i trzeba było koniecznie znaleźć takiego człowieka, któren by na wypadek dostania się w ręce nieprzyjaciela, ni pieczony ogniem, ni nawlekany na pal, ni łamany kołem, nie wydał planów ucieczki. + +Na koniec Krzywonos znalazł. + +Pewnej nocy kazał wołać do siebie Bohuna i rzekł mu: + +— Słysz, Jurku, mój przyjacielu! Idzie na nas Jarema z potęgą wielką, zginąć przyjdzie nieszczęsnym! + +— Słyszałem i ja, że idzie. My już z wami, bat'ku, o tym mówili; ale czemu nam ginąć? + +— Ne zderżymo. Innemu by zdzierżyli, Jaremie nie. Mołojcy się jego boją. + +— A ja się jego nie boję, ja mu pułk w Wasiłówce na Zadnieprzu wyciął. + +— Wiem ja to, że ty się jego nie boisz. Twoja sława kozacka, mołojecka, warta jego kniaziowej, ale ja mu bitwy dać nie mogę, bo mołojcy nie zechcą… Przypomnij, co na radzie mówili, jako się na mnie do szabel i kiścieni rzucali, że ich na rzeź chcę prowadzić. + +— To idźmy do Chmiela, tam zażyjemy krwi i zdobyczy. + +— Mówią, że Chmiel już od regimentarzy pobit. + +— Temu ja nie wierzę, ojcze Maksymie. Chmiel lis, bez Tatarów nie uderzy na Lachów. + +— Tak i ja myślę, ale trzeba wiedzieć. Wtedy by my wrażego Jaremę obeszli i z Chmielem się połączyli, ale trzeba wiedzieć! Ot, żeby się kto Jaremy nie bał, a z podjazdem poszedł i języka porwał, ja by mu czapkę czerwonych złotych nasypał. + +— Ja pójdę, ojcze Maksymie, nie czerwonych szukać, ale sławy kozackiej, mołojeckiej! + +— Ty drugi po mnie ataman, a ty chcesz iść? Będziesz ty jeszcze pierwszym atamanem nad Kozakami, nad dobrymi mołojcami, bo ty się Jaremy nie boisz. Idźże ty, sokole, a potem, czego chcesz, żądaj. No, ja ci powiem: żeby ty nie poszedł, to ja by poszedł sam, ale mnie nie można. + +— Nie można, bo jakbyście wy, ojcze, wyszli, tak by mołojcy krzyknęli, że hołowu spasajete, i rozlecieliby się na cały świat; a jak ja pójdę, tak im serca przybędzie. + +— A siła komunika ci dać? + +— Nie wezmę ja dużo, z małą watahą łatwiej się ukryć i podejść… ale z pięciuset dobrych mołojców dajcie, a już moja głowa, że wam języków przywiozę, i nie pocztowych, ale towarzyszów, od których się wszystkiego dowiecie. + +— Jedźże zaraz. Z Kamieńca już z dział biją na radość i na spasenie Lacham, a na pohybel nam, niewinnym. + +Bohun odszedł i zaraz jął gotować się do drogi. Mołojcy jego, jako nieodmiennie bywało w takich okazjach, pili na zabój, „nim śmierć-matka przytuli”, on zaś pił z nimi, aż parskał gorzałką, szalał, hulał, następnie kazał beczkę dziegciu zatoczyć i jak był w altembasach i sajetach, rzucił się w nią we wszystkim, zanurzył się raz, drugi, wraz z głową — i wykrzyknął: + +— Czarny ja teraz jako noc-matka, lackie oczy nie dojrzą! + +I wytarzawszy się na perskich kobiercach zdobycznych, skoczył na koń i pojechał, i za nim poczłapali śród pomroki nocnej wierni mołojcy przeprowadzani okrzykiem: + +— Na sławu! Na szczastie! + +Tymczasem pan Skrzetuski dotarł już do Jarmoliniec; tam trafiwszy na opór, sprawił krwawy chrzest mieszczanom i zapowiedziawszy, że nazajutrz kniaź Jarema nadejdzie, dał odpoczynek strudzonym koniom i żołnierzom. + +Po czym, zebrawszy na naradę towarzyszów, rzekł im: + +— Dotąd Bóg nam szczęści. Miarkuję też po terrorze, jaki chłopstwo ogarnia, iż zgoła mają nas za przednią straż książęcą i wierzą, że cała potęga idzie za nami. Ale musimy pomyśleć, aby się zaś nie obaczyli, widząc, iż jedna kupa wszędzie chodzi. + +— A długoż my tak będziem chodzić? — spytał pan Zagłoba. + +— Póki o Krzywonosie nie będziem wiedzieć, co postanowił. + +— Ba, to i na bitwę może do obozu nie zdążymy. + +— Być to może… — odrzekł pan Skrzetuski. + +— Mości panie, wielcem z tego nierad — rzekł szlachcic. — Zaprawiło się trocha ręce na hultajstwie pod Konstantynowem, zdobyło się tam coś na nich. Ale to psu mucha!… Palce świerzbią… + +— Może tu waszeć więcej bitew zażyjesz, niż sam myślisz — odparł poważnie pan Skrzetuski. + +— O! A to quo modo? — pytał dość niespokojnie Zagłoba. + +— Bo lada dzień możem się natknąć na nieprzyjaciela, a choć nie po to tu jesteśmy, by mu orężem drogę zagradzać, przecie wypadnie się bronić. Ale wracam do materii: trzeba nam więcej kraju zająć, aby w kilku miejscach na raz o nas wiedziano, tu i owdzie opornych wyciąć, by się groza rozniosła, a wszędy wieści puszczać; dlatego mniemam, iż wypadnie nam się rozdzielić. + +— Tak i ja mniemam — rzecze Wołodyjowski. — Będziem im się w oczach mnożyć, i ci, co uciekną do Krzywonosa, o krociach będą gadali. + +— Mości poruczniku, waszmość tu wodzem, tedy rozporządź — rzekł Podbipięta. + +— Pójdę ja na Zinków ku Sołodkowcom, a jak będę mógł, to dalej — mówił Skrzetuski. — Waćpan, mości namiestniku Podbipięto, idź prosto na dół ku Tatarzyskom; ty, Michale, podejdź pod Kupin, a pan Zagłoba dotrze do Zbrucza koło Satanowa. + +— Ja? — rzecze pan Zagłoba. + +— Tak jest. Waćpan człowiek przemyślny i pełen fortelów; myślałem, że chętnie podejmiesz się tej imprezy, ale jeśli nie, to czwarty oddział weźmie Kosmacz, wachmistrz. + +— Weźmie, ale pod moją komendą! — zawołał Zagłoba, którego nagle olśniła myśl, iż będzie wodzem osobnego oddziału. — Jeślim się pytał dlaczego, to że mi się żal było z wami rozłączać. + +— Czy jeno masz waćpan eksperiencję w rzeczach wojskowych? — spytał Wołodyjowski. + +— Czy mam eksperiencję? Jeszcze żaden bocian nie myślał o tym, aby z waści prezent ojcu i matce zrobić, gdym ja już większe podjazdy, jako ten cały jest, wodził. Wiek życia w wojsku przesłużyłem i dotąd bym służył, gdyby nie to, że jak mnie raz spleśniały suchar w brzuchu stanął, to mi trzy lata siedział. Musiałem za bezoarem do Galaty jeździć, o której peregrynacji szczegółowo waćpanom w swoim czasie opowiem, gdyż teraz pilno mi w drogę. + +— Jedź więc waćpan, a wieści przed sobą puszczaj, że Chmielnicki już pobit i że książę Płoskirów już minął — rzekł pan Skrzetuski. — Lada jakiego języka nie bierz, ale gdybyś napotkał podjazdy spod Kamieńca, to staraj się porwać takich, którzy by o Krzywonosie mogli dać wiadomość, bo ci, których mamy, dają relacje sprzeczne. + +— Obym samego Krzywonosa napotkał! Niechby mu przyszła chętka na podjazd wyjechać, zadałżebym mu pieprzu z imbierem! Nie bójcie się, waszmościowie, nauczę ja hultajów śpiewać, ba, nawet i tańcować! + +— We trzech dniach zjedziem się na powrót w Jarmolińcach, a teraz każdy w swoją drogę! — rzekł Skrzetuski. — A ludzi proszę waszmościów oszczędzać. + +— We trzech dniach w Jarmolińcach! — powtórzyli Zagłoba, Wołodyjowski i Podbipięta. + + + +Rozdział VI + +Gdy pan Zagłoba znalazł się sam na czele swego oddziału, zrobiło mu się zrazu jakoś niesmaczno, a nawet wcale straszno, i dużo byłby za to dał, żeby mieć koło siebie Skrzetuskiego, Wołodyjowskiego albo pana Longina, których w duszy najmocniej podziwiał i przy których czuł się zupełnie bezpieczny, tak ślepo wierzył w ich obrotność i męstwo. + +Jechał więc z początku dość posępnie na czele swego oddziału i rozglądając się podejrzliwie na wszystkie strony, myślą mierzył niebezpieczeństwa, na jakie mógł się natknąć, i mruczał: + +— Zawsze raźniej by było, żeby który z nich był tutaj. Do czego Bóg kogo przeznaczył, do tego go stworzył; a ci trzej powinni byli bąkami się porodzić, bo na krwi lubią siadać. Tak im właśnie na wojnie jako innym przy dzbanie albo jako rybom we wodzie. W to im graj. Brzuchy mają lekkie, ale ręce ciężkie. Skrzetuskiego widziałem przy robocie i wiem, jako jest peritus. Tak on trzepie ludzi jak mnichy pacierze. Jego to rzemiosło ulubione. Ów Litwin, co własnej głowy nie ma, a trzech obcych szuka, nic na szwank nie wystawia; najmniej znam tego małego fircyka, ale osa też to musi być nie lada, miarkując z tego, com pod Konstantynowem widział i co mnie Skrzetuski o nim powiadał, osa to musi być! Szczęściem, niedaleko on ode mnie ciągnie i myślę, że najlepiej zrobię, jak się z nim połączę, bo jeśli wiem, dokąd iść, to niech mnie kaczki zdepczą. + +Pan Zagłoba uczuł się bardzo samotnym na świecie, aż się sam swej samotności użalił. + +— Tak to, tak! — mruczał. — Każdy ma się na kogoś obejrzeć, a ja co? Ni towarzysza, ni ojca, ni matki. Sierotam jest, i kwita! + +W tej chwili wachmistrz Kosmacz zbliżył się ku niemu: + +— Mości komendancie, dokąd idziemy? + +— Dokąd idziemy? — powtórzył Zagłoba. — Co? + +Nagle wyprostował się w siodle i wąsa pokręcił. + +— Do Kamieńca, jeśli taka będzie moja wola! Rozumiesz, mości wachmistrzu? + +Wachmistrz skłonił się i cofnął w milczeniu do szeregów, nie zdając sobie sprawy, dlaczego się komendant rozsierdził, pan Zagłoba zaś cisnął jeszcze okolicy kilka groźnych spojrzeń, następnie uspokoił się i mruczał dalej: + +— Jeśli do Kamieńca pójdę, pozwolę sobie dać sto kijów w pięty turecką modą. Tfu! Tfu! Żeby który z tamtych był przy mnie, więcej czułbym w sobie ducha. Co ja pocznę ze stem ludzi? Wolałbym być już sam, bo wówczas człek w fortele dufa. A teraz za dużo nas, by fortelami wojować, a za mało do obrony. Bardzo to niefortunna myśl przyszła Skrzetuskiemu do głowy, żeby podjazd rozdzielać. I gdzie ja pójdę? Wiem, co za mną, ale kto mnie powie, co przede mną, i kto mi zaręczy, czy diabli tam jakiej pułapki nie nastawili? Krzywonos i Bohun! Dobra sfora! Żeby ich diabli obłuszczyli! Boże mnie broń przynajmniej od Bohuna. Skrzetuski życzy sobie się z nim spotkać: wysłuchaj go, Panie! Życzę mu tego, czego sobie sam życzy, bom mu przyjaciel… Amen! Dotrę do Zbrucza i wrócę do Jarmoliniec, a języków więcej im przywiodę, niż sami chcą. O to nietrudno. + +Wtem Kosmacz zbliżył się ku niemu. + +— Mości komendancie, jakowychś jeźdźców za wzgórzem widać. + +— Niech jadą do diabła! Gdzie? Gdzie? + +— Ano tam, za górą. Znaki widziałem. + +— Wojsko? + +— Zdaje się, wojsko. + +— Niech ich psi kąsają. A siła ich? + +— Nie wiadomo, bo daleko. Byśmy się tu za one skały ukryli, wpadniemy na nich niespodzianie, bo tędy im droga. Jeśli potęga za wielka, to pan Wołodyjowski niedaleko, strzały usłyszy i na pomoc skoczy. + +Panu Zagłobie odwaga uderzyła niespodzianie do głowy jak wino. Być może, że to desperacja dała mu taki do czynu pochop; być może nadzieja, że pan Wołodyjowski jeszcze blisko, dość, że gołą szablą błysnął, oczyma zatoczył straszliwie i zakrzyknął: + +— Ukryć się za skały! Wpadniemy na nich niespodzianie! Pokażemy tym hultajom!… + +Sprawni żołnierze książęcy z miejsca zawrócili pod skały i w mgnieniu oka ustawili się w szyku bojowym, gotowi do niespodzianego napadu. + +Upłynęła godzina; na koniec dał się słyszeć gwar zbliżających się ludzi, echo niosło nutę wesołych pieśni, a po chwili jeszcze do uszu czatujących w zasadzce doszły odgłosy skrzypków, dud i bębenka. Wachmistrz zbliżył się znów do pana Zagłoby i rzekł: + +— To nie wojsko, panie komendancie, nie Kozacy; to wesele. + +— Wesele? — rzekł Zagłoba. — Zagramże ja im, niech poczekają! + +To rzekłszy, ruszył koniem, za nim wyjechali żołnierze i ustawili się szeregiem na drodze. + +— Za mną! — krzyknął groźnie Zagłoba. + +Linia ruszyła kłusem, potem galopem — i okrążywszy skałę, stanęła nagle tuż przed gromadą ludzi zmieszanych i strwożonych niespodzianym widokiem. + +— Stój! Stój! — wołano z obu stron. + +Było to istotnie chłopskie wesele. Naprzód jechali konną dudziarz, teorbanista, skrzypek i dwaj „dowbysze”, trochę już pijani, wycinając od ucha skoczne kołomyjki. Za nimi panna młoda, hoża dziewczyna w ciemnym żupanie i z włosami rozpuszczonymi na ramiona. Otaczały ją drużki śpiewające pieśni i niosące ponawlekane na ręce wieńce — a wszystkie dziewki na koniach, siedzące po męsku, wystrojone, ubrane w polne kwiaty, wyglądały z dala jak zastęp kraśnych Kozaków. W drugim szeregu jechał na dzielnym koniu pan młody wśród drużbów z wieńcami na długich, podobnych do spis tyczkach; orszak zamykali rodzice nowożeńców i goście, wszyscy konno. Jedynie beczki z gorzałką, miodem i piwem jechały na lekkich, wymoszczonych słomą wózkach, bełkocąc smakowicie po nierównej, kamienistej drodze. + +— Stój! Stój! — wołano z obu stron, po czym orszak weselny pomieszał się. Dziewczęta podniosły krzyk przeraźliwy i cofnęły się w tył, zaś parobcy i starsi drużbowie skoczyli naprzód, by piersiami zasłonić mołodycie przed niespodzianym napadem. + +Pan Zagłoba skoczył tuż przed nich i machając szablą, świecąc nią w oczy przerażonemu chłopstwu, począł wrzeszczeć: + +— Ha! Skurczybyki, psie chwosty, rebelizanty! Do buntu wam się zachciało! Za Krzywonosem trzymacie, łajdaki? Na przeszpiegi jeździcie? Drogę wojsku tamujecie? Na szlachtę ręce podnosicie? Dam ja wam, pieskie dusze bezecne! W dyby pokuć każę, na pal powbijać, o, szelmy! O, poganie! Teraz za wszystkie zbrodnie zapłacicie! + +Stary i biały jak gołąb drużba zeskoczył z konia, zbliżył się do szlachcica i chwyciwszy go pokornie za strzemię, począł kłaniać się w pas a błagać: + +— Zmiłujcie się, jasny rycerzu, nie gubcie biednych ludzi, Bóg nam świadek, my niewinni, nie do buntu my idziemy; my z cerkwi, z Husiatyna, naszego krewniaka Dymitra, kowala, z bondarówną Ksenią wieńczyli. My z weselem, z korowajem… + +— To niewinni ludzie, panie — szepnął wachmistrz. + +— Precz mi! To szelmy! Od Krzywonosa na wesele przyszli! — huknął Zagłoba. + +— Kołyb jeho trastia mordowała! — zawołał starzec. — My jego na oczy nie widzieli, my biedni ludzie. Zmiłujcie się, jasny panie, dozwólcie przejść, my nikomu zła nie czynimy, a swoją powinność znamy. + +— Do Jarmoliniec w łykach pójdziecie!… + +— Pójdziemy, gdzie każecie, panie! Wam rozkazywać, nam słuchać! Ale wy nam łaskę zróbcie, jasny rycerzu! Przykażcie panom żołmirom, żeby oni nam zła nie czynili, a sami wybaczcie prostakom, i ot, bijem czołem pokornie: wypijcie z nami na szczęście uwieńczonym… Wypijcie, wasza miłość, na radość prostym ludziom, jako Bóg i święta ewangelia nakazuje. + +— Jeno nie myślcie, bym wam folgował, gdy wypiję! — rzekł ostro pan Zagłoba. + +— Nie, panie! — zawołał z radością dziad. — My nie myślim! Hej! Grajki! — zakrzyknął na muzykę. — Zagrajcie dla jasnoho łycara, bo jasny łycar dobry, a wy, mołojcy, skoczcie po miód, po słodki dla jasnego łycara; on biednych ludzi nie ukrzywdzi. Skoro, chłopci, skoro! Diakujem, pane! + +Mołojcy kopnęli się co duchu do beczek, a tymczasem zawarczały bębenki, zapiszczały raźno skrzypki, dudziarz wydął policzki i począł miętosić dudę pod pachą, drużbowie potrząsali wieńcami na tykach; co widząc, żołnierze poczęli się coraz bardziej przysuwać, wąsy kręcić, uśmiechać się i przez plecy mołojców na mołodycie poglądać. Zabrzmiały na nowo pieśni — i strach minął, nawet gdzieniegdzie ozwały się radosne: „u-ha! u-ha!”. + +Ale pan Zagłoba nie rozchmurzył się od razu — nawet gdy mu dano kwartę miodu, mruczał jeszcze z cicha: „A szelmy! A łajdaki!”. Nawet gdy już wąsy zanurzył w ciemnej powierzchni napitku, brwi jego nie rozmarszczyły się jeszcze; podniósł głowę i mrużąc oczy, mlaskając wargami, począł smakować trunek — następnie zdziwienie, ale i oburzenie odbiło się na jego twarzy. + +— Co to za czasy! — mruknął. — Chamy taki miód piją! Boże, Ty to widzisz i nie grzmisz? + +To rzekłszy, przechylił kwartę i wypróżnił ją do dna. + +Tymczasem przyszli ośmieleni weselnicy prosić go całą gromadą, by zła nie czynił i puścił wolno, a między nimi przyszła i panna młoda, Ksenia, nieśmiała, drżąca, ze łzami w oczach, a zapłoniona i śliczna jak zorza. Zbliżywszy się, złożyła ręce: „Pomyłujte, pane!” — i całowała żółty but pana Zagłoby. Serce w szlachcicu od razu jak wosk zmiękło. + +Popuściwszy skórzanego pasa, począł w nim grzebać, a wygrzebawszy ostatnie czerwone złote, które mu swego czasu dał książę, rzekł do Kseni: + +— Naści! Niechże ci Bóg błogosławi, jako i wszelkiej niewinności. + +Tu wzruszenie nie pozwoliło mu mówić więcej, bo mu owa wysmukła czarnobrewa Ksenia przypomniała kniaziównę, którą kochał po swojemu pan Zagłoba. „Gdzie ona teraz, nieboga, i czy jej tam pilnują święci anieli?” — pomyślał i całkiem był już rozczulony, gotów z każdym ściskać się i bratać. + +Weselnicy zaś, widząc jego wspaniały czyn, poczęli hukać z radości, a śpiewać, a cisnąć się do niego, całować poły. „Dobry on! — powtarzano w tłumie. — Zołotyj Lach! Czerwinci daje, zła ne robyt, dobry pan! Na sławu, na szczastie!”. Skrzypek aż się trząsł, tak ciął od ucha, dudziarzowi oczy na wierzch wylazły, dowbyszom ręce ustawały. Stary bondar, tchórzem widocznie podszyty, trzymał się aż dotąd w tyle; teraz wysunął się naprzód i wraz z żoną bondarową i starą kowalichą, matką pana młodego, nuż kłaniać się w pas a do chutoru na wesele zapraszać, że to sława takiego mieć gościa i dla młodych pomyślna wróżba — że inaczej krzywda im będzie. Za nimi kłaniał się pan młody i czarnobrewa Ksenia, która choć prosta mołodycia, od razu poznała, że jej prośba najwięcej może. A drużbowie krzyczeli, że chutor niedaleko, nie będzie rycerzowi z drogi, stary zaś bondar bogaty, nie takiego miodu wytoczy. Pan Zagłoba spojrzał po żołnierzach: ruszali wszyscy wąsami jak zające, różne sobie rozkosze w tańcu i napitkach obiecując, więc — choć nie śmieli prosić, by jechać — zlitował się nad nimi pan Zagłoba — i po chwili on, drużbowie, mołodycie i żołnierze ruszyli w najpiękniejszej zgodzie do chutoru. + +Chutor istotnie był niedaleko, a stary bondar bogaty, więc i wesele było szumne. I popili się wszyscy mocno, a pan Zagłoba tak się rozochocił, że do wszystkiego był pierwszy. Zaczęły się tedy dziwne obrządki. Stare baby zawiodły Ksenię do komory i zamknęły się tam z nią; bawiły długo, po czym wyszły i oświadczyły, że mołodycia — jak gołąbka, jak lilia! Wtedy radość zapanowała w zgromadzeniu, podniósł się krzyk: „Na sławu! Na szczastie!”. Kobiety jęły klaskać w ręce i krzyczeć: „A szczo? Ne kazały!”. Parobcy zaś tupali nogami i każden tańczył w pojedynkę, z kwartą w ręku, którą przed drzwiami komory „na sławu” wypijał. Tańczył tak i pan Zagłoba, tym tylko zacność swego urodzenia dystyngwując, że nie kwartą, ale półgarncówką pił przed drzwiami. Potem bondarowie i kowalicha wprowadzili młodego Dymitra do komory, ale że młody Dymitr ojca nie miał, więc pokłoniono się panu Zagłobie, by go zastąpił — a on zgodził się i poszedł z innymi. Przez ten czas uciszyło się w izbie, tylko żołnierze pijący na majdanie przed chatą krzyk czynili, hałłakując z radości po tatarsku i paląc z bandoletów. Lecz największa radość i hulatyka zaczęły się dopiero wówczas, gdy rodzice pojawili się na powrót w izbie. Stary bondar ściskał z radości kowalichę, parobcy przychodzili do bondarowej i podejmowali ją pod nogi, a niewiasty sławiły ją, że tak ustrzegła córeczki jako oka w głowie, jak hołubki i lilii, po czym puścił się z nią w tany pan Zagłoba. Poczęli więc dreptać naprzeciw siebie, a on w ręce klaskał i w prysiudach przysiadał, i tak podskakiwał, i tak podkowami bił w podłogę, że aż drzazgi z desek leciały i pot obfity spływał mu z czoła. Poszli ich śladem inni: kto mógł — w izbie, kto nie mógł — na podwórcu, mołodycie z mołojcami i z żołnierzami. Bondar coraz nowe beczki kazał wytaczać. Wreszcie wytoczyło się całe wesele z izby na majdan — zapalono stosy z suchych bodiaków i łuczywa, bo zapadła już noc głęboka, i hulatyka zmieniła się w pijatykę na umór; żołnierze palili z bandoletów i muszkietów jakby w czasie bitwy. + +Pan Zagłoba, czerwony, spocony, chwiejący się na nogach, zapomniał, co się z nim dzieje, gdzie jest; przez dymy, które mu biły z czupryny, widział twarze biesiadników, ale choćby go na pal wbijano, nie umiałby powiedzieć, kto są ci biesiadnicy. Pamiętał, że jest na weselu — ale na czyim? Ha? Pewnie pana Skrzetuskiego z kniaziówną! Ta myśl wydała mu się najprawdopodobniejszą, utkwiła mu wreszcie jak gwóźdź w głowie i taką napełniła go radością, że począł wrzeszczeć jak opętany: „Niech żyją! Panowie bracia, kochajmy się! — I coraz nowe spełniał półgarncówki: — W twoje ręce, panie bracie! Zdrowie naszego księcia pana! Żeby się nam dobrze działo! Bogdaj ten paroksyzm ojczyznę minął!” — tu zalał się łzami i potknął się, idąc do beczki — i potykał się coraz więcej, bo na ziemi jakby na pobojowisku leżało mnóstwo ciał nieruchomych. „Boże! — zawołał pan Zagłoba. — Nie masz już męstwa w tej Rzeczypospolitej. Jeden pan Łaszcz pić potrafi, drugi Zagłoba… A reszta! Boże! Boże!”. I oczy żałośnie ku niebu podniósł — a wtem postrzegł, że ciała niebieskie nie tkwią już spokojnie na kształt złotych gwoździ w firmamencie, ale jedne trzęsą się, jakoby chciały z oprawy wyskoczyć, drugie zataczają koła, trzecie tańczą naprzeciw siebie kozaka — więc zdumiał się okrutnie pan Zagłoba i rzekł do swej duszy zdumionej + +— Zali ja jeden tylko nie pijany in universo? + +Ale nagle ziemia, tak samo jak gwiazdy, zatrzęsła się szalonym wirem i pan Zagłoba runął jak długi na ziemię. + +Wkrótce opadły go sny straszne. Zdało mu się, iż jakieś zmory usiadły mu na piersiach, że go gniotą i przytłaczają do ziemi, że wiążą mu ręce i nogi. Jednocześnie o uszy odbijały mu się wrzaski i jak gdyby huk wystrzałów; jakieś jaskrawe światło przechodziło przez jego zamknięte powieki i raziło mu oczy blaskiem nieznośnym. Chciał się zbudzić, otworzyć oczy i nie mógł. Czuł, iż dzieje się z nim coś niezwykłego, że głowa zwiesza mu się w tył, jak gdyby go niesiono za ręce i nogi… Potem zdjął go jakiś strach; było mu źle, bardzo źle, bardzo ciężko. Wracała mu przez pół przytomność — ale dziwna — bo w towarzystwie takiej niemocy, jakiej nigdy w życiu nie doznawał. I jeszcze raz próbował się poruszyć, ale gdy mu się nie udało, rozbudził się lepiej — i odemknął powieki. + +Wówczas wzrok jego napotkał parę oczów, które wpijały się w niego chciwie, a były to czarne źrenice jak węgiel i tak złowrogie, że rozbudzony już zupełnie pan Zagłoba pomyślał w pierwszej chwili, że to diabeł na niego patrzy — i znów przymknął powieki, i znów je prędko otworzył. Owe oczy patrzyły wciąż uporczywie — twarz wydała się znajomą: nagle pan Zagłoba zadygotał do szpiku kości, oblał go zimny pot, a po krzyżach przeszło mu aż do nóg tysiące mrówek. + +Poznał twarz Bohuna. + + + +Rozdział VII + +Zagłoba leżał związany w kij do własnej szabli w tej samej izbie, w której odbywało się wesele, a straszliwy watażka siedział opodal na zydlu i pasł oczy przerażeniem jeńca. + +— Dobry wieczór waści! — rzekł, dojrzawszy otwarte powieki swej ofiary. + +Pan Zagłoba nie odrzekł nic, ale w jednym mgnieniu oka oprzytomniał tak, jakby kropli wina do ust nie brał, jeno mrówki, doszedłszy mu do pięt, wróciły się do góry, aż do głowy, a szpik w kościach stał się zimny jak lód. Mówią, że człowiek tonący w ostatnim momencie widzi jasno całą swoją przeszłość, że przypomina wszystko — i zdaje sobie sprawę z tego, co się z nim dzieje; taką jasność widzenia i pamięci posiadał w tej chwili pan Zagłoba, a ostatnim słowem tej jasności był cichy, niewypowiedziany ustami okrzyk: + +„Ten mi dopiero da łupnia!” + +A watażka powtórzył spokojnym głosem: + +— Dobry wieczór waszmości. + +„Brr! — pomyślał Zagłoba. — Wolałbym, by wpadł w furię”. + +— Nie poznajesz mnie, panie szlachcic? + +— Czołem! Czołem! Jak zdrowie? + +— Nieźle. A waścinym to już ja się zajmę. + +— Nie prosiłem Boga o takiego doktora i wątpię, abym mógł strawić twoje lekarstwa, ale dziej się wola boża. + +— No, ty mnie kurował, teraz się tobie wywdzięczę. My stare druhy. Pamiętasz, jak ty mnie głowę obwiązywał w Rozłogach, co? + +Oczy Bohuna poczęły świecić jak dwa karbunkuły, a linia wąsów przedłużała się w straszliwym uśmiechu. + +— Pamiętam — rzekł Zagłoba — że mogłem cię nożem pchnąć, i nie pchnąłem. + +— A ja to ciebie pchnął? Albo cię myślę pchnąć? Nie! Ty dla mnie lubczyk-kochańczyk; ja ciebie będę strzegł jak oka w głowie. + +— Zawsze mówiłem, że zacny z ciebie kawaler — rzekł Zagłoba, udając, że bierze za dobrą monetę słowa Bohuna, a jednocześnie przez głowę przeleciała mu myśl: „Już, widać, on mi specjał jakowyś obmyśli; nie umrę po prostu!”. + +— Ty dobrze mówił — ciągnął Bohun — ty także zacny kawaler; tak my się szukali i znaleźli. + +— Co prawda, tom cię nie szukał, ale dziękuję za dobre słowo. + +— Podziękujesz ty mi jeszcze lepiej niezadługo i ja tobie podziękuję za to, że ty mnie mołodycię z Rozłogów do Baru przywiódł. Tam ja ją znalazł, a teraz ot! na wesele by ciebie prosił, ale to nie dziś i nie jutro; teraz wojna, a ty stary człowiek, może nie dożyjesz. + +Zagłoba mimo straszliwego położenia, w jakim się znajdował, nadstawił uszu. + +— Na wesele? — mruknął. + +— A co ty myślał? — mówił Bohun. — Czy to ja chłop, żeby ją bez popa niewolił, albo mnie nie stać na to, żeby ja w Kijowie ślub brał? Nie dla chłopa ty ją do Baru przywiódł, ale dla atamana i hetmana… + +„Dobrze!” — pomyślał Zagłoba. + +Po czym zwrócił głowę ku Bohunowi. + +— Każ mnie rozwiązać… — rzekł. + +— Poleż, poleż, ty w drogę pojedziesz, a ty stary, tobie odpocząć przed drogą. + +— Gdzie mnie chcesz wieźć? + +— Ty mój przyjaciel, tak ja cię do drugiego mojego przyjaciela zawiodę, do Krzywonosa. Już my oba pomyślimy, żeby tobie tam było dobrze. + +— Będzie mi ciepło! — mruknął szlachcic i znowu mrówki poczęły mu chodzić po grzbiecie. + +Na koniec począł mówić: + +— Wiem, że ty do mnie rankor masz, ale niesłusznie, niesłusznie, Bóg widzi. My żyli razem i w Czehrynie niejeden gąsior wypili, bo miałem dla cię afekt ojcowski za twoją fantazję rycerską, jakiej lepszej nie znalazłeś na całej Ukrainie. Ot co! Czym ja tobie w drogę wchodził? Żebym ja był z tobą do Rozłogów wtedy nie jeździł, to byśmy do tej pory w dobrej przyjaźni żyli. A po cóżem jechał, jeśli nie z życzliwości ku tobie? I żebyś się nie był wściekł, żebyś nie był mordował onych nieszczęsnych ludzi, Bóg na mnie patrzy, nie byłbym ci wchodził w drogę. Co mnie się do cudzych spraw mieszać! Wolałbym, żeby dziewczyna była twoja niż czyja inna. Ale przy twoich tatarskich zalotach sumienie mnie ruszyło, że to przecie szlachecki dom. Sam byś nie inaczej postąpił. Mogłem cię przecie z tego świata zgładzić z większym moim pożytkiem, a przecz-żem tego nie uczynił? Bom szlachcic i wstyd mi było. Zawstydźże się i ty, bo wiem, że się nade mną chcesz znęcać. Dziewczynę i tak masz w ręku, czego ode mnie chcesz? Zalim jej nie strzegł jak oka w głowie, tego twojego dobra? Żeś ją uszanował, znać, że i w tobie jest rycerski honor i sumienie, ale jakże to jej podasz rękę, którą w mojej krwi niewinnej ubroczysz? Jako to jej powiesz: tego człeka, któren cię przez chłopstwo i tatarstwo przeprowadził, na mękim wydał? Zawstydźże się i puść mnie z tych pętów i z tej niewoli, w którą mnie zdradą pochwyciłeś. Młodyś jest i nie wiesz, coć potkać może, a za moją śmierć Bóg cię będzie karał na tym, co ci najmilsze. + +Bohun wstał z zydla blady z wściekłości i zbliżywszy się do Zagłoby, zaczął mówić przyduszonym przez furię głosem: + +— Wieprzu nieczysty, pasy drzeć z ciebie każę, na wolnym ogniu spalę, ćwiekami nabiję, na szmaty rozerwę! + +I w przystępie szaleństwa pochwycił za nóż wiszący u pasa — przez chwilę ściskał go konwulsyjnie w pięści — już, już ostrze zaświeciło panu Zagłobie w oczach, ale watażka pohamował się, nóż wepchnął z powrotem w pochwę i zakrzyknął: + +— Mołojcy! + +Sześciu Zaporożców wpadło do izby. + +— Wziąć to ścierwo lackie i w chlewie rzucić, a strzec jak oka w głowie. + +Kozacy porwali pana Zagłobę, dwóch za ręce i za nogi, jeden z tyłu za czuprynę — i wyniósłszy z izby, przenieśli przez cały majdan, na koniec porzucili go na gnoju w stojącym opodal chlewie. Po czym drzwi się zamknęły i jeńca otoczyła zupełna ciemność — jeno przez szpary między belkami i przez dziury w poszyciu przedzierało się tu i owdzie blade światło nocne. Po chwili oczy pana Zagłoby przyzwyczaiły się do pomroki. Rozejrzał się dokoła i ujrzał, że w chlewie nie było świń ani mołojców. Rozmowy tych ostatnich dochodziły go zresztą wyraźnie przez wszystkie cztery ściany. Widocznie cały budynek obstawiony był szczelnie, ale mimo tych straży pan Zagłoba odetchnął głęboko. + +Przede wszystkim żył. Gdy Bohun błysnął nad nim nożem, był pewien, że już ostatnia jego chwila wybiła — i Bogu ducha polecał, co prawda, z największym strachem. Ale widocznie Bohun postanowił go zakonserwować na śmierć nierównie wymyślniejszą. Pragnął nie tylko się zemścić, ale i nasycić się zemstą nad tym, który wydarł mu krasawicę i sławę jego mołojecką nadwerężył, a samego śmiesznością okrył, spowiwszy go jak dziecko. Była to tedy smutna dla pana Zagłoby perspektywa, ale na razie pocieszała go jednak myśl, że jeszcze żyje, że prawdopodobnie do Krzywonosa go powiodą i tam dopiero na pytki wezmą — że więc ma kilka, a może i więcej dni przed sobą; tymczasem zaś leży sobie oto w chlewie samotny i może wśród ciszy nocnej o fortelach pomyśleć. + +To była jedna dobra strona sprawy, ale gdy o złych pomyślał, znowu mrówki poczęły mu tysiącami chodzić po grzbiecie. + +Fortele!… + +— Gdyby tu wieprz albo świnia leżała w tym chlewie — mruczał pan Zagłoba — miałaby ich więcej niż ja, boby jej nie związali w kij do własnej szabli. Niechby Salomona tak związali, nie byłby mądrzejszy od własnych pludrów albo od mego napiętka. O Boże, Boże, za co mnie tak karzesz! Na tylu ludzi na świecie tego jednego złodzieja najbardziej uniknąć pragnąłem i takie moje szczęście, żem jego właśnie nie uniknął. Będę miał skórę wyczesaną jak świebodzińskie sukno. Żeby to inny mnie złapał, to bym deklarował, że do buntu przystaję, a potem umknął. Ale i inny by nie uwierzył, a cóż dopiero ten! Czuję, że mnie serce zamiera. Diabli mnie tu przynieśli. O Boże, Boże, ani ręką, ani nogą ruszyć nie mogę… O Boże! Boże! + +Po chwili jednak pomyślał pan Zagłoba, że gdyby miał wolne ręce i nogi, łatwiej by mógł jakichkolwiek fortelów się chwycić. A nużby popróbował? Byle tylko szablę zdołał spod kolan wysunąć, reszta poszłaby łatwiej. Ale jak tu ją wysunąć? Przewrócił się na bok — źle… Pan Zagłoba zamyślił się głęboko. + +Następnie począł się kołysać na własnym grzbiecie coraz prędzej i prędzej, a za każdym takim ruchem posuwał się o pół cala naprzód. Zrobiło mu się gorąco, czupryna zapociła mu się gorzej niż w tańcu i chwilami ustawał i spoczywał, chwilami przerywał pracę, bo zdało mu się, że któryś z mołojców idzie ku drzwiom — i znów rozpoczynał z nowym zapałem, na koniec przysunął się do ściany. + +Wówczas począł się kiwać inaczej, bo nie od głowy ku nogom, ale z boku na bok, tak że za każdym razem uderzał z lekka w ścianę końcem szabli, która wysuwała się przez to spod kolan, przechylając się coraz bardziej ku wewnątrz, na stronę rękojeści. + +Serce poczęło bić w panu Zagłobie jak młotem, bo ujrzał, że to sposób może być skuteczny. + +I pracował dalej, starając się jak najciszej uderzać i tylko wówczas, gdy rozmowa mołojców głuszyła lekkie uderzenia. Przyszła nareszcie chwila, że koniec pochwy znalazł się na jednej linii z łokciem i kolanem i że dalsze kiwania się ku ścianie nie mogły go już wypychać. + +Tak, ale natomiast z drugiej strony zwieszała się już znaczna część szabli, i wiele cięższa, biorąc na uwagę rękojeść. + +Na rękojeści był krzyżyk, jako zwykle przy karabelach; pan Zagłoba liczył na ów krzyżyk. + +I po raz trzeci począł kołysać się, ale tym razem celem jego usiłowań było odwrócenie się nogami do ściany. Dopiąwszy i tego, jął posuwać się wzdłuż. Szabla jeszcze tkwiła między podkolanami a rękoma, ale rękojeść zawadzała się co chwila krzyżykiem o nierówności gruntu; na koniec krzyżyk zawadził silniej — pan Zagłoba kiwnął się ostatni raz i przez chwilę radość przygwoździła go na miejscu. + +Szabla wysunęła się zupełnie. + +Szlachcic zdjął wówczas ręce z kolan, a chociaż dłonie miał jeszcze związane, uchwycił nimi szablę na powrót. Pochwę przytrzymał nogami i wyciągnął żeleźce. + +Rozciąć pęta na nogach było teraz dziełem jednej chwili. + +Trudniej było z dłońmi. Pan Zagłoba musiał ułożyć szablę na gnoju, tylcem do dołu, ostrzem do góry, i trzeć o owo ostrze postronki dopóty, dopóki ich nie rozciął. + +Co gdy uczynił, był nie tylko wolny od pęt — lecz i uzbrojony. + +Odetchnął też głęboko, po czym przeżegnał się i zaczął Bogu dziękować. + +Ale od rozcięcia pęt do uwolnienia się z rąk Bohunowych było jeszcze bardzo daleko. + +— Co dalej? — pytał samego siebie pan Zagłoba. + +I nie znalazł odpowiedzi. Chlew naokoło obstawiony był mołojcami; było ich tam razem ze stu; mysz nie mogłaby się wymknąć niepostrzeżona, a cóż dopiero człowiek tak tęgi jak pan Zagłoba! + +— Widzę, że zaczynam w piętkę gonić — rzekł sam do siebie — a mój dowcip tyle wart, żeby nim buty wysmarować, chociaż i smarowidła lepszego można by u Węgrzynów na jarmarku kupić. Jeśli mnie Bóg nie ześle jakiej myśli, to pójdę wronom na pieczeń, ale jeśli ześle, to się ofiaruję w czystości trwać jako pan Longinus. + +Głośniejsza rozmowa mołojców za ścianą przerwała mu dalsze rozmyślania, poskoczył więc i ucho przyłożył do szpary między belkami. + +Wysuszone sosnowe belki odbijały głosy jak pudło teorbanu: słowa dochodziły wyraźnie. + +— A gdzie my stąd pojedziemy, ojcze Owsiwuju? — pytał jeden głos. + +— Ne znaju, pewno do Kamieńca — odparł drugi. + +— Ba, konie ledwo nogami włóczą; nie dojdą. + +— Dlatego tu i stoimy; do rana wypoczną. + +Nastała chwila milczenia, potem pierwszy głos ozwał się ciszej jak poprzednio: + +— A mnie się widzi, ojcze, że ataman spod Kamieńca za Jampol ruszy. + +Zagłoba wstrzymał oddech w piersi. + +— Milcz, jeśli ci młoda głowa miła! — brzmiała odpowiedź. + +Nastała chwila milczenia, tylko zza innych ścian dochodziło szeptanie. + +— Wszędy są, wszędy pilnują! — mruknął Zagłoba. + +I poszedł ku przeciwległej ścianie. + +Tym razem doszedł go chrzęst żutych obroków i parskanie koni, które widocznie stały tuż, a między nimi mołojcy rozmawiali leżący, bo głosy dochodziły z dołu. + +— Hej — mówił jeden — my tu jechali nie śpiąc, nie jedząc, koniom nie popasając, po to, by na pale w obozie Jaremy poszli? + +— To już pewno, że on tu jest? + +— Ludzie, co z Jarmoliniec uciekli, widzieli go, jako ciebie widzę. Strach, co mówią: wielki on jak sosna, we łbie dwie głownie, a koń pod nim smok. + +— Hospody, pomyłuj! + +— Nam tego Lacha z żołnierzami zabrać i uciekać. + +— Jak uciekać? Konie i tak zdychają. + +— Źle, braty ridnyje. Żeby ja był atamanem, tak ja by temu Lachowi szyję uciął i do Kamieńca choć piechotą wracał. + +— Jego ze sobą pod Kamieniec weźmiemy. Tam z nim atamany nasze poigrają. + +— Pierwej z wami diabli poigrają — mruknął Zagłoba. + +Jakoż mimo całego strachu przed Bohunem, a może właśnie dlatego, poprzysiągł sobie, że się żywcem nie da wziąć. Jest wolny od pęt, szablę ma w ręku — będzie się bronił. Rozsiekają go — to rozsiekają; ale żywcem nie wezmą. + +Tymczasem parskanie i stękanie koni, widocznie nadzwyczajnie zdrożonych, zgłuszyło dalszą rozmowę, a natomiast poddało pewną myśl panu Zagłobie. + +„Żebym to mógł przez tę ścianę się przedostać, a na konia niespodzianie skoczyć! — myślał. — Jest noc: nimby się obaczyli, co się stało, już bym im uszedł z oczu. Po tych jarach i rozłogach przy słońcu trudno gonić, a cóż dopiero w ciemnościach! Dajże mi Boże sposobność!” + +Ale o sposobność nie było łatwo. Trzeba by chyba było ścianę rozwalić, a na to trzeba było być panem Podbipiętą — lub się podkopać jak lis, a i wówczas pewnie by usłyszeli, zobaczyli i ucapili zbiega za kark, nimby nogą strzemienia sięgnął. + +Do głowy panu Zagłobie cisnęły się tysiące fortelów, ale właśnie dlatego że ich było tysiące, żaden nie przedstawiał się jasno. + +„Nie może już inaczej być, jeno skórą zapłacę” — pomyślał. + +I ruszył ku trzeciej ścianie. + +Nagle uderzył głową o coś twardego, zmacał: była to drabinka. Chlew nie był świński, ale bawoli, i do połowy długości miał strych służący za skład słomy i siana. Pan Zagłoba bez chwili namysłu wylazł na górę. + +Po czym siadł, odetchnął i począł z wolna wciągać za sobą drabinkę. + +— No, tom jest i w fortecy! — mruknął. — Choćby też i drugą drabinę znaleźli, nieprędko się tu dostaną. Jeśli pierwszego łba, który się tu wychyli, nie rozwalę na dwoje, to się pozwolę na schab uwędzić. O do diabła! — rzekł nagle. — Istotnie będą mnie mogli nie tylko uwędzić, ale upiec i na łój przetopić. Ale niech tam! Chcą chlew spalić: dobrze! Żywcem mnie tym bardziej nie dostaną… A wszystko mi jedno, czy mnie krucy zdziobią surowego czy pieczonego. Bylem tych zbójeckich rąk uszedł, o resztę nie dbam i mam nadzieję, że jeszcze jakoś to będzie. + +Pan Zagłoba łatwo przechodził widać od ostatniej rozpaczy do nadziei. Jakoż niespodzianie taka w niego wstąpiła ufność, jakby już był w obozie księcia Jeremiego. A jednak położenie jego nie poprawiło się o wiele. Siedział na strychu i mając szablę w garści, mógł istotnie długo przystępu bronić. Ot i wszystko! Ale ze strychu do wolności była droga jak z pieca na łeb — z tą jeszcze różnicą, że w dole czekały szable i spisy mołojców czyhających pod ścianami. + +— Jakoś to będzie! — mruknął pan Zagłoba i zbliżywszy się do dachu, począł z lekka rozrywać i unosić poszycie, aby sobie prospectus na świat otworzyć. + +Poszło mu to z łatwością, gdyż mołojcy rozmawiali ciągle pod ścianami, chcąc zabić nudę czuwania, a przy tym wstał dość silny wiatr i głuszył powiewem śród pobliskich drzew szelest unoszonych snopków. + +Po pewnym czasie dziura była gotowa — pan Zagłoba wetknął w nią głowę i począł rozglądać się naokoło. + +Noc poczynała już ustępować, a na wschodnią stronę nieba wstępował pierwszy brzask dnia, więc przy bladym świetle ujrzał pan Zagłoba cały majdan zapełniony końmi, przed chatą szeregi śpiących mołojców, powyciągane na kształt długich niewyraźnych linii, dalej żuraw studzienny i koryto, w którym świeciła woda, a obok nich znów szereg śpiących ludzi i kilkunastu mołojców z gołymi szablami w ręku przechadzających się wzdłuż owego szeregu. + +— To moi ludzie, których w łyka wzięto — mruknął szlachcic. — Ba! — dodał po chwili. — Żeby to byli moi, ale to książęcy!… Dobrym byłem im wodzem, nie ma co mówić! Zawiodłem ich psu w gardło. Wstyd będzie oczy pokazać, jeśli mnie Bóg wróci wolność. A wszystko przez co? Przez amory i napitki. Co mnie było do tego, że się chamy żenią? Tyle miałem do roboty na tym weselu, ile na psim. Wyrzekam się tego zdrajcy miodu, któren włazi w nogi, nie w głowę. Wszystko złe na świecie z pijaństwa, bo gdyby nas byli trzeźwych napadli, byłbym jako żywo otrzymał wiktorię i Bohuna w chlewie zamknął. + +Tu wzrok pana Zagłoby padł znowu na chatę, w której spał watażka, i zatrzymał się na jej drzwiach. + +— O śpij, złodzieju — mruknął — śpij! Niech ci się przyśni, żeć diabli łuszczą, co cię i tak nie minie. Chciałeś z mojej skóry przetak uczynić, spróbuj tu wleźć do mnie na górę, a obaczymy, czy ci twojej tak nie posiekam, że się i psom na buty nie zda. Żebym się tylko mógł stąd wyrwać! Żebym się mógł wyrwać! Ale jak? + +Rzeczywiście zadanie było prawie nie do spełnienia. Cały majdan tak był zapchany ludźmi i końmi, że choćby pan Zagłoba zdołał wydostać się z chlewa, choćby zsunąwszy się z dachu, skoczył na jednego z tych koni, które stały tuż pod chlewem, nie zdołałby żadną miarą dotrzeć nawet do wrót, a cóż dopiero wydostać się za wrota! + +A jednak zdawało mu się, że dokonał większej części zadania: był wolny, uzbrojony i siedział pod strychem jakoby w fortecy. + +„Cóż u licha! — myślał. — Czy po tom się z łyk uwolnił, żeby się na nich powiesić?” + +I znowu fortele poczęły mu huczeć w głowie, ale było ich takie mnóstwo, że ani rusz wybrać. + +Tymczasem szarzało coraz bardziej. Okolice chaty poczęły się wychylać z cienia, dach chaty powlókł się jakoby srebrem. Już pan Zagłoba mógł dokładniej odróżnić pojedyncze grupy na majdanie, już dojrzał czerwoną barwę swych ludzi leżących koło studni — i baranie kożuchy, pod którymi spali mołojcy wedle chaty. + +Nagle jakaś postać podniosła się z szeregu śpiących i poczęła iść wolnym krokiem przez majdan, zatrzymując się tu i owdzie koło ludzi i koni; chwilkę pogadała z mołojcami pilnującymi jeńców i na koniec zbliżyła się do chlewa. Pan Zagłoba sądził w pierwszej chwili, że to jest Bohun, zauważył bowiem, że strażnicy rozmawiali z ową postacią tak jak podwładni z przełożonym. + +— Ej! — mruknął. — Żebym to miał teraz guldynkę w ręku, nauczyłbym cię, jak to nogami się nakrywać. + +W tej chwili postać owa podniosła głowę i na twarz jej padł szary blask świtu: to nie był Bohun, ale sotnik Hołody, którego pan Zagłoba poznał natychmiast, bo go znał doskonale jeszcze z tych czasów, gdy dotrzymywał Bohunowi kompanii w Czehrynie. + +— Chłopcy! — rzekł Hołody. — A nie śpicie? + +— Nie, bat'ku, choć i chce się spać. Czas by nas zmienić. + +— Zaraz was zmienią. A wraży syn nie uciekł? + +— Oj, oj! Chyba dusza z niego uciekła, ojcze, bo się ani ruszył. + +— Szczwana to liszka. A obaczcie no, co się z nim dzieje, bo on gotów się w ziemię zapaść. + +— Zaraz! — odrzekło kilku mołojców, zbliżając się ku drzwiom chlewa. + +— Stoczcie też i siana ze stropu. Konie wytrzeć! Ze wschodem ruszamy. + +— Dobrze, bat'ku! + +Pan Zagłoba, porzuciwszy co tchu swoje stanowisko przy dziurze w dachu, przyczołgał się do otworu w stropie. Jednocześnie usłyszał skrzyp drewnianej zawory i szelest słomy pod nogami mołojców. Serce biło mu młotem w piersi, a ręką ściskał głownię szabli, ponawiając sobie w duchu śluby, że prędzej da się spalić razem z chlewem lub na sieczkę pociąć niż żywcem wziąć. Spodziewał się też, że lada chwila mołojcy podniosą wrzask straszliwy, ale się omylił. Czas jakiś słychać było, jak chodzili coraz to śpieszniej po całym chlewie, nareszcie jeden ozwał się: + +— Jaki tam czort? Nie mogę go zmacać! My go ot tu rzucili. + +— Niesamowity czy co? Skrzesz ognia, Wasyl, ciemno tu jak w lesie. + +Nastała chwila milczenia. Wasyl szukał widocznie hubki i krzesiwa, drugi zaś mołojec począł wołać z cicha: + +— Pane szlachcic, odezwij się! + +— Całuj psa w ucho! — mruknął Zagłoba. + +Wtem żelazo poczęło szczękać o krzemień, sypnął się rój iskier i rozświecił ciemne wnętrze chlewa i głowy mołojców przybrane w kapuzy, po czym zapadła ciemność jeszcze głębsza. + +— Nie ma! Nie ma! — wołały gorączkowe głosy. + +Wówczas jeden z mołojców poskoczył ku drzwiom. + +— Bat'ku Hołody! Bat'ku Hołody! + +— Co takiego? — pytał sotnik, ukazując się we drzwiach. + +— Nie ma Lacha! + +— Jak to nie ma? + +— W ziemię zapadł! Nie ma nigdzie. O, Hospody pomyłuj! My ogień krzesali; nie ma! + +— Nie może być. Oj, byłoby wam od atamana! Uciekł czy co? Pospaliście się? + +— Nie, bat'ku, my nie spali. Z chlewa on nie wyszedł naszą stroną. + +— Cicho! Nie budzić atamana!… Jeśli nie wyszedł, to musi gdzieś być. A wy wszędzie szukali? + +— Wszędzie. + +— A na stropie? + +— Jak jemu było na strop leźć, kiedy był w łykach. + +— Durny ty! Żeby on się nie rozwiązał, to by tu był. Szukać na stropie. Skrzesać ognia! + +Sypnęły się znowu iskry. Wieść przeleciała wnet przez wszystkie straże. Poczęto się tłoczyć do chlewa z owym pośpiechem zwyczajnym w nagłych razach; słychać było szybkie kroki, szybkie pytania i jeszcze szybsze odpowiedzi. Rady krzyżowały się jak miecze w boju. + +— Na strop! Na strop! + +— A pilnuj z zewnątrz! + +— Nie budzić atamana, bo będzie bieda! + +— Nie ma drabiny! + +— Przynieść drugą! + +— Nie ma nigdzie! + +— Skoczyć do chaty, czy tam nie ma? + +— O, Lach przeklęty! + +— Leźć po węgłach na dach, dachem się przedostać. + +— Nie można, bo wystaje i podbity deskami. + +— Przynieść spisy. Po spisach tędy wejdziemy. A sobaka!… Drabinę wciągnął! + +— Przynieść spisy! — zabrzmiał głos Hołodego. + +Mołojcy skoczyli po spisy, inni zaś popodnosili głowy ku stropowi. Już też rozpierzchłe światło wniknęło przez otwarte drzwi i do chlewa, a przy jego niepewnym blasku widać było kwadratowy otwór stropu, czarny i cichy. + +Z dołu ozwały się pojednawcze głosy: + +— No, pane szlachcic! Spuść drabinę i zleź. I tak się nie wymkniesz, po co ludzi trudzić. Zleź! Zleź! + +Cisza. + +— Ty mądry człowiek! Żeby tobie to co pomogło, tak ty by siedział, ale że to tobie nie pomoże, tak ty zleziesz dobrowolnie, ty dobry! + +Cisza. + +— Zleź, a nie, to ci skórę ze łba zedrzemy, łbem na dół w gnój cię zrzucimy! + +Pan Zagłoba pozostał równie głuchy na groźby, jak na pochlebstwa, i siedział w ciemnościach jak borsuk w jamie, gotując się do zaciętej obrony. Tylko szablę coraz mocniej ściskał i sapał trochę, i w duchu pacierz szeptał. + +Tymczasem przyniesiono spisy, związano trzy w pęk i postawiono ostrzami ku otworowi. Panu Zagłobie przemknęła przez głowę myśl, czyby nie porwać ich i nie wciągnąć — ale pomyślał także, że dach może być za nisko i że nie zdoła ich wciągnąć zupełnie. Zresztą przyniesiono by w tej chwili inne. + +Tymczasem cały chlew napełnił się mołojcami. Niektórzy świecili łuczywem, inni poznosili najrozmaitsze drągi i drabiny od wozów, które okazały się za krótkie, więc związano je co duchu rzemieniami, bo po spisach trudno istotnie było się wspinać. Jednakże znaleźli się chętni. + +— Ja pójdę — wołało kilka głosów. + +— Czekać na drabinę! — rzekł Hołody. + +— A co szkodzi, bat'ku, popróbować po spisach? + +— Wasyl wlezie! On tak jak kot chodzi. + +— To próbuj. + +A inni poczęli zaraz żartować: + +— Ej, ostrożnie! On szablę ma, szyję utnie, obaczysz. + +— Sam za łeb złapie i wciągnie, a tam cię opatrzy jak niedźwiedź. + +Wasyl nie dał się stropić. + +— On znaje — rzekł — że niechby on mnie palcem dotknął, czorta by mu ataman dał zjeść i wy, braty. + +Było to ostrzeżenie dla pana Zagłoby, któren siedział cicho, ani mruknął. + +Lecz mołojcy, jako to zwykle między żołnierzami, wpadli już w dobry humor, bo całe zajście poczęło ich bawić, więc dalej przymawiać Wasylowi: + +— Będzie jednym durnym mniej na świecie, na białym. + +— On tam nie będzie zważał, jak my jemu zapłacim za twoją szyję. On śmiały mołojec. + +— Ho! Ho! On niesamowity. Czort jego wie, w co on się tam już zmienił… To czarownik! Ty, Wasyl, nie wiadomo kogo tam znajdziesz w czeluści. + +Wasyl, który splunął już w dłonie i obejmował właśnie nimi spisy, wstrzymał się nagle. + +— Na Lacha pójdę — rzekł — na czorta nie. + +Ale tymczasem związano drabiny i przystawiono je do otworu. Źle było i po nich wchodzić, bo się zaraz wygięły na związaniu i szczeble cienkie trzeszczały pod stopami, które na próbę na najniższym stawiono. Ale począł wchodzić sam Hołody, wchodząc zaś, mówił: + +— Ty, panie szlachcic, widzisz, że to nie żarty. Uparłeś się na górze siedzieć, to siedź, ale się nie broń, bo my cię dostaniem i tak, choćby i cały chlew mieli rozebrać. Ty miej rozum! + +Na koniec głowa jego dotknęła czeluści i pogrążała się w niej z wolna. Nagle dał się słyszeć świst szabli, Kozak krzyknął strasznie, zachwiał się i padł między mołojców z rozwaloną na dwie połowy głową. + +— Koli! Koli! — zawrzasnęli mołojcy. + +W całym chlewie powstał straszliwy zamęt, podniosły się krzyki i wołania, które zagłuszył grzmiący głos pana Zagłoby: + +— Ha, złodzieje, ludojady, ha! Basałyki! Do nogi was wytłukę, szelmy parszywe! Poznajcie rycerską rękę!… Ludzi uczciwych po nocy napadać! W chlewie szlachcica zamykać… Ha! Łotry! W pojedynkę ze mną, w pojedynkę, albo i po dwóch! Chodźcie no sam! Ale łby zostawcie w gnoju, bo poucinam, jakom żyw! + +— Koli! Koli! — wołali mołojcy. + +— Chlew spalimy! + +— Ja sam spalę, bycze ogony, byle z wami! + +— Po kilku! Po kilku naraz! — krzyknął stary Kozak. — Trzymać drabiny, spisami podpierać, przynieść snopów na łby i dalej!… Musimy go dostać! + +To rzekłszy, ruszył w górę, a razem z nim dwóch towarzyszów, szczeble poczęły się łamać, drabiny wygięły się jeszcze mocniej, ale przeszło dwadzieścia krzepkich rąk pochwyciło je za drągi, w górze popodpierano spisami. Inni powtykali ostrza spis w otwór, by cięcia szabli zahamować. + +W kilka chwil później trzy nowe ciała spadły na głowy stojącym w dole. + +Pan Zagłoba, rozgrzany tryumfem, ryczał jak bawół i zionął takie przekleństwa, jakich świat nie słyszał i od jakich dusze niezawodnie zamarłyby w mołojcach, gdyby nie to, że wściekłość poczęła ich ogarniać. Niektórzy kłuli spisami strop, inni darli się na drabinę, chociaż w czeluści czekała śmierć pewna. Nagle krzyk się zrobił przy drzwiach i do chlewa wpadł sam Bohun. + +Był bez czapki, tylko w szarawarach i koszuli, w ręku miał gołą szablę, w oczach płomień. + +— Przez dach, psiawiary! — krzyknął. — Poszycie rozerwać i żywcem brać. + +A Zagłoba, ujrzawszy go, ryczał: + +— Chamie, pójdź no tu tylko. Nos i uszy ci obetnę, gardła nie wezmę, bo to kata własność. A co, tchórz cię obleciał? Boisz się, parobku? Związać mi tego szelmę, a łaskę znajdziecie. Cóż, wisielcze, cóż, kukło żydowska? Sam tu! Wychyl jeno łba na strop! Chodź, chodź, będę ci rad, poczęstuję tak, żeć się przypomni i twój ojciec diabeł, i twoja mać gamratka! + +Tymczasem krokwie dachu jęły trzeszczeć. Widocznie mołojcy dostali się nań i teraz rwali już poszycie. + +Zagłoba dosłyszał, ale strach nie odjął mu sił. Był jakby spity bitwą i krwią. + +„Skoczę w kąt i tam zginę” — pomyślał. + +Ale w tej chwili na całym majdanie rozległy się strzały, a jednocześnie kilkunastu mołojców wpadło do chlewa. + +— Bat'ku! Bat'ku! — krzyczeli wniebogłosy. — Bywaj!!! + +Pan Zagłoba w pierwszej chwili nie zrozumiał, co się stało — i zdumiał. Spojrzy przez czeluść na dół, aż tam nikogo już nie ma. Krokwie w dachu nie trzeszczą. + +— Co to jest? Co się stało? — zawołał głośno. — Ha! Rozumiem. Chcą chlew puścić z ogniem i z pistoletów do dachu palą. + +Tymczasem na zewnątrz słychać było coraz straszniejsze wrzaski ludzkie, tętent koni. Strzały zmieszane z wyciem, szczęk żelaza. „Boże! To chyba bitwa!” — pomyślał pan Zagłoba i skoczył do swojej dziury w dachu. + +Spojrzał — i nogi ugięły się pod nim z radości. + +Na majdanie wrzała bitwa, a raczej ujrzał pan Zagłoba straszliwy pogrom Bohunowych mołojców. Napadnięci znienacka, rażeni ogniem z pistoletów przykładanych do łbów i piersi, przyparci do płotów, do chaty i do stodoły, cięci mieczami, pchani falą piersi końskich, miażdżeni kopytami, mołojcy ginęli, nie dając prawie oporu. Szeregi żołnierzy przybranych w krasne barwy, siekąc zapamiętale i naciskając uciekających, nie zezwoliły im się sformować ni szablą się złożyć, ni odetchnąć, ni dosiąść koni. Broniły się tylko pojedyncze kupy; inni dopinali wśród wrzawy, zamętu i dymu rozluźnione popręgi kulbak i ginęli, zanim zdołali nogą dotknąć strzemienia; inni, rzucając spisy i szable, zmykali pod płoty, więźli między żerdziami i przeskakiwali przez wierzch, wrzeszcząc i wyjąc nieludzkimi głosami. Zdawało się nieszczęsnym, że sam książę Jeremi spadł na nich niespodzianie jak orzeł, że druzgoce ich cała jego potęga. Nie mieli czasu się opamiętać, obejrzeć: okrzyki zwycięzców i świst szabel, i huki wystrzałów gnały ich jak burza, gorący oddech koński oblewał im karki. „Ludy, spasajtes!” — rozległo się ze wszystkich stron. — „Bij, zabij” — odpowiadali napastnicy. + +I dojrzał na koniec pan Zagłoba małego pana Wołodyjowskiego, jak stojąc wedle wrót na czele kilkunastu żołnierzy, głosem i buławą wydawał innym rozkazy, a niekiedy rzucał się na swym gniadym koniu w zamęt i wówczas ledwo się złożył, ledwie się zwrócił, już padał człowiek, nawet i nie wydawszy okrzyku. O, bo mistrz to był nad mistrzami mały pan Wołodyjowski! — i żołnierz z krwi i kości, więc bitwy nie tracił z oka, ale poprawiwszy tu i owdzie, znowu się wracał — i patrzył, i poprawiał, właśnie jak ów, który kapelą kierując, czasem sam zagra, czasem grać przestaje, a nad wszystkimi ustawicznie czuwa, by każdy swoje odegrał. + +Co widząc, pan Zagłoba począł nogami tupać w deski stropu, aż kłęby kurzu powstały, w ręce klaskać i ryczeć: + +— Bij psubraty! Bij! Morduj! Ze skóry łup! Siekaj, tnij, wal, rżnij, morduj! Dalejże w nich, dalej, na szable ich i w pień! + +Tak krzyczał pan Zagłoba i rzucał się, oczy krwią mu zaszły z wysilenia i zaniewidział na chwilę, ale gdy znów wzrok odzyskał, ujrzał jeszcze piękniejszy widok — oto w kupie kilkudziesięciu mołojców pomykał na koniu jak błyskawica Bohun, bez czapki, w koszuli tylko i hajdawerach, a za nim na czele żołnierzy mały pan Wołodyjowski. + +— Bij! — krzyknął Zagłoba. — To Bohun! — Ale głos nie doszedł. + +Tymczasem Bohun z mołojcami przez płot, pan Wołodyjowski przez płot, niektórzy zostali — innym konie zwinęły się w skoku. Spojrzy Zagłoba: Bohun na równinę, pan Wołodyjowski na równinę. Wnet rozproszyli się i mołojcy w ucieczce, i żołnierze w biegu — rozpoczął się pościg pojedynczy. Zagłobie dech zamarł w piersi, oczy ledwie mu z powiek nie wyskoczą, cóż bowiem widzi? Oto jedzie już pan Wołodyjowski na karku Bohuna jak ogar na dziku, watażka zwraca głowę, nadstawia szablę!… + +— Biją się! — krzyczy Zagłoba. + +Chwila jeszcze i Bohun pada wraz z koniem, a pan Wołodyjowski, tratując po nim, pędzi za innymi. + +Ale Bohun żyw, bo zrywa się z ziemi i pobiegł ku skałom zarośniętym chaszczami. + +— Trzymaj! Trzymaj! — ryczy Zagłoba. — To Bohun! + +Wtem pędzi nowa wataha mołojców, która aż do tej chwili przemykała się z drugiej strony skał, a teraz odkryta, szuka nowej drogi do ucieczki. Za nią w odległości pół staja pędzą żołnierze. Wataha owa dogania Bohuna, ogarnia go, porywa i uprowadza ze sobą. Na koniec ginie z oczu w zakrętach parowu, a za nią giną i żołnierze. + +Na majdanie zapanowała cisza i pustka, bo nawet i żołnierze pana Zagłoby, odbici przez Wołodyjowskiego, dopadłszy koni po mołojcach, pognali wraz z innymi za rozproszonym nieprzyjacielem. + +Pan Zagłoba spuścił drabinę, zlazł z góry i wyszedłszy z chlewa na majdan, rzekł: + +— Wolnym jest… + +To rzekłszy, począł rozglądać się naokoło. Na majdanie leżało mnóstwo trupów zaporoskich i kilkanaście żołnierskich. Szlachcic chodził między nimi z wolna i oglądał każdego starannie, na koniec przykląkł nad jednym. + +Po chwili podniósł się z blaszaną manierką w ręku. + +— Pełna — mruknął. + +I przyłożywszy do ust, przechylił głowę. + +— Niezła! + +Znów obejrzał się naokoło i znów powtórzył, ale już wiele raźniejszym głosem: + +— Wolnym jest. + +Po czym poszedł do chaty, na progu natknął się na trupa starego bondara, którego mołojcy zamordowali, i zniknął we wnętrzu. Gdy wyszedł, naokół bioder, na kubraku zawalanym w nawozie świecił mu pas Bohuna gęsto przeszywany złotem, za pasem zaś nóż z wielkim rubinem w głowni. + +— Bóg wynagrodził męstwo — mruczał — bo i trzosik dość pełny. Ha, zbój plugawy! Mam nadzieję, że się nie wymknie! Ale ten mały fircyk! Niech go kule biją! Cięta to sztuka jak osa. Wiedziałem, że dobry żołnierz, ale żeby tak sobie na Bohunie jechał jak na łysej kobyle, tegom się po nim nie spodziewał. Że też to w tak małym ciele taki może być animusz i wigor! Bohun mógłby go u pasa na sznurku nosić jak kozik. Niechże go kule biją! Albo lepiej: niech mu Bóg szczęści! Musiał Bohuna nie poznać, bo byłby go dokończył. Fu! Jak tu prochem pachnie, aż w nozdrzach wierci! Alem się też z takich terminów wykręcił, w jakowych jeszcze nie bywałem! Chwała bądź Bogu!… No, no, ale żeby tak na Bohunie jechać! Muszę się temu Wołodyjowskiemu jeszcze przypatrzyć, bo chyba diabeł w nim siedzi. + +Tak rozmawiając, siadł pan Zagłoba na progu chlewa i czekał. + +Tymczasem z dala na równinie ukazali się żołnierze wracający z pogromu, a na czele jechał pan Wołodyjowski. Ujrzawszy Zagłobę, przyśpieszył biegu i zeskoczywszy z konia, szedł ku niemu. + +— Waćpana to jeszcze oglądam? — pytał z dala. + +— Mnie we własnej osobie — rzekł pan Zagłoba. — Bóg waści zapłać, iżeś z pomocą przybył. + +— Chwalić Boga, że w porę — odpowiedział mały rycerz, ściskając z radością dłoń pana Zagłoby. + +— Ale skądżeś się waszmość o opresji, w jakiej tu zostawałem, dowiedział? + +— Chłopi dali znać z tego chutoru. + +— O! A ja myślałem, że mnie zdradzili. + +— Gdzie tam, to dobrzy ludzie. Ledwie z życiem uszli chłopak i dziewczyna, a co się z resztą weselników stało, nie wiedzą. + +— Jeśli nie zdrajcy, to od Kozaków pobici. Chutornik leży wedle chaty. Ale mniejsza z tym. Mówże waść: czy Bohun żyw? Uciekł? + +— Alboż to był Bohun? + +— Ten bez czapki, w koszuli i hajdawerach, któregoś waść z koniem obalił. + +— Ciąłem go w dłoń; bogdaj to licho, żem go nie poznał!… Ale waść, ale waść, mości Zagłobo, cóżeś to waść najlepszego uczynił? + +— Com uczynił? — powtórzył pan Zagłoba. — Chodź, panie Michale, i patrz! + +To rzekłszy, ujął go za rękę i wprowadził do chlewa. + +— Patrz — powtórzył. + +Pan Wołodyjowski nie widział przez chwilę nic, bo wszedł ze światła, ale gdy już oczy jego oswoiły się nieco z ciemnością, dojrzał ciała leżące nieruchomie na gnoju. + +— A tych ludzi kto narżnął? — pytał zdziwiony. + +— Ja! — rzekł Zagłoba. — Pytałeś waść, com uczynił? Więc masz! + +— No! — rzekł młody oficer, kręcąc głową. — A jakimże to sposobem? + +— Tam się broniłem, na górze, a oni szturmowali mnie z dołu i przez dach. Nie wiem, jak długo to było, bo w bitwie człowiek czasu nie liczy. Bohun to był, Bohun ze srogą potęgą i z wyborem ludzi. Popamięta on waćpana, popamięta i mnie! Innym czasem ci opowiem, jako w niewolę popadłem, com wytrzymał i jakom Bohuna splantował, bom i na języki się z nim próbował. Alem dziś tak fatigatus, że ledwie na nogach się trzymam. + +— No — powtórzył pan Wołodyjowski — nie ma co mówić, mężnie waść stawałeś; jeno to powiem, żeś lepszy rębacz niż wódz. + +— Panie Michale — rzecze szlachcic — nie pora rozprawiać. Lepiej Bogu dziękujmy, że nam obydwom tak wielką dziś spuścił wiktorię, o której pamięć nieprędko między ludźmi zaginie. + +Pan Wołodyjowski spojrzał zdumiony na Zagłobę. Jakoś dotąd wydawało mu się, że to on sam odniósł ową wiktorię, którą pan Zagłoba widocznie chciał się z nim podzielić. + +Ale popatrzył tylko na szlachcica, pokręcił głową i rzekł: + +— Niechże i tak będzie. + +W godzinę później obaj przyjaciele na czele połączonych oddziałów wyruszyli ku Jarmolińcom. + +Z ludzi Zagłoby nie brakło prawie nikogo, gdyż w śnie zaskoczeni, nie stawiali oporu, Bohun zaś, wysłany głównie po języka, kazał żywcem brać, nie mordować. + + + +Rozdział VIII + +Bohun, lubo wódz mężny i przezorny, nie miał szczęścia w tej wyprawie, którą pod rzekomą dywizję księcia Jeremiego przedsięwziął. Utwierdził się tylko w przekonaniu, że książę istotnie wyruszył całą potęgą przeciw Krzywonosowi, bo tak mu powiadali wzięci w niewolę żołnierze pana Zagłoby, którzy sami wierzyli w to najświęciej, iż książę ciągnie za nimi. Nie pozostawało więc nic innego nieszczęsnemu atamanowi, jak cofać się co prędzej do Krzywonosa, ale zadanie nie było łatwe. Zaledwie trzeciego dnia zebrała się koło niego wataha złożona z dwustu kilkunastu mołojców; inni albo w boju polegli, albo zostali ranni na polu potyczki, albo błąkali się jeszcze wśród jarów i oczeretów, nie wiedząc, co czynić, jak się obrócić, dokąd iść. A i ta kupa przy Bohunie nie na wiele była przydatna, bo zbita, za lada alarmem skłonna do ucieczki, zdemoralizowana, przerażona. A był to przecie wybór mołojców; lepszych żołnierzy trudno było w całej Siczy znaleźć. Ale mołojcy nie wiedzieli, z jak małą siłą pan Wołodyjowski na nich uderzył i że dzięki tylko niespodzianemu napadowi na śpiących i nieprzygotowanych taką klęskę mógł zadać, i wierzyli najświęciej, że mieli sprawę, jeśli nie z samym księciem, to przynajmniej z potężnym, kilkakroć liczniejszym podjazdem. Bohun wrzał jak ogień; cięty w rękę, stratowany, chory, pobity, i wroga zaklętego z rąk wypuścił, i sławę nadwerężył, bo już ci mołojcy, którzy w wilię klęski do Krymu, do piekła i na samego księcia byliby ślepo za nim poszli, teraz stracili wiarę, stracili ducha i o tym tylko myśleli, jak by gardła całe z pogromu wynieść. A przecie Bohun uczynił wszystko, co wódz uczynić powinien, niczego nie zaniedbał, straże opodal chutoru porozstawiał i spoczywał dlatego tylko, że konie, które spod Kamieńca prawie jednym tchem przyszły, całkiem niezdatne były do drogi. Ale pan Wołodyjowski, któremu życie młode zbiegło w podejściach i łowach na Tatarów, podszedł jak wilk nocą pod straże, pochwytał je, nim zdołały krzyknąć lub wystrzelić — i napadł tak, że oto on, Bohun, w hajdawerach tylko i w koszuli ujść potrafił. Gdy o tym watażka myślał, świat mu czerniał w oczach, w głowie się przewracało i rozpacz kąsała mu duszę jak pies wściekły. On, który na Czarnym Morzu na galery tureckie się rzucał; on, który aż do Perekopu na karkach tatarskich dojeżdżał i chanowi w oczy pożogą ułusów świecił; on, który księciu pod ręką przy samych Łubniach regiment w Wasiłówce wyciął — musiał uciekać w koszuli i bez czapki, i bez szabli, bo i tę w spotkaniu z małym rycerzem utracił. Toteż, gdy nikt nie patrzył, na postojach i popasach, watażka chwytał się za głowę i krzyczał: „Gdzie moja sława mołojecka, gdzie moja szabla-drużka?!”. A gdy tak krzyczał, porywał go obłęd dziki i spijał się jak nieboże stworzenie, po czym na księcia chciał iść, na całą siłę jego uderzyć — i zginąć, i przepaść na wieki. + +On chciał — ale mołojcy nie chcieli. „Ubij, bat'ku, nie pójdziemy!” — odpowiadali ponuro na jego wybuchy i na próżno mu było w napadach szaleństwa szablą ich siec, z pistoletów twarze osmalać — nie chcieli, nie poszli. + +Rzekłbyś: ziemia usuwała się spod nóg atamana, bo nie tu jeszcze był koniec jego nieszczęść. Bojąc się dla prawdopodobnej pogoni uchodzić wprost na południe i sądząc, że może Krzywonos już oblężenia zaniechał, rzucił się sam ku wschodowi i trafił na oddział pana Podbipięty. Ale czujny jak żuraw pan Longinus nie dał się zejść, pierwszy uderzył na watażkę, rozbił go tym łatwiej, że mołojcy bić się nie chcieli, i podał w ręce panu Skrzetuskiemu, a ten go najpotężniej rozgromił, tak że Bohun po długim błądzeniu w stepach w kilkanaście zaledwie koni, bez sławy, bez mołojców, bez zdobyczy i bez języków dotarł nareszcie do Krzywonosa. + +Lecz dziki Krzywonos, tak straszny zwykle dla podwładnych, którym nie dopisało szczęście, tym razem nie rozgniewał się wcale. Wiedział z własnego doświadczenia, co to sprawa z Jeremim, więc przyhołubił jeszcze Bohuna, pocieszał i uspokajał, a gdy watażka zapadł na złą gorączkę, kazał go strzec i leczyć, i pilnować jak oka w głowie. + +Tymczasem czterej książęcy rycerze, napełniwszy kraj grozą i przestrachem, stanęli szczęśliwie z powrotem w Jarmolińcach, gdzie zatrzymali się na dni kilka, by ludziom i koniom dać odpoczynek. Tam gdy stanęli w jednej kwaterze, zdawał kolejno każdy panu Skrzetuskiemu sprawę z tego, co go spotkało i czego dokonał, po czym zasiedli przy gąsiorku, aby w przyjacielskim opowiadaniu ulżyć sercom i dać folgę wzajemnej ciekawości. + +Ale wówczas pan Zagłoba mało komu pozwolił przyjść do słowa. Nie chciał słuchać, pragnął, by jego tylko słuchano; jakoż pokazało się, że najwięcej miał do opowiadania. + +— Mości panowie! — mówił. — Popadłem w niewolę, prawda jest! Ale fortuna kołem się toczy. Bohun całe życie bijał, a my dziś jego pobili. Tak to, tak! Zwyczajnie na wojnie! Dziś ty garbujesz, jutro ciebie garbują. Ale Bohuna za to Bóg skarał, iż nas, śpiących smaczno snem sprawiedliwego, napadł i w tak bezecny sposób rozbudził. Ho, ho! Myślał, że mnie swoim plugawym językiem przestraszy, a tu mówię waściom, jakem go przycisnął, tak zaraz stracił fantazję, zmieszał się i wygadał to, czego nie chciał. Co tu długo mówić? Żebym w niewolę nie wpadł, nie bylibyśmy mu obaj z panem Michałem klęski zadali; mówię: obaj, bo że w tym terminie magna pars fui, nie przestanę twierdzić do śmierci. Tak mi Boże daj zdrowie! Słuchajcie dalej moich racji: żebyśmy go z panem Michałem nie pobili, nie byłby mu podbił pięt pan Podbipięta, dalej pan Skrzetuski, a na koniec, żebyśmy go nie rozgromili, byłby on nas rozgromił — co że się nie stało, kto przyczyną? + +— A z waścią to jak z liszką — rzecze pan Longinus — tu ogonem machniesz, tam się umkniesz, a zawsze się wykręcisz. + +— Głupi ogar, co za ogonem bieży, bo i nie dogoni, i niczego poczciwego się nie dowącha, a w ostatku wiatr straci. Ilużeś waść ludzi postradał? + +— Ot, z dwunastu wszystkiego, a kilku rannych; już tam nie bardzo nas bili. + +— A waszmość, panie Michale? + +— Ze trzydziestu, bom na nieprzygotowanych uderzył. + +— A wasze, panie poruczniku? + +— Tylu, ilu pan Longinus. + +— A ja dwóch. Powiedzcież sami: kto lepszy wódz? Ot, co jest! Po cóżeśmy tu przyjechali? Po służbie książęcej, wieści o Krzywonosie nałapać; otóż powiem waszmościom, że jam się pierwszy o nim dowiedział i z najlepszych ust, bo od Bohuna, i wiem, że pod Kamieńcem stoi, ale oblężenia myśli zaniechać, bo go tchórz obleciał. To wiem de publicis, ale wiem też jeszcze i coś innego, od czego radość wstąpi waćpaństwu w serca i o czym dotąd nie mówiłem dlatego, że chciałem, abyśmy w kupie o tym radzili; byłem też dotąd niezdrów, bo mnie fatygi obaliły i od tego zbójeckiego wiązania w kij wnętrzności we mnie rebelizowały. Myślałem, że mnie krew zaleje. + +— Mówże waszmość, na miłość boską! — zawołał Wołodyjowski. — Zaliżeś co o naszej niebodze słyszał? + +— Tak jest, niech jej Bóg błogosławi — rzekł Zagłoba. + +Pan Skrzetuski podniósł się na całą swą wysokość i usiadł natychmiast — nastała taka cisza, że słychać było brzęczenie komarów na okienku, aż pan Zagłoba zabrał głos znowu: + +— Żyje ona, wiem to na pewno, i jest w Bohunowym ręku. Moi mości panowie, straszne to ręce, ale przecie Bóg nie pozwolił, aby ją krzywda lub hańba spotkała. Moi mości panowie, to mnie sam Bohun powiadał, któren by prędzej czym innym chełpić się gotów. + +— Jak to może być? Jak to może być? — pytał gorączkowo Skrzetuski. + +— Jeśli łżę, niech mnie piorun zapali! — odrzekł poważnie Zagłoba. — Bo to jest święta rzecz. Słuchajcie, co mnie Bohun mówił, gdy sobie chciał drwić ze mnie, nimem go do ostatka splantował: „Cóżeś to myślał (prawi), żeś dla chłopa ją do Baru przywiózł? Że to ja chłop (prawi), abym ją siłą niewolił? Czy to mnie nie stać, by mnie w Kijowie w cerkwi ślub dali i czerńcy (powiada) żeby mi śpiewali, i żeby trzysta świec mi palili, mnie atamanowi! hetmanowi” — i nogami nade mną tupał, i nożem mi groził, bo myślał, że mnie ustraszy, alem mu powiedział, żeby psy straszył. + +Skrzetuski już się opamiętał, tylko mu się mnisza twarz rozświeciła i grała na niej na powrót obawa, nadzieja, radość i niepewność. + +— Gdzie ona tedy jest? Gdzie jest? — pytał z pośpiechem. — Jeśliś się i tego waść dowiedział, toś z nieba spadł. + +— Tego on mi nie mówił, ale mądrej głowie dość dwie słowie. Uważcie waszmościowie, że ciągle drwił ze mnie, nimem go splantował, i tak znowu powiada: „Naprzód, powiada, do Krzywonosa cię zawiodę, a potem na wesele bym cię prosił, ale teraz wojna, więc to jeszcze nieprędko”. Uważcie waszmościowie: jeszcze nieprędko! Zatem mamy czas! Po wtóre, uważcie także: naprzód do Krzywonosa, potem na wesele, więc żadną miarą nie ma jej u Krzywonosa, ale gdzieś dalej, gdzie wojna nie doszła. + +— Złoty z waści człowiek! — zawołał Wołodyjowski. + +— Myślałem tedy naprzód — mówił mile połechtany Zagłoba — że może ją do Kijowa odesłał, ale nie, bo mi rzekł, że na wesele do Kijowa z nią pojedzie; jeżeli tedy pojedzie, to znaczy, że jej tam nie ma. I za mądry on na to, by ją tam wozić, bo gdyby się Chmielnicki ku Czerwonej Rusi posunął, to Kijowa łatwo litewskie wojska mogą dostać. + +— Prawda! Prawda! — wykrzyknął pan Longinus. — Ot, jak mnie Bóg miły! Niejeden mógłby się z waścią na rozum pomieniać. + +— Jeno ja bym się nie z każdym mieniał od strachu, abym zaś boćwiny zamiast rozumu nie kupił, co by mi się między Litwą snadnie przytrafić mogło. + +— Już swoje zaczyna — rzekł Longinus. + +— Pozwólże waść skończyć. Tak tedy nie ma jej u Krzywonosa ni w Kijowie, więc gdzie jest? + +— W tym sęk! + +— Jeśli waść się domyślasz, to powiedz prędzej, bo mnie ogień pali! — krzyknął Skrzetuski. + +— Za Jampolem! — rzekł Zagłoba i potoczył tryumfalnie swoim zdrowym okiem. + +— Skąd waść wiesz? — pytał Wołodyjowski. + +— Skąd wiem? Ot skąd: siedziałem w chlewie, bo mnie w chlewie ów zbój kazał zamknąć (żeby go wieprze za to zećpały!), a naokoło gadali ze sobą Kozacy. Przykładam tedy ucho do ściany i co słyszę?… Jeden mówi: „Teraz chyba za Jampol ataman pojedzie”, a drugi na to: „Milcz, jeśli ci młoda głowa miła…”. Szyję daję, że ona jest za Jampolem. + +— O! Jako Bóg na niebie! — zakrzyknął Wołodyjowski. + +— Na Dzikie Pola przecie jej nie zaprowadził, więc wedle mojej głowy musiał ją ukryć gdzieś między Jampolem a Jahorlikiem. Byłem też raz w tamtych stronach, gdy się królewscy i chanowi sędzie zjeżdżali, bo w Jahorliku, jak waćpaństwu wiadomo, pograniczne sprawy się sądzą o zabrane stada, których spraw nigdy nie brak. Pełno tam jest nad całym Dniestrem jarów i zakrytych miejsc, i różnych komyszy, w których żyją w chutorach ludzie, co żadnej zwierzchności nie znają, mieszkając w pustyni i bliźnich nie widując. U takich to dzikich pustelników on pewnie ją ukrył, bo mu tam było i najbezpieczniej. + +— Ba! Ale jak się tam dostać teraz, gdyż drogę Krzywonos zagradza — rzecze pan Longinus. — Jampol to też, jak słyszałem, gniazdo rozbójnicze. + +Na to Skrzetuski: + +— Choćbym i dziesięć razy gardło miał stracić, będę ją ratował. Pójdę przebrany i będę szukał, Bóg mnie pomoże, znajdę. + +— Ja z tobą, Janie! — rzecze pan Wołodyjowski. + +— I ja po dziadowsku z teorbanem. Wierzajcie mi waszmościowie, że najwięcej mam między wami eksperiencji, a że mnie teorban z ostatkiem obrzydł, więc wezmę dudy. + +— Toż i ja się na coś przydam, braciaszki? — rzekł pan Longinus. + +— I pewnie — odpowiedział pan Zagłoba. — Jak będzie nam trzeba przez Dniestr się przebrać, to waćpan będziesz nas przenosił, jako święty Krzysztof. + +— Dziękuję z duszy waszmościom — rzekł Skrzetuski — i gotowość waszą chętnym przyjmuję sercem. Nie masz to w przeciwnościach nad przyjaciół wiernych, których, jak widzę, nie pozbawiła mnie Opatrzność! Dajże mnie, wielki Boże, odsłużyć waszmościom zdrowiem i mieniem! + +— Wszyscy my jako jeden mąż! — wykrzyknął Zagłoba. — Bóg zgodę pochwala i obaczycie, iż frukta naszych prac niedługo będziemy oglądali. + +— To już nie pozostaje mnie nic innego — mówił po chwili milczenia Skrzetuski — jak chorągiewkę księciu odprowadzić i zaraz w kompanii ruszyć. Pójdziem Dniestrem, hen, na Jampol, aż do Jahorlika, i wszędzie będziemy szukali. A gdy, jak mam nadzieję, Chmielnicki już musi być zniesiony lub nim dojdziemy do księcia, zniesiony będzie, przeto i służba publiczna nie staje nam na przeszkodzie. Pewnie chorągwie ruszą na Ukrainę, by buntu dogasić, ale się tam już bez nas obejdzie. + +— A poczekajcie waszmościowie — rzecze Wołodyjowski. — Pewnie po Chmielnickim na Krzywonosa przyjdzie kolej, może więc razem z chorągwiami ku Jampolowi ruszymy. + +— Nie, nam tam trzeba być pierwej — odparł Zagłoba — ale najpierwej odprowadzić chorągwie, by mieć wolne ręce. Spodziewam się też, że książę będzie z nas contentus. + +— Szczególniej z waćpana. + +— Tak jest, bo mu najlepsze wieści przywożę. Wierzaj mi waćpan, iż nagrody się spodziewam. + +— Więc tedy w drogę? + +— Do jutra musimy spocząć — rzekł Wołodyjowski. — Zresztą niech Skrzetuski rozkazuje: on tu wodzem; ale ja przestrzegam, iż jeśli dziś ruszymy, konie mnie wszystkie popadają. + +— Wiem, że to jest niepodobieństwo — rzecze Skrzetuski — ale myślę, iż po dobrych obrokach jutro możemy. + +Jakoż nazajutrz ruszono. Wedle ordynansów książęcych mieli się wrócić do Zbaraża i tam czekać dalszych rozkazów. Szli więc na Kuźmin, w bok od Felsztyna ku Wołoczyskom, skąd na Chlebanówkę wiódł stary gościniec do Zbaraża. Drogę mieli przykrą, bo padały deszcze, ale spokojną, i tylko pan Longinus, idący w sto koni naprzód, rozgromił kilka kup swawolnych, które się na tyłach wojsk regimentarskich zebrały. Dopiero w Wołoczyskach zatrzymali się znów na nocny wypoczynek. + +Ale zaledwie zasnęli snem smacznym po długiej drodze, zbudził ich alarm i straże dały znać, że jakiś konny oddział się zbliża. Wnet jednak przyszła wieść, że to Wierszułłowa tatarska chorągiew, zatem swoi. Zagłoba, pan Longinus i mały Wołodyjowski natychmiast zebrali się w izbie Skrzetuskiego, a w ślad za nimi wpadł jak wicher oficer spod lekkiego znaku, zziajany, cały pokryty błotem, na którego spojrzawszy, Skrzetuski wykrzyknął: + +— Wierszułł! + +— Jam… jest! — mówił przybyły, nie mogąc oddechu złapać. + +— Od księcia? + +— Tak!… O tchu! Tchu!… + +— Jakie wieści? Już po Chmielnickim? + +— Już… po… Rzeczypospolitej!… + +— Na rany Chrystusa! Co waść gadasz? Klęska? + +— Klęska, hańba, sromota!… Bez bitwy… Popłoch!… O! o! + +— Uszom się nie chce wierzyć. Mówże! Mów, na Boga żywego!… Regimentarze?… + +— Uciekli. + +— Gdzie nasz książę? + +— Uchodzi… bez wojska… Ja tu od księcia… Rozkaz… Do Lwowa natychmiast… Idą za nami! + +— Kto? Wierszułł, Wierszułł! Opamiętaj się, człowieku! Kto? + +— Chmielnicki, Tatarzy. + +— W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego! — zawołał Zagłoba. — Ziemia się rozstępuje. + +Ale Skrzetuski zrozumiał już, o co chodzi. + +— Na potem pytania — rzekł — teraz na koń! + +— Na koń, na koń! + +Kopyta koni pod Wierszułłowymi Tatarami szczękały już przed oknami; mieszkańcy, zbudzeni nadejściem wojska, wychodzili z domów z latarkami i pochodniami w ręku. Wieść przeleciała całe miasto jak błyskawica. Wnet uderzono we dzwony na trwogę. Ciche przed chwilą miasteczko napełniło się zgiełkiem, tętentem koni, okrzykami komendy i wrzaskiem żydowskim. Mieszkańcy chcieli uchodzić wraz z wojskiem, zaprzęgano wozy, ładowano na nie dzieci, żony, pierzyny; burmistrz na czele kilku mieszczan przyszedł błagać Skrzetuskiego, by nie odjeżdżał naprzód i odprowadził mieszkańców chociaż do Tarnopola, ale pan Skrzetuski i słuchać go nie chciał, mając wyraźny rozkaz co tchu ruszać do Lwowa. + +Ruszyli tedy i dopiero w drodze Wierszułł, ochłonąwszy, opowiadał, jak i co się stało. + +— Jak Rzeczpospolita Rzeczpospolitą — mówił — nigdy nie poniosła takiej klęski. Nic Cecora, nic Żółte Wody, nic Korsuń! + +A Skrzetuski, Wołodyjowski, pan Longinus Podbipięta aż na karki koniom się kładli, to się za głowy brali, to ręce ku niebu podnosili. + +— Rzecz ludzką wiarę przechodzi! — mówili. — Gdzież był książę? + +— Opuszczony, od wszystkiego umyślnie usunięty, swoją nawet dywizją nie władał. + +— Kto miał komendę? + +— Nikt i wszyscy. Dawno służę, na wojnie zęby zjadłem, jeszczem takich wojsk i takich wodzów nie widział. + +Zagłoba, który nie miał wielkiego afektu dla Wierszułła i mało go znał, począł głową kręcić i cmokać — na koniec rzekł: + +— Mój mości panie! Czyli się waćpanu w oczach tylko nie pomieszało lub czyś częściowej porażki za ogólną klęskę nie poczytał, bo to, co powiadasz, całkiem imaginację przechodzi. + +— Że przechodzi, przyznaję, i powiem więcej waści, że szyję bym sobie dał z radością uciąć, gdyby jakim cudem pokazało się, iż się mylę. + +— Bo jakimżeś waść sposobem pierwszy po klęsce w Wołoczyskach stanął? Przecież nie chcę przypuścić, żebyś pierwszy dał drała? Gdzież są tedy wojska? Którędy uciekają? Co się z nimi stało? Dlaczego uciekający nie uprzedzili waćpana? Na wszystkie owe kwestie na próżno szukam responsu! + +Wierszułł w każdym innym czasie nie byłby puścił płazem takich pytań, ale w tej chwili nie mógł myśleć o niczym więcej jak o klęsce, więc odrzekł tylko: + +— Jam pierwszy stanął w Wołoczyskach, gdyż inni uchodzą na Ożygowce; a mnie książę umyślnie pchnął w stronę, gdzie się waćpanów spodziewał, aby was nawałnica nie ogarnęła, gdybyście się za późno dowiedzieli; a po wtóre dlatego, że pięćset koni, które macie, to teraz niemała dla niego pociecha, bo dywizja w większej części wyginęła lub rozproszona. + +— Dziwne to rzeczy! — mruknął Zagłoba. + +— Strach pomyśleć, desperacja ogarnia, serce się kraje, łzy płyną! — mówił, łamiąc ręce Wołodyjowski. — Ojczyzna zgubiona, niesława po śmierci, takie wojska rozproszone!… Zatracone! Nie może być inaczej, tylko koniec świata i sąd ostateczny się zbliża! + +— Nie przerywajcie mu — rzekł Skrzetuski. — Pozwólcie, aby wszystko opowiedział. + +Wierszułł zamilkł, jakby siły zbierał; przez chwilę słychać było tylko pluskanie kopyt w błocie, bo deszcz padał. Noc była jeszcze głęboka i ciemna bardzo, bo chmurna, a w tych ciemnościach, w tym dżdżu dziwnie złowrogo brzmiały słowa Wierszułła, który tak mówić począł: + +— Gdybym się nie spodziewał, że w boju polegnę, to bym chyba rozum utracił. Mówiliście waszmościowie o sądzie ostatecznym, i ja tak mniemam, że wprędce on już nastąpi, gdyż wszystko się rozprzęga, złość bierze górę nad cnotą i antychryst już chodzi po świecie. Wyście nie patrzyli na to, co się stało, ale jeśli nawet relacji o tym znieść nie możecie, cóż ja, którym klęskę i niezmierną hańbę własnymi oczyma oglądał! Bóg nam dał szczęśliwy początek w tej wojnie. Nasz książę, otrzymawszy pod Czołhańskim Kamieniem sprawiedliwość z pana Łaszcza, resztę puścił w niepamięć i pogodził się z księciem Dominikiem. Cieszyliśmy się wszyscy z tej konkordii, jakoż było i błogosławieństwo Boże. Książę powtórnie pogromił pod Konstantynowem i samo miasto wziął, bo je nieprzyjaciel po pierwszym szturmie opuścił. Po czym ruszyliśmy pod Piławce, choć książę nie radził tam chodzić. Ale zaraz w drodze pokazały się przeciw niemu rozmaite machinacje, niechęci, zawiści i jawne knowania. Nie słuchano go na radach, nie zważano na to, co mówił, a przede wszystkim usiłowano rozdzielić naszą dywizję, aby jej książę w ręku całej nie miał. Gdyby się sprzeciwił, zwalono by na niego klęskę, więc milczał, cierpiał, znosił. Zostały tedy lekkie znaki z rozkazu generał-regimentarza w Konstantynowie wraz z Wurclem, z armatami i z oberszterem Machnickim; odłączono pana oboźnego litewskiego Osińskiego i pułk Koryckiego, tak że przy księciu została tylko husaria pod Zaćwilichowskim, dwa regimenty dragonów i ja z częścią mojej chorągwi. Wszystkiego nie było nad dwa tysiące ludzi. A wtedy już go lekceważono i sam słyszałem, jak mówili klienci księcia Dominika: „Już teraz nie powiedzą po wiktorii, że za sprawą samego Wiśniowieckiego przyszła”. I głośno opowiadali, że gdyby tak niezmierna sława pokryła księcia, toby i na elekcji jego kandydat, królewicz Karol, się utrzymał, a oni chcą Kazimierza. Zarazili fakcjami całe wojska, tak że poczęły się dyskursa w kołach jakby na sejmie, wysyłanie delegatów, i o wszystkim tam myślano prócz o bitwie, tak jakby nieprzyjaciel był już pogromion. A owóż, gdybym zaczął opowiadać waszmościom o tych ucztach, o tych wiwatach, o tym przepychu, wiary bym w waszych uszach nie znalazł. Niczym były hufce Pyrrusowe przy onych wojskach, całych od złota, klejnotów i strusich piór. A toż dwieście tysięcy sług i ćmy wozów szły za nami, konie padały pod ciężarem złotogłowiów i jedwabnych namiotów, wozy łamały się pod kredensami. Myślałby kto, że na zawojowanie świata całego idziemy. Szlachta z pospolitego ruszenia po całych dniach i nocach trzaskała batogami: „Ot (mówili), czym chamów uspokoimy, szabli nie dobywając”. A my, starzy żołnierze, przywykli bić się, nie rozprawiać, jużeśmy na widok onej pychy niesłychanej przeczuwali coś złego. Dopieroż zaczęły się tumulty przeciw panu Kisielowi, że zdrajca, i za nim, że zacny senator. Siekano się szablami po pijanemu. Strażników obozowych nie było. Nikt ładu nie przestrzegał, nikt dowództwa nie sprawował, każden robił, co chciał, szedł, gdzie mu było lepiej, stawał, gdzie mu się zdawało, czeladź wzniecała hałasy, o Boże miłosierny! Toż to był kulig, nie wyprawa wojenna, kulig, na którym salutem Reipublicae przetańcowano, przepito, przejedzono i przefrymarczono w ostatku! + +— Jeszcze my żyjemy! — rzekł Wołodyjowski. + +— I Bóg jest w niebie! — dodał Skrzetuski. + +Nastała znów chwila milczenia, po czym Wierszułł mówił dalej: + +— Zginiemy totaliter, chyba że Bóg cud uczyni, za grzechy nas chłostać przestanie i niezasłużone miłosierdzie okaże. Chwilami ja sam nie wierzę temu, com na własne oczy oglądał, i zdaje mi się, że mnie zmora we śnie dusiła… + +— Powiadaj waćpan dalej — rzekł Zagłoba. — Przyszliście tedy pod Piławce i co? + +— I staliśmy. O czym tam regimentarze radzili, nie wiem; na sądzie ostatecznym za to odpowiedzą, bo gdyby od razu na Chmielnickiego uderzyli, byłby zniesiony i rozbity, jak Bóg w niebie, mimo nieładu, niesforności i tumultów, i braku wodza. Już tam popłoch był między czernią, już radzono, jak by Chmielnickiego i starszyznę wydać, a on sam ucieczkę zamierzał. Książę nasz od namiotu do namiotu jeździł, prosił, błagał, groził: „Uderzmy, nim Tatary nadejdą, uderzmy!” i włosy z głowy wyrywał, a tam się jeden na drugiego oglądał i nic, i nic! Pili, sejmikowali… Przyszły słuchy, że Tatary idą, chan w dwieście tysięcy koni, oni radzili i radzili. Książę zamknął się w namiocie, bo go całkiem spostponowali. W wojsku poczęto mówić, że kanclerz zakazał księciu Dominikowi bitwy staczać, że się układy toczą, wszczął się jeszcze większy nieład. Na koniec Tatarzy przyszli, ale Bóg nam poszczęścił pierwszego dnia, potykał się książę i pan Osiński, i pan Łaszcz stawał bardzo dobrze: spędzili ordę z pola, wysiekli znacznie, a potem… + +Tu głos Wierszułłowi zamarł w piersi. + +— A potem? — pytał pan Zagłoba. + +— Przyszła noc straszna, niepojęta. Pamiętam, strażowałem z mymi ludźmi wedle rzeki, gdy naraz słyszę, aż w obozie kozackim biją z armat jak na wiwaty i słychać krzyki. Dopieroż przypomniało mi się, co wczoraj mówiono w obozie, że jeszcze wszystka potęga tatarska nie stanęła, tylko Tuhaj-bej z częścią. Pomyślałem więc, kiedy tam wiwatują, to już musiał i chan osobą swoją stanąć. Aż tu i w naszym obozie zaczyna się tumult. Skoczyłem sam z kilkoma ludźmi. Co się stało? Krzykną mi: „Regimentarze uszli!”. Ja do księcia Dominika: nie ma go! Do podczaszego: nie ma! Do chorążego koronnego: nie ma! Jezu Nazareński!… Żołnierze latają po majdanie, krzyk, wrzask, zgiełk, głowniami świecą: gdzie regimentarze? Gdzie regimentarze? A inni wołają: „Koni! Koni!”. A inni: „Panowie bracia, ratujcie się! Zdrada! Zdrada!”. Ręce do góry podnoszą, twarze obłąkane, oczy wytrzeszczone, tłoczą się, depczą, duszą, siadają na koń, lecą na oślep bez broni. Dopieroż ciskać hełmy, pancerze, broń, namioty! Aż tu jedzie książę na czele husarii w srebrnej zbroi: sześć pochodni koło niego niosą, a on stoi w strzemionach i krzyczy: „Mości panowie, jam został, kupą do mnie!”. Gdzie tam! Nie słyszą go, nie widzą, lecą na husarię, mieszają ją, przewracają ludzi i konie, ledwieśmy księcia samego uratowali; potem po zdeptanych ogniskach, w ciemności, niby wezbrany potok, niby rzeka, wszystko wojsko w dzikim popłochu wypada z obozu, rozprasza się, ginie, ucieka… Nie masz już wojsk, nie masz wodzów, nie masz Rzeczypospolitej… Jest tylko hańba niezmyta i noga kozacka na szyi… + +Tu pan Wierszułł jęczeć począł i konia targać, bo go szał rozpaczy ogarnął; ten szał udzielił się innym i jechali wśród owego dżdżu i nocy jak obłąkani. + +Jechali długo. Pierwszy Zagłoba przemówił: + +— Bez bitwy, o, szelmy! O, takie syny! Pamiętacie, jak wspaniałą postać w Zbarażu czynili? Jak sobie zjeść Chmielnickiego bez pieprzu i soli obiecywali? O, szelmy! + +— Gdzie tam! — krzyknął Wierszułł. — Uciekli po pierwszej bitwie wygranej nad Tatary i czernią, po bitwie, w której nawet pospolite ruszenie jako lwy walczyło. + +— Jest w tym palec boży — rzekł Skrzetuski — ale jest i jakowaś tajemnica, która wyjaśnić się musi… + +— Bo gdyby wojsko pierzchło, to się na świecie zdarza — rzekł Wołodyjowski — ale tu wodze pierwsi obóz opuścili, jakby chcąc umyślnie nieprzyjacielowi wiktorię ułatwić i wojsko na rzeź wydać. + +— Tak jest! Tak jest! — rzecze Wierszułł. — Mówią też, że to umyślnie uczynili. + +— Umyślnie? Na rany boskie, to nie może być!… + +— Mówią, że umyślnie, a dlaczego? Kto dojdzie! Kto zgadnie! + +— Żeby ich groby przytłukły, żeby ich rody wyginęły, a jeno pamięć niesławna po nich została! — rzekł Zagłoba. + +— Amen! — rzekł Skrzetuski. + +— Amen! — rzekł Wołodyjowski. + +— Amen! — powtórzył pan Longinus. + +— Jeden jest człowiek, któren może ojczyznę jeszcze ratować, jeśli mu buławę i resztę sił Rzeczypospolitej oddadzą, jeden jest, bo o innym już ani wojsko, ani szlachta nie będzie chciała słyszeć. + +— Książę! — rzekł Skrzetuski. + +— Tak jest. + +— Przy nim będziem stać, przy nim zginiemy. Niech żyje Jeremi Wiśniowiecki! — wykrzyknął Zagłoba. + +— Niech żyje! — powtórzyło kilkadziesiąt niepewnych głosów, ale okrzyk zamarł zaraz, bo w chwili, gdy ziemia rozstępowała się pod nogami, a niebo zdawało się walić na głowy, nie był czas na okrzyki i wiwaty. + +Tymczasem poczęło świtać i w oddaleniu ukazały się mury Tarnopola. + + + +Rozdział IX + +Pierwsi rozbitkowie spod Piławiec dotarli do Lwowa świtaniem dnia dwudziestego szóstego września i równo z otwarciem bram miejskich straszna wieść piorunem rozleciała się po całym mieście, wzbudziwszy niedowierzanie w jednych, popłoch w drugich, w innych zaś rozpaczliwą chęć obrony. Pan Skrzetuski ze swym oddziałem przybył w dwa dni później, gdy już cały gród był zapchany uciekającym żołnierstwem, szlachtą i uzbrojonym mieszczaństwem. Myślano już o obronie, gdyż lada chwila spodziewano się Tatarów, ale nie wiedziano jeszcze, kto stanie na czele i jak się do dzieła weźmie, dlatego wszędy panował bezład i popłoch. Niektórzy uciekali z miasta, wywożąc rodziny i mienie, okoliczni zaś mieszkańcy szukali w nim schronienia; wyjeżdżający i wjeżdżający zawalali ulice i wzniecali tumulty o przejazd; wszędy było pełno wozów, pak, tłumoków i koni, żołnierzy spod najrozmaitszych znaków; na wszystkich twarzach czytałeś niepewność, gorączkowe oczekiwanie, rozpacz lub rezygnację. Co chwila przestrach jak wir powietrzny zrywał się niespodzianie; rozlegały się krzyki: „Jadą! Jadą!” — i tłumy poruszały się jak fala; czasem biegły na oślep przed siebie, rażone szaleństwem trwogi, dopóki nie pokazało się, że to nadjeżdża nowy jakiś oddział rozbitków. + +A oddziałów tych kupiło się coraz to więcej — ale jakże żałosny widok przedstawiali ci żołnierze, którzy jeszcze niedawno w złocie i piórach szli ze śpiewaniem na ustach a dumą w oczach na oną wyprawę przeciw chłopstwu! Dziś obdarci, wygłodzeni, znędzniali, pokryci błotem, na wyniszczonych koniach, z hańbą w twarzach, podobniejsi do żebraków niż do rycerzy, litość by tylko wzbudzać mogli, gdyby był czas na litość w tym mieście, na którego mury wnet mogła zwalić się cała potęga wroga. I każden z tych pohańbionych rycerzy tym jedynie się pocieszał, że tak wielu, że tyle tysięcy miał towarzyszów wstydu; wszyscy kryli się w pierwszej godzinie, by następnie, ochłonąwszy, rozwodzić skargi, narzekania, rzucać przekleństwa i groźby, włóczyć się po ulicach, pić po szynkowniach i powiększać tylko nieład i trwogę. + +Każdy bowiem powtarzał: „Tatarzy tuż-tuż!”. Jedni widzieli pożogi za sobą, inni klęli się na wszystkie świętości, iż przyszło im już odcinać się zagonom. Gromady otaczające żołnierzy słuchały z natężeniem tych wieści. Dachy i wieże kościołów usiane były tysiącami ciekawych; dzwony biły larum, a tłumy niewiast i dzieci dusiły się po kościołach, w których wśród świec jarzących błyszczał Przenajświętszy Sakrament. + +Pan Skrzetuski przeciskał się z wolna od Bramy Halickiej ze swoim oddziałem przez zbite masy koni, wozów, żołnierzy, przez cechy mieszczańskie stojące pod swymi banderiami i przez pospólstwo, które ze zdziwieniem spoglądało na ową chorągiew wchodzącą nie w rozsypce, ale w szyku bojowym do miasta. Poczęto krzyczeć, że pomoc nadchodzi, i znów niczym nieusprawiedliwiona radość ogarnęła tłuszczę, która jęła się cisnąć i chwytać za strzemiona pana Skrzetuskiego. Zbiegli się też i żołnierze, wołając: „To wiśniowiecczycy! Niech żyje książę Jeremi!”. Tłok zrobił się tak wielki, że chorągiew zaledwie noga za nogą mogła się posuwać. + +Na koniec naprzeciw ukazał się oddział dragonów z oficerem na czele. Żołnierze rozgarniali tłumy, oficer zaś krzyczał: „Z drogi! Z drogi!” — i płazował tych, którzy mu nie ustępowali dość rychło. + +Skrzetuski poznał Kuszla. + +Młody oficer powitał serdecznie znajomych. + +— Co to za czasy! Co to za czasy! — rzekł. + +— Gdzie książę? — pytał Skrzetuski. + +— Umorzyłbyś go frasunkiem, gdybyś dłużej nie przyjeżdżał. Bardzo się tu za tobą i twoimi ludźmi oglądał. Jest teraz u Bernardynów; mnie wysłano za porządkiem w mieście, ale już Grozwajer tym się zajął. Pojadę z tobą do kościoła. Tam się rada odbywa. + +— W kościele? + +— Tak jest. Będą księciu buławę ofiarować, bo żołnierze oświadczają, że pod innym wodzem nie chcą bronić miasta. + +— Jedźmy! Mnie też pilno do księcia. + +Połączone oddziały ruszyły. Po drodze Skrzetuski wypytywał się o wszystko, co działo się we Lwowie i czyli obrona już postanowiona. + +— Właśnie teraz się sprawa waży — rzecze Kuszel. — Mieszczanie chcą się bronić. Co za czasy! Ludzie nikczemnych kondycji okazują więcej serca niż szlachta i żołnierze. + +— A regimentarze? Co się z nimi stało? Czyli są w mieście i czyli nie będą księciu przeszkód stawiali? + +— Byle on sam nie stawiał! Był lepszy czas na oddanie mu buławy, teraz za późno. Regimentarze oczu nie śmieją pokazać. Książę Dominik popasał tylko w pałacu arcybiskupim i zaraz się wyniósł; i dobrze zrobił, bo nie uwierzysz, jaka jest w żołnierzach na niego zawziętość. Już go nie ma, a jeszcze ciągle krzyczą: „Dawaj go sam, wnet go rozsiekamy!”; pewnie nie byłby uszedł jakowego przypadku. Pan podczaszy koronny pierwszy tu przybył, ba! nawet i na księcia wygadywać począł, ale teraz siedzi cicho, bo i przeciw niemu powstają tumulty. Do oczu mu wszystkie winy wymawiają, a on jeno łzy połyka. W ogólności strach, co się dzieje, jakie czasy nadeszły! Mówię ci: dziękuj Bogu, żeś pod Piławcami nie był, żeś stamtąd nie uciekał, bo że nam, którzyśmy tam byli, rozum się nie pomieszał z ostatkiem, to chyba cud. + +— A nasza dywizja? + +— Nie ma już jej! Ledwie coś zostało. Wurcla nie ma, Machnickiego nie ma, Zaćwilichowskiego nie ma. Wurcel i Machnicki nie byli pod Piławcami, bo zostali w Konstantynowie. Tam ich ten Belzebub, książę Dominik, zostawił, by księcia naszego potęgę osłabić. Nie wiadomo: czy uszli, czy ich nieprzyjaciel ogarnął. Stary Zaćwilichowski przepadł jak kamień w wodzie. Daj Bóg, żeby nie zginął! + +— A wszystkich żołnierzy siła się tu zebrało? + +— Jest dosyć, ale co z nich!… Jeden książę mógłby sobie dać z nimi rady, gdyby chciał buławę przyjąć, bo nikogo słuchać nie chcą. Okrutnie się książę o ciebie frasował i o żołnierzy… Jedyna też to cała chorągiew. Jużeśmy cię opłakali. + +— Teraz ten szczęśliwy, kogo płaczą. + +Przez czas jakiś jechali w milczeniu, poglądając po tłumach, słuchając zgiełku i krzyków: „Tatary! Tatary!”. W jednym miejscu ujrzeli straszny widok rozdzieranego na sztuki człowieka, którego tłum o szpiegostwo posądził. Dzwony biły ciągle. + +— Czy orda prędko tu stanie? — spytał Zagłoba. + +— Licho ją wie!… Może dziś jeszcze. To miasto nie będzie się długo bronić, bo nie wytrzyma. Chmielnicki idzie w dwieście tysięcy Kozaków prócz Tatarów. + +— Kaput! — odpowiedział szlachcic. — Lepiej nam było jechać dalej na złamanie szyi! Po co my tyle zwycięstw odnieśli? + +— Nad kim? + +— Nad Krzywonosem, nad Bohunem, diabeł wie nie nad kim! + +— Ale! — rzekł Kuszel i zwróciwszy się do Skrzetuskiego, pytał cichym głosem: — A ciebie, Janie, w niczymże Bóg nie pocieszył? Nie znalazłeś tego, czegoś szukał? Nie dowiedziałeś się przynajmniej czego? + +— Nie czas o tym myśleć! — zawołał Skrzetuski. — Co ja znaczę i moje sprawy wobec tego, co się stało? Wszystko marność i marność, a na końcu śmierć! + +— Tak i mnie się widzi, że cały świat niedługo zginie — rzekł Kuszel. + +Tymczasem dojechali do kościoła Bernardynów, którego wnętrze pałało światłem. Tłumy niezmierne stały przed kościołem, ale nie mogły się do środka dostać, bo sznur halebardników zamykał wejście, puszczając tylko znaczniejszych i starszyznę wojskową. + +Skrzetuski kazał drugi sznur wyciągnąć swoim ludziom. + +— Wejdźmy — rzekł Kuszel. — Pół Rzeczypospolitej jest w tym kościele. + +Weszli. Kuszel niewiele przesadził. Co było znakomitszego w wojsku i w mieście, zgromadziło się na naradę, więc wojewodowie, kasztelanowie, pułkownicy, rotmistrze, oficerowie cudzoziemskiego autoramentu, duchowieństwo, tyle szlachty, ile kościół mógł pomieścić, mnóstwo wojskowych niższych stopni i kilkunastu rajców miejskich z Grozwajerem na czele, któren mieszczaństwem miał dowodzić. Był także obecny i książę, i pan podczaszy koronny, jeden z regimentarzy, i wojewoda kijowski, i starosta stobnicki, i Wessel, i Arciszewski, i pan oboźny litewski Osiński — ci siedzieli przed wielkim ołtarzem tak, aby publicum mogło ich widzieć. Radzono pośpiesznie, gorączkowo, jako zwykle w takich wypadkach: mówcy wstępowali na ławy i zaklinali starszyznę, by nie podawała miasta w ręce wraże bez obrony. Choćby i zginąć przyszło, miasto wstrzyma nieprzyjaciela, Rzeczpospolita ochłonie. Czego brak do obrony? Są mury, są wojska, jest determinacja — wodza tylko trzeba. A gdy tak mówiono, w publiczności zrywały się szmery, które przechodziły w głośne okrzyki — zapał ogarniał zgromadzonych. „Zginiemy! Zginiemy chętnie! — wołano. — Hańbę piławiecką nam zmazać, ojczyznę zasłonić!”. I rozpoczynało się trzaskanie szablami, i gołe ostrza migotały przy blasku świec. A inni wołali: „Uciszyć się! Obrady porządkiem!” — „Bronić się czy nie bronić?” — „Bronić! Bronić!” — wrzeszczało zgromadzenie, aż echo odbite od sklepień powtarzało: „Bronić się!” — „Kto ma być wodzem? Kto ma być wodzem?” — „Książę Jeremi, on wódz! On bohater! Niech broni miasta, Rzeczypospolitej, niech mu oddadzą buławę i niech żyje!”. + +Wówczas z tysiąca płuc wyrwał się okrzyk tak gromki, że aż ściany zadrżały i szyby zabrzęczały w oknach kościelnych. + +— Książę Jeremi! Książę Jeremi! Niech żyje! Niech żyje! Niech zwycięża! + +Zabłysło tysiące szabel, wszystkie oczy skierowały się na księcia, a on powstał spokojny, ze zmarszczoną brwią. Uciszyło się natychmiast, jakby kto makiem posiał. + +— Mości panowie! — rzekł książę dźwięcznym głosem, który w tej ciszy doszedł do wszystkich uszu. — Gdy Cymbrowie i Teutoni napadli na rzeczpospolitą rzymską, nikt nie chciał ubiegać się o konsulat, aż go wziął Mariusz. Ale Mariusz miał prawo go brać, bo nie było wodzów przez senat naznaczonych… I ja bym się w tej toni od władzy nie wybiegał, chcąc ojczyźnie miłej zdrowiem służyć, ale buławy przyjąć nie mogę, gdyż ojczyźnie, senatowi i zwierzchności bym ubliżył, a samozwańczym wodzem być nie chcę. Jest między nami ten, któremu Rzeczpospolita buławę oddała: jest pan podczaszy koronny… + +Tu książę dalej mówić nie mógł, bo zaledwie pana podczaszego wspomniał, powstał straszliwy wrzask, szczękanie szablami: tłum zakołysał się i wybuchnął jak prochy, na które iskra padła. „Precz! Na pohybel! Pereat!” — rozlegało się w tłumie. „Pereat! Pereat!” — brzmiało coraz potężniej. Podczaszy zerwał się z krzesła, blady, z kroplami zimnego potu na czole, a tymczasem groźne postacie zbliżały się ku stallom, ku ołtarzowi i słychać już było złowrogie: „Dawajcie go!”. Książę widząc, na co się zanosi, wstał i wyciągnął prawicę. + +Tłumy wstrzymały się, sądząc, że chce mówić; uciszyło się w mgnieniu oka. + +Ale książę chciał tylko burzę i tumult zażegnać, rozlewu krwi w kościele nie dopuścić, więc gdy spostrzegł, że najgroźniejsza chwila minęła, usiadł na powrót. + +O dwa krzesła dalej, przegrodzony tylko przez wojewodę kijowskiego, siedział nieszczęsny podczaszy: siwą głowę opuścił na piersi, ręce mu zwisły, a z ust wydobywały się słowa przerywane łkaniem: + +— Panie! Za grzechy moje przyjmuję z pokorą ten krzyż! + +Starzec mógł wzbudzić litość w najtwardszym sercu, ale tłum zwykle bywa bezlitosny, więc na nowo wszczynały się hałasy, gdy nagle wojewoda kijowski powstał, dając znać ręką, że chce przemówić. + +Był to towarzysz zwycięstw Jeremiego, dlatego słuchano go chętnie. + +On zaś zwrócił się do księcia i w najczulszych słowach zaklinał go, by buławy nie odrzucał i nie wahał się ratować ojczyzny. Gdy Rzeczpospolita ginie, niech śpią prawa, niech ją ratuje nie wódz mianowany, ale ten, któren najwięcej ratować zdolny: — „Bierzże ty buławę, wodzu niezwyciężony! Bierz, ratuj! Nie miasto samo, ale całą Rzplitą. Oto ustami jej ja, starzec, błagam ciebie, a ze mną wszystkie stany, wszyscy mężowie, niewiasty i dzieci — ratuj! Ratuj!”. + +Tu zdarzył się wypadek, który poruszył wszystkie serca: niewiasta w żałobie zbliżyła się do ołtarza i rzucając pod nogi księcia złote ozdoby i klejnoty, klęknęła przed nim i szlochając głośno, wołała: + +— Mienie ci nasze przynosim! Życie oddajem w twe ręce, ratuj! Ratuj, bo giniemy. + +Na ten widok senatorowie, wojskowi, a za nimi całe tłumy zaryczały ogromnym płaczem — i był jeden głos w tym kościele: + +— Ratuj! + +Książę zakrył oczy rękoma, a gdy podniósł twarz, i w jego źrenicach błyszczały łzy. Jednak się wahał. Co się stanie z powagą Rzeczypospolitej, jeśli on tę buławę przyjmie? + +Wtem wstał podczaszy koronny. + +— Jam stary — rzekł — nieszczęśliwy i przybity. Mam prawo zrzec się ciężaru, któren jest nad moje siły, i włożyć go na młodsze barki… Otóż wobec tego Boga ukrzyżowanego i wszystkiego rycerstwa tobie oddaję buławę, bierz ją. + +I wyciągnął oznakę ku Wiśniowieckiemu. Nastała chwila takiej ciszy, że słyszałbyś przelatującą muchę. Na koniec rozległ się uroczysty głos Jeremiego: + +— Za grzechy moje… Przyjmuję. + +Wtedy szał opanował zgromadzenie. Tłumy złamały stalle, przypadały do nóg Wiśniowieckiego, ciskały kosztowności i pieniądze. Wieść rozniosła się lotem błyskawicy po całym mieście: żołnierstwo odchodziło od zmysłów z radości i krzyczało, że chce iść na Chmielnickiego, na Tatarów i sułtana. Mieszczanie nie myśleli już o poddaniu, ale o obronie do ostatniej kropli krwi. Ormianie znosili dobrowolnie pieniądze do ratusza, zanim o szacunku poczęto mówić; Żydzi w bóżnicy podnieśli wrzask dziękczynny — armaty na wałach oznajmiły grzmotem radosną nowinę; po ulicach palono z rusznic, samopałów i pistoletów. Okrzyki „Niech żyje!” trwały przez całą noc. Ktoś rzeczy nieświadom mógłby sądzić, iż to miasto tryumf jakiś czy uroczyste święto obchodzi. + +A jednak lada chwila trzysta tysięcy nieprzyjaciół — armia większa od tych, jakie cesarz niemiecki lub król francuski mogli wystawić, a dziksza od zastępów Tamerlana — miała oblec mury tego grodu. + + + +Rozdział X + +W tydzień później, rankiem dnia szóstego października, gruchnęła po Lwowie wieść zarówno nieoczekiwana, jak straszliwa, że książę Jeremi, zabrawszy większą część wojska, opuścił potajemnie miasto i wyjechał nie wiadomo dokąd. + +Tłumy zebrały się przed arcybiskupim pałacem: nie chciano początkowo wierzyć. Żołnierze twierdzili, iż jeśli książę wyjechał, to niezawodnie wyjechał na czele potężnego podjazdu, aby zlustrować okolicę. Pokazało się (mówiono), że zbiegowie fałszywe głosili wieści, zapowiadając lada chwila Chmielnickiego i Tatarów, bo oto od dwudziestego szóstego września upłynęło dni dziesięć, a nieprzyjaciela jeszcze nie widać. Książę zapewne chciał się naocznie przekonać o niebezpieczeństwie i po sprawdzeniu wieści niezawodnie powróci. Zresztą zostawił kilka regimentów i do obrony wszystko gotowe. + +Tak było w istocie. Wszelkie rozporządzenia zostały wydane, miejsca wyznaczone, armaty zatoczone na wały. Wieczorem przybył rotmistrz Cichocki na czele pięćdziesięciu dragonów. Natychmiast opadli go ciekawi, ale on z tłumem rozmawiać nie chciał — i udał się wprost do generała Arciszewskiego; obaj wezwali Grozwajera i po naradzie poszli na ratusz. Tam Cichocki oświadczył przerażonym rajcom, że książę wyjechał bezpowrotnie. W pierwszej chwili opadły wszystkim ręce i jedne zuchwałe usta wymówiły słowo: „Zdrajca!”. Ale wówczas Arciszewski, stary wódz, wsławiony wielkimi czynami w służbie holenderskiej, powstał i w ten sposób do wojskowych i rajców mówić począł: + +— Słyszałem słowo bluźniercze, którego bodajby nikt nie był wymówił, bo go desperacja nawet usprawiedliwić nie może. Książę wyjechał i nie wróci; tak jest! Ale jakież to prawo macie wymagać od wodza, na którego barkach zbawienie całej ojczyzny spoczywa, aby jedynie waszego miasta bronił? Co by się stało, gdyby tu ostatek sił Rzeczypospolitej otoczył nieprzyjaciel? Ni zapasów żywności, ni broni na tak wielkie wojsko tu nie ma. Więc to wam powiem, a memu doświadczeniu wierzyć możecie, że im większa potęga byłaby tu zamkniętą, tym krócej obrona trwać by mogła, bo głód zwyciężyłby nas prędzej od nieprzyjaciela. Bardziej chodzi Chmielnickiemu o osobę księcia niż o wasze miasto, więc gdy się dowie, że go tu nie masz, że nowe wojska zbiera i z odsieczą przybyć może, łacniej wam będzie folgował i na układy się zgodzi. Dziś szemrzecie, a ja wam powiadam, że książę, opuściwszy ten gród, grożąc Chmielnickiemu z zewnątrz, ocalił was i dzieci wasze. Trzymajcie się, brońcie, zadzierżcie tego nieprzyjaciela czas jakiś, a i miasto ocalić możecie, i wiekopomną usługę Rzeczypospolitej oddacie, bo książę przez ten czas siły zbierze, inne fortece opatrzy, przebudzi zdrętwiałą Rzeczpospolitą i na ratunek wam pośpieszy. Jedyną on obrał zbawienia drogę, bo gdyby tu, głodem zmorzon, padł z wojskiem, tedyby już nikt nieprzyjaciela nie wstrzymał, któren poszedłby na Kraków, na Warszawę i całą ojczyznę zalał, nigdzie nie znajdując oporu. Dlatego zamiast szemrać, śpieszcie na wały bronić siebie, dzieci waszych, miasta i całej Rzeczypospolitej. + +— Na wały! Na wały! — powtórzyło kilka śmielszych głosów. + +Grozwajer, człowiek energiczny i śmiały, ozwał się: + +— Cieszy mnie determinacja ichmościów i wiedzcie, że książę nie odjechał bez obmyślenia obrony. Każdy tu wie, co ma robić, i stało się to, co się było stać powinno. Obronę mam w ręku i będę się bronił do śmierci. + +Nadzieja na nowo wstąpiła w struchlałe serca, co widząc, Cichocki ozwał się w końcu: + +— Jego książęca mość przysyła też waćpanom wiadomość, iż nieprzyjaciel blisko. Porucznik Skrzetuski otarł się skrzydłem o dwutysięczny czambuł, który rozbił. Jeńcy mówią, że sroga potęga idzie za nimi. + +Wiadomość ta wielkie wywarła wrażenie; nastała chwila milczenia; wszystkie serca zabiły żywiej. + +— Na wały! — rzekł Grozwajer. + +— Na wały! Na wały! — powtórzyli obecni oficerowie i mieszczanie. + +A wtem rumor uczynił się za oknami; słychać było zgiełk tysiąca głosów, które zlały się w jeden niezrozumiały szum, podobny do szumu fal morskich. Nagle drzwi sali otworzyły się z łoskotem, wpadło kilkunastu mieszczan i zanim obradujący mieli czas pytać, co zaszło, rozległy się wołania: + +— Łuny na niebie! Łuny na niebie! + +— A słowo stało się ciałem! — rzekł Grozwajer. — Na wały! + +Sala opustoszała. Po chwili huk armat wstrząsnął murami miasta, oznajmiając mieszkańcom samego grodu, przedmieść i okolicznych wiosek, że nieprzyjaciel nadciągnął. + +Na wschodzie niebo czerwieniło się jak okiem dojrzeć; rzekłbyś: morze ognia zbliżało się ku miastu. + +------------------------------------------------ + + + +Książę tymczasem rzucił się do Zamościa i starłszy po drodze czambulik, o którym Cichocki mieszczanom wspominał, zajął się naprawą i opatrzeniem tej potężnej z natury twierdzy, którą też w krótkim czasie niezdobytą uczynił. Skrzetuski wraz z panem Longinem i częścią chorągwi został w twierdzy przy panu Weyherze, staroście wałeckim, a książę ruszył do Warszawy, by od sejmu uzyskać środki na zaciągi nowych wojsk i zarazem wziąć udział w elekcji, która wraz miała się odprawiać. Losy Wiśniowieckiego i całej Rzplitej miały ważyć się na tej elekcji, gdyby bowiem królewicz Karol został obrany, tedyby partia wojenna wzięła górę — książę otrzymałby naczelne dowództwo wszystkich sił Rzplitej i musiałoby przyjść do walnej na śmierć i życie z Chmielnickim rozprawy. Królewicz Kazimierz, lubo słynny z męstwa i pan wcale wojenny, słusznie uchodził za stronnika polityki kanclerza Ossolińskiego, zatem polityki układów z Kozakami i znacznych dla nich ustępstw. Obaj bracia nie szczędzili obietnic i wysilali się na jednanie sobie stronników; dlatego wobec równej siły obydwóch partii nikt nie mógł przewidzieć rezultatu elekcji. Stronnicy kanclerscy obawiali się, aby Wiśniowiecki dzięki rosnącej coraz sławie i miłości, jaką posiadał u rycerstwa i szlachty, nie przeważył umysłów na stronę Karola, książę zaś dla tych samych przyczyn pragnął osobiście popierać swego kandydata. Dlatego ciągnął śpiesznym pochodem do Warszawy, pewny już, że Zamość zdoła długo całą potęgę Chmielnickiego i krymską wytrzymać. Lwów, według wszelkiego prawdopodobieństwa, można było uważać za ocalony, gdyż Chmielnicki nie mógł żadną miarą bawić się długo zdobywaniem tego miasta, mając przed sobą potężniejszy Zamość, któren mu drogę do serca Rzplitej zamykał. Te myśli krzepiły umysł książęcy i wlewały otuchę w jego serce tylu tak strasznymi klęskami kraju strapione. Nadzieja wstąpiła weń pewna, że choćby też i Kazimierz został obrany, już wojna jest nieuniknioną i straszliwa rebelia musi w morzu krwi utonąć. Spodziewał się, że Rzeczpospolita jeszcze raz wystawi potężną armię — bo i układy były o tyle tylko możliwe, o ile poparłaby je potężna armia. + +Kołysany tymi myślami, jechał książę pod zasłoną kilku chorągwi, mając przy sobie Zagłobę i pana Wołodyjowskiego, z których pierwszy klął się na wszystko, że przeprowadzi wybór księcia Karola, bo umie do szlachty braci gadać i wie, jak jej zażyć; drugi zaś eskortą księcia dowodził. W Siennicy, niedaleko Mińska, czekało księcia miłe, chociaż niespodziane spotkanie; zjechał się bowiem z księżną Gryzeldą, która z Brześcia Litewskiego do Warszawy dla bezpieczeństwa dążyła, spodziewając się przy tym słusznie, że i książę tam ściągnie. Witali się tedy serdecznie po długim niewidzeniu. Księżna, lubo duszę miała żelazną, rzuciła się z takim płaczem w objęcia męża, że utulić się przez kilka godzin nie mogła, bo ach! jak często bywały takie chwile, że już się go nie spodziewała ujrzeć więcej; a tymczasem Bóg dał, że oto wracał sławniejszy niż kiedykolwiek, otoczon taką chwałą, jaka nikogo jeszcze z jego rodu nie opromieniała, największy z wodzów, jedyna całej Rzeczypospolitej nadzieja. Księżna, odrywając się co chwila od jego piersi, spoglądała przez łzy na tę twarz chudą, sczerniałą, na to czoło wyniosłe, które troski i trudy poorały w głębokie bruzdy, na oczy zaczerwienione od nocy bezsennych, i na nowo zalewała się łzami, a cały fraucymer wtórował jej z głębi wezbranych serc. Z wolna dopiero księstwo, uspokoiwszy się, poszli do obszernej plebanii miejscowej i tam poczęły się pytania o przyjaciół, dworzan i rycerzy, którzy jakoby do rodziny należeli i z którymi pamięć o Łubniach się zrosła. Uspokoił tedy naprzód książę troskliwość księżny o pana Skrzetuskiego, tłumacząc, iż dlatego tylko w Zamościu został, iż w utrapieniach, jakie od Boga mu były zesłane, nie chciał pogrążać się w szum stołeczny i wolał w surowej służbie wojennej i w pracy leczyć rany serdeczne. Potem prezentował książę pana Zagłobę i o czynach jego opowiadał. + +— Vir to jest incomparabilis — mówił — któren nie tylko Kurcewiczównę Bohunowi wydarł, ale ją przez środek obozów Chmielnickiego i Tatarów przeprowadził, potem zaś razem z nami z wielką swoją sławą najchwalebniej pod Konstantynowem stawał. + +Słysząc to, księżna pani nie szczędziła pochwał panu Zagłobie, kilkakrotnie mu rękę do pocałowania podając i lepszą jeszcze kontentację w stosownej porze obiecując — a vir incomparabilis kłaniał się, modestią bohaterstwo osłaniał, to znów się puszył i na fraucymer zerkał, bo choć był stary i niewiele sobie od płci białej obiecywał, przecie miło mu to było, że tyle o jego męstwie i czynach słyszała. Nie brakło jednak i smutku w tym radosnym skądinąd powitaniu, bo pominąwszy już czasy na ojczyznę ciężkie, ileż to razy na pytania księżny o różnych znajomych rycerzy książę odpowiadał: „Zabit… Zabit… Zaginion” — przy tym i panny zawodziły, bo niejedno tam między zabitymi drogie nazwisko wymieniono. + +Tak radość mieszała się ze smutkiem, łzy z uśmiechami. Ale najbardziej strapiony był mały pan Wołodyjowski, na próżno się bowiem rozglądał i oczyma na wszystkie strony obracał: księżniczki Barbary nie było nigdzie. Co prawda, wśród trudów wojny, wśród ciągłych bojów, potyczek i pochodów już był ów kawaler trochę o niej zapomniał, gdyż i z natury o ile do miłości był łatwy, o tyle niezbyt w niej wytrwały; ale teraz, gdy ujrzał znów fraucymer, gdy mu przed oczyma stanęło jako żywe życie łubniańskie, pomyślał sobie, że milej by mu też było, gdy chwila odpoczynku nadeszła, i powzdychać, i serce na nowo zająć. Więc gdy to się nie zdarzyło, a sentyment jak na złość odżył na nowo, strapił się pan Wołodyjowski ciężko i wyglądał, jakby go deszcz ulewny zmoczył. Głowę spuścił na piersi, wąsiki, zwykle tak podkręcone w górę, że aż za nozdrza sięgały jak u chrabąszcza, zwisły mu także ku dołowi, zadarty nos się wydłużył, z twarzy znikła zwyczajna pogoda i stał milczący, nie poruszył się nawet, gdy książę z kolei jego męstwo i nadzwyczajne przewagi wychwalał. Cóż bowiem znaczyły dlań wszystkie pochwały, gdy ona ich słyszeć nie mogła! + +Aż zlitowała się nad nim Anusia Borzobohata i choć miewali między sobą sprzeczki, postanowiła go pocieszyć. W tym celu, strzygąc oczyma ku księżnie, przysuwała się nieznacznie do rycerza i wreszcie znalazła się tuż przy nim. + +— Dzień dobry waćpanu — rzekła. — Dawnośmy się nie widzieli. + +— Oj, panno Anno! — odrzekł melancholicznie pan Michał. — Siła wody upłynęło i w niewesołych czasach się znów widzimy, i nie wszyscy. + +— Pewnie, że nie wszyscy: tylu rycerzy poległo! + +Tu westchnęła Anusia, po chwili zaś mówiła dalej: + +— I my nie w tej liczbie, jako dawniej, bo panna Sieniutówna za mąż poszła, a księżniczka Barbara została u pani wojewodziny wileńskiej. + +— I pewnie także za mąż idzie? + +— Nie, nie bardzo ona o tym myśli. A czemu się to waćpan o to dopytuje? + +To rzekłszy, Anusia przymrużyła czarne oczęta, tak iż tylko szpareczki pozostały, i spoglądała ukośnie spod rzęs na rycerza. + +— Przez życzliwość dla familii — odparł pan Michał. + +A Anusia na to: + +— Oj, to i słusznie, bo też wielką pan Michał ma w księżniczce Barbarze przyjaciółkę. Nieraz pytała: gdzie to ów mój rycerz, któren na turnieju w Łubniach najwięcej głów tureckich zrzucił, za com mu nagrodę dawała? Co on porabia? Zali żyje jeszcze i o nas pamięta? + +Pan Michał podniósł z wdzięcznością oczy na Anusię i po pierwsze, ucieszył się, po wtóre, dostrzegł, że Anusia wyładniała niepomiernie. + +— Zali naprawdę księżniczka Barbara tak mówiła? — spytał. + +— Jako żywo! I to jeszcze wspominała, jakeś waćpan przez fosę dla niej skakał, wtedy gdyś to w wodę wpadł. + +— A gdzie teraz pani wojewodzina wileńska? + +— Była z nami w Brześciu, a tydzień temu pojechała do Bielska, skąd do Warszawy przybędzie. + +Pan Wołodyjowski drugi raz spojrzał na Anusię i nie mógł już wytrzymać. + +— A panna Anna — rzekł — już do takowej gładkości doszła, że aż oczy bolą patrzyć. + +Dziewczyna uśmiechnęła się wdzięcznie. + +— Pan Michał tak jeno mówi, by mnie skaptować. + +— Chciałem swego czasu — rzekł, ruszając ramionami rycerz. — Bóg widzi, chciałem i nie mogłem, a teraz panu Podbipięcie życzę, by był szczęśliwy. + +— A gdzie pan Podbipięta? — spytała cicho Anusia, spuszczając oczki. + +— W Zamościu ze Skrzetuskim; został już namiestnikiem w chorągwi i służby pilnować musi, ale gdyby był wiedział, kogo tu ujrzy, o! jak Bóg na niebie, byłby wziął permisję i tu z nami wielkim krokiem nadążył. Wielki to jest kawaler, na wszelką łaskę zasługujący. + +— A na wojnie… nie doznał jakowego szwanku? + +— Widzi mi się, że waćpanna nie o to chcesz pytać, jeno o te trzy głowy, które ściąć zamierzył? + +— Nie wierzę, aby on to naprawdę zamierzył. + +— A jednak wierz waćpanna, bo bez tego nie będzie nic. Nieleniwie on też szuka okazji. Pod Machnówką ażeśmy jeździli oglądać miejsce, w którym śród tłumu walczył, i sam książę z nami jeździł, bo powiem waćpannie: dużo bitew widziałem, ale takich jatek, pókim żyw, nie będę widział. Kiedy się szarfą waćpanny do bitwy przepasze: strach, co dokazuje! Znajdzie on swoje trzy głowy, bądź waćpanna spokojna. + +— Niechże każdy znajdzie to, czego szuka! — rzekła z westchnieniem Anusia. + +Za nią westchnął pan Wołodyjowski i wzrok podniósł ku górze, gdy nagle spojrzał ze zdziwieniem w jeden kąt izby. + +Z tego kąta patrzyła na niego jakaś twarz gniewna, zapalczywa, a całkiem mu nieznana, zbrojna w olbrzymi nos i wąsiska do dwóch wiech podobne, które poruszały się szybko jakby z tłumionej pasji. + +Można się było przestraszyć tego nosa, tych oczu i wąsów, ale mały pan Wołodyjowski wcale nie był łatwo płochliwy, więc jako się rzekło, zdziwił się tylko i zwróciwszy się do Anusi, pytał: + +— Co to za jakowaś figura, ot tam w kącie, która spogląda na mnie tak, jakby mnie z kretesem połknąć chciała i wąsiskami rusza jako właśnie stary kot przy pacierzu. + +— To? — rzekła Anusia, ukazując białe ząbki. — To jest pan Charłamp. + +— Cóż to za poganin? + +— Wcale to nie poganin, jeno z chorągwi pana wojewody wileńskiego rotmistrz petyhorski, któren nas aż do Warszawy odprowadza i tam na wojewodę ma czekać. Niech pan Michał jemu w drogę nie włazi, bo to wielki ludojad. + +— Widzę ja to, widzę. Ale skoro to ludojad, przecie są tłustsi ode mnie: dlaczegóż na mnie, nie na innych zęby ostrzy? + +— Bo… — rzekła Anusia i zachichotała z cicha. + +— Bo co? + +— Bo on się we mnie kocha i sam mi powiedział, że każdego, który by się do mnie zbliżał, w sztuki posieka, a teraz wierz mi waćpan, że się tylko przez wzgląd na obecność księstwa wstrzymuje, inaczej zaraz by poszukał okazji. + +— Maszże tobie! — rzecze wesoło pan Wołodyjowski. — To tak, panno Anno? Oj! Nie darmośmy, jak widzę, śpiewywali: „Jak tatarska orda, bierzesz w jasyr corda!”. Pamiętasz waćpanna? Że też waćpanna nie możesz się ruszyć, żeby się ktoś zaraz nie zakochał! + +— Takie to już moje nieszczęście! — odparła, spuszczając oczki Anusia. + +— Ej, faryzeusz z panny Anny! A co na to powie pan Longinus? + +— Cóż ja winna, że ten pan Charłamp mię prześladuje? Ja go nie cierpię i patrzyć na niego nie chcę. + +— No, no! Patrz waćpanna, aby się przez nią krew nie polała. Podbipiętę choć do rany przyłożyć, ale w rzeczach sentymentu żarty z nim niebezpieczne. + +— Niech mu uszy obetnie, jeszcze będę rada. + +To rzekłszy, Anusia zakręciła się jak fryga i furknęła na drugą stronę izby do imć Carboniego, doktora księżny, z którym zaczęła coś żywo szeptać i rozmawiać, a Włoch oczy wlepił w pułap, jakoby go ekstaza porwała. + +Tymczasem Zagłoba zbliżył się do Wołodyjowskiego i począł mrugać krotofilnie swoim zdrowym okiem. + +— Panie Michale — spytał — a co to za dzierlatka? + +— Panna Anna Borzobohata-Krasieńska, respektowa księżny pani. + +— A gładka, bestyjka, oczy jak tareczki, pysio jak malowanie, a szyjka — uf! + +— Niczego, niczego! + +— Winszuję waszmości! + +— Dałbyś waść pokój. To narzeczona pana Podbipięty albo tak jak narzeczona. + +— Pana Podbipięty?… Bójże się waćpan ran boskich! Przecie on czystość ślubował? A prócz tego, przy takiej między nimi proporcji chybaby ją za kołnierzem nosił! Na wąsach mogłaby mu siadać jak mucha, cóż znowu? + +— Ej, jeszcze go ona w karby weźmie. Herkules był mocniejszy, a przecie białogłowa go usidliła. + +— Byle mu tylko rogów nie przyprawiła, choć ja pierwszy o to się postaram, jakem Zagłoba! + +— Będzie takich więcej jak waćpan, choć w samej rzeczy z dobrego to gniazda dziewczyna i uczciwa. Płoche to, bo młode i gładkie. + +— Zacny z waści kawaler i dlatego ją chwalisz… ale że dzierlatka, to dzierlatka. + +— Uroda ludzi ciągnie! Exemplum: ten oto rotmistrz okrutnie podobno w niej rozmiłowan. + +— Ba! A spójrz no waćpan na tego kruka, z którym ona rozmawia; co to za czort? + +— To Włoch Carboni, doktor księżny. + +— Uważ, panie Michale, jak mu się latarnia rozjaśniła i ślepie przewraca jak w delirium. Ej! Źle z panem Longinem! Znam ja się na tym trochę, bom za młodu niejednego doświadczył… W innej porze muszę waćpanu opowiedzieć wszystkie terminy, w jakich bywałem, albo jeśli masz ochotę, to choć zaraz posłuchaj. + +Pan Zagłoba począł szeptać coś do ucha małego rycerza i mrugać silniej niż zwykle, ale wtem nadeszła pora wyjazdu. Książę siadł z księżną do karety, aby przez drogę nagadać się z nią po długim niewidzeniu do woli; panny pozajmowały kolaski, a rycerstwo siadło na koń — i ruszono. Naprzód jechał dwór, a wojsko opodal z tyłu, gdyż kraj tu był spokojny i chorągwie tylko dla ostentacji, nie dla bezpieczeństwa potrzebne. Ciągnęli więc z Siennicy do Mińska, a stamtąd do Warszawy, często gęsto ówczesnym obyczajem popasając. Trakt był tak zapchany, iż zaledwie noga za nogą można się było posuwać. Wszystko dążyło na elekcję, i z okolic pobliższych, i z dalekiej Litwy; więc tu i owdzie spotykano dwory pańskie, całe orszaki pozłocistych karet, otoczone hajdukami, olbrzymimi pajukami ubranymi po turecku, za którymi postępowały nadworne roty, to węgierskie, to niemieckie, to janczarskie, to oddziały kozaków, to wreszcie poważne znaki niezrównanej jazdy polskiej. Każdy ze znaczniejszych starał się stawić i najokazalej, i w jak najliczniejszej asystencji. Obok licznych magnackich kawalkat ciągnęły i szczuplejsze dygnitarzy powiatowych i ziemskich. Co chwila z kurzawy wychylały się pojedyncze karabony szlacheckie, obite czarną skórą, zaprzężone w parę lub cztery konie, a w każdym siedział szlachcic-personat z krucyfiksem lub obrazem Najświętszej Panny zawieszonym na jedwabnym pasie u szyi. Wszyscy zbrojni: muszkiet po jednej stronie siedzenia, szabla po drugiej, a u aktualnych lub byłych towarzyszów chorągwianych jeszcze i kopia stercząca na dwa łokcie za siedzeniem. Pod karabonami szły psy legawe lub charty, nie dla potrzeby, boć przecie nie na łowy się zjeżdżano, ale dla pańskiej rozrywki. Z tyłu luzacy prowadzili konie powodowe pokryte dekami dla ochrony bogatych siedzeń od deszczu lub kurzawy, dalej ciągnęły wozy skrzypiące, o kołach powiązanych wiciami, a w nich namioty i zapasy żywności dla sług i panów. Gdy wiatr chwilami zwiewał kurzawę z traktu na pola, cała droga odsłaniała się i mieniła jako wąż stubarwny lub jako wstęga misternie ze złota i jedwabiów utkana. Gdzieniegdzie na owej drodze brzmiały ochocze kapele wołoskie lub janczarskie, zwłaszcza przed chorągwiami koronnego i litewskiego komputu, których również w tym tłumie nie brakło, bo dla asystencji przy dygnitarzach iść musiały, a wszędy pełno było krzyku, gwaru, nawoływań, pytań i kłótni, gdy jedni drugim ustępować nie chcieli. + +Raz w raz też doskakiwali konni żołnierze i słudzy i do orszaku książęcego, wzywając do ustąpienia dla takiego to a takiego dygnitarza lub pytając, kto jedzie. Ale gdy uszu ich doszła odpowiedź: „Wojewoda ruski!” — natychmiast dawali znać panom swym, którzy zostawiali drogę wolną lub jeśli byli na przedzie, zjeżdżali w bok, by widzieć przeciągający orszak. Na popasach kupiła się szlachta i żołnierze, chcąc napaść ciekawe oczy widokiem największego w Rzeczypospolitej wojownika. Nie brakło też i wiwatów, na które książę wdzięcznie odpowiadał, raz, z przyrodzonej sobie ludzkości, a po wtóre, chcąc tą ludzkością kaptować stronników dla królewicza Karola, których też i nakaptował samym swym widokiem niemało. + +Z równą ciekawością patrzono na chorągwie książęce, na owych „Rusinów”, jak ich nazywano. Nie byli oni już tak obdarci i wynędzniali jak po konstantynowskiej bitwie, bo książę w Zamościu dał nową barwę chorągwiom, ale zawsze poglądano na nich jak na cuda zamorskie, gdyż w mniemaniu mieszkańców bliskich okolic stolicy przychodzili z końca świata. Więc też i dziwy opowiadano o owych stepach tajemniczych i borach, w których się rodzi takie rycerstwo, podziwiano ich płeć ogorzałą, spaloną wichrami z Czarnego Morza, ich hardość spojrzenia i pewną dzikość postawy, od dzikich sąsiadów przejętą. + +Ale najwięcej oczu zwracało się po księciu na pana Zagłobę, który dostrzegłszy, jaki go podziw otacza, spoglądał tak dumnie i hardo, toczył tak strasznie oczyma, iż zaraz szeptano w tłumie: „Ten to musi być rycerz między nimi najprzedniejszy!”. A inni mówili: „Siła on już musiał dusz z ciał wypędzić, taki smok sierdzisty!”. Gdy zaś podobne słowa dochodziły do uszu pana Zagłoby, starał się tylko o to, by jeszcze większą sierdzistością wewnętrzne ukontentowanie pokryć. + +Czasem odzywał się do tłumu, czasem szydził, a najwięcej z litewskich komputowych chorągwi, w których poważne znaki nosiły złotą, a lekkie srebrną pętelkę na ramieniu. „Naści hetkę, panie pętelko!” — wołał na ten widok pan Zagłoba — więc też niejeden towarzysz sapnął, zgrzytnął, szablą trzasnął, ale pomyślawszy, iż to żołnierz z chorągwi wojewody ruskiego tak sobie pozwala, w ostatku splunął i okazji zaniechał. + +Bliżej Warszawy tłumy stały się tak gęste, iż tylko noga za nogą można się było posuwać. Elekcja obiecywała być liczniejszą jak zwykle, bo nawet szlachta z dalszych, ruskich i litewskich, okolic, która z przyczyny odległości nie byłaby dla samej elekcji przybyła, ściągała teraz do Warszawy dla bezpieczeństwa. A przecie dzień wyboru był jeszcze daleko, gdyż zaledwie pierwsze posiedzenia sejmu się rozpoczęły; ale ściągano na miesiąc i dwa naprzód, by ulokować się w mieście, temu i owemu się przypomnieć, tu i owdzie promocji poszukać, po dworach pańskich jadać i pijać, i wreszcie, by po żniwach stolicy i jej rozkoszy zażyć. + +Książę poglądał ze smutkiem przez tafle karety na owe tłumy rycerstwa, żołnierzy i szlachty, na te bogactwa i przepych ubiorów, myśląc, jaką by to siłę można z nich utworzyć — ile wojska wystawić! Czemu to ta Rzeczpospolita, taka silna, ludna i bogata, dzielnym rycerstwem przepełniona, jest zarazem tak mdła, że sobie z jednym Chmielnickim i z dziczą tatarską poradzić nie umie? Czemu? Na krocie Chmielnickiego można by krociami odpowiedzieć, gdyby owa szlachta, owo żołnierstwo, owe bogactwa i dostatki, owe pułki i chorągwie chciały tak rzeczy publicznej służyć, jako prywacie służyły. „Cnota w Rzeczypospolitej ginie! — myślał książę. — I wielkie ciało psuć się poczyna; męstwo dawne ginie i w słodkich wczasach, nie w trudach wojennych kocha się wojsko i szlachta!”. Książę miał poniekąd słuszność, ale o niedostatkach Rzeczypospolitej myślał tylko jak wojownik i wódz, któren wszystkich ludzi chciałby na żołnierzy przerobić i na nieprzyjaciela poprowadzić. Męstwo mogło się znaleźć i znalazło się, gdy stokroć większe wojny zagroziły wkrótce Rzeczypospolitej. Jej brakło jeszcze czegoś więcej, czego książę-żołnierz w tej chwili nie dostrzegł, ale co widział jego nieprzyjaciel, kanclerz koronny, bieglejszy od Jeremiego statysta. + +Lecz oto w siwym i błękitnym oddaleniu zamajaczyły spiczaste wieże Warszawy, więc dalsze księcia rozmyślania rozpierzchły się, a natomiast wydał rozkazy, które oficer służbowy wnet Wołodyjowskiemu, dowódcy eskorty, odniósł. Skoczył wskutek tych rozkazów pan Michał od kolaski Anusinej, przy której dotąd koniem toczył, do ciągnących znacznie z tyłu chorągwi, aby szyk sprawić i w ordynku dalej już ciągnąć. Zaledwie jednak ujechał kilkanaście kroków, gdy usłyszał, że pędzi ktoś za nim — obejrzał się: był to pan Charłamp, rotmistrz lekkiego znaku pana wojewody wileńskiego i Anusin adorator. + +Wołodyjowski wstrzymał konia, bo od razu zrozumiał, że pewnie przyjdzie do jakowegoś zajścia, a lubił z duszy takie rzeczy pan Michał; pan Charłamp zaś zrównał się z nim i z początku nic nie mówił, sapał tylko i wąsami srodze ruszał, widocznie szukając wyrazów; na koniec ozwał się: + +— Czołem, czołem, panie dragan! + +— Czołem, panie pocztowy! + +— Jak waszmość śmiesz nazywać mnie pocztowym? — pytał, zgrzytając zębami pan Charłamp. — Mnie, towarzysza i rotmistrza? Ha? + +Pan Wołodyjowski począł podrzucać obuszek, który trzymał w ręku, całą uwagę skupiwszy niby na to tylko, by po każdym młyńcu chwytać go za rękojeść — i odrzekł jakby od niechcenia: + +— Bo po pętelce nie mogę poznać szarży. + +— Waść całemu towarzystwu uwłaczasz, którego nie jesteś godzien. + +— A to dlaczego? — pytał z głupia frant Wołodyjowski. + +— Bo w cudzoziemskim autoramencie służysz. + +— Uspokójże się waćpan — rzecze pan Michał. — Choć w dragonach służę, przeciem jest towarzysz i to nie lekkiego, ale poważnego znaku pana wojewody; możesz tedy ze mną mówić jak z równym albo jak z lepszym. + +Pan Charłamp pomiarkował się trochę, poznawszy, iż nie z tak lekką, jak mniemał, osobą ma do czynienia, ale nie przestał zębami zgrzytać, bo go zimna krew pana Michała do jeszcze większej złości doprowadziła — więc rzekł: + +— Jak waćpan śmiesz mi w drogę włazić? + +— Ej, widzę, waszmość okazji szukasz? + +— Może i szukam, i to ci powiem — tu pan Charłamp pochylił się do ucha pana Michała i kończył cichszym głosem — żeć uszy obetnę, jeśli mi przy pannie Annie będziesz zastępował drogę. + +Pan Wołodyjowski znów począł podrzucać obuszek bardzo pilnie, jakby to czas był właśnie na takową zabawę, i ozwał się tonem perswazji: + +— Ej, dobrodzieju, pozwól jeszcze pożyć, zaniechaj mnie! + +— O, nie! Nic z tego! Nie wymkniesz się! — rzekł pan Charłamp, chwytając za rękaw małego rycerza. + +— Ja się przecie nie wymykam — mówił łagodnie pan Michał — ale teraz na służbie jestem i z ordynansem księcia pana mojego dążę. Puść waść rękaw, puść, proszę cię, bo inaczej co mnie biednemu robić?… Chyba tym oto obuchem w łeb zajadę i z konia zwalę. — Tu pokorny z początku głos Wołodyjowskiego tak jakoś zasyczał jadowicie, że pan Charłamp spojrzał z mimowolnym zdziwieniem na małego rycerza i rękaw puścił. + +— O! Wszystko jedno! — rzekł. — W Warszawie dasz mi pole, dopilnuję cię! + +— Nie będę się krył, wszelako jakże to nam bić się w Warszawie? Raczże mnie waszmość nauczyć! Nie bywałem tam jeszcze w życiu moim, ja prosty żołnierz, alem słyszał o sądach marszałkowskich, które za wydobycie szabli pod bokiem króla lub interrexa gardłem karzą. + +— Znać to, żeś waćpan w Warszawie nie bywał i żeś prostak, skoro się sądów marszałkowskich boisz i nie wiesz, że w czasie bezkrólewia kaptur sądzi, z którym sprawa łatwiejsza, a już o waścine uszy gardła mi nie wezmą, bądź pewien. + +— Dziękuję za naukę i często o instrukcję poproszę, bo widzę, żeś waćpan praktyk nie lada i mąż uczony, a ja, jakom tylko infimę minorum praktykował, ledwie adjectivum cum substantivo pogodzić umiem, i gdybym waćpana chciał, broń Boże, głupim nazwać, to tyle tylko wiem, że powiedziałbym: stultus, a nie stulta ani stultum. + +Tu pan Wołodyjowski począł znów podrzucać obuszek, pan Charłamp zaś aż zdumiał się, potem krew mu uderzyła do twarzy i szablę z pochwy wyciągnął, ale w tym samym mgnieniu oka i mały rycerz, chwyciwszy obuszek pod kolano, swoją błysnął. Przez chwilę patrzyli na się jak dwa odyńce, z rozwartymi nozdrzami i z płomieniami w oczach — lecz pan Charłamp zmiarkował się pierwszy, iż z samym wojewodą przyszłoby mu mieć sprawę, gdyby na jego oficera jadącego z rozkazem napadł — więc też i pierwszy szablisko na powrót schował. + +— O! Znajdę cię, taki synu! — rzekł. + +— Znajdziesz, znajdziesz, boćwino! — rzekł mały rycerz. + +I rozjechali się, jeden do kawalkaty, drugi do chorągwi, które znacznie się przez ten czas zbliżyły, tak iż z kłębów kurzawy dochodził już tupot kopyt po twardym trakcie. Pan Michał wnet sprawił jazdę i piechotę do porządnego pochodu i ruszył na czele. Po chwili przycłapał ku niemu pan Zagłoba. + +— Czego chciało od ciebie owo straszydło morskie? — spytał Wołodyjowskiego. + +— Pan Charłamp?… Ej nic, wyzwał mnie na rękę. + +— Masz tobie! — rzekł Zagłoba. — Na wylot cię swoim nosem przedziobie! Bacz, panie Michale, gdy się będziecie bili, abyś największego nosa w Rzeczypospolitej nie obciął, bo osobny kopiec trzeba by dla niego sypać. Szczęśliwy wojewoda wileński! Inni muszą podjazdy pod nieprzyjaciela posyłać, a jemu ten towarzysz z daleka go zawietrzy. Ale za co cię wyzwał? + +— Za to, żem przy kolasce panny Anny Borzobohatej jechał. + +— Ba! Trzeba mu było powiedzieć, żeby się do pana Longina do Zamościa udał. Ten by go dopiero poczęstował pieprzem z imbierem. Źle ten boćwinkarz trafił i widać mniejsze ma szczęście od nosa. + +— Nie mówiłem mu nic o panu Podbipięcie — rzekł Wołodyjowski — bo nużby mnie zaniechał? Będę się na złość do Anusi z podwójnym ferworem zalecał: chcę też mieć swoją uciechę. A co my w tej Warszawie będziem mieli lepszego do roboty? + +— Znajdziemy, znajdziemy, panie Michale! — rzekł, mrugając oczyma Zagłoba. — Kiedy byłem za młodych lat deputatem do egzakcji od chorągwi, w której służyłem, jeździło się po całym kraju, ale takiego życia jak w Warszawie nigdzie nie zaznałem. + +— Mówisz waćpan, że inne jak u nas na Zadnieprzu? + +— Ej, co i mówić! + +— Bardzom ciekaw — rzekł pan Michał. A po chwili dodał: — A taki temu boćwinkowi wąsy podetnę, bo ma za długie! + + + +Rozdział XI + +Upłynęło kilka tygodni. Szlachty na elekcję zjeżdżało się coraz więcej. W mieście dziesięćkrotnie zwiększyła się ludność, bo razem z tłumami szlachty napływało tysiące kupców i bazarników z całego świata, począwszy od Persji dalekiej aż do Anglii zamorskiej. Na Woli zbudowano szopę dla senatu, a naokół bieliło się już tysiące namiotów, którymi obszerne błonia całkiem okryte zostały. Nikt jeszcze nie umiał powiedzieć, który z dwóch kandydatów: królewicz Kazimierz, kardynał, czy Karol Ferdynand, biskup płocki — zostanie wybrany. Z obu stron wielkie były starania i usilności. Puszczano w świat tysiące ulotnych pism, opiewających zalety i wady pretendentów: obaj mieli stronników licznych i potężnych. Po stronie Karola stał, jak wiadomo, książę Jeremi, tym groźniejszy dla przeciwników, że zawsze prawdopodobnym było, iż pociągnie za sobą rozmiłowaną w nim szlachtę, od której wszystko ostatecznie zależało. Ale i Kazimierzowi sił nie brakło. Przemawiało za nim starszeństwo, po jego stronie stawały wpływy kanclerza, na jego stronę zdawał się przechylać prymas, za nim obstawała większość magnatów, z których każden licznych miał klientów, a między magnatami i książę Dominik Zasławski-Ostrogski, wojewoda sandomierski, po Piławcach zniesławion wprawdzie bardzo i nawet sądem zagrożony, ale zawsze największy pan w całej Rzeczypospolitej, ba! nawet w całej Europie, i mogący w każdej chwili niezmierny ciężar bogactw na szalę swego kandydata przyrzucić. + +Jednakże stronnicy Kazimierza gorzkie nieraz miewali chwile zwątpienia, bo jako się rzekło, wszystko zależało od szlachty, która już od czwartego października tłumnie obozowała pod Warszawą i nadciągała jeszcze tysiącami ze wszystkich stron Rzeczypospolitej, a która w niezmiernej większości opowiadała się przy księciu Karolu, pociągana urokiem imienia Wiśniowieckiego i ofiarnością królewicza na cele publiczne. Królewicz bowiem, pan gospodarny i zamożny, nie zawahał się w tej chwili poświęcić znacznych kosztów na formowanie nowych regimentów wojsk, które pod komendę Wiśniowieckiego miały być oddane. Kazimierz chętnie byłby poszedł za jego przykładem i pewnie nie chciwość go wstrzymała, ale właśnie przeciwnie — zbytnia hojność, której bezpośrednim skutkiem był niedostatek i wieczny brak pieniędzy w skarbcu. Tymczasem obaj żywe prowadzili z sobą rokowania. Codziennie latali posłańcy między Nieporętem a Jabłonną. Kazimierz w imię swego starszeństwa i miłości braterskiej zaklinał Karola, by ustąpił; biskup zaś opierał się, odpisywał, iż nie godzi mu się gardzić szczęściem, które go spotkać może, „gdyż to szczęście in liberis suffragiis Rzplitej i komu Pan obiecał” — a tymczasem czas płynął, sześciotygodniowy termin zbliżał się i — razem z nim — groza kozacka, bo przyszły wieści, że Chmielnicki, porzuciwszy oblężenie Lwowa, któren się po kilku szturmach okupił, stanął pod Zamościem i dzień, i noc do tej ostatniej zasłony Rzeczypospolitej szturmuje. + +Mówiono również, że oprócz posłów, których Chmielnicki do Warszawy wysłał z listem i oświadczeniem, iż jako szlachcic polski, za Kazimierzem głos daje, kryło się między tłumami szlachty i w samym mieście pełno przebranej starszyzny kozackiej, której nikt rozpoznać nie umiał, bo poprzybywali jako szlachta słuszna i zamożna, w niczym się od innych elektorów, zwłaszcza z ziem ruskich, nie różniąc — nawet i mową. Jedni, jak mówiono, poprzekradali się dla prostej ciekawości, aby się elekcji i Warszawie przypatrzyć, inni na przeszpiegi, dla zaciągnięcia wieści: co o przyszłej wojnie mówią, ile wojsk myśli Rzplita wystawić i jakie na zaciągi obmyśli fundusze? Może było i dużo prawdy w tym, co o owych gościach mówiono, bo między starszyzną zaporoską wielu było skozaczonych szlachciców, którzy i łaciny nieco zarwali, a przeto nie było ich po czym poznać; zresztą na dalekich stepach w ogóle nie kwitła łacina i tacy kniazie Kurcewicze nie umieli jej tak dobrze jak Bohun i inni atamani. + +Ale gadania podobne, których pełno było i na polu elekcyjnym, i w mieście, wraz z wieściami o postępach Chmielnickiego i podjazdach kozacko-tatarskich, które jakoby aż po Wisłę docierały, napełniały niepokojem i trwogą dusze ludzkie, a nieraz stawały się przyczyną tumultów. Dość było między zebraną szlachtą rzucić na kogo podejrzenie, iż jest przebranym Zaporożcem, aby go w jednej chwili, nim zdołał się usprawiedliwić, rozniesiono w drobne strzępy na szablach. W ten sposób ginąć mogli ludzie niewinni i powaga obrad była znieważana, zwłaszcza że obyczajem ówczesnym niezbyt przestrzegano i trzeźwości. Kaptur postanowiony propter securitatem loci nie mógł sobie dać rady z ciągłymi burdami, w których siekano się z lada powodu. Ale jeśli ludzi statecznych, przejętych miłością dobra i spokoju oraz niebezpieczeństwem, jakie ojczyźnie groziło, martwiły owe tumulty, siekaniny i pijatyki, natomiast szałapuci, kosterzy i warchołowie czuli się jakoby w swoim żywiole, uważali, że to ich właśnie czas, ich żniwo — i tym śmielej dopuszczali się różnych zdrożności. + +Nie trzeba zaś mówić, że między nimi rej wodził pan Zagłoba, którą to hegemonię zapewniła mu i wielka sława rycerska, i nienasycone pragnienie poparte możnością picia, i język tak wyprawny, że żaden inny wyrównać mu nie mógł, i wielka pewność siebie, której nic zachwiać nie zdołało. Chwilami miewał on jednak napady „melankolii” — wówczas zamykał się w izbie lub w namiocie i nie wychodził, a jeśli wyszedł, bywał w gniewliwym humorze, skłonny do zwady i bójki naprawdę. Zdarzyło się nawet, iż w takim usposobieniu poszczerbił mocno pana Duńczewskiego, rawianina, za to tylko, iż przechodząc, o jego szablę zawadził. Pana Michała tylko wówczas obecność znosił, przed którym uskarżał się, iż go tęskność za panem Skrzetuskim i za „niebogą” trawi. „Opuściliśmy ją, panie Michale, mawiał, wydaliśmy ją jako Judasze w bezbożne ręce — już wy mnie się waszym nemine excepto nie zasłaniajcie! Co się z nią dzieje, panie Michale? Powiedz!”. + +Na próżno pan Michał tłumaczył mu, że gdyby nie Piławce, to by „niebogi” szukali, ale że teraz, gdy przegrodziła ich od niej cała potęga Chmielnickiego, jest to rzecz niepodobna. Szlachcic nie dawał się pocieszyć, tylko w jeszcze większą pasję wpadał, klnąc na czym świat stoi „pierzynę, dziecinę i łacinę”. + +Ale owe chwile smutku krótko trwały. Zwykle potem pan Zagłoba, jakoby chcąc sobie wynagrodzić czas stracony, hulał i pił jeszcze więcej niż zwykle; czas spędzał pod wiechami w towarzystwie największych opojów lub stołecznych gamratek, w czym pan Michał wiernie dotrzymywał mu towarzystwa. + +Pan Michał, żołnierz i oficer wyborny, nie miał w sobie jednak ani na szeląg tej powagi, jaką na przykład w Skrzetuskim wyrobiły nieszczęścia i cierpienie. Obowiązek swój względem Rzeczypospolitej rozumiał Wołodyjowski w ten sposób, że bił, kogo mu kazano — o resztę nie dbał, na sprawach publicznych się nie rozumiał; klęskę wojskową gotów był zawsze opłakiwać, ale ani do głowy mu nie przyszło, że warcholstwo i tumulty tyle są rzeczy publicznej szkodliwe, ile i klęski. Był to słowem młodzik-wietrznik, który dostawszy się w szum stołeczny, utonął w nim po uszy i przyczepił się jak oset do Zagłoby, bo ten był mu mistrzem w swawoli. Jeździł więc z nim i między szlachtę, której przy kielichu niestworzone rzeczy opowiadał Zagłoba, kaptując zarazem stronników dla królewicza Karola, pił z nim razem, w potrzebie osłaniał go, kręcili się obaj i po polu elekcyjnym, i w mieście, jak muchy w ukropie — i nie było kąta, do którego by nie wleźli. Byli i w Nieporęcie, i w Jabłonnie, i na wszystkich ucztach, obiadach, u magnatów i pod wiechami; byli wszędy i uczestniczyli we wszystkim. Pana Michała świerzbiała młoda ręka, chciał się pokazać i okazać zarazem, że szlachta ukraińska lepsza niż inna, a żołnierze książęcy nad wszystkich. Więc jeździli umyślnie szukać awantur między Łęczycanów, jako do korda najsprawniejszych, a głównie między partyzantów księcia Dominika Zasławskiego, ku którym obaj szczególną czuli nienawiść. Zaczepiali tylko co znamienitszych rębajłów, których sława była niezachwiana i ustalona, i z góry układali zaczepki. „Waszmość dasz okazję — mawiał pan Michał — a ja potem wystąpię”. Zagłoba, biegły bardzo w szermierce i do pojedynku z bratem szlachcicem wcale nie tchórz, nie zawsze zgadzał się na zastępstwo, zwłaszcza w zajściach z Zasławczykami; ale gdy z jakim łęczyckim graczem przyszło mieć do czynienia, poprzestawał na dawaniu okazji, gdy zaś już szlachcic rwał się do szabli i wyzywał, wtedy pan Zagłoba mawiał: „Mój mospanie! Już bym też nie miał sumienia, gdybym na śmierć oczywistą waćpana narażał, sam się z nim potykając; spróbuj się lepiej z tym oto moim synalkiem i uczniem, bo nie wiem, czy i jemu sprostasz”. Po takich słowach wysuwał się pan Wołodyjowski ze swymi zadartymi wąsikami, zadartym nosem i miną gapia i czy go przyjmowano, czy nie, puszczał się w taniec, a że istotnie mistrz to był nad mistrzami, więc po kilku złożeniach kładł zwykle przeciwnika. Takie to sobie obaj z Zagłobą wymyślali zabawy, od których ich sława między niespokojnymi duchami i między szlachtą rosła, ale szczególniej sława pana Zagłoby, bo mówiono: „Jeśli uczeń taki, jakiż mistrz być musi!”. Jednego tylko pana Charłampa Wołodyjowski nigdzie przez długi czas odnaleźć nie mógł; myślał nawet, że go może na Litwę na powrót w jakich sprawach wysłano. + +W ten sposób zeszło sześć blisko tygodni, w czasie których i rzeczy publiczne posunęły się znacznie naprzód. Wytężona walka między braćmi-kandydatami, zabiegi ich stronników, gorączka i wzburzenie namiętności w partyzantach, wszystko przeszło prawie bez śladu i pamięci. Wiadomo już było wszystkim, że Jan Kazimierz będzie wybrany, bo królewicz Karol bratu ustąpił i dobrowolnie zrzekł się kandydatury. Dziwna rzecz, że w tej chwili wiele głos Chmielnickiego zaważył, gdyż spodziewano się powszechnie, że podda się powadze króla, zwłaszcza takiego, który w jego myśl obrany został. Jakoż te przewidywania sprawdziły się w znacznej części. Za to dla Wiśniowieckiego, który ani na chwilę, jak ongi Kato, nie przestawał upominać, aby owa zaporoska Kartagina została zburzona — taki obrót rzeczy był nowym ciosem. Teraz musiały już wejść na porządek spraw układy. Książę wiedział wprawdzie, że te układy albo od razu nie doprowadzą do niczego, albo wkrótce siłą rzeczy zostaną zerwane, i widział wojnę w przyszłości, ale niepokój ogarniał go na myśl, jaki będzie los tej wojny. Po układach uprawniony Chmielnicki będzie jeszcze silniejszy, a Rzeczpospolita słabsza. I kto poprowadzi jej wojska przeciw tak wsławionemu jak Chmielnicki wodzowi? Zali nie przyjdą nowe klęski, nowe pogromy, które do ostatka siły wyczerpią? Bo książę nie łudził się i wiedział, że jemu, najżarliwszemu stronnikowi Karola, nie oddadzą buławy. Kazimierz obiecał wprawdzie bratu, że jego stronników tak jak i swoich będzie miłował, Kazimierz miał duszę wspaniałą, ale Kazimierz był stronnikiem polityki kanclerza, kto inny więc weźmie buławę, nie książę — i biada Rzplitej, jeśli to nie będzie wódz od Chmielnickiego bieglejszy! Na tę myśl podwójny ból uciskał duszę Jeremiego — bo i obawa o przyszłość ojczyzny, i to nieznośne uczucie, jakie ma człowiek, który widzi, że zasługi jego będą pominięte, że sprawiedliwość nie będzie mu oddana i że inni nad nim głowę podniosą. Nie byłby Jeremi Wiśniowieckim, gdyby nie był dumnym. On czuł w sobie siły do dźwignięcia buławy — i na nią zasłużył — więc cierpiał podwójnie. + +Mówiono nawet między oficerami, że książę nie będzie czekał końca elekcji i że z Warszawy wyjedzie — ale nie była to prawda. Książę nie tylko nie wyjechał, ale odwiedził nawet królewicza Kazimierza w Nieporęcie, od którego z niezmierną łaskawością został przyjęty, po czym wrócił do miasta na dłuższy pobyt, którego wymagały sprawy wojskowe. Chodziło o uzyskanie środków na wojsko — o co pilnie nastawał książę. Przy tym za Karolowe pieniądze tworzyły się nowe regimenta dragonów i piechoty. Jedne wysłano już na Ruś, drugie dopiero należało do ładu przyprowadzić. W tym celu rozsyłał książę na wszystkie strony oficerów biegłych w rzeczach organizacji wojskowej, aby owe pułki przyprowadzali do pożądanego stanu. Został wysłany Kuszel i Wierszułł, a wreszcie przyszła kolej i na Wołodyjowskiego. + +Pewnego dnia wezwano go przed oblicze księcia, któren taki mu dał rozkaz: + +— Pojedziesz waść na Babice i Lipków do Zaborowa, gdzie czekają konie dla regimentu przeznaczone; tam je opatrzysz, wybrakujesz i zapłacisz panu Trzaskowskiemu, a następnie przyprowadzisz je dla żołnierzy. Pieniądze za tym moim kwitem tu w Warszawie od płatnika odbierzesz. + +Pan Wołodyjowski wziął się raźno do roboty, pieniądze odebrał i tegoż dnia obaj z Zagłobą ruszyli do Zaborowa w samodziesięć i z wozem, który wiózł pieniądze. Jechali wolno, bo cała okolica z tamtej strony Warszawy roiła się od szlachty, służby, wozów i koni; wioski aż po Babice były tak zapchane, że we wszystkich chałupach mieszkali goście. Łatwo było i o przygodę w natłoku ludzi różnych humorów — jakoż mimo największych starań i skromnego zachowania się nie uniknęli jej i dwaj przyjaciele. + +Dojechawszy do Babic, ujrzeli przed karczmą kilkunastu szlachty, która właśnie siadała na koń, aby jechać w swoją drogę. Dwa oddziały, pozdrowiwszy się wzajemnie, już miały się pominąć, gdy nagle jeden z jeźdźców spojrzał na pana Wołodyjowskiego i nie rzekłszy słowa, puścił się rysią ku niemu. + +— A tuś mi, bratku! — zakrzyknął. — Chowałeś się, alem cię znalazł!… Nie ujdziesz mi teraz! Hej! Mości panowie! — zakrzyknął na swoich towarzyszów. — A czekajcie no trocha! Mam temu oficerkowi coś powiedzieć i chciałbym, abyście świadkami moich słów byli. + +Pan Wołodyjowski uśmiechnął się z zadowoleniem, bo poznał pana Charłampa. + +— Bóg mi świadkiem, żem się nie chował — rzekł — i sam waćpana szukałem, aby się go zapytać, czyliś rankor jeszcze dla mnie zachował, ale cóż! Nie mogliśmy się spotkać. + +— Panie Michale — szepnął Zagłoba — po służbie jedziesz! + +— Pamiętam — mruknął Wołodyjowski. + +— Stawaj do sprawy! — wrzeszczał Charłamp. — Mości panowie! Obiecałem temu młodzikowi, temu gołowąsowi, że mu uszy obetnę: i obetnę, jakem Charłamp! Oba, jakem Charłamp! Bądźcie świadkami, waszmościowie, a ty, młodziku, stawaj do sprawy! + +— Nie mogę, jak mnie Bóg miły, nie mogę! — mówił Wołodyjowski. — Pofolgujże mi wasze choć parę dni! + +— Jak to nie możesz? Tchórz cię obleciał? Jeśli w tej chwili nie staniesz, toć opłazuję, aż ci się dziadek i babka przypomni. O, bąku! O, gzie jadowity! W drogę wchodzić umiesz, naprzykrzać się umiesz, językiem kąsać umiesz, a do szabli cię nie ma! + +Tu wmieszał się pan Zagłoba. + +— Widzi mi się, że waszmość w piętkę gonisz — rzekł do Charłampa — i bacz, żeby cię ten bąk naprawdę nie ukąsił, bo wtedy żadne plastry nie pomogą. Tfu! Do diabła, czy nie widzisz, że ten oficer za służbą jedzie? Spójrz na ten wóz z pieniędzmi, które do regimentu wieziemy, i zrozum, do kaduka, iż strażując przy skarbie, ten oficer swoją osobą nie rozporządza i pola dać ci nie może. Kto tego nie rozumie, ten kiep, nie żołnierz! Pod wojewodą ruskim służym i nie takich bijaliśmy jak waćpan, ale dziś nie można, a co się odwlecze, to nie uciecze. + +— Jużci pewno, że kiedy z pieniędzmi jadą, to nie mogą — rzekł jeden z towarzyszów Charłampa. + +— A co mnie do ich pieniędzy! — krzyczał niepohamowany pan Charłamp. — Niech mi pole daje, bo inaczej płazować zacznę. + +— Pola dziś nie dam, ale parol kawalerski dam — rzekł pan Michał — że się stawię za trzy lub cztery dni, gdzie chcecie, jak tylko sprawy po służbie załatwię. A nie będziecie się waszmościowie tą obietnicą kontentować, to każę cynglów ruszać, bo będę myślał, że nie ze szlachtą i nie z żołnierzami, ale z rozbójnikami mam do czynienia. Wybierajcie tedy, do wszystkich diabłów, gdyż nie mam czasu tu stać! + +Słysząc to, eskortujący dragoni zwrócili natychmiast rury muszkietów ku napastnikom, a ten ruch, również jak i stanowcze słowa pana Michała, widoczne wywarły wrażenie na towarzyszach pana Charłampa. „Już też pofolguj — mówili mu — sameś żołnierz, wiesz, co to służba, a to pewna, że satysfakcję otrzymasz, bo to śmiała jakaś sztuka, jak i wszyscy spod ruskich chorągwi… Pohamuj się, póki prosim”. + +Pan Charłamp rzucał się jeszcze przez chwilę, ale wreszcie zmiarkował, że albo towarzyszów rozgniewa, albo ich na niepewną walkę z dragonami narazi, więc zwrócił się do Wołodyjowskiego i rzekł: + +— Dajesz tedy parol, że się stawisz? + +— Sam cię poszukam, choćby za to, że o taką rzecz dwa razy pytasz… Stawię się w czterech dniach; dziś mamy środę, niechże będzie w sobotę po południu, we dwie godzin… Obieraj miejsce. + +— Tu w Babicach siła gości — rzekł Charłamp — mogłyby jakowe impedimenta się zdarzyć. Niechże będzie tu obok, w Lipkowie, tam już spokojnie i mnie niedaleko, bo nasze kwatery w Babicach. + +— A waćpanów taka sama będzie liczna kompania jak dziś? — pytał przezorny Zagłoba. + +— O, nie trzeba! — rzekł Charłamp. — Przyjadę tylko ja i panowie Sieliccy, moi krewni… Waszmościowie też, spero, bez dragonów staniecie. + +— Może u was w asystencji wojskowej do pojedynku stają — rzekł pan Michał — u nas nie ma takiej mody. + +— Tedy w czterech dniach, w sobotę, w Lipkowie? — rzekł Charłamp. — Znajdziem się przed karczmą, a teraz z Bogiem! + +— Z Bogiem! — rzekł Wołodyjowski i Zagłoba. + +Przeciwnicy rozjechali się spokojnie. Pan Michał był uszczęśliwiony z przyszłej zabawy i obiecywał sobie zrobić prezent panu Longinowi z obciętych wąsów petyhorca. Jechał więc w dobrej myśli do Zaborowa, gdzie zastał i królewicza Kazimierza, któren tam na łowy przyjechał. Wszelako pan Michał z daleka tylko widział przyszłego pana, bo śpieszył się. We dwa dni sprawy ułatwił, konie obejrzał, zapłacił pana Trzaskowskiego, wrócił do Warszawy i na termin, ba! nawet o godzinę za wcześnie stanął w Lipkowie wraz z Zagłobą i panem Kuszlem, którego na drugiego świadka zaprosił. + +Zajechawszy przed karczmę, którą Żyd trzymał, weszli do izby, aby gardła trochę miodem przepłukać, i przy szklenicy zabawiali się rozmową. + +— Parchu, a pan jest w domu? — pytał karczmarza Zagłoba. + +— Pan w mieście. + +— A siła u was szlachty stoi w Lipkowie? + +— U nas pusto. Jeden tylko pan stanął tu u mnie i siedzi w alkierzu; bogaty pan ze służbą i końmi. + +— A czemu do dworu nie zajechał? + +— Bo widać naszego pana nie zna. Zresztą dwór zamknięty od miesiąca. + +— A może to Charłamp? — rzekł Zagłoba. + +— Nie — rzekł Wołodyjowski. — Miał być we dwie godzin po południu. + +— Ej, panie Michale, mnie się widzi, że to on. + +— Co znowu! + +— Pójdę, zajrzę, kto to jest. Żydzie, a dawno ten pan stoi? + +— Dziś przyjechał, nie ma dwóch godzin. + +— A nie wiesz, skąd on jest? + +— Nie wiem, ale musi być z daleka, bo konie miał zniszczone; ludzie mówili, że zza Wisły. + +— Czemu on tedy aż tu, w Lipkowie, stanął? + +— Kto jego wie? + +— Pójdę, zobaczę — powtórzył Zagłoba. — Może kto znajomy. + +I zbliżywszy się do zamkniętych drzwi alkierza, zapukał w nie rękojeścią i ozwał się: + +— Mości panie, można wejść? + +— A kto tam? — ozwał się głos ze środka. + +— Swój — rzekł Zagłoba, uchylając drzwi. — Z przeproszeniem waszmości, może nie w porę? — dodał, wsadzając głowę do alkierza. + +Nagle cofnął się, drzwiami trzasnął, jakoby śmierć zobaczył. Na twarzy jego malował się przestrach w połączeniu z największym zdumieniem, usta otworzył i spoglądał obłąkanymi oczyma na Wołodyjowskiego i Kuszla. + +— Co waćpanu jest? — pytał Wołodyjowski. + +— Na rany Chrystusa! Cicho — rzekł Zagłoba — tam… Bohun! + +— Kto? Co się waści stało? + +— Tam… Bohun! + +Obaj oficerowie podnieśli się na równe nogi. + +— Czyś waść rozum stracił? Miarkuj się: kto? + +— Bohun! Bohun! + +— Nie może być! + +— Jakom żyw! Jak tu przed wami stoję, klnę się na Boga i wszystkich świętych! + +— Czegożeś się waść tak stropił? — rzekł Wołodyjowski. — Jeśli on tam jest, to Bóg podał go w nasze ręce. Uspokój się waść. Jestżeś pewny, że to on? + +— Jako że z waćpanem mówię! Widziałem go, szaty przewdziewa. + +— A on waćpana widział? + +— Nie wiem, zdaje się, że nie. + +Wołodyjowskiego oczy zaiskrzyły się jak węgle. + +— Żydzie! — rzekł z cicha, kiwając gwałtownie ręką. — Chodź tu!… Czy są drzwi z alkierza? + +— Nie ma, jeno przez tę izbę. + +— Kuszel! Pod okno! — szepnął pan Michał. — O, już nam teraz nie ujdzie! + +Kuszel, nie mówiąc ni słowa, wybiegł z izby. + +— Przyjdź waćpan do siebie — rzekł Wołodyjowski. — Nie nad waścinym, ale nad jego karkiem zguba wisi. Co on ci może uczynić? Nic. + +— Ja też jeno ze zdziwienia nie mogę ochłonąć! — odparł Zagłoba, a w duchu pomyślał: „Prawda! Czego ja się mam bać? Pan Michał przy mnie; niech się Bohun boi!”. + +I nasrożywszy się okrutnie, chwycił za rękojeść szabli. + +— Panie Michale, już on nie powinien nam ujść! + +— Czy to jeno on? Bo mi się jeszcze wierzyć nie chce. Co by on tu robił? + +— Chmielnicki go na przeszpiegi przysłał. To najpewniejsza rzecz! Czekaj, panie Michale. Chwycimy go i postawimy kondycję: albo kniaziównę odda, albo zagrozimy mu, że go wydamy sprawiedliwości. + +— Byle kniaziównę oddał, jechał go sęk! + +— Ba! Ale czy nas nie za mało? Dwóch i Kuszel trzeci? Będzie się on bronił jak wściekły, a ludzi też ma kilku. + +— Charłamp z dwoma przyjedzie, będzie nas sześciu! Dość… Cyt! + +W tej chwili otworzyły się drzwi i Bohun wszedł do izby. + +Nie musiał on poprzednio dostrzec zaglądającego do alkierza Zagłoby, gdyż teraz na jego widok drgnął nagle i jakoby płomień przeleciał mu przez oblicze, a ręka z szybkością błyskawicy spoczęła na głowni szabli — ale wszystko to trwało jedno mgnienie oka. Wnet ów płomień zgasł w jego twarzy, która jednak przybladła nieco. + +Zagłoba patrzył nań i nie mówił nic — ataman również stał milczący; w izbie słyszałbyś przelatującą muchę i ci dwaj ludzie, których losy plątały się w tak dziwny sposób, udawali w tej chwili, że się nie znają. + +Trwało to dość długo. Panu Michałowi wydało się, że upływają wieki całe. + +— Żydzie — rzekł nagle Bohun — daleko stąd do Zaborowa? + +— Niedaleko — odparł Żyd. — Wasza mość zaraz jedzie? + +— Tak jest — rzekł Bohun i skierował się ku drzwiom izby wiodącym do sieni. + +— Za pozwoleniem! — zabrzmiał głos Zagłoby. + +Watażka zatrzymał się od razu, jakby w ziemię wrósł, i zwróciwszy się ku Zagłobie, wpił w niego swe czarne, straszne źrenice. + +— Czego waść życzysz? — spytał krótko. + +— Ej, bo mnie się zdaje, że my się skądciś znamy. A czy my się to nie na weselu w chutorze na Rusi widzieli? + +— A tak jest! — rzekł hardo watażka, kładąc znowu rękę na głowni. + +— Jak zdrowie służy? — pytał Zagłoba. — Bo waćpan tak jakoś nagle wtedy z chutoru wyjechał, że i pożegnać się nie miałem czasu. + +— A waszmość tego żałował? + +— Pewnie, że żałowałem, bylibyśmy potańcowali: kompania się zwiększyła. — Tu pan Zagłoba wskazał na Wołodyjowskiego. — Właśnie ten oto kawaler nadjechał, który rad by się był z waścią bliżej poznać. + +— Dość tego! — krzyknął pan Michał, wstając nagle. — Zdrajco, aresztuję cię! + +— A to jakim prawem? — spytał ataman, podnosząc dumnie głowę. + +— Boś buntownik, wróg Rzeczypospolitej i na przeszpiegi tu przyjechałeś. + +— A waść coś za jeden? + +— O! Nie będę się tobie wywodził, ale mi się nie wymkniesz! + +— Zobaczymy! — rzekł Bohun. — Nie wywodziłbym się i ja waszmości, ktom jest, gdybyś mnie jako żołnierz na szable wyzwał, ale skoro aresztem grozisz, to ci się wywiodę: oto jest list, który od hetmana zaporoskiego do królewicza Kazimierza wiozę i nie znalazłszy go w Nieporęcie, do Zaborowa za nim jadę. Jakże to mnie będziesz teraz aresztował? + +To rzekłszy, Bohun spojrzał dumnie i szydersko na Wołodyjowskiego, a pan Michał zmieszał się bardzo, jak ogar, który czuje, że mu się zwierzyna wymyka, i nie wiedząc, co ma począć, zwrócił pytający wzrok na Zagłobę. Nastała ciężka chwila milczenia. + +— Ha! — rzekł Zagłoba. — Trudno! Skoro jesteś posłańcem, tedy cię aresztować nie możemy, ale z szablą się temu oto kawalerowi nie nadstawiaj, bo jużeś raz przed nim umykał, aż ziemia jęczała. + +Twarz Bohuna powlokła się purpurą, bo w tej chwili poznał Wołodyjowskiego. Wstyd i zraniona duma zagrały naraz w nieustraszonym watażce. Wspomnienie to ucieczki paliło go jak ogień. Była to jedyna niestarta plama na jego sławie mołojeckiej, którą nad życie i nad wszystko kochał. + +A nieubłagany Zagłoba ciągnął dalej z zimną krwią: + +— Ledwieś i hajdawerków nie zgubił, aż litość tego kawalera tknęła i życie ci darował. Tfu! Mości mołojcze! Białogłowską masz twarz, ale i białogłowskie serce. Byłeś odważny ze starą kniaziową i z dzieciuchem kniaziem, ale z rycerzem dudy w miech! Listy tobie wozić, panny porywać, nie na wojnę chodzić. Jak mnie Bóg miły, na własne oczy widziałem, jak hajdawerki oblatywały. Tfu, tfu! Ot i teraz o szabli gadasz, bo list wieziesz. Jakże to nam się z tobą potykać, gdy tym pismem się zasłaniasz? Piasek w oczy, piasek w oczy, mości mołojcze!… Chmiel dobry żołnierz, Krzywonos dobry, ale wielu jest między kozactwem drapichrustów! + +Bohun posunął się nagle ku panu Zagłobie, a pan Zagłoba zasunął się również szybko za pana Wołodyjowskiego, tak że dwaj młodzi rycerze stanęli przed sobą oko w oko. + +— Nie od strachu ja przed waćpanem uciekał, ale by ludzi ratować! — mówił Bohun. + +— Nie wiem, dla jakich tam przyczyn umykałeś, ale wiem, żeś umykał — rzecze pan Michał. + +— Wszędy dam waści pole, choćby tu zaraz. + +— Wyzywasz mnie? — pytał, przymrużając oczy, Wołodyjowski. + +— Ty mnie sławę mołojecką wziął, ty mnie pohańbił! Mnie twojej krwi potrzeba. + +— To i zgoda — rzekł Wołodyjowski. + +— Volenti non fit iniuria — dodał Zagłoba. — Ale któż królewiczowi list odda? + +— Niechże was głowa o to nie boli; to moja sprawa! + +— Bijcie się tedy, kiedy nie może być inaczej — mówił Zagłoba. — Gdyby ci się też poszczęściło, mości watażko, z tym oto kawalerem, bacz, że ja drugi staję. A teraz chodź, panie Michale, przed sień, mam coś pilnego powiedzieć. + +Dwaj przyjaciele wyszli i odwołali Kuszla spod okna alkierza, po czym Zagłoba rzekł: + +— Mości panowie, zła nasza sprawa. On naprawdę ma list do królewicza; zabijemy go, to kryminał. Pomnijcie, że kaptur propter securitatem loci w dwóch milach od pola elekcji sądzi, a to wszakże quasi poseł! Ciężka sprawa! Musimy się chyba potem gdzie schować albo może książę nas osłoni, inaczej może być źle. A znowu puszczać go wolno jeszcze gorzej. Jedyna to sposobność oswobodzenia naszej niebogi. Gdy go nie będzie na świecie, łatwiej jej odszukamy. Bóg sam widocznie chce jej i Skrzetuskiemu pomóc, ot, co jest! Radźmy, mości panowie. + +— Waść przecie znajdziesz jaki fortel? — rzekł Kuszel. + +— Już to przez mój fortel sprawiłem, że on sam nas wyzwał. Ale trzeba świadków, obcych ludzi. Moja myśl jest, aby na Charłampa zaczekać. Biorę to na siebie, że on pierwszeństwa ustąpi i w potrzebie będzie świadczył, jakośmy zostali wyzwani i musieliśmy się bronić. Trzeba się też i od Bohuna wywiedzieć lepiej, gdzie dziewczynę ukrył. Jeśli ma zginąć, nic mu po niej, może powie, gdy go zaklniemy. A nie powie, to i tak lepiej, by nie żył. Trzeba wszystko przezornie i roztropnie czynić. Głowa pęka, mości panowie. + +— Któż się będzie z nim bił? — pytał Kuszel. + +— Pan Michał pierwszy, ja drugi — rzekł Zagłoba. + +— A ja trzeci. + +— Nie może być — przerwał pan Michał. — Ja się jeden biję i na tym koniec. Położy mnie, to jego szczęście, niechże jedzie zdrów. + +— O! Jam mu już zapowiedział — rzekł Zagłoba — ale jeśli tak waszmościowie postanowicie, to ustąpię. + +— No, jego wola, czy i z waćpanem ma się bić, ale więcej z nikim. + +— Chodźmy tedy do niego. + +— Chodźmy. + +Poszli i zastali Bohuna w głównej izbie, popijającego miód. Watażka już był spokojny zupełnie. + +— Posłuchaj no, waćpan — rzekł Zagłoba — bo to są ważne sprawy, o których chcemy z tobą pomówić. Waćpan wyzwałeś tego kawalera: dobrze, ale trzeba ci wiedzieć, że skoro posłujesz, to cię prawo broni, boś do politycznego narodu, nie między dzikie bestie przyjechał. Owóż nie możemy ci dać pola inaczej, chyba przy świadkach zapowiesz, żeś sam z własnej ochoty wyzwał. Przyjedzie tu kilku szlachty, z którymi mieliśmy się pojedynkować, przed nimi to oświadczysz; my zaś damy ci kawalerski parol, że jeślić się poszczęści z panem Wołodyjowskim, tedy odjedziesz wolno i nikt ci nie będzie stawiał przeszkód, chyba że jeszcze ze mną zmierzyć się zechcesz. + +— Zgoda — rzekł Bohun — powiem przy owej szlachcie i ludziom moim zapowiem, aby list odwieźli i Chmielnickiemu powiedzieli, jeśli zginę, żem ja sam wyzwał. A poszczęści mnie Bóg z tym kawalerem sławę mołojecką odzyskać, tak i waćpana jeszcze potem na szabelki poproszę. + +To rzekłszy, spojrzał Zagłobie w oczy, a Zagłoba zmieszał się nieco, kaszlnął, splunął i odrzekł: + +— Zgoda. Gdy się z tym moim uczniem popróbujesz, poznasz, jaką ze mną będziesz miał robotę. Ale mniejsza z tym… Jest drugie punctum, ważniejsze, w którym do sumienia twego się odwołujemy, gdyż luboś Kozak, chcemy cię jako kawalera traktować. Waćpan porwałeś kniaziównę Helenę Kurcewiczównę, narzeczoną naszego towarzysza i przyjaciela, i trzymasz ją w ukryciu. Wiedz, że gdybyśmy cię o to zapozwali, nic by ci nie pomogło, że cię Chmielnicki posłem swoim kreował, bo to jest raptus puellae, gardłowa sprawa, która by tu wnet sądzona była. Ale gdy do bitwy masz iść i możesz zginąć, wejdź w siebie: co się z tą niebogą stanie, gdy zginiesz? Zali jej zła i zguby chcesz, ty, który ją miłujesz? Zali ją pozbawisz opieki? Na hańbę i nieszczęście wydasz? Zali katem jej i po śmierci jeszcze chcesz zostać? + +Tu głos pana Zagłoby zabrzmiał niezwykłą mu powagą, a Bohun pobladł — i pytał: + +— Czego wy ode mnie chcecie? + +— Wskaż nam miejsce jej uwięzienia, abyśmy na wypadek twojej śmierci mogli ją odnaleźć i narzeczonemu oddać. Bóg będzie miał litość nad twoją duszą, jeśli to uczynisz. + +Watażka wsparł głowę na dłoniach i zamyślił się głęboko, a trzej towarzysze pilnie śledzili zmiany w tej ruchliwej twarzy, która nagle oblała się takim smutkiem tkliwym, jakby na niej nigdy gniew ani wściekłość, ani żadne srogie uczucia nie grały i jakby ten człowiek tylko do kochania i tęsknoty był stworzony. Długi czas trwało milczenie, aż wreszcie przerwał je głos Zagłoby, który drżał, mówiąc następne słowa: + +— Jeżeliś zaś ją już pohańbił, niechże cię Bóg potępi, a ona niech choć w klasztorze znajdzie schronienie… + +Bohun podniósł oczy wilgotne, roztęsknione i tak mówił: + +— Jeśli ja ją pohańbił? Ot, nie wiem, jak wy miłujecie, panowie szlachta, rycerze i kawalery, ale ja Kozak, ja ją w Barze od śmierci i hańby obronił, a potem w pustynię wywiózł i tam jak oka w głowie pilnował, palca na nią nie skrzywił, do nóg padał i czołem bił jak przed obrazem. Kazała precz iść, tak poszedł i nie widział jej więcej, bo wojna-matka trzymała. + +— Bóg to waści na sądzie policzy! — rzekł, odetchnąwszy głęboko Zagłoba. — Ale zali ona tam bezpieczna? Tam Krzywonos i Tatary! + +— Krzywonos pod Kamieńcem leży, a mnie do Chmielnickiego posłał pytać, czy pod Kudak ma iść, i już pewno poszedł, a tam, gdzie ona jest, nie ma ni Kozaków, ni Lachów, ni Tatarów, ona tam bezpieczna. + +— Gdzie ona tedy? + +— Słuchajcie, panowie Lachy! Niech będzie, jak chcecie. Powiem ja wam, gdzie ona jest, i wydać ją każę, ale za to wy mnie dajcie kawalerski wasz parol, że jeśli mnie Bóg poszczęści, tak wy nie będziecie już jej szukać. Wy za siebie przyrzeczcie i za pana Skrzetuskiego przyrzeczcie, a ja wam powiem. + +Trzej przyjaciele spojrzeli po sobie. + +— My tego nie możem uczynić! — rzekł Zagłoba. + +— O, jako żywo, nie możem! — wykrzyknęli Kuszel i Wołodyjowski. + +— Tak? — rzekł Bohun i brwi jego ściągnęły się, a oczy zaiskrzyły. — Czemuż to wy, panowie Lachy, nie możecie tego uczynić? + +— Bo pan Skrzetuski jest nieobecny, a oprócz tego wiedz o tym, że żaden z nas szukać jej nie przestanie, choćbyś i pod ziemię ją ukrył. + +— Tak wy by taki targ ze mną uczynili: ty, Kozacze, duszę oddaj, a my tobie szablą! O, nie doczekacie! A co to wy myśleli, że u mnie szabla kozacka nie ze stali, że już nade mną jak krucy nad ścierwem kraczecie? A czemu to mnie ginąć, nie wam? Wam trzeba mojej krwi, a mnie waszej! Zobaczymy, kto czyjej dostanie! + +— Więc nie powiesz? + +— A po co mnie mówić? Na pohybel-że wam wszystkim! + +— Na pohybel tobie! Warteś, by cię na szablach roznieść. + +— Spróbujcie! — rzekł watażka, wstając nagle. + +Kuszel i Wołodyjowski porwali się również z ławy. + +Groźne spojrzenia poczęły się krzyżować, wezbrane gniewem piersi oddychały mocniej i nie wiadomo, do czego by było doszło, gdyby nie Zagłoba, który, spojrzawszy w okno, wykrzyknął: + +— Charłamp ze świadkami przyjechał! + +Jakoż po chwili rotmistrz petyhorski wraz z dwoma towarzyszami, panami Sielickimi, weszli do izby. Po pierwszych powitaniach Zagłoba wziął ich na stronę i począł rzecz wyłuszczać. + +A prawił tak wymownie, że wnet przekonał, zwłaszcza iż zapewnił, że pan Wołodyjowski prosi tylko o krótką zwłokę i wnet po walce z Kozakiem stanąć jest gotów. Tu pan Zagłoba począł opowiadać, jak stara i straszna jest nienawiść wszystkich żołnierzy księcia do Bohuna, jako on jest wrogiem całej Rzeczypospolitej i jednym z najokrutniejszych rebelizantów, wreszcie jak kniaziównę porwał, pannę ze szlacheckiego domu i narzeczoną szlachcica, któren jest zwierciadłem wszystkich cnót rycerskich. „A gdy waszmościowie szlachtą jesteście i do braterstwa się poczuwacie, wspólna tedy to jest nasza krzywda, którą się stanowi całemu w osobie jednego wyrządza; zali więc ścierpicie, aby nie była pomszczona?”. + +Pan Charłamp czynił w początku trudności i mówił, że skoro tak jest, to należy Bohuna natychmiast rozsiekać, „a pan Wołodyjowski niechaj po staremu ze mną staje”. Musiał mu na nowo tłumaczyć pan Zagłoba, dlaczego to nie może być i że nawet nie po rycersku byłoby w tylu na jednego napadać. Szczęściem, pomogli mu panowie Sieliccy, obaj ludzie rozsądni i stateczni, aż dał się na koniec uparty Litwin przekonać i na zwłokę zezwolił. + +Tymczasem Bohun poszedł do swoich ludzi i powrócił z esaułem Eliaszeńkiem, któremu zapowiedział, jako do bitwy dwóch szlachty wyzwał, po czym powtórzył głośno to samo wobec pana Charłampa i panów Sielickich. + +— My zaś oświadczamy — rzekł Wołodyjowski — iż jeśli wyjdziesz zwycięzcą z walki ze mną, tedy od woli twej zależy, czy jeszcze zechcesz się bić z panem Zagłobą, a w żadnym razie nikt więcej cię nie będzie wyzywał ani też kupą na cię nie napadną i odjedziesz, gdzie zechcesz, na co parol kawalerski dajem i waszmościów teraz przybyłych prosimy, aby ze swej strony także to przyrzekli. + +— Przyrzekamy — rzekli uroczyście Charłamp i dwaj Sieliccy. + +Wówczas Bohun wręczył list Chmielnickiego do królewicza Eliaszeńce i rzekł: + +— Ty ceje pyśmo korolewiczu widdasz i koły ja pohybnu, tak ty skażesz i jomu, i Chmielnickomu, szczo moja wyna buła i szczo ne zdradoju mene zabyły. + +Zagłoba, któren pilne miał oko na wszystko, zauważył, że na ponurej twarzy Eliaszeńki nie odbił się najmniejszy niepokój — widać zbyt był pewny swego atamana. + +Tymczasem Bohun zwrócił się dumnie do szlachty. + +— No, komu śmierć, komu życie — rzekł. — Możem iść. + +— Czas, czas! — odrzekli wszyscy, zasadzając poły od kontuszów za pasy i biorąc pod pachy szable. + +Wyszli przed karczmę i skierowali się ku rzeczce, która płynęła śród zarośli głogów, dzikich róż, tarek i choiny. Listopad postrącał wprawdzie liść z krzewin, ale gęstwa tak była zbita, że czerniała jakoby wstęga kiru, het, przez puste pola aż ku lasom. Dzień był wprawdzie blady, ale pogodny tą melancholiczną pogodą jesieni, pełną słodyczy. Słońce bramowało łagodnie złotem obnażone gałęzie drzew i rozświecało żółte wydmy piaszczyste ciągnące się nieco opodal prawego brzegu rzeczki. Zapaśnicy i ich świadkowie szli właśnie ku onym wydmom. + +— Tam się zatrzymamy — rzekł Zagłoba. + +— Zgoda! — odpowiedzieli wszyscy. + +Zagłoba coraz był niespokojniejszy, na koniec zbliżył się do Wołodyjowskiego i szepnął: + +— Panie Michale… + +— A co? + +— Na miłość boską, panie Michale, starajże się! W twoim teraz ręku los Skrzetuskiego, wolność kniaziówny, twoje własne życie i moje, bo broń Boże na ciebie przygody, ja sobie z tym zbójem nie dam rady. + +— To czemuś go waść wyzywał? + +— Słowo się rzekło. Ufałem w ciebie, panie Michale, ale ja już stary, oddech mam krótki, zatyka mnie, a ten gładysz może skakać jak cyga. Cięty to ogar, panie Michale. + +— Postaram się — rzekł mały rycerz. + +— Boże ci dopomóż. Nie trać ducha! + +— Zaś tam! + +W tej chwili zbliżył się ku nim jeden z panów Sielickich. + +— Cięta jakaś sztuka ten wasz Kozak — szepnął. — Tak sobie z nami poczyna jak równy, jeśli nie jak lepszy. Hu! Co za fantazja! Musiała się jego matka na jakiego szlachcica zapatrzyć. + +— E! — rzekł Zagłoba. — Prędzej się jaki szlachcic na jego matkę zapatrzył. + +— I mnie się tak widzi — rzekł Wołodyjowski. + +— Stawajmy! — zawołał nagle Bohun. + +— Stawajmy, stawajmy! + +Stanęli. Szlachta półkolem. Wołodyjowski i Bohun naprzeciw siebie. + +Wołodyjowski, jako to człowiek w takich rzeczach wytrawny, choć młody, naprzód nogą piasek zmacał, czy twardy, po czym rzucił okiem naokoło, chcąc wszystkie nierówności gruntu poznać — i widać było, że sprawy wcale nie lekceważył. Przecie przychodziło mu mieć do czynienia z rycerzem na całą Ukrainę najsławniejszym, o którym lud pieśni śpiewał i którego imię — jak Ruś szeroka — aż do Krymu było znane. Pan Michał, prosty porucznik dragonów, wiele sobie po owej walce obiecywał, bo albo śmierć sławną, albo równie sławne zwycięstwo, więc niczego nie zaniedbał, aby się godnym takiego przeciwnika okazać. Dlatego także niezwykłą miał w twarzy powagę, którą dojrzawszy, Zagłoba aż przeląkł się. „Traci fantazję — pomyślał — już po nim, a zatem i po mnie!”. + +Tymczasem Wołodyjowski, zbadawszy dokładnie grunt, począł odpinać kurtę. + +— Chłodno jest — rzekł — ale się rozgrzejemy. + +Bohun poszedł za jego przykładem i zrzucili obaj zwierzchnie ubranie, tak że pozostali tylko w hajdawerach i w koszulach; następnie poczęli zawijać na prawej ręce rękawy. + +Ale jakże marnie wyglądał mały pan Michał przy rosłym i silnym atamanie! Prawie go nie było widać. Świadkowie z niepokojem spoglądali na szeroką pierś Kozaka, na olbrzymie muskuły widne spod zawiniętego rękawa, podobne do sęków i węzłów. Zdawało się, iż to mały kogucik staje do walki z potężnym jastrzębiem stepowym. Nozdrza Bohuna rozwarły się jakby zawczasu krew wietrząc, twarz skróciła się mu tak, iż czarna grzywa zdawała się do brwi sięgać, i szabla drgała mu w ręku — oczy drapieżne utkwił w przeciwnika i czekał komendy. + +A pan Wołodyjowski spojrzał jeszcze pod światło na ostrze szabli, ruszył żółtymi wąsikami i stanął w pozycji. + +— Jatki tu proste będą! — mruknął do Sielickiego Charłamp. + +Wtem zabrzmiał trochę drżący głos Zagłoby: + +— W imię Boże! Zaczynajcie! + + + +Rozdział XII + +Świstnęły szable i ostrze szczęknęło o ostrze. Wnet zmienił się plac boju, bo Bohun natarł z taką wściekłością, że pan Wołodyjowski uskoczył w tył kilka kroków i świadkowie również musieli się cofnąć. Błyskawicowe zygzaki szabli Bohuna były tak szybkie, że przerażone oczy obecnych nie mogły za nimi nadążyć — zdało im się, że pan Michał całkiem jest nimi otoczony, pokryty i że Bóg jeden chyba zdoła go wyrwać spod tej nawałności piorunów. Ciosy zlały się w jeden nieustający świst, pęd poruszanego powietrza uderzał o twarze. Furia watażki wzrastała: ogarniał go dziki szał bojowy — i parł przed sobą Wołodyjowskiego jak huragan — a mały rycerz cofał się ciągle i tylko się bronił. Wyciągnięta jego prawica nie poruszała się prawie wcale, dłoń tylko sama zataczała bez ustanku małe, ale szybkie jak myśl półkola i chwytał szalone cięcia Bohunowe, ostrze podstawiał pod ostrze, odbijał i znów się zasłaniał, i jeszcze się cofał, oczy utkwił w oczach Kozaka i śród wężowych błyskawic wydawał się spokojny, jeno na policzki wystąpiły mu plamy czerwone. + +Pan Zagłoba przymknął oczy — i słyszał tylko cios za ciosem, zgrzyt za zgrzytem. + +„Broni się jeszcze!” — pomyślał. + +— Broni się jeszcze! — szeptali panowie Sieliccy i Charłamp. + +— Już przyparty do wydmy — dodał cicho Kuszel. + +Zagłoba znów otworzył oko i spojrzał. + +Plecy Wołodyjowskiego opierały się prawie o wydmę, ale widocznie nie był dotąd ranny, jeno rumieńce na jego twarzy stały się żywsze, a kilka kropel potu wystąpiło mu na czoło. + +Serce Zagłoby zabiło nadzieją. + +„Przecie i z pana Michała gracz nad gracze — pomyślał — a i tamten znuży się nareszcie”. + +Jakoż twarz Bohuna stała się blada, pot perlił mu także czoło, ale opór podniecał tylko jego wściekłość: białe kły błysnęły mu spod wąsów, a z piersi wydobywało się chrapanie wściekłości. + +Wołodyjowski nie spuszczał go z oka i bronił się ciągle. + +Nagle, poczuwszy za sobą wydmę, zebrał się w sobie — już patrzącym zdawało się, że padł — on tymczasem pochylił się, skurczył, przysiadł i rzucił całą swoją osobą niby kamieniem w pierś Kozaka. + +— Atakuje! — wykrzyknął Zagłoba. + +— Atakuje! — powtórzyli inni. + +Tak było w istocie: watażka cofał się teraz, a mały rycerz, poznawszy już całą siłę przeciwnika, nacierał tak żwawo, że świadkom dech zamarł w piersi: widocznie poczynał się rozgrzewać, nozdrza rozdęły mu się — małe oczki sypały skry; przysiadał i zrywał się, zmieniał w jednym mgnieniu pozycje, zataczał kręgi naokół watażki i zmuszał go do obracania się na miejscu. + +— O, mistrz! O, mistrz! — wołał Zagłoba. + +— Zginiesz! — ozwał się nagle Bohun. + +— Zginiesz! — odpowiedział jak echo Wołodyjowski. + +Wtem Kozak sztuką najbieglejszym tylko szermierzom znaną przerzucił nagle szablę z prawej ręki do lewej i dał cios od lewicy tak okropny, że pan Michał, jakby piorunem rażony, padł na ziemię. + +— Jezus Maria! — krzyknął Zagłoba. + +Ale pan Michał padł umyślnie i właśnie dlatego szabla Bohunowa przecięła tylko powietrze, mały rycerz zaś zerwał się jak dziki kot i całą niemal długością ostrza ciął straszliwie w odkrytą pierś Kozaka. + +Bohun zachwiał się, postąpił krok, ostatnim wysileniem dał ostatnie pchnięcie; pan Wołodyjowski odbił je z łatwością, uderzył jeszcze po dwakroć w pochylony łeb — szabla wysunęła się z bezwładnych rąk Bohuna i padł twarzą na piasek, który wnet zaczerwienił się pod nim szeroką kałużą krwi. + +Eliaszeńko, obecny przy bitwie, rzucił się na ciało atamana. + +Świadkowie przez jakiś czas nie mogli słowa przemówić, a pan Michał milczał także; wsparł się obu rękoma na szabelce i oddychał ciężko. + +Zagłoba pierwszy przerwał milczenie: + +— Panie Michale, pójdź w moje objęcia! — rzekł z rozczuleniem. + +Otoczyli go tedy kołem. + +— Toś waść gracz pierwszej wody! Niech waści kule biją! — mówili panowie Sieliccy. + +— Waść, widzę, ścichapęk! — rzekł Charłamp. — Stanę ja waszmości, żeby nie mówiono, iżem się uląkł, ale choćbyś i mnie miał waszmość tak pochlastać, zawszeć winszuję, winszuję! + +— Et, dalibyście sobie waszmościowie pokój, bo w rzeczy nie macie się o co bić — mówił Zagłoba. + +— Nie może być, bo tu chodzi o moją reputację — odparł petyhorzec — za którą chętnie dam gardło. + +— Nic mi po waścinym gardle, zaniechajmy się lepiej — rzecze Wołodyjowski — gdyż prawdę waćpanu powiedziawszy, tom mu tam w drogę, gdzie myślisz, nie wchodził. Wejdzie tam waćpanu kto inny, lepszy ode mnie, ale nie ja. + +— Jak to? + +— Parol kawalerski. + +— To już sobie dajcie pokój — wołali Sieliccy i Kuszel. + +— Niechże i tak będzie — rzekł Charłamp, otwierając ramiona. + +Pan Wołodyjowski padł w nie i poczęli się całować, aż echo rozlegało się po wydmach — pan Charłamp zaś mówił: + +— Niechże waści nie znam, żebyś zaś tak pochlastał podobnego wielkoluda! A i szablą umiał on też obracać. + +— Anim się spodziewał, żeby taki był fechmistrz! I skąd on się mógł tego wyuczyć? + +Tu uwaga powszechna zwróciła się znów na leżącego watażkę, którego Eliaszeńko obrócił przez ten czas twarzą do góry i z płaczem szukał w nim znaków życia. Twarzy Bohuna nie można było rozeznać, bo pokryły ją sople krwi, która wypłynęła z ran w głowę zadanych i wnet ścięła się na chłodnym powietrzu. Koszula na piersiach również była cała we krwi, ale dawał jeszcze znaki życia. Widocznie był w konwulsji przedśmiertnej, nogi jego drgały, a palce skrzywione na kształt szponów darły piasek. Zagłoba spojrzał i machnął ręką. + +— Ma dosyć! — rzekł. — Żegna się ze światem. + +— Aj! — rzekł jeden z Sielickich, spoglądając na ciało. — To już trup. + +— Ba! Prawie na dzwona pocięty. + +— Nie lada to był rycerz — mruknął, kiwając głową Wołodyjowski. + +— Wiem coś o tym — dodał Zagłoba. + +Tymczasem Eliaszeńko chciał dźwignąć i unieść nieszczęsnego atamana, ale że był człowiek dość wątły i niemłody, a Bohun prawie do olbrzymów należał — więc nie mógł. Do karczmy było kilka staj, a Bohun lada chwila mógł skonać; esauł, widząc to, zwrócił się do szlachty. + +— Pany! — wołał, składając ręce. — Na Spasa i Swiatuju-Preczystuju, pomożite! Ne dajte, szczob win tutki szczez jak sobaka. Ja staryj, ne zdużaju, a lude daleko… + +Szlachta spojrzała po sobie. Zawziętość przeciw Bohunowi znikła już we wszystkich sercach. + +— Pewnie, że trudno go tu jak psa zostawić — mruknął pierwszy Zagłoba. — Skorośmy z nim na pojedynek stanęli, to już on dla nas nie chłop, ale żołnierz, któremu taka pomoc się należy… Kto ze mną poniesie, mości panowie? + +— Ja — rzekł Wołodyjowski. + +— To go ponieście na mojej burce — dodał Charłamp. + +Po chwili Bohun leżał już na opończy, której końce pochwycili Zagłoba, Wołodyjowski, Kuszel i Eliaszeńko — i cały orszak w towarzystwie Charłampa i panów Sielickich udał się wolnym krokiem ku karczmie. + +— Twarde ma życie — rzekł Zagłoba — jeszcze się rusza. Mój Boże, żeby mnie kto powiedział, że na jego niańkę wyjdę i że go będę tak niósł, myślałbym, że kpi ze mnie! Zbyt mam czułe serce, sam wiem o tym, ale trudno! Jeszcze mu i rany opatrzę. Mam nadzieję, że na tym świecie już się nie spotkamy więcej: niechże mile mię wspomina na tamtym! + +— To myślisz waszmość, że on żadną miarą nie wyżyje? — pytał Charłamp. + +— On? Nie dałbym za jego żywot starego wiechcia. Tak już było napisano i nie mogło go minąć, bo choćby mu się było z panem Wołodyjowskim powiodło, to by moich rąk nie uszedł. Ale wolę, że się tak stało, bo już i tak krzyki są na mnie jako na mężobójcę bez litości. A co ja mam robić, jak mi kto w drogę wlezie? Panu Duńczewskiemu pięćset złotych basarunku musiałem zapłacić, a wiadomo waszmościom, że dobra ruskie nijakiej teraz intraty nie przynoszą. + +— Prawda, że to waszmościów do szczętu tam splądrowano — rzekł Charłamp. + +— Uf! Ciężki ten mołojec — mówił dalej Zagłoba — ażem się zasapał!… Splądrowano, bo splądrowano, ale mam też nadzieję, że nam exulibus sejm jakowąś prowizję obmyśli — inaczej na śmierć pochudniemy… Ciężki też on, ciężki!… Patrzcie, waszmościowie, znowu zaczyna krwawić; skocz no waćpan, panie Charłamp, do karczmy, żeby Żyd chleba z pajęczyną zagniótł. Nie pomoże to wiele temu nieborakowi, ale opatrunek chrześcijańska rzecz i lżej mu będzie umierać. Żywo, panie Charłamp! + +Pan Charłamp wysunął się naprzód i gdy na koniec wniesiono watażkę do izby, Zagłoba wnet zabrał się z wielką znajomością rzeczy i wprawą do opatrunku. Krew zatamował, rany pozalepiał, po czym zwrócił się do Eliaszeńki. + +— A ty, dziadu, tu niepotrzebny — rzekł. — Jedź co prędzej do Zaborowa, proś, żeby cię przed oblicze pańskie puszczono, i list oddaj, a opowiedz, coś widział, tak wszystko, jak było. Jeśli zełżesz, będę wiedział, bom królewicza jegomości zaufany, i szyję ci uciąć każę. Chmielnickiemu też kłaniaj się ode mnie, bo mnie zna i miłuje. Pogrzeb sprawimy twemu atamanowi uczciwy, a ty rób swoje, po kątach się nie włócz, bo cię gdzie zatłuką, nim się zdołasz wywieść, ktoś taki. Bywaj zdrów! Ruszaj, ruszaj! + +— Pozwólcie, panie, zostać choć dopóty, dopóki nie ostygnie. + +— Ruszaj, mówię ci! — rzekł groźnie Zagłoba. — A nie, to cię każę chłopom do Zaborowa odstawić. A kłaniaj się Chmielnickiemu. + +Eliaszeńko pokłonił się w pas i wyszedł, Zagłoba zaś rzekł jeszcze do Charłampa i Sielickich: + +— Wyprawiłem tego Kozaka, bo co on tu ma jeszcze do roboty?… A niechże go naprawdę gdzie zatłuką, co łatwo się może zdarzyć, to na nas by winę zwalono. Pierwsi zasławczycy i pokurcze kanclerscy wrzeszczeliby na całe gardło, że ludzie księcia wojewody wymordowali wbrew prawom boskim całe poselstwo kozackie. Ale mądra głowa na wszystko poradzi. Nie damy my się tym gładyszom, tym łuszczybochenkom, tym podwikarzom w kaszy zjeść, a i waćpanowie też świadczcie w potrzebie, jak się wszystko odbyło i że on to sam nas wyzwał. Muszę też jeszcze wójtowi tutejszemu przykazać, aby go tam jakoś pochował. Nie wiedzą tu oni, kto to taki; będą myśleli, że to szlachcic, i pochowają uczciwie. Nam też czas w drogę, panie Michale, bo trzeba jeszcze księciu wojewodzie zdać relację. + +Chrapliwy oddech Bohuna przerwał dalsze słowa pana Zagłoby. + +— Oho, już dusza szuka sobie drogi! — rzekł szlachcic. — Już też i ciemno się robi; po omacku pójdzie na tamten świat. Ale skoro tej naszej nieszczęsnej niebogi nie pohańbił, to dajże mu Boże wieczny odpoczynek, amen!… Jedźmy, panie Michale… Z serca odpuszczam mu wszystkie winy, choć co prawda, więcej ja jemu w drogę lazłem niż on mnie. Ale teraz koniec. Bywajcie, waszmościowie, zdrowi, miło mi było poznać tak zacnych kawalerów. Pamiętajcie jeno świadczyć w potrzebie. + + + +Rozdział XIII + +Książę Jeremi przyjął wieść o porąbaniu Bohuna dość obojętnie, zwłaszcza gdy się dowiedział, iż są ludzie nie spod jego chorągwi, gotowi w każdej chwili złożyć świadectwo, iż Wołodyjowski został wyzwany. Gdyby rzecz nie działa się na kilka dni przed ogłoszeniem wyboru Jana Kazimierza, gdyby walka kandydatów trwała jeszcze, niezawodnie nie omieszkaliby przeciwnicy Jeremiego, a na ich czele kanclerz i książę Dominik, ukuć przeciw niemu broni z tego zajścia, mimo wszelkich świadków i świadectw. Ale po ustąpieniu Karola umysły zajęte były czym innym i łatwo było zgadnąć, że cała sprawa utonie w niepamięci. + +Mógł ją podnieść chyba Chmielnicki dla okazania, jakich to coraz nowych krzywd doznaje, książę jednak słusznie spodziewał się, iż królewicz, przesyłając odpowiedź, wspomni lub każe od siebie powiedzieć, jakim sposobem zginął wysłaniec, a Chmielnicki nie będzie śmiał wątpić o prawdzie słów królewskich. + +Chodziło bowiem księciu o to tylko, by nie narobiono politycznej wrzawy z powodu jego żołnierzy. Z drugiej strony, ze względu na Skrzetuskiego rad był nawet książę z tego, co się stało, bo odzyskanie Kurcewiczówny było istotnie teraz daleko prawdopodobniejsze. Można ją było odnaleźć, odbić lub wykupić — a kosztów, choćby jak największych, pewno nie byłby oszczędzał książę, byle ulubionego rycerza z boleści wybawić i szczęście mu powrócić. + +Pan Wołodyjowski szedł, było, z wielkim strachem do księcia, gdyż chociaż w ogóle mało był płochliwy, bał się jednak jak ognia każdego zmarszczenia brwi wojewody. Jakież tedy było jego zdumienie i radość, gdy książę, wysłuchawszy relacji i pomyślawszy przez chwilę nad tym, co się stało, zdjął kosztowny pierścień z palca i rzekł: + +— Chwalę moderację waszmościów, iżeście pierwsi go nie napadli, bo wielkie i szkodliwe mogły stąd powstać na sejmie hałasy. Ale jeśli kniaziówna się odnajdzie, to Skrzetuski będzie wam winien dozgonną wdzięczność. Dochodziły mnie słuchy, mości Wołodyjowski, że jak inni języka w gębie, tak waść szabelki w pochwie dotrzymać nie umiesz, za co należałaby ci się kara. Skoro jednak w sprawie przyjaciela stanąłeś i reputację naszych chorągwi z tak zawołanym junakiem utrzymałeś, to już weź ten pierścień, abyś miał jakową dnia tego pamiątkę. Wiedziałem, żeś dobry żołnierz i gracz na szable, aleś to podobno mistrz nad mistrze. + +— On? — rzecze Zagłoba. — On by diabłu w trzecim złożeniu rogi obciął. Jeśli wasza książęca mość każe mi kiedy szyję uciąć, proszę, aby nikt inny, jeno on ją odrąbał, bo przynajmniej od razu na tamten świat pójdę. On Bohuna na wpół przez pierś przeciął, a potem jeszcze go dwa razy przez rozum przejechał. + +Książę kochał się w sprawach rycerskich i w dobrych żołnierzach, więc uśmiechnął się z zadowoleniem i spytał: + +— Znalazłeśże waść kogo równej siły na szable? + +— Jeno mnie raz Skrzetuski trochę wyszczerbił, ale też i ja jego… Wtedy gdy to nas wasza książęca mość pod bramę obydwóch wsadził, a z innych może by i pan Podbipięta mi wytrzymał, bo ma siłę nadludzką, i bez mała Kuszel, gdyby miał lepsze oczy. + +— Niech mu wasza książęca mość nie wierzy — rzekł Zagłoba — jemu by nikt nie wytrzymał. + +— A Bohun długo się bronił? + +— Ciężką miałem robotę — rzekł pan Michał. — Umiał on i do lewicy przerzucać. + +— Bohun sam mnie powiadał — przerwał Zagłoba — iż się z Kurcewiczami po całych dniach dla wprawy bijał, i sam widziałem w Czehrynie, że i z innymi to czynił. + +— Wiesz co, mości Wołodyjowski — rzekł z udaną powagą książę — jedź pod Zamość, wyzwij Chmielnickiego na rękę i za jednym zamachem uwolnij Rzplitą od wszystkich klęsk i kłopotów. + +— Za rozkazem waszej książęcej mości pojadę, byle Chmielnicki chciał mi stanąć — odpowiedział Wołodyjowski. + +Na to książę: + +— My żartujemy, a świat ginie! Ale pod Zamość musicie waszmościowie naprawdę jechać. Mam wiadomości z kozackiego obozu, iż gdy tylko wybór królewicza Kazimierza będzie promulgowany, Chmielnicki od oblężenia ustąpi i cofnie się aż na Ruś, co uczyni z prawdziwego lub symulowanego afektu do króla jegomości lub też dlatego, że pod Zamościem snadnie by się jego potęga mogła złamać. Wtedy musicie jechać, opowiedzieć Skrzetuskiemu, co się stało, by ruszył kniaziówny szukać. Powiedzcie mu, żeby sobie z chorągwi moich przy staroście wałeckim wybrał tylu pocztowych, ilu będzie do ekspedycji potrzebował. Zresztą prześlę mu przez was permisję i dam list, bo mi jego szczęście wielce na sercu leży. + +— Wasza książęca mość ojcem nas wszystkich jesteś — rzekł Wołodyjowski — dlatego po wiek życia w wiernych służbach trwać chcemy. + +— Nie wiem, czyli nie głodna wkrótce u mnie będzie służba — rzekł książę — jeśli mi cała fortuna zadnieprzańska przepadnie, ale póki starczy, póty co moje, to wasze. + +— O! — wykrzyknął pan Michał. — Nasze to chudopacholskie fortuny do waszej książęcej mości zawsze będą należały. + +— I moja z innymi! — rzekł Zagłoba. + +— Jeszcze tego nie trzeba — odparł łaskawie książę. — Mam też nadzieję, iż jeśli wszystko utracę, to Rzeczpospolita chociaż o dzieciach moich będzie pamiętała. + +Książę, mówiąc to, widocznie miał chwilę jasnowidzenia. Rzplita bowiem w kilkanaście lat później oddała jego jedynemu synowi, co miała najlepszego — to jest koronę, ale tymczasem olbrzymia fortuna Jeremiego istotnie była zachwiana. + +— Tośmy się wywinęli! — mówił Zagłoba, gdy obaj z Wołodyjowskim wyszli od księcia. — Panie Michale, możesz być pewien promocji. Pokaż no ten pierścień. Dalibóg, wart on ze sto czerwonych złotych, bo kamień bardzo piękny. Spytaj się jutro jakiego Ormianina na bazarze. Można by za takową kwotę i w jedle, i w napoju, i w innych delicjach opływać. Cóż myślisz, panie Michale? Żołnierska to maksyma: „Dziś żyję, jutro gniję!” — a sens z niej taki, że na jutro nie warto się oglądać. Krótkie życie ludzkie, krótkie, panie Michale. Najważniejsze to, że już cię będzie odtąd książę w sercu nosił. Dałby on był dziesięć razy tyle, żeby Skrzetuskiemu z Bohuna prezent zrobić, a tyś to uczynił. Możesz się spodziewać wielkich łask, wierzaj mi. Mało to książę wsiów rycerstwu dożywotnie puścił albo i zgoła podarował? Co tam taki pierścień! Pewnie i ciebie jakowa intrata spotka, a w ostatku jeszcze cię książę z jaką krewniaczką swoją ożeni. + +Pan Michał aż podskoczył. + +— Skąd waść wiesz, że… + +— Że co? + +— Chciałem powiedzieć: co też waści w głowie? Jakżeby taka rzecz stać się mogła? + +— Alboż to się nie trafia? Albożeś nie szlachcic? Alboż to nie wszystka szlachta sobie równa? Mało to każden magnatus ma dalekich krewnych i krewniaczek między szlachtą, które to krewniaczki później za swych zacniejszych dworzan wydaje? Przecie podobno i Suffczyński z Sieńczy ma też jakąś daleką krewną Wiśniowieckich. Wszyscyśmy bracia, panie Michale, wszyscyśmy bracia, choć jedni drugim służym, gdyż wspólnie od Jafeta pochodzimy, a cała różnica w fortunie i urzędach, do których każdy dojść może. Podobno gdzie indziej są dyferencje znaczne między szlachtą, ale parszywa też to szlachta! Rozumiem dyferencje między psami, jako są legawce, charty misterne lub ogary głosem goniące, ale uważ, panie Michale, że ze szlachtą nie może tak być, bo byśmy psubratami, nie szlachtą byli, której hańby dla tak wdzięcznego stanu Panie Boże nie dopuść! + +— Słusznie waszmość mówisz — rzecze Wołodyjowski — ale przecie Wiśniowieccy królewski to prawie ród. + +— A ty, panie Michale, zali nie możesz być królem obran? Ja pierwszy, gdybym się uparł, tobie bym właśnie dał kreskę, jako pan Zygmunt Skarszewski, który przysięga, że za sobą samym będzie głosował, jeśli się tylko w kości nie zagra. Wszystko, chwalić Boga, u nas in liberis suffragiis, i chudopacholstwo to nasze, nie urodzenie, w drodze nam staje. + +— Otóż to właśnie! — westchnął pan Michał. + +— Cóż robić! Zrabowano nas ze szczętem i zginiemy, jeśli nam Rzplita jakowych prowentów nie obmyśli, zginiemy marnie! Cóż dziwnego, że człowiek, choć z natury i wstrzemięźliwy, lubi się napić w takich opresjach? Pójdźmy chyba, panie Michale, napić się po szklaneczce cienkusza, może się choć trochę pocieszymy. + +Tak rozmawiając, doszli do Starego Miasta i wstąpili do winiarni, przed którą kilkunastu pachołków trzymało szuby i burki pijącej w środku szlachty. Tam siadłszy za stołem, kazali sobie podać gąsiorek i poczęli się naradzać, co im teraz po pobiciu Bohuna począć wypada. + +— Jeśli się sprawdzi, że Chmielnicki od Zamościa ustąpi i pokój nastanie, tedy kniaziówna już nasza — mówił Zagłoba. + +— Trzeba by nam jak najprędzej do Skrzetuskiego. Już go też nie opuścimy, póki się dziewczyna nie odnajdzie. + +— Pewnie, że razem pojedziemy. Ale teraz nie ma sposobu dostać się do Zamościa. + +— To już wszystko jedno, byle nam Bóg później poszczęścił. + +Zagłoba wychylił szklanicę. + +— Poszczęści, poszczęści! — rzekł. — Wiesz, panie Michale, co ci powiem? + +— Co takiego? + +— Bohun zabit! + +Wołodyjowski spojrzał ze zdziwieniem: + +— Ba, któż wie lepiej ode mnie? + +— Żeby ci się ręce święciły, panie Michale! Ty wiesz i ja wiem: patrzyłem, jakeście się bili, patrzę na waćpana teraz i przecie muszę sobie ciągle powtarzać, bo mi się czasem zdaje, że to tylko sen takowy miałem. Co za troska ubyła! Co za węzeł twoja szabla przecięła! Niechże cię kule biją! Bo dalibóg, że i wypowiedzieć to się nie da. Nie, nie mogę wytrzymać! Pójdź, niech cię jeszcze raz uściskam, panie Michale! Zali uwierzysz, że gdym cię poznał, pomyślałem sobie: „At! Chłystek!” — a tu piękny chłystek, co Bohuna tak pochlastał! Nie ma już Bohuna, ni śladu, ni popiołu, zabit na śmierć, na wieki wieków amen! + +Tu Zagłoba począł ściskać i całować Wołodyjowskiego, a pan Michał rozczulił się, jakby właśnie Bohuna żałował; w końcu jednak uwolnił się z objęć pana Zagłoby i rzekł: + +— Nie byliśmy przy jego śmierci, a twarda to sztuka, nuż wyżyje? + +— Na Boga, co waćpan mówisz! — rzekł Zagłoba. — Gotówem jutro jechać do Lipkowa i najpiękniejszy pogrzeb mu sprawić, byle tylko umarł. + +— I po co waść pojedziesz? Przecie go rannego nie dobijesz. A z szablą to tak bywa: kto nie puści ducha od razu, ten najczęściej się wyliże. Szabla to nie kula. + +— Nie, nie może być! Już przecie rzęzić zaczynał, gdyśmy wyjeżdżali. O, wcale nie może być! Samem mu rany opatrywał. Piersi miał roztworzone jako wierzeje. Dajmy mu już spokój, bo wypatroszyłeś go jak zająca. Nam trzeba do Skrzetuskiego jak najprędzej, jemu pomóc, jego pocieszyć, bo zamrze od zgryzoty ze szczętem. + +— Albo mnichem zostanie; sam mnie to mówił. + +— Co dziwnego? I ja bym na jego miejscu to uczynił. Nie znam zacniejszego kawalera, ale też i nieszczęśliwszego nie znam. Oj, ciężko go Bóg doświadcza, ciężko! + +— Przestań już waszmość — mówił trochę pijany Wołodyjowski — bo nie mogę łez utrzymać… + +— A jaż to mogę? — odparł Zagłoba. — Taki zacny kawaler, taki żołnierz… A i ona! Waćpan jej nie znasz… Robaczek to taki kochany! + +Tu zawył pan Zagłoba niskim basem, bo istotnie bardzo kochał kniaziównę, a pan Michał wtórował mu trochę cieniej — i pili wino zmieszane ze łzami, a potem, spuściwszy głowy na piersi, siedzieli czas jakiś posępnie, aż wreszcie Zagłoba uderzył pięścią w stół. + +— Panie Michale, czemu my płaczemy! Bohun zabit! + +— A prawda — rzekł Wołodyjowski. + +— Cieszyć się nam raczej wypada. Kpami będziemy, jeśli jej teraz nie odszukamy. + +— Jedźmy — rzekł, wstając, pan Michał. + +— Napijmy się! — poprawił Zagłoba. — Bóg da, że jeszcze ich dzieci będziem do chrztu trzymali, a wszystko dlatego, żeśmy Bohuna usiekli. + +— Dobrze mu tak! — dokończył Wołodyjowski, nie postrzegając się, że już pan Zagłoba dzieli się z nim zasługą uśmiercenia Bohuna. + + + +Rozdział XIV + +Na koniec zabrzmiało Te Deum laudamus w warszawskiej katedrze i „pan siadł na majestacie”, huczały działa, biły dzwony — i otucha poczęła wstępować we wszystkie serca. Przecie minął już czas bezkrólewia, czas zawichrzeń i niepokojów, tym straszniejszy dla Rzeczypospolitej, iż przypadł w chwilach powszechnej klęski. Ci, co drżeli na myśl grożących niebezpieczeństw, teraz, gdy elekcja odbyła się nad podziw zgodnie, odetchnęli głęboko. Wielom zdawało się, iż bezprzykładna wojna domowa minęła już raz na zawsze i że nowo obranemu panu pozostaje tylko sąd nad winnymi. Jakoż nadzieję tę podtrzymywało i zachowanie się samego Chmielnickiego. Kozacy pod Zamościem, szturmując zaciekle do zamku, głośno jednak oświadczali się za Janem Kazimierzem. Chmielnicki słał przez księdza Huncla Mokrskiego listy pełne poddańczej wierności, a przez innych posłańców pokorne prośby o łaskę dla siebie i wojska zaporoskiego. Wiedziano też, że król, zgodnie z polityką kanclerza Ossolińskiego, pragnie znaczne Kozakom poczynić ustępstwa. Jak niegdyś przed piławiecką klęską wojna, tak teraz pokój był na wszystkich ustach. Spodziewano się, że po tylu klęskach Rzeczpospolita odetchnie i pod nowym panowaniem ze wszystkich ran się wygoi. + +Nareszcie wyjechał Śmiarowski z listem królewskim do Chmielnickiego i wkrótce rozeszła się wieść radosna, że Kozacy ustępują spod Zamościa, ustępują aż na Ukrainę, gdzie spokojnie czekać będą rozkazów królewskich i komisji, która rozpatrzeniem ich krzywd ma się zająć. Zdawało się, że po burzy tęcza siedmiobarwna zawisła nad krajem, zwiastująca ciszę i pogodę. + +Nie brakło wprawdzie niepomyślnych wróżb i przepowiedni, ale wobec pomyślnej rzeczywistości nie przywiązywano do nich wagi. Król pojechał do Częstochowy, by naprzód opiekunce boskiej za wybór podziękować i pod opiekę dalszą się oddać, a następnie do Krakowa na koronację. Za nim pociągnęli dygnitarze, Warszawa opustoszała, zostali w niej tylko exules z Rusi, którzy do swych zrujnowanych fortun wracać jeszcze nie śmieli lub też nie mieli po co. + +Książę Jeremi, jako senator Rzeczypospolitej, musiał udać się z królem, Wołodyjowski zaś i Zagłoba na czele jednej chorągwi dragońskiej pociągnęli śpiesznymi pochodami do Zamościa, by Skrzetuskiemu szczęśliwą nowinę o przygodzie Bohunowej zwiastować, a następnie razem na poszukiwanie kniaziówny wyruszyć. + +Pan Zagłoba opuszczał Warszawę nie bez pewnego żalu, bo w tym niezmiernym zjeździe szlachty, w gwarze elekcyjnym, w ciągłych hulankach i burdach na współkę z Wołodyjowskim czynionych było mu tak dobrze, jak rybie w morzu. Ale pocieszał się myślą, że wraca do życia czynnego, do poszukiwań, przygód i fortelów, których obiecywał sobie nie skąpić, a zresztą miał on swoją opinię o niebezpieczeństwach stołecznych, którą w następujący sposób Wołodyjowskiemu wyłuszczał: + +— Prawda jest, panie Michale — mówił — że dokonaliśmy wielkich rzeczy w Warszawie, ale broń Boże dłuższego pobytu, tak, mówię ci, zniewieścielibyśmy jako ów sławny Kartagińczyk, którego słodkość aury w Kapui ze szczętem zdebilitowała. A najgorsze ze wszystkiego białogłowy. One każdego do zguby doprowadzą, bo to sobie zauważ, że nie masz nic zdradliwszego nad niewiastę. Człowiek się starzeje, ale go jeszcze ciągną… + +— Et, dałbyś waćpan pokój! — przerwał Wołodyjowski. + +— Sam ja to sobie często powtarzam, bo czas by był się ustatkować, jeno krew mam jeszcze zbyt gorącą. W tobie jest więcej flegmy, a we mnie sama cholera. Ale mniejsza z tym. Zaczniemy teraz inne życie. Już też, bywało, przykrzyło mi się nieraz bez wojny. Chorągiewkę mamy dobrze okrytą, a tam, pod Zamościem, dokazują jeszcze kupy swawolne, to się z nimi, idąc po kniaziównę, zabawimy. Obaczymy też i Skrzetuskiego, i tego wielkoluda, tego żurawia litewskiego, tę tykę chmielową, pana Longina, bośmy go też siła czasu nie widzieli. + +— Waćpan tęsknisz po nim, a jak go widzisz, to spokoju mu nie dajesz. + +— Bo co się odezwie, to tak jakby twój koń ogonem ruszył; a ciągnie każde słowo jak szewc skórę. Wszystko u niego w siłę poszło, nie w głowę. Jak kogo weźmie w ramiona, to mu żebra przez skórę powyciska, nie masz zaś takowego dziecka w Rzeczypospolitej, które by go najsnadniej na hak przywieść nie mogło. Słychanaż to rzecz, żeby człek takiej fortuny taki był hebes? + +— Zaś on naprawdę ma taką fortunę? + +— On? Jakem go poznał, trzos miał taki wypchany, że się opasać nim nie mógł, i tak go nosił jako wędzoną kiełbasę. Można było nim jak kijem machać, ani się zgiął. Sam mnie mówił, ile ma wsiów: Myszykiszki, Psikiszki, Pigwiszki, Syruciany, Ciapuciany, Kapuściany (raczej Kapuścianą — ale głowę), Bałtupie; kto by tam pamiętał te wszystkie pogańskie nazwy! Z pół powiatu do niego należy. Wielki to u boćwinków ród, Podbipiętowie. + +— A nie koloryzujesz waść trocha o owych majętnościach? + +— Ja nie koloryzuję, bo powtarzam to, com od niego słyszał, a on przecie póki żyje, nie zełgał, bo zresztą i na to za głupi. + +— No, to będzie Anusia panią całą gębą! Ale co o nim waćpan mówisz, że głupi, na to się żadną miarą zgodzić nie mogę. Stateczny to mąż i tak roztropny, że w potrzebie nikt lepszej rady nie udzieli… a że nie frant, to trudno. Nie każdemu dał Pan Bóg tak obrotny język jak waści. Co tu gadać! Wielki to rycerz i najzacniejszy człowiek, a dowód: że waćpan sam go miłujesz i rad go ujrzysz. + +— Skaranie z nim boże! — mruknął Zagłoba. — Dlategom tylko rad, że mu będę panną Anną przypiekał. + +— Tego ja waćpanu czynić nie radzę, bo to jest rzecz niebezpieczna… Jego choćby do rany przyłożyć, ale w takowym terminie pewnie by stracił cierpliwość. + +— Niechby stracił! Uszy bym mu obciął jak panu Duńczewskiemu. + +— Daj no waćpan pokój. Nieprzyjacielowi nie życzyłbym próbować. + +— No, no, niech go jeno obaczę! + +Życzenie to pana Zagłoby spełniło się prędzej, niż myślał. Dojechawszy do Końskowoli, postanowił Wołodyjowski zatrzymać się na odpoczynek, bo konie były już mocno zdrożone. Któż więc opisze zdziwienie obydwóch przyjaciół, gdy wszedłszy do ciemnej sieni zajazdu, w pierwszym spotkanym szlachcicu rozpoznali pana Podbipiętę. + +— Jakże się waszmość masz! Siła czasu! Siła czasu! — wołał Zagłoba. — A że cię to Kozacy nie usiekli w Zamościu! + +Pan Podbipięta brał z kolei obydwóch w ramiona i obcałowywał po policzkach. + +— Oto żeśmy się spotkali, co? — powtarzał z radością. + +— Gdzie jedziesz? — pytał Wołodyjowski. + +— Do Warszawy, do księcia pana. + +— Księcia nie ma w Warszawie. Pojechał do Krakowa z królem jegomością, przed którym ma nieść jabłko na koronacji. + +— A mnie pan Weyher do Warszawy wyprawił z listem i z zapytaniem, gdzie książęce regimenta mają iść, bo już, chwalić Boga, w Zamościu niepotrzebne. + +— To i nie potrzebujesz nigdzie jechać, bo my wieziemy ordynanse. + +Pan Longinus zasępił się, bo z duszy życzył sobie dotrzeć do księcia, zobaczyć dwór i szczególniej jedną małą osóbkę na tym dworze. + +Zagłoba począł mrugać znacząco na Wołodyjowskiego. + +— A taki do Krakowa pojadę — rzekł po chwili namysłu Litwin. — Kazali mnie list oddać, to oddam. + +— Chodźmy do izby, każemy sobie piwa zagrzać — rzekł Zagłoba. + +— A wy gdzie jedziecie? — pytał po drodze Longinus. + +— Do Zamościa, do Skrzetuskiego. + +— Porucznika nie ma w Zamościu. + +— Masz babo placek! Gdzież on jest? + +— Koło Choroszczyna gdzieś, gromi kupy swawolne. Chmielnicki cofnął się, ale jego pułkownicy po drodze palą, rabują i ścinają. Na tych starosta wałecki odkomenderował pana Jakuba Regowskiego, żeby ich znosił… + +— I Skrzetuski jest z nim także? + +— Takoż. Ale oni osobno chodzą, bo wielkie są między nimi emulacje, o których waszmościom później opowiem. + +Tymczasem weszli do izby. Zagłoba kazał zagrzać trzy garnce piwa, po czym zbliżywszy się do stołu, za którym Wołodyjowski z panem Longinem już zasiedli, rzekł: + +— Bo waćpan, panie Podbipięta, nie wiesz największej i szczęśliwej nowiny, żeśmy z panem Michałem Bohuna na śmierć usiekli. + +Litwin aż się z ławy podniósł. + +— Braciaż wy rodzeni, możeż to być? + +— Jak nas tu żywych widzisz. + +— I wy jego we dwóch usiekli? + +— Tak jest. + +— Oto nowina! A Boże, Boże! — mówił Litwin, plasnąwszy w dłonie. — Mówisz waćpan: we dwóch! Jak to we dwóch? + +— Bom go naprzód przez fortele do tego doprowadził, że nas wyzwał, rozumiesz wasze? Po czym pan Michał pierwszy stanął i tak go, mówię waści, pokrajał jak wielkanocne prosię, rozebrał go jak pieczonego kapłona, rozumiesz wasze? + +— To waść drugi nie stawał? + +— No, patrzcie się! — rzekł Zagłoba. — Widzę, że waść musiałeś sobie krew puszczać i ze słabości na umyśle szwankujesz. Rozumiałżeś, że będę z trupem stawał albo że leżącego już będę docinał? + +— Bo mówiłeś waść, żeście go we dwóch usiekli. + +Pan Zagłoba ramionami ruszył. + +— Świętej cierpliwości z tym człowiekiem! Panie Michale, zali nie obydwóch nas Bohun wyzwał? + +— Tak jest — rzecze Wołodyjowski. + +— Pojąłeś waść teraz? + +— Niech i tak będzie — odparł Longinus. — To pan Skrzetuski szukał Bohuna pod Zamościem, a jego tam już nie było. + +— Jak to go Skrzetuski szukał? + +— Muszę już, jak widzę, wszystko ab ovo waćpanom opowiedzieć, właśnie tak, jak się odbyło — rzekł pan Longinus. — Zostaliśmy tedy, jak wiecie, w Zamościu, a wy ruszyliście do Warszawy. Na Kozaków nie czekaliśmy zbyt długo. Przyszły ich chmary nieprzejrzane spode Lwowa, że okiem wszystkich z murów nie objąłeś. Ale nasz książę tak Zamość opatrzył, że byliby pod nim dwa lata stali. Myśleliśmy, że nie będą wcale szturmowali i wielki był z tego powodu między nami smutek, bo każdy sobie rozkosze z ich klęski obiecywał, a że byli z nimi i Tatarzy, więc ja także miałem nadzieję, że mnie Pan Bóg miłosierny da moje trzy głowy… + +— Proś go waćpan o jedną, proś o jedną, a dobrą — przerwał Zagłoba. + +— A waćpan zawsze taki sam!… Słuchać hadko — rzekł Litwin. — Myśleliśmy tedy, że nie będą szturmowali, oni tymczasem, jako to szaleni w swej zatwardziałości, zaraz wzięli się do budowania machin, a potem nuż szturmować! Pokazało się później, że Chmielnicki sam nie chciał, ale Czarnota, ich oboźny, wziął na niego napadać i mówić, że to go tchórz obleciał, że już z Lachami myśli się bratać, więc Chmielnicki pozwolił i pierwszego Czarnotę posłał. Co się działo, braciaszki, tego ja wam nie wypowiem. Świata zza dymu i zza ognia nie było widać. Poszli z początku odważnie, zasypali fosę, darli się na mury; aleśmy im tak przygrzeli, że potem i od murów, i od własnych machin pouciekali; dopiero wypadliśmy za nimi w cztery chorągwie i narżnęliśmy jak bydła. + +Wołodyjowski zatarł ręce. + +— Uch! Żałuję, żem nie był na tym festynie — wykrzyknął z uniesieniem. + +— I ja byłbym się tam przydał — rzekł ze spokojną pewnością Zagłoba. + +— A już wtedy najwięcej dokazywali pan Skrzetuski i pan Jakub Regowski — mówił dalej Litwin — obaj wielcy kawalerowie, ale zgoła sobie nieprzyjaźni. Zwłaszcza pan Regowski krzywił się na Skrzetuskiego i byłby niezawodnie szukał okazji, gdyby nie to, że pan Weyher pod gardłem zabronił pojedynków. Nie rozumieliśmy z początku, o co panu Regowskiemu chodzi, aż i wyszło na wierzch, że to krewny pana Łaszcza, którego książę z powodu pana Skrzetuskiego, jak pamiętacie, z obozu wypędził. Stąd złość w Regowskim do księcia, do nas wszystkich, a zwłaszcza do porucznika, stąd i emulacja między nimi, która obu w tym oblężeniu wielką sławą okryła, bo się jeden nad drugiego wysadzał. Obaj byli pierwsi i na murach, i w wycieczkach, aż wreszcie sprzykrzyło się Chmielnickiemu szturmować i regularne rozpoczął oblężenie, nie zaniedbując przy tym i fortelów, które by go do zdobycia miasta mogły doprowadzić. + +— Tyle samo on albo i więcej ufa w chytrość! — rzekł Zagłoba. + +— Szalony człowiek, a przy tym i obscurus — mówił dalej Podbipięta. — Sądził, że pan Weyher jest Niemiec, widać nie słyszał o wojewodach pomorskich tego nazwiska, bo napisał list, chcąc starostę do zdrady namówić, jako cudzoziemca i jurgieltnika… Dopieroż mu pan Weyher odpisał, co zacz jest i jako się źle z pokusą do niego wybrał. Ten list, żeby to pokazać lepiej swój walor, chciał koniecznie starosta przez kogoś znaczniejszego, nie przez trębacza wysłać, a że to się jak na zgubę między tak dzikie bestie idzie, nie było chętnych między towarzystwem. Inni się też na godność oglądali, więc ja się podjąłem; i tu słuchajcie, bo co najciekawsze, to się dopiero zaczyna. + +— Słuchamy pilnie — rzekli dwaj przyjaciele. + +— Pojechałem tedy i zastałem hetmana pijanego. Przyjął mnie jadowicie, zwłaszcza gdy list przeczytał, i buławą groził, a ja, polecając pokornie duszę Bogu, tak sobie wszystko myślałem: już też jeśli mnie tknie, tak mu pięścią głowę rozbiję. Co było robić, braciaszki kochane, co? + +— Zacnie to było ze strony waćpana tak myśleć — rzekł z pewnym rozrzewnieniem Zagłoba. + +— Ale go pułkownicy mitygowali i drogę mu do mnie zagradzali — mówił pan Longinus — a najbardziej jeden młody, tak śmiały, że go wpół brał i odciągał, mówiąc: „Nie pójdziesz, bat'ku, upiłeś się”. Patrzę ja, kto mnie tak broni, i dziwię się jego śmiałości, że taki z Chmielnickim konfident, aż to Bohun. + +— Bohun? — wykrzyknęli Wołodyjowski i Zagłoba. + +— Tak jest. Poznałem go, bom go w Rozłogach widział, i on mnie takoż. Słyszę, mówi do Chmielnickiego: „To mój znajomy”. A Chmielnicki, jako to prędka u pijaków rezolucja, odpowiada: „Kiedy on twój znajomy, synku, tak dać jemu pięćdziesiąt talarów, a ja dam respons”. I dał mi respons, a co do talarów, rzekłem, by bestii nie drażnić, żeby je dla hajduków schował, bo nie moda towarzyszowi musztuluków brać. Odprawili mnie z namiotu dość uczciwie, ale ledwom wyszedł, przychodzi do mnie Bohun: „My się w Rozłogach widzieli” — mówi. „Tak jest (rzekę), jenom się wtedy nie spodziewał, braciaszku, że cię w tym obozie ujrzę”. A on na to: „Nie własna wola, ale nieszczęście zagnało!”. W rozmowie powiedziałem mu, jakeśmy to jego za Jarmolińcami pobili. „Jam nie wiedział, z kim mam do czynienia (rzekł mi na to), i w rękę byłem zacięty, a ludzi miałem do niczego, bo myśleli, że to sam kniaź Jarema ich bije”. „I myśmy nie wiedzieli (powiadam), bo żeby pan Skrzetuski wiedział, że to ty, tedyby jeden z was już nie żył”. + +— Pewnie by tak było, ale cóż on na to? — pytał Wołodyjowski. + +— Zalterował się mocno i odwrócił rozmowę. Opowiadał mi, jako Krzywonos wysłał go z listami do Chmielnickiego pod Lwów, żeby wczasu trochę zażył, a Chmielnicki nie chciał go na powrót odesłać, bo go zamyślał do innych posyłek użyć, jako mającego prezencję. Na koniec pyta: „Gdzie pan Skrzetuski?”, a gdym mu powiedział, że w Zamościu, rzekł: „To się może spotkamy”, i z tym go pożegnałem. + +— Już zgaduję, że go zaraz potem Chmielnicki wysłał do Warszawy — mówił Zagłoba. + +— Tak jest, ale czekajże waćpan. Wróciłem tedy do fortecy i zdałem sprawę panu Weyherowi z poselstwa. Była już późna noc. Nazajutrz dzień znowu szturm, jeszcze zajadlejszy niż pierwszy. Nie miałem czasu widzieć się z panem Skrzetuskim, dopiero trzeciego dnia mówię mu, żem Bohuna widział i z nim mówił. A było przy tym siła oficerów i z nimi pan Regowski. Ten, zasłyszawszy, rzecze z przekąsem: „Wiem ja, że tam o pannę chodzi; jeśli waszmość taki rycerz, jak sława niesie, to masz Bohuna: wyzwij go na rękę, a już bądź pewien, że ci ten zabijaka nie odmówi. Będziem mieli z murów piękny prospectus. Ale o was, wiśniowiecczykach, więcej (powiada) mówią, niż jest”. Na to pan Skrzetuski jak spojrzy na pana Regowskiego: jakby go kto z nóg ściął! „Tak waćpan radzisz? (spyta) A dobrze! Nie wiem jeno, czybyś waszmość, który naszej cnocie przymawiasz, miał odwagę pójść między czerń, wyzwać ode mnie Bohuna”. A Regowski: „Odwagę mam, alem waszmości ni swat, ni brat: nie pójdę”. Dopieroż inni w śmiech z pana Regowskiego. + +„O! (prawią) Małyś teraz, a jak o cudzą skórę chodziło, toś był wielki!”. Więc Regowski, jako to ambitna sztuka, wziął na kieł i podjął się. Nazajutrz dzień poszedł z wyzwaniem — ale już Bohuna nie znalazł. Nie wierzyliśmy z razu relacji, ale teraz dopiero po tym, coście mi waszmościowie powiedzieli, widzę, że prawda. Bohuna musiał Chmielnicki istotnie wysłać i tameście go waszmościowie usiekli. + +— Tak to i było — rzecze Wołodyjowski. + +— Powiedzże nam wasze — pytał Zagłoba — gdzie my teraz Skrzetuskiego znajdziemy, bo znaleźć go musimy, aby zaraz z nim po dziewczynę wyruszyć. + +— Łatwo się o niego za Zamościem dopytacie, bo tam o nim głośno. Kalinę, pułkownika kozackiego, obaj z Regowskim, do rąk sobie podając, ze szczętem znieśli. Później Skrzetuski na własną rękę dwa razy czambuły tatarskie pogromił i Burłaja zniósł, i kup kilka rozbił. + +— A że to Chmielnicki na to pozwala? + +— Chmielnicki ich się wypiera i mówi, że wbrew jego rozkazom łupią. Inaczej by nikt w jego wierność i posłuszeństwo dla króla jegomości nie uwierzył. + +— Bardzo też liche piwsko w tej Końskowoli! — zauważył pan Zagłoba. + +— Za Lublinem już pójdziecie waszmościowie krajem spustoszonym — mówił dalej Litwin — bo podjazdy aż za Lublin dochodziły i Tatarowie jasyr wszędy brali, a co koło Zamościa i Hrubieszowa zagarnęli, Bóg jeden zliczy. Kilka tysięcy odbitych jeńców odesłał już Skrzetuski do fortecy. Pracuje on tam ze wszystkich sił, na własne zdrowie nie dbając. + +Tu westchnął pan Longinus i spuścił głowę w zamyśleniu, a po chwili tak dalej mówił: + +— Ot, myślę, że Bóg w miłosierdziu najwyższym niechybnie pocieszy pana Skrzetuskiego i da mu to, w czym sobie szczęście upatrzył, bo wielkie są zasługi tego kawalera. W tych czasach zepsucia i prywaty, gdy każdy o sobie tylko myśli, on o sobie zapomniał. Taż on, brateńki, dawno mógł permisję od księcia pana otrzymać i jechać na szukanie kniaziówny, a zamiast tego, gdy na miłą ojczyznę paroksyzm przyszedł, ani na chwilę służby nie porzucił, z męką w sercu w ustawicznej pracy trwając. + +— Rzymską on ma duszę, nie ma co mówić — rzekł Zagłoba. + +— Przykład z niego brać powinniśmy. + +— Szczególniej waćpan, panie Podbipięto, który na wojnie nie pożytku ojczyzny, ale trzech głów szukasz. + +— Bóg patrzy w duszę moją! — rzekł pan Longinus, wznosząc oczy ku niebu. + +— Skrzetuskiemu już Pan Bóg wynagrodził śmiercią Bohunową — rzekł Zagłoba — i tym, że dał chwilę spokoju Rzeczypospolitej, bo teraz czas dla niego nadszedł, by o odszukaniu zguby pomyślał. + +— Waćpanowie z nim pojedziecie? — pytał Litwin. + +— A waszmość to nie? + +— Rad bym ja z duszy serca, ale co z listami będzie? Jeden wiozę od starosty wałeckiego do króla jegomości, drugi do księcia, a trzeci właśnie od pana Skrzetuskiego, takoż do księcia, z prośbą o permisję. + +— Permisję my mu wieziemy. + +— Ba, ale jakże mnie listów nie odwieźć? + +— Musisz waćpan jechać do Krakowa; nie może być inaczej… Zresztą powiem szczerze: rad bym w onej wyprawie po kniaziównę mieć takie pięście, jako są waścine, za plecami, ale w czym innym, toś się waść na nic nie zdał. Tam trzeba będzie symulować, a najpewniej przebrać się w świty kozackie, chłopów udawać, a waść tak w oczy leziesz swoim wzrostem, że każdy by się zaraz pytał: co to za drągal? Skąd się takowy Kozak wziął? Prócz tego waćpan i mowy ich wybornie nie umiesz. Nie, nie! Jedź waść do Krakowa, a my sami damy sobie jakoś radę. + +— Tak i ja myślę — rzekł Wołodyjowski. + +— Pewno, że tak musi być — odpowiedział pan Podbipięta. — Niechże wam Bóg miłosierny błogosławi i pomoże. A czy wiecie, gdzie ona ukryta? + +— Bohun nie chciał powiedzieć. Wiemy jeno to, com ja podsłuchał, gdy mnie Bohun w chlewie więził, ale to dosyć. + +— Jakże wy ją znajdziecie? + +— Moja głowa, moja w tym głowa! — rzekł Zagłoba. — Bywałem ja w trudniejszych terminach. Teraz rzecz tylko w tym, byśmy do Skrzetuskiego najprędzej się dostali. + +— Pytajcie się w Zamościu. Pan Weyher musi wiedzieć, bo on z nim koresponduje i jeńców mu pan Skrzetuski odsyła. Niech was Bóg błogosławi! + +— I waćpana również — rzekł Zagłoba. — Jak będziesz w Krakowie u księcia, pokłoń się od nas panu Charłampowi. + +— Któż to taki? + +— To jeden Litwin nadzwyczajnej gładkości, za którym wszystkie panny z fraucymeru księżny głowy potraciły. + +Pan Longinus zadrżał. + +— Dobrodzieju mój, chyba kpiny? + +— Bądź waćpan zdrów! Okrutnie tu liche piwsko w tej Końskowoli — zakończył pan Zagłoba, mrugając na Wołodyjowskiego. + + + +Rozdział XV + +Odjechał więc pan Longinus do Krakowa z sercem przeszytym strzałą, a okrutny pan Zagłoba wraz z Wołodyjowskim do Zamościa, gdzie nie zabawili dłużej jak jeden dzień, gdyż komendant, starosta wałecki, oznajmił im, że dawno już nie miał wiadomości od Skrzetuskiego i sądził, że regimenty, które pod Skrzetuskim ruszyły, pójdą na prezydium do Zbaraża, aby tamte kraje od kup swawolnych zasłaniać. Było to tym prawdopodobniejsze, że Zbaraż, jako własność Wiśniowieckich, szczególniej był na zapędy śmiertelnych wrogów księcia wystawiony. Otwierała się więc przed panem Wołodyjowskim i Zagłobą długa i dosyć trudna droga, ale że i tak, idąc po kniaziównę, musieliby ją przebyć, było im zatem wszystko jedno, czy to prędzej, czy później nastąpi, i ruszyli w nią bez zwłoki, tyle się tylko zatrzymując, ile trzeba było dla odpoczynku lub gromienia kup rozbójniczych, które się jeszcze tu i owdzie wałęsały. + +Szli krajem tak zniszczonym, że częstokroć po całych dniach żywej duszy nie mogli napotkać. Miasteczka leżały w perzynie, wsie były popalone i puste, lud wybity lub w jasyr zagarnięty. Trupy tylko spotykali po drodze, szkielety domów, kościołów, cerkwi, niedogarki chat wiejskich i psy na zgliszczach wyjące. Kto powódź tatarsko-kozacką przeżył, chronił się w głębinach leśnych i marzł z zimna lub głodem przymierał, nie śmiejąc się jeszcze z lasów wychylić, nie wierząc, by nieszczęście mogło już minąć. Konie spod swej chorągwi musiał Wołodyjowski karmić korą z drzew lub na wpół spalonym zbożem, które ze zgliszczów dawnych spichrzów wydobywano. Ale szli szybko, ratując się głównie tymi zapasami, które rozbójniczym oddziałom zabierali. Był to już koniec listopada, a o ile zeszłoroczna zima przeszła z największym podziwem ludzkim bez śniegów, mrozów i lodu, tak że cały porządek natury zdawał się być przez nią odmieniony, o tyle teraźniejsza zapowiadała się ostrzej niż zwykle. Ziemia skrzepła, śniegi leżały już na polach, a brzegi rzek bramowały się rankami przezroczystą skorupą szklaną. Pogoda była sucha, blade promienie słoneczne słabo tylko ogrzewały świat w godzinach południowych; natomiast rankami i wieczorami paliły się na niebie czerwone zorze — niechybna przepowiednia rychłej i silnej zimy. + +Po wojnie i głodzie miał nadejść trzeci wróg nędzy ludzkiej — mróz, a jednak ludzie wyglądali go z upragnieniem, był on bowiem pewniejszym od wszystkich układów hamulcem wojny. Pan Wołodyjowski, jako człowiek doświadczony i na wskroś Ukrainę znający, pełen był nadziei, że wyprawa po kniaziównę przyjdzie już niechybnie do skutku, bo główna przeszkoda — wojna — nie położy jej tak prędko tamy. + +— Nie wierzę ja w szczerość Chmielnickiego — mówił — żeby on z afektu dla króla jegomości na Ukrainę się cofał, ale to chytry lis! Wie on, że gdy Kozacy okopać się nie mogą, to nic po nich, bo w otwartym polu, choćby i pięćkroć liczniejsi, naszym chorągwiom nie dostają. Pójdą oni teraz do zimowników, a stada poślą w śniegi. Tatarzy też potrzebują jasyr odprowadzić. Jeśli zima będzie tęga, to będziem mieli spokój aż do przyszłej trawy. + +— Może i dłużej, bo wszelako mają oni respekt dla króla jegomości. Ale nam i tyle czasu nie potrzeba. Da Bóg, na zapusty wyprawimy panu Skrzetuskiemu wesele. + +— Byleśmy się tylko teraz z nim nie minęli, bo nowa byłaby mitręga. + +— Trzy chorągwie są przy nim, to przecie nie w korcu ziarnka szukać. Może go jeszcze pod Zbarażem dognamy, jeśli się gdzie dłużej koło hajdamaków zabawi. + +— Dognać go nie możemy, ale powinniśmy mieć wieści po drodze — odrzekł Wołodyjowski. + +O wieści jednak było trudno. Chłopi widzieli tu i owdzie przechodzące chorągwie, słyszeli o bitwach staczanych przez nie z rabusiami, ale nie umieli powiedzieć, czyje by były te chorągwie; że zaś mogły one być tak dobrze Regowskiego, jak Skrzetuskiego, więc dwaj przyjaciele nie mieli żadnej pewności. Natomiast doleciała ich uszu inna wieść: o wielkich niepowodzeniach kozackich przeciw wojskom litewskim. Krążyła już ona w formie pogłoski w wilię wyjazdu Wołodyjowskiego z Warszawy, ale jeszcze wątpiono, teraz zaś rozbiegła się po całym kraju ze wszelkimi szczegółami jako niezbita prawda. Za klęski zadane przez Chmielnickiego wojskom koronnym zapłaciły klęską litewskie. Dał głowę Półksiężyc, wódz stary i doświadczony, i dziki Nebaba, i potężniejszy od nich obydwóch Krzeczowski, który nie starostw i województw, nie dostojeństw i godności, ale pala się w buntowniczych szeregach dorobił. Zdało się, że jakaś dziwna Nemezis zapragnęła pomścić na nim niemiecką krew przelaną w łasze Dnieprowej, krew Flika i Wernera, gdyż wpadł właśnie w ręce niemieckiego regimentu radziwiłłowskiego i lubo postrzelany i ciężko ranny, został natychmiast na pal wbity, na którym, nieszczęsny, drgał jeszcze cały dzień, nim posępną duszę wyzionął. Taki był koniec tego, który przez swe męstwo i geniusz wojenny drugim Stefanem Chmieleckim mógł zostać, ale którego wygórowana żądza bogactw i dostojeństw pchnęła na drogę zdrad, krzywoprzysięstwa i straszliwych, godnych samego Krzywonosa mordów. + +Z nim, z Półksiężycem i z Nebabą blisko dwadzieścia tysięcy mołojców położyło głowy na pobojowisku lub potopiło się w błotach Prypeci; strach więc przeleciał jak wicher nad bujną Ukrainą, bo zdało się wszystkim, że to po wielkich tryumfach, po Żółtych Wodach, Korsuniu, Piławcach, przychodzi czas na takie pogromy, jakich pod Sołonicą i Kumejkami doznały poprzednie bunty. Sam Chmielnicki, choć na szczycie sławy, choć potężniejszy niż kiedykolwiek, zląkł się, gdy się o śmierci „druha” Krzeczowskiego dowiedział, i znów czarownic zaczął o przyszłość pytać. Wróżyły różnie — wróżyły nowe wielkie wojny i zwycięstwa, i klęski — nie umiały jednak powiedzieć hetmanowi, co się z nim samym stanie. + +Ale tymczasem właśnie z powodu klęski Krzeczowskiego, również jak z powodu zimy, tym pewniejszy był długi spokój. Kraj począł się koić, spustoszałe wioski zaludniać i otucha wstępowała z wolna we wszystkie zwątpiałe i przerażone serca. + +Z tąż samą otuchą nasi dwaj przyjaciele po długiej i trudnej podróży dojechali szczęśliwie do Zbaraża i oznajmiwszy się w zamku, natychmiast udali się do komendanta, w którym z niemałym zdziwieniem poznali Wierszułła. + +— A gdzie Skrzetuski? — pytał po pierwszych powitaniach Zagłoba. + +— Nie masz go — odpowiedział Wierszułł. + +— To waść masz komendę nad prezydium? + +— Tak jest. Miał Skrzetuski, ale wyjechał i mnie zdał załogę aż do swego powrotu. + +— A kiedy obiecał wrócić? + +— Nic nie mówił, bo sam nie wiedział, jeno mi tak rzekł na odjezdnym: „Jeśliby kto do mnie przyjechał, tedy mu powiedz, żeby tu mnie czekał”. + +Zagłoba z Wołodyjowskim spojrzeli na siebie. + +— Jak dawno pojechał? — pytał pan Michał. + +— Dziesięć dni temu. + +— Panie Michale — rzekł Zagłoba — niechże pan Wierszułł da nam wieczerzę, bo źle się radzi na głodno. Przy wieczerzy pogadamy. + +— Z serca służę waszmościom, bom i sam też miał do stołu siadać. Zresztą pan Wołodyjowski, jako starszy oficer, bierze komendę, więc ja to jestem u niego, nie on u mnie. + +— Zostań przy komendzie, panie Krzysztofie — rzekł Wołodyjowski — boś starszy wiekiem; przy tym mnie pewno jechać wypadnie. + +Po chwili wieczerza była podana. Siedli, jedli, a gdy pan Zagłoba zaspokoił już nieco pierwszy głód dwoma miskami juszki, rzekł do Wierszułła: + +— Nie suponujeszże waćpan, gdzie mógł jechać pan Skrzetuski? + +Wierszułł kazał iść precz pachołkom posługującym do stołu i po chwili namysłu tak mówić począł: + +— Suponuję, ale siła Skrzetuskiemu na tajemnicy zależy, więc nie chciałem przy służbie gadać. Korzystał on z pomyślnego czasu, bo pewnie tu do wiosny będziem w spokoju stali, i wedle moich supozycji, pojechał na poszukiwanie kniaziówny, która w Bohunowym jest ręku. + +— Bohuna nie ma już na świecie — rzekł Zagłoba. + +— Jak to? + +Pan Zagłoba opowiedział po raz trzeci czy czwarty wszystko, jak było, bo opowiadał to zawsze z przyjemnością; Wierszułł również, jak pan Longinus, nie mógł się wydziwić zdarzeniu, na koniec rzekł: + +— To Skrzetuskiemu będzie łatwiej. + +— W tym rzecz, czy ją odnajdzie. A ludzi ze sobą wziął jakowych? + +— Nikogo, sam pojechał z jednym Rusinkiem pacholikiem i z trzema końmi. + +— To już roztropnie postąpił, bo tam tylko fortelami trzeba radzić. Do Kamieńca można by może z chorągiewką dojść, ale już w Uszycy i w Mohylowie pewno stoją Kozacy, bo tam zimowniki dobre, a w Jampolu ich gniazdo; trzeba tam iść albo z całą dywizją, albo samemu. + +— A skądże waćpan wiesz, że on w tamtą właśnie stronę się udał? — pytał Wierszułł. + +— Bo ona tam ukryta za Jampolem i o tym on wiedział, ale tam jarów, zapadlin, komyszy tyle, że choć i wiedząc dobrze miejsce, trudno trafić, cóż dopiero nie wiedząc! Jeździłem ja za końmi i na sądy do Jahorlika, to wiem. Żebyśmy byli razem, może by łatwiej poszło, ale jemu samemu, wątpię, wątpię… Chybaby mu przypadek jakowy drogę wskazał, bo i pytać się nie będzie mógł. + +— To waszmościowie chcieliście z nim jechać? + +— Tak jest. Ale cóż teraz poczniemy, panie Michale? Jechać za nim czy nie jechać? + +— Na waszmościn przemysł to zdaję. + +— Hum! Dziesięć dni, jak pojechał, nie dognamy i, co więcej, kazał czekać na siebie. Bóg też wie, jaką drogą pojechał? Mógł na Płoskirów i Bar, jako stary trakt idzie, a mógł na Kamieniec Podolski. Ciężka tu jest sprawa. + +— Pamiętaj przy tym waszmość — rzekł Wierszułł — że są tylko supozycje, ale pewności nie masz, że po kniaziównę pojechał. + +— Otóż to, otóż to! — rzekł Zagłoba. — Nuż ruszył tylko dlatego, by języka gdzie zasięgnąć, i potem wróci do Zbaraża, bo to przecie wiedział, że mamy iść razem, i mógł się nas teraz spodziewać, jako w najlepszy czas. Ciężka to jest deliberacja. + +— Ja bym radził czekać z dziesięć dni — rzekł Wierszułł. + +— Dziesięć dni na nic; albo czekać, albo wcale nie czekać. + +— Ja zaś myślę, żeby nie czekać, bo i co stracimy, jeśli zaraz jutro ruszym? Nie odnajdzie kniaziówny pan Skrzetuski, to może właśnie nam Bóg poszczęści — rzekł Wołodyjowski. + +— Widzisz, panie Michale, nie można tu nic lekceważyć… Wasze jesteś młody i chce ci się przygód — odpowiedział Zagłoba — a tu jest to niebezpieczeństwo, że gdy jej osobno on, a osobno my szukać będziem, łatwo rozbudzi się jakaś podejrzliwość w tamecznych ludziach. Kozactwo chytre i boi się, żeby kto nie odkrył ich zamysłów. Oni tam z baszą granicznym koło Chocimia mogą mieć konszachty lub z Tatarami za Dniestrem wedle przyszłej wojny, kto ich wie! Tedy na obcych ludzi, a zwłaszcza dopytujących o drogi, baczne będą mieć oko. Ja ich znam. Zdradzić się łatwo, a potem co? + +— To tym bardziej, bo może Skrzetuski w takowe popaść terminy, w których trzeba mu będzie pomóc. + +— I to także prawda. + +Zagłoba zamyślił się tak mocno, że aż mu skronie drgały. + +Na koniec rozbudził się i rzekł: + +— Zważywszy wszystko, trzeba będzie jechać. + +Wołodyjowski odetchnął z zadowoleniem. + +— A kiedy? + +— Wypocząwszy tu ze trzy dni, by dusza i ciało raźne były. + +Jakoż nazajutrz dwaj przyjaciele poczęli już czynić przygotowania do drogi, gdy niespodzianie w wilię ich wyjazdu przybył pacholik pana Skrzetuskiego, młody kozaczek Cyga, z wieściami i listami dla Wierszułła. Usłyszawszy o tym, Zagłoba i Wołodyjowski wnet pośpieszyli do kwatery komendanta i tam czytali co następuje: + +„Jestem w Kamieńcu, do którego droga na Satanów bezpieczna. Jadę do Jahorlika z Ormianami, kupcami, których mnie pan Bukowski wskazał. Mają oni glejty tatarskie i kozackie na wolny przejazd aż do Akermanu. Pojedziemy na Uszycę, Mohylów i Jampol z bławatami, wszędy po drodze się zatrzymując, gdzie jeno ludzie żywi mieszkają; może też Bóg pomoże, że znajdziem, czego szukamy. Towarzyszom moim, Wołodyjowskiemu i panu Zagłobie, powiedz, panie Krzysztofie, by w Zbarażu na mnie czekali, jeśli im czego innego czynić nie wypadnie, bo w tę drogę, w którą jadę, większą kupą jechać nie można, a to dla wielkiej podejrzliwości Kozaków, którzy w Jampolu zimują i nad Dniestrem aż do Jahorlika konie w śniegach trzymają. Czego ja sam nie sprawię, tego byśmy i we trzech nie dokazali, a ja prędzej od nich za Ormianina ujść mogę. Podziękuj im, panie Krzysztofie, z duszy serca za ich rezolucję, którą, pókim żyw, będę pamiętał, ale czekać na nich nie mogłem, gdyż każdy dzień w męce mi schodził — i tego nie mogłem wiedzieć, czyli przyjadą, a najlepsza pora teraz jechać, gdy wszyscy kupcy po bakalie i bławaty ruszają. Pacholika wiernego odsyłam, którego miej w opiece, bo nic mi po nim, boję się zaś jego młodości, żeby się gdzie z czym nie wygadał. Pan Bukowski zaręcza za owych kupców, że poczciwi, co i ja myślę, wierząc, że wszystko w ręku Boga najwyższego, któren, jeśli zechce, miłosierdzie nam swoje okaże i mękę skróci, amen”. + +Pan Zagłoba skończył list i spoglądał na swoich towarzyszów, oni zaś milczeli, aż w końcu Wierszułł rzekł: + +— Wiedziałem, że on tam pojechał. + +— A co nam czynić wypada? — pytał Wołodyjowski. + +— A cóż? — rzekł Zagłoba, roztwierając ręce. — Nie mamy po co już jechać. To, że on z kupcami jedzie, to dobrze, bo wszędy może zaglądać i nikogo to nie zdziwi. W każdej chacie teraz, w każdym chutorze jest co kupować, gdyż oni przecie pół Rzeczypospolitej zrabowali. Ciężko by nam było, panie Michale, za Jampol się dostać. Skrzetuski czarny jak Wołoch i snadnie za Ormianina ujść może, a ciebie zaraz by po twoich owsianych wąsikach poznali. W przebraniu chłopskim również byłoby trudno… Niechże mu Bóg błogosławi! Nic tam po nas, to muszę przyznać, chociaż mi żal, że do uwolnienia tej niebogi nie przyłożymy ręki. Wielkąśmy jednak Skrzetuskiemu oddali przysługę, usiekłszy Bohuna, bo gdyby on był żyw, tedy nie ręczyłbym za zdrowie pana Jana. + +Wołodyjowski bardzo był niekontent; obiecywał sobie podróż pełną przygód, a tymczasem zapowiadał mu się długi i nudny pobyt w Zbarażu. + +— Może byśmy choć do Kamieńca ruszyli! — rzekł. + +— A co my tam będziemy robić i z czego żyć? — odpowiedział Zagłoba. — Wszystko jedno, do których murów jak grzyby przyrośniemy, trzeba czekać i czekać, bo taka podróż dużo Skrzetuskiemu może zająć czasu. Człowiek póty młody, póki się rusza — tu pan Zagłoba opuścił melancholicznie głowę na piersi — a starzeje się w bezczynności, ale trudno… niechże się tam bez nas obejdzie. Jutro damy na solenną wotywę, by mu Bóg szczęścił. Bohunaśmy usiekli, to grunt. Każ waść konie rozjuczyć, panie Michale, trzeba czekać. + +Jakoż nazajutrz zaczęły się dla dwóch przyjaciół długie, jednostajne dni oczekiwania, których ani pijatyki, ani gra w kości nie mogły urozmaicić — i ciągnęły się bez końca. Tymczasem nadeszła sroga zima. Śnieg całunem na łokieć grubym okrył blanki zbaraskie i całą ziemię; zwierz i ptactwo dzikie zbliżyły się do mieszkań ludzkich. Po całych dniach słychać było krakania niezmiernych stad wron i kruków. Upłynął cały grudzień, po czym styczeń i luty — o Skrzetuskim nie było ani słychu. + +Pan Wołodyjowski jeździł do Tarnopola szukać przygód; Zagłoba sposępniał i utrzymywał, że się starzeje. + + + +Rozdział XVI + +Komisarze wysłani przez Rzeczpospolitą do traktatów z Chmielnickim dotarli wreszcie wśród największych trudności do Nowosiółek i tam zatrzymali się, czekając odpowiedzi od zwycięskiego hetmana, który tymczasem bawił w Czehrynie. Siedzieli smutni i strapieni, bo przez drogę ciągle groziła im śmierć, a trudności mnożyły się na każdym kroku. Dzień i noc otaczały ich tłumy czerni zdziczałej do reszty przez mordy i wojnę — i wyły o śmierć komisarzów. Raz w raz napotykali od nikogo niezależne watahy złożone ze zbójców lub dzikich czabanów, niemających najmniejszego pojęcia o prawach narodów, a głodnych krwi i zdobyczy. Mieli wprawdzie komisarze sto koni asystencji, którymi pan Bryszowski dowodził, prócz tego sam Chmielnicki, w przewidywaniu, co ich spotkać może, przysłał im pułkownika Dońca wraz z czterystoma mołojcami; ale eskorta ta łatwo mogła okazać się niewystarczającą, bo tłumy dziczy rosły z każdą godziną i coraz groźniejszą przybierały postawę. Kto tylko z konwoju albo ze służby oddalił się choć na chwilę od gromady, ginął bez śladu. Byli oni jako garść podróżnych otoczona przez stado zgłodniałych wilków. I tak upływały im całe dnie, tygodnie, aż na noclegu w Nowosiółkach zdawało się już wszystkim, że nadchodzi ostatnia godzina. Konwój dragoński i eskorta Dońca toczyły od wieczora formalną walkę o życie komisarzów, którzy odmawiając modlitwy za konających, polecali duszę Bogu. Karmelita Łętowski dawał im kolejno rozgrzeszenie, a tymczasem zza okien wraz z powiewem wiatru dochodziły straszliwe wrzaski, odgłosy strzałów, piekielne śmiechy, szczęk kos, wołania: „Na pohybel!” i o głowę wojewody Kisiela, który głównym był przedmiotem zawziętości. + +Była to straszna noc a długa, bo zimowa. Wojewoda Kisiel wsparł głowę na ręku i siedział od kilku godzin nieruchomie. Nie śmierci on się lękał, bo od czasów wyruszenia z Huszczy tak już był wyczerpany, zmęczony, bezsenny, że raczej by z radością do śmierci wyciągnął ręce — ale duszę jego nurtowała bezdenna rozpacz. On to przecie, jako Rusin z krwi i kości, pierwszy wziął na się rolę pacyfikatora w tej bezprzykładnej wojnie — on występował wszędy, w senacie i na sejmie, jako najgorętszy stronnik układów, on popierał politykę kanclerza i prymasa, on potępiał najsilniej Jeremiego i działał w dobrej wierze dla dobra kozactwa i Rzeczypospolitej — i wierzył całą swą gorącą duszą, że układy, że ustępstwa wszystko pogodzą, uspokoją, zabliźnią — i właśnie teraz, w tej chwili, gdy wiózł buławę Chmielnickiemu, a ustępstwa Kozaczyźnie, zwątpił o wszystkim — ujrzał oczywiście marność swoich wysileń, ujrzał pod nogami próżnię i przepaść. + +„Zali oni nie chcą niczego więcej, jeno krwi? Zali nie o inną wolność, jeno o wolność rabunku i pożogi im idzie?” — myślał z rozpaczą wojewoda i tłumił jęki, które rozrywały mu pierś szlachetną. + +— Hołowu Kisielowu, hołowu Kisielowu! Na pohybel! — odpowiadały mu tłumy. + +I byłby chętnie poniósł im w darze wojewoda tę białą, skołataną głowę, gdyby nie ta resztka wiary, że im i całej Kozaczyźnie trzeba dać coś więcej; trzeba koniecznie dla ich własnego i Rzeczypospolitej zbawienia. Niechże ich przyszłość tego żądać nauczy. + +A gdy tak myślał, jakiś promień nadziei i otuchy rozświecał na chwilę te ciemności, które nagromadziła w nim rozpacz — i wmawiał sam w siebie nieszczęsny starzec, że ta czerń to przecie nie cała Kozaczyzna, nie Chmielnicki i jego pułkownicy, że z nimi to dopiero rozpoczną się układy. + +Ale mogą-li one być trwałe, póki pół miliona chłopów stoi pod bronią? Nie stopniejąż one z pierwszym powiewem wiosny jak owe śniegi, które w tej chwili pokrywają step?… + +Tu znów przychodziły wojewodzie na myśl słowa Jeremiego: „Łaski można dać tylko zwyciężonym” — i znów myśl jego zasuwała się w ciemność, a pod nogami otwierała się przepaść. + +Tymczasem mijała północ. Wrzaski i wystrzały nieco przycichły; natomiast świst wichru powiększał się, na dworze była zamieć śnieżna; znużone tłumy widocznie poczęły rozchodzić się do domów; nadzieja wstąpiła w serca komisarzów. + +Wojciech Miaskowski, podkomorzy lwowski, podniósł się z ławy, posłuchał przy oknie zasutym śniegiem i rzekł: + +— Widzi mi się, że za łaską Bożą jutra jeszcze dożyjemy. + +— Może też i Chmielnicki nadeszle liczniejszą asystencję, bo z tą nie dojedziemy — rzekł pan Śmiarowski. + +Pan Zieleński, podczaszy bracławski, uśmiechnął się gorzko: + +— Kto by to rzekł, że komisarzami pokojowymi jesteśmy! + +— Posłowałem nieraz do Tatar — mówił pan chorąży nowogrodzki — ale takiego posłowania nie zaznałem póki życia. Więcej w naszych osobach Rzeczpospolita kontemptu doznaje, niż pod Korsuniem i Piławcami doznała. Mówię też waszmościom: wracajmy, bo o układach nie ma co i myśleć. + +— Wracajmy — powtórzył jak echo pan Brzozowski, kasztelan kijowski. — Nie może pokój stanąć, niech będzie wojna. + +Kisiel podniósł powieki i utkwił szklane oczy w kasztelanie. + +— Żółte Wody, Korsuń, Piławce! — rzekł głucho. + +I umilkł, a za nim umilkli wszyscy — jeno pan Kulczyński, skarbnik kijowski, począł odmawiać głośno różaniec, a pan łowczy Krzetowski za głowę się obu rękoma chwycił i powtarzał: + +— Co za czasy? Co za czasy! Boże, zmiłuj się nad nami. + +Wtem drzwi się otwarły i Bryszowski, kapitan dragonów biskupa poznańskiego, dowodzący konwojem, wszedł do izby. + +— Jaśnie wielmożny wojewodo — rzekł — jakiś Kozak pragnie widzieć ichmość panów komisarzy. + +— Dobrze — odrzekł Kisiel — a czerń rozeszła się już? + +— Poszli; obiecali jutro wrócić. + +— Bardzo nacierali? + +— Okrutnie, ale Kozacy Dońca zabili ich kilkunastu. Jutro obiecali nas spalić. + +— Dobrze, niech ten Kozak wejdzie. + +Po chwili drzwi się otwarły i jakaś wysoka, czarnobroda postać stanęła w progu izby. + +— Kto jesteś? — pytał Kisiel. + +— Jan Skrzetuski, porucznik husarski księcia wojewody ruskiego. + +Kasztelan Brzozowski, pan Kulczyński i łowczy Krzetowski porwali się z ław. Wszyscy oni służyli ostatniego roku z księciem pod Machnówką i Konstantynowem i znali pana Jana doskonale, Krzetowski był mu nawet powinowatym. + +— Prawda! Prawda! Toż-że to pan Skrzetuski! — powtarzali. + +— Co tu robisz? I jakeś się do nas dostał? — pytał Krzetowski, biorąc go w ramiona. + +— W chłopskim przebraniu, jak waszmościowie widzicie — rzekł Skrzetuski. + +— Mości wojewodo — wołał kasztelan Brzozowski — toć to jest najprzedniejszy rycerz spod chorągwi wojewody ruskiego, sławny w całym wojsku. + +— Witam go też wdzięcznym sercem — rzekł Kisiel — i widzę, że wielkiej to rezolucji musi być kawaler, skoro się do nas przedarł. + +Po czym do Skrzetuskiego: + +— Czego od nas żądasz? + +— Abyście mi waszmość panowie iść ze sobą dozwolili. + +— Smokowi w paszczękę leziesz… ale gdy taka waszmościna wola, oponować jej nie możemy. + +Skrzetuski skłonił się w milczeniu. + +Kisiel patrzył na niego ze zdziwieniem. + +Surowa twarz młodego rycerza uderzyła go powagą i boleścią. + +— Powiedzże mi waszmość — rzekł — jakie powody gnają cię do owego piekła, do którego nikt po dobrej woli nie idzie. + +— Nieszczęście, jaśnie wielmożny wojewodo. + +— Niepotrzebniem pytał — rzekł Kisiel. — Musiałeś kogoś z bliskich utracić i tam go jedziesz szukać? + +— Tak jest. + +— Dawnoż to się stało? + +— Zeszłej wiosny. + +— Jak to?… I waść dopiero teraz na poszukiwania się wybrał? Toż to rok blisko! Cóżeś waszmość dotąd porabiał? + +— Biłem się pod wojewodą ruskim. + +— Zaliż tak szczery pan nie chciał waści permisji udzielić? + +— Ja sam nie chciałem. + +Kisiel znów spojrzał na młodego rycerza; po czym nastało milczenie, które przerwał dopiero kasztelan kijowski. + +— Wszystkim nam, którzyśmy z księciem służyli, znane są nieszczęścia tego kawalera, nad którymiśmy niejedną słoną kroplę z oczu uronili; a że wolał, póki była wojna, ojczyźnie służyć, zamiast swego dobra patrzeć, tym to chwalebniej z jego strony. Rzadki to jest przykład w dzisiejszych zepsutych czasach. + +— Jeśli się pokaże, że moje słowo u Chmielnickiego coś znaczy, to wierzaj mi waszmość, że go nie pożałuję w waścinej sprawie — rzekł Kisiel. + +Skrzetuski skłonił się znowu. + +— Idźże teraz spocznij — mówił łaskawie wojewoda — bo musisz być znużon niemało, jak i my wszyscy, którzy chwili spokoju nie mamy. + +— Ja go do swojej stancji zabiorę, to mój powinowaty — rzekł łowczy Krzetowski. + +— Pójdźmy i my wszyscy na spoczynek; kto wie, czy następnej nocy będziemy spali! — rzekł Brzozowski. + +— Może snem wiecznym — zakończył wojewoda. + +To rzekłszy, udał się do alkierza, przy którego drzwiach czekał już pachołek, a za nim rozeszli się i inni. Łowczy Krzetowski prowadził Skrzetuskiego do swej kwatery, która była o kilka domów dalej. Pachołek z latarką szedł przed nimi. + +— Jakaż to noc ciemna i zawieja coraz większa — mówił łowczy. — Ej, panie Janie! Cośmy za chwile dziś przeżyli… Myślałem, że sąd ostateczny blisko. Czerń prawie nam nóż na gardle trzymała. Bryszowskiemu ręce ustawały. Jużeśmy się żegnać zaczynali. + +— Byłem między czernią — odrzekł Skrzetuski. — Jutro na wieczór czekają nowej watahy zbójców, której dali znać o was. Jutro trzeba koniecznie stąd wyruszyć. Wszakże do Kijowa jedziecie? + +— Zależy to od responsu Chmielnickiego, do którego kniaź Czetwertyński pojechał. Oto moja stancja… Wejdź proszę, panie Janie, kazałem wina zagrzać, to się posilimy przede snem. + +Weszli do izby, w której na kominie palił się potężny ogień. Dymiące wino stało już na stole. Skrzetuski schwycił z chciwością za szklanicę. + +— Od wczoraj nie miałem nic w gębie — rzekł. + +— Wymizerowanyś strasznie. Widać i boleść, i trudy cię stoczyły. Ale mów mi jeno o sobie, boć ja przecie wiem o twojej sprawie… To ty kniaziówny tam między nimi szukać zamyślasz? + +— Albo jej, albo śmierci — odparł rycerz. + +— Łatwiej śmierć znajdziesz: skądże wiesz, że kniaziówna tam może być? — pytał dalej łowczy. + +— Bom jej gdzie indziej już szukał. + +— Gdzie tak? + +— Wedle Dniestru aż do Jahorlika. Jeździłem z kupcami ormiańskimi, bo były wskazówki, że tam ukryta; byłem wszędzie, a teraz do Kijowa jadę, gdyż tam ją miał Bohun odwieźć. + +Zaledwie porucznik wymówił nazwisko Bohuna, gdy łowczy porwał się za głowę. + +— Na Boga! — wykrzyknął. — Toż ja ci najważniejszej rzeczy nie mówię. Słyszałem, że Bohun zabit. + +Skrzetuski pobladł. + +— Jak to? — rzekł. — Kto to powiadał? + +— Ów szlachcic, który to raz już kniaziównę ocalił, co to pod Konstantynowem tyle dokazywał, ten mnie mówił. Spotkałem go, gdy do Zamościa jechał. Minęliśmy się w drodze. Ledwiem go spytał: „Co słychać?”, odpowiedział mi, że Bohun zabit. Pytam: „A kto go zabił?”, odpowie: „Ja!”. Na tymeśmy się rozjechali. + +Płomień, który rozpalił się w twarzy Skrzetuskiego, zgasł nagle. + +— Ten szlachcic — rzekł — rad klimkiem rzuci. Jemu nie można wierzyć. Nie! Nie! Nie byłby on w stanie zabić Bohuna. + +— A tyżeś się nie widział z nim, panie Janie? Bo i to sobie przypominam, że mówił mi, iż do ciebie, do Zamościa jedzie. + +— W Zamościu nie doczekałem się go. Musi on być teraz w Zbarażu, ale mnie pilno było komisję dogonić, wiecem z Kamieńca nie na Zbaraż wracał i nie widziałem go wcale. Bóg jeden raczy wiedzieć, czy i to prawda, co on mnie w swoim czasie o niej powiadał, co jakoby podsłuchał, w niewoli u Bohuna będąc, że za Jampolem ją ukrył, a potem miał ją do Kijowa na ślub wieźć. Może i to nieprawda, jako i wszystko, co Zagłoba mówił. + +— Po cóż tedy do Kijowa jedziesz? + +Skrzetuski zamilkł — przez chwilę słychać było tylko świst i wycie wiatru. + +— Bo… — rzekł łowczy, przykładając palec do czoła — bo jeśli Bohun nie zabit, to możesz snadnie wpaść mu w ręce. + +— Po to ja i jadę, by jego znaleźć — odparł głucho Skrzetuski. + +— Jak to? + +— Niechże będzie Sąd Boży między nami. + +— Aleć on do walki z tobą nie stanie, jeno po prostu weźmie cię w łyka i żywota zbawi lub Tatarom zaprzeda. + +— Z komisarzami jestem, w ich asystencji. + +— Daj Bóg, abyśmy własne gardła wynieśli, a cóż mówić o asystencji! + +— Komu życie ciężkie, ziemia będzie lekka. + +— Bójże się Boga, Janie!… Tu nie o śmierć wreszcie chodzi, bo ta nikogo nie minie, ale oni cię mogą na galery tureckie zaprzedać. + +— Zali myślisz, panie łowczy, że mi będzie gorzej, niż jest? + +— Widzę, żeś desperat, w miłosierdzie Boże nie ufasz. + +— Mylisz się, panie łowczy! Mówię, że mi źle na świecie, bo tak jest, ale z wolą bożą dawno się pogodziłem. Nie proszę, nie jęczę, nie przeklinam, łbem o ścianę nie tłukę, chcę jeno spełnić, co do mnie należy, póki mi sił i życia staje. + +— Ale cię boleść jako trucizna trawi. + +— Bóg dał po to boleść, by trawiła, a lek ześle, kiedy sam zechce. + +— Nie mam co rzec na takowy argument — rzekł łowczy. — W Bogu jedyny ratunek, w Bogu nadzieja dla nas i dla całej Rzeczypospolitej. Pojechał król do Częstochowy, może też u Najświętszej Panny co wskóra, inaczej zginiemy wszyscy. + +Nastała cisza; zza okien tylko dochodziło przeciągłe „werdo” dragońskie. + +— Tak, tak — mówił po chwili łowczy. — Wszyscy my więcej do umarłych niż do żywych należymy. Zapomnieli już ludzie śmiać się w tej Rzeczypospolitej, jeno jęczą jako ten wicher w kominie. Wierzyłem i ja, że nastaną lepsze czasy, pókim tu wraz z inny mi nie przyjechał, ale widzę teraz, że płonna to była nadzieja. Ruina, wojna, głód, mordy i nic więcej… nic więcej. + +Skrzetuski milczał; płomień ogniska palącego się w kominie oświecał twarz jego wychudłą i surową. + +Wreszcie podniósł głowę i rzekł poważnym głosem: + +— Doczesność to wszystko, która upływa, przemija, i nic się po niej nie zostaje. + +— Mówisz jak mnich — rzekł pan łowczy. + +Skrzetuski nie odpowiedział; wicher tylko jęczał coraz żałośniej w kominie. + + + +Rozdział XVII + +Nazajutrz rano opuścili komisarze, a z nimi i pan Skrzetuski, Nowosiółki, ale była to podróż opłakana, w której na każdym postoju, w każdym miasteczku groziła im śmierć, a wszędy spotykały gorsze od śmierci zniewagi, w tym właśnie gorsze, że komisarze wieźli w osobach swych powagę i majestat Rzeczypospolitej. Pan Kisiel rozchorzał tak, iż na wszystkich noclegach wnoszono go na saniach do domów i piekarni. Podkomorzy lwowski łzami się zalewał nad hańbą swoją i ojczyzny; kapitan Bryszowski również rozchorzał od bezsenności i pracy, więc miejsce jego zajął pan Skrzetuski i prowadził dalej ów nieszczęsny orszak wśród nacisku tłumów, obelg, gróźb, szarpaniny i bitew. + +W Białogrodzie znów zdawało się komisarzom, że ostatnia ich godzina nadeszła. Pospólstwo pobiło chorego Bryszowskiego, zamordowało pana Gniazdowskiego — i tylko przybycie metropolity na rozmowę z wojewodą wstrzymało rzeź już przygotowaną. Do Kijowa nie chciano wcale wpuścić komisarzy. Książę Czetwertyński wrócił jedenastego lutego od Chmielnickiego bez żadnej odpowiedzi. Komisarze nie wiedzieli, co dalej czynić, gdzie się obrócić. Powrót zagrodziły im ogromne watahy czekające tylko na zerwanie układów, aby wymordować poselstwo. Tłuszcza rozzuchwalała się coraz bardziej. Chwytano za lejce koni dragońskich i tamowano drogę; rzucano kamienie, kawały lodu i zmarznięte grudy śniegu do sań wojewody. W Gwozdowej Skrzetuski i Doniec musieli stoczyć krwawą bitwę, w której rozpędzili kilkaset czerni. Wyjechali znów chorąży nowogrodzki i Śmiarowski z perswazją do Chmielnickiego, by na komisję do Kijowa przybył, ale wojewoda małą miał nadzieję, ażeby mogli żywi do niego dojechać; tymczasem w Chwastowie musieli komisarze z założonymi rękoma patrzyć na tłumy mordujące jeńców obojej płci i wszelkiego wieku, których topiono w przeręblach, polewano wodą na mrozie, bodzono widłami lub obstrugiwano żywcem nożami. Takich dni upłynęło ośmnaście, zanim przyszła na koniec odpowiedź od Chmielnickiego, że do Kijowa przyjechać nie chce, ale w Perejasławiu czeka na wojewodę i komisarzy. + +Odetchnęli tedy nieszczęśni wysłańcy, sądząc, że skończyła się już ich męka; jakoż przeprawiwszy się przez Dniepr w Trypolu, udali się na noc do Woronkowa, z którego sześć tylko mil było do Perejasławia. Wyjechał naprzeciw nich o pół mili Chmielnicki, chcąc niby cześć poselstwu królewskiemu okazać, ale jakże zmieniony od owych czasów, w których się za ukrzywdzonego podawał — quantum mutatus ab illo! — jak słusznie pisał wojewoda Kisiel. + +Wyjechał bowiem w kilkadziesiąt koni, z pułkownikami, esaułami i muzyką wojskową, pod znakiem, buńczukiem i czerwoną chorągwią jakby książę udzielny. Orszak komisarski zatrzymał się natychmiast, on zaś przyskoczywszy do naczelnych sani, w których jechał wojewoda, patrzył czas jakiś w jego sędziwe oblicze; po czym uchylił trochę kołpaka i rzekł: + +— Czołem wam, panowie komisary, i tobie, wojewodo! Lepiej było dawniej zacząć ze mną traktaty, kiedy ja był mniejszy i siły własnej nie znał, ale że was korol do mene prisław, tak was wdzięcznym sercem w mojej ziemi przyjmuję… + +— Witaj, mości hetmanie! — odrzekł Kisiel. — Król jegomość posłał nas, byśmy ci jego łaskę ofiarowali i sprawiedliwość wyrządzili. + +— Za łaskę dziękuję, a sprawiedliwość już ja sam sobie ot tym na waszych szyjach wyrządził — tu uderzył się po szabli — i dalej wyrządzę, jeśli mnie nie ukontentujecie. + +— Nieuprzejmie nas witasz, mości hetmanie zaporoski, nas, wysłańców królewskich. + +— Ne budu howoryty na morozi, będzie na to lepszy czas — odparł szorstko Chmielnicki. — Puszczaj mnie, Kisielu, do swoich sani, bo wam chcę cześć wyrządzić i razem jechać. + +To rzekłszy, zsiadł z konia i zbliżył się do sani. Kisiel zaś usunął się ku prawej ręce, zostawiając wolną lewą stronę. + +Widząc to, Chmielnicki zmarszczył się i krzyknął: + +— A ty mnie dawaj prawą rękę! + +— Jam senator Rzeczypospolitej! + +— A mnie co senator! Pan Potocki pierwszy senator i hetman koronny, a ja go mam w łykach razem z innymi i jutro, jeśli zechcę, na pal wbić każę! + +Rumieńce wystąpiły na blade policzki Kisiela. + +— Osobę króla tu przedstawiam! + +Chmielnicki zmarszczył się jeszcze mocniej, ale się pohamował i siadł po lewej stronie, mrucząc: + +— Naj korol bude w Warszawi, a ja na Rusi. Nie dość ja, widzę, na karki wam nastąpił. + +Kisiel nie odrzekł nic, jeno oczy podniósł ku niebu. Miał on już przedsmak tego, co go czekało, i słusznie pomyślał w tej chwili, iż jeśli droga do Chmielnickiego była Golgotą, to posłowanie przy nim męką samą. + +Konie ruszyły do miasta, w którym grzmiało dwadzieścia dział i biły wszystkie dzwony. Chmielnicki jakby w obawie, by komisarze nie poczytali tych odgłosów za cześć wyłącznie im wyrządzoną, rzekł do wojewody: + +— Tak ja nie tylko was, ale i innych posłów przyjmował, których do mnie przysłano. + +I Chmielnicki mówił prawdę — istotnie bowiem poprzysyłano już do niego jakby do udzielnego księcia poselstwa. Wracając się spod Zamościa pod wrażeniem elekcji i klęsk przez litewskie wojska zadanych, nie miał hetman w sercu ani połowy tej pychy, ale gdy Kijów wyszedł naprzeciw niego ze światłem i chorągwiami, gdy akademia witała go „tamquam Moisem, servatorem, salvatorem, liberatorem populi de servitute lechica et bono omine Bohdan — od Boga dany” — gdy wreszcie nazwano go „illustrissimus princeps” — tedy, wedle słów współczesnych: „podniosła się tym bestia”. Poczuł istotnie swoją siłę i grunt pod nogami, jakiego dotąd mu nie dostawało. + +Poselstwa zagraniczne były milczącym uznaniem zarówno jego potęgi, jak udzielności; stała przyjaźń Tatarów, opłacana większością zdobytych łupów i nieszczęsnym jasyrem, który ten wódz ludowy z ludu wybierać pozwolił — obiecywała poparcie przeciw każdemu nieprzyjacielowi; dlatego to Chmielnicki, uznający jeszcze pod Zamościem zwierzchnictwo i wolę królewską, obecnie wbity w pychę, przekonany o swej sile, o nieładzie Rzeczypospolitej, niedołęstwie jej wodzów, gotów był i na samego króla podnieść rękę, marząc już teraz w posępnej swej duszy nie o swobodach kozackich, nie o powróceniu dawnych przywilejów Zaporożu, nie o sprawiedliwości dla siebie, lecz o państwie udzielnym, o czapce książęcej i berle. + +I czuł się panem Ukrainy. Zaporoże stało przy nim, bo nigdy pod niczyją buławą nie nurzało się tak we krwi i zdobyczy; dziki z natury lud garnął się do niego, bo gdy chłop mazowiecki lub wielkopolski bez szemrania dźwigał owo brzemię przewagi i ucisku, jakie w całej Europie nad „potomkami Chama” ciężyło, Ukrainiec razem z powietrzem stepów wciągał w siebie miłość swobody tak nieograniczonej i dzikiej, i bujnej, jak stepy same. Zali mu wola była chodzić za pańskim pługiem, gdy mu wzrok ginął w bożej, nie pańskiej pustyni, gdy zza porohów Sicz wołała na niego: „Kiń pana i chodź na wolę!”, gdy Tatar srogi uczył go wojny, przyzwyczajał oczy jego do pożogi i mordu, a ręce do broni? Zali nie było mu lepiej u Chmiela buszować i paniw rizaty niż grzbiet hardy giąć przed podstarościm?… + +A oprócz tego lud garnął się do Chmiela, bo kto się nie garnął, w jasyr szedł. W Stambule za dziesięć strzał dawano niewolnika, za łuk w ogniu prażony — trzech, taka była ich mnogość. Więc czerń nie miała wyboru — i jeno pieśń dziwna po owych czasach została, którą długo potem następne pokolenia po chatach śpiewały, pieśń dziwna o owym wodzu, Mojżeszem zwanym: „Oj, szczob toho Chmila perwsza kula ne mynuła!”. + +Niknęły miasteczka, miasta i wsie, kraj zmieniał się w pustkę i w ruinę, w jedną ranę, której wieki nie mogły wygoić — ale ów wódz i hetman tego nie widział czy nie chciał widzieć — bo on nigdy nic poza sobą nie widział — i rósł, i tuczył się krwią, ogniem, we własnym potwornym samolubstwie utopił własny lud, własny kraj — i oto wwoził teraz komisarzy do Perejasławia przy huku dział i biciu we dzwony, jak udzielny pan hospodar, kniaź. + +Jechali do jaskini lwa, zwiesiwszy głowy, komisarze i resztki nadziei w nich gasły, a tymczasem Skrzetuski, jadąc poza długim szeregiem sani, pilno rozpatrywał twarze pułkowników przybyłych z Chmielnickim, czy nie ujrzy między nimi Bohuna. Po bezowocnych poszukiwaniach nad Dniestrem, aż za Jahorlik, od dawna w duszy pana Jana dojrzał zamiar, jako ostatni jedyny sposób: wyszukania Bohuna i wyzwania go na walkę śmiertelną. Wiedział wprawdzie nieszczęsny rycerz, że w takim hazardzie Bohun może go bez walki zgładzić lub Tatarom oddać, ale lepiej o nim tuszył: znał jego męstwo i szaloną odwagę i prawie był pewien, że mając wybór, Bohun do walki o kniaziównę stanie. Więc układał sobie w swej rozdartej duszy cały plan, jako przysięgą Bohuna zwiąże, że na wypadek swej śmierci pozwoli Helenie odjechać. O siebie już pan Skrzetuski nie dbał i przypuszczając, że Bohun powie: „Jeśli zginę, tak ona ni dla mnie, ni dla ciebie” — gotów był i na to pozwolić, i poprzysiąc ze swej strony, byle ją z wrażych rąk wyrwać. Niechby w klasztorze szukała na resztę żywota spokoju, on by go naprzód w wojnie, a potem, jeśliby polec nie przyszło, również pod habitem poszukał, tak jak go po prostu szukały w owych czasach wszystkie dusze bolejące. Droga zdawała się Skrzetuskiemu prosta i jasna, a gdy mu pod Zamościem myśl walki z Bohunem raz poddano, gdy poszukiwania w naddniestrzańskich komyszach zawiodły… droga ta wydała się i jedyną. Tym celem, znad Dniestru jednym tchem, nigdzie nie spoczywając, do komisarzy dążył, spodziewając się albo w otoczeniu Chmielnickiego, albo w Kijowie znaleźć niechybnie Bohuna, tym bardziej że wedle tego, co w Jarmolińcach mówił Zagłoba, watażka do Kijowa na ślub przy trzystu świecach miał zjechać. + +Ale próżno Skrzetuski szukał go teraz między pułkownikami. Znalazł natomiast wielu jeszcze z dawniejszych, spokojnych czasów znajomych, jako Dziedziałę, którego w Czehrynie widywał, jako Jaszewskiego, który od Siczy do księcia posłował, jako Jarosza, dawnego księcia setnika, i Naokołopalca, i Hruszę, i wielu innych, więc postanowił się ich pytać. + +— To my dawni znajomi — rzekł, zbliżając się do Jaszewskiego. + +— Ja ciebie w Łubniach znał, ty kniazia Jaremy łycar — odpowiedział pułkownik. — My w Łubniach pili razem i hulali. A co twój kniaź porabia? + +— Zdrów. + +— Na wiosnę nie będzie on zdrów. Oni się z Chmielnickim jeszcze nie spotkali, ale się spotkają i musi jednemu pójść na pohybel. + +— Komu Bóg przysądzi. + +— No, Bóg na naszego bat'ka Chmiela łaskaw. Już twój kniaź na Zadnieprze, na swój tatarski brzeg, nie wróci. U Chmielnickiego bohato mołojców, a u kniazia co? Szczery on żołnir, ale i nasz bat'ko Chmielnicki szczery żołnir. A ty już nie u kniazia w chorągwi? + +— Z komisarzami jadę. + +— No, ja rad, że ty stary znajomy. + +— Jeśliś ty rad, tak ty mnie przysługę oddaj, a ja ci wdzięczen będę. + +— Jaką przysługę? + +— Powiedz ty mi, gdzie jest Bohun, ten sławny ataman, dawniej z perejasławskiego pułku, któren dziś musi już między wami wyższą pewnie mieć szarżę. + +— Milcz! — odpowiedział groźnie Jaszewski. — Szczęście twoje, że my starzy znajomi i że ja pił z tobą, bo inaczej już by ja ciebie tym oto buzdyganem na śniegu rozciągnął. + +Skrzetuski spojrzał na niego zdumiony, ale jako był człowiek prędkiej rezolucji, więc buławę w ręku ścisnął. + +— Czyś oszalał? + +— Nie oszalał ja ani ci nie chcę grozić, jeno taki jest rozkaz Chmiela, iż jeśliby ktokolwiek z was, choćby który z komisarzy, o co spytał, żeby go na miejscu ubić. Nie uczynię ja tego, to inny uczyni, dlatego ostrzegam cię z życzliwości. + +— Toż ja w swojej prywatnej sprawie pytam. + +— No, wszystko jedno. Chmiel rzekł nam, pułkownikom, i kazał innym powtórzyć: „Choćby który o drwa do pieca albo o potaż pytał, ubić go”. Ty to powtórz swoim. + +— Dziękuję-ć za dobrą radę — rzekł Skrzetuski. + +— Ciebie jednego ja przestrzegł, a innego Lacha pierwszy by rozciągnął. + +Umilkli. Już też orszak dotarł do bram miasta. Oba boki drogi i ulice roiły się od czerni i zbrojnego kozactwa, które ze względu na obecność Chmielnickiego nie śmiało rzucać przekleństw i brył śniegu do sani, ale które spoglądało ponuro na komisarzów, ściskając pięście lub głownie szabel. + +Skrzetuski, sformowawszy w czwórki dragonów, podniósł głowę i dumnie a spokojnie jechał przez szeroką ulicę, nie zwracając najmniejszej uwagi na groźne spojrzenia tłumów; w duszy tylko myślał, jak wiele potrzeba mu będzie zimnej krwi, zaparcia się siebie i chrześcijańskiej cierpliwości, by tego, co zamierzył, dokonać i nie utonąć po pierwszym kroku w tym morzu nienawiści. + + + +Rozdział XVIII + +Następnego dnia długie były rozhowory komisarzy między sobą: czy dary królewskie wręczyć Chmielnickiemu natychmiast, czy też czekać, dopóki by większej pokory i jakowejś skruchy nie okazał. Stanęło na tym, żeby go ująć ludzkością i łaską królewską, zapowiedziano więc wręczenie darów — i nazajutrz dzień odbył się ów akt uroczysty. Od rana biły dzwony i grzmiały działa. Chmielnicki czekał przed swym dworcem wśród pułkowników, wszystkiej starszyzny i nieprzeliczonych tłumów kozactwa i czerni, chciał bowiem, żeby cały naród widział, jaką to go czcią sam król otacza. Zasiadł więc pod znakiem i buńczukiem, na podniesieniu, w altembasowym, czerwonym, sobolim kopieniaku, mając przy sobie posłów sąsiednich, i wziąwszy się pod boki, nogi oparłszy na aksamitnej poduszce ze złotą frędzlą, czekał na komisarzy. W tłumach zgromadzonej czerni zrywały się co chwila szmery pochlebne i radosne na widok wodza, w którym tłum ów, ceniący nad wszystko siłę, widział uosobienie tej siły. Tak tylko bowiem imaginacja ludowa mogła sobie przedstawiać niezwalczonego swego szampierza, pogromcę hetmanów, duków, szlachty i w ogóle Lachiw, którzy aż do jego czasów byli okryci urokiem niezwyciężoności. Chmielnicki przez ten rok bojów postarzał nieco, ale się nie pochylił — olbrzymie jego ramiona zdradzały zawsze siłę zdolną przewracać państwa lub tworzyć nowe, ogromna twarz, zaczerwieniona od nadużycia trunków, wyrażała wolą nieugiętą, dumę niepohamowaną i zuchwałą pewność, którą jej dały zwycięstwa. Groza i gniew drzemały w fałdach tej twarzy i poznałeś łacno, że gdy się rozbudzą, lud chyli się pod ich straszliwym tchnieniem jak las pod burzą. Z oczu okolonych czerwoną obwódką strzelało mu już zniecierpliwienie, że komisarze nie przybywali z darami dość rychło, a z nozdrzy wychodziły na mrozie dwa kłęby pary jak dwa słupy dymu z nozdrzy Lucypera — i w tej mgle własnych płuc siedział cały purpurowy, posępny, dumny, obok posłów, wśród pułkowników, mając naokół morze czerni. + +Aż wreszcie pokazał się orszak komisarski. Na czele szli dobosze bijący w kotły oraz trębacze z trąbami przy ustach i wydętymi policzkami, bębniąc i wydobywając z mosiądzu długie, żałosne głosy, jakoby na pogrzebie sławy i godności Rzeczypospolitej. Za ową kapelą niósł łowczy Krzetowski buławę na aksamitnej poduszce, Kulczyński, skarbnik kijowski, czerwoną chorągiew z orłem i napisem, a dalej Kisiel szedł samotnie, wysoki, szczupły, z białą brodą spływającą na piersi, z cierpieniem w arystokratycznej twarzy i bólem bezdennym w duszy. O kilka kroków za wojewodą wlokła się reszta komisarzy, a orszak zamykała dragonia Bryszowskiego pod Skrzetuskim. + +Kisiel szedł wolno, bo oto w tej chwili ujrzał jasno, że spoza podartego łachmana układów, spod pozorów ofiarowania łaski królewskiej i przebaczenia, inna, naga, ohydna prawda wygląda, którą ślepi nawet ujrzą, głusi usłyszą, bo krzyczy: „Nie idziesz ty, Kisielu, łaski ofiarować, ty idziesz o nią prosić; ty idziesz ją kupić za tę buławę i chorągiew, a idziesz pieszo do nóg tego chłopskiego wodza w imieniu całej Rzeczypospolitej, ty, senator i wojewoda…”. Więc rozdzierała się dusza w panu z Brusiłowa i czuł się tak lichym jak robak i tak niskim jak proch, a w uszach huczały mu słowa Jeremiego: „Lepiej nam nie żyć niż żyć w niewoli u chłopstwa i pogaństwa”. Czymże on, Kisiel, był w porównaniu z tym kniaziem z Łubniów, który nie inaczej ukazywał się rebelii, jeno jak Jowisz ze zmarszczoną brwią, wśród zapachu siarki, płomieni wojny i dymów prochu? Czymże on był? Pod ciężarem tych myśli złamało się serce wojewody, uśmiech odleciał na zawsze z jego twarzy, radość na wieki z jego serca i czuł, że wolałby stokroć umrzeć niż krok jeszcze jeden postąpić; ale szedł, bo pchała go naprzód cała jego przeszłość, wszystkie prace, usiłowania, cala nieubłagana logika jego poprzednich czynów… + +Chmielnicki czekał na niego, wsparty pod boki, z wydętymi usty i namarszczoną brwią. + +Orszak zbliżył się na koniec. Kisiel, wysunąwszy się naprzód, postąpił kilka kroków aż do podniesienia. Dobosze przestali bębnić, trębacze trąbić — i nastała wielka cisza w tłumach, jeno powiew mroźny łopotał czerwoną chorągiew niesioną przez pana Kulczyńskiego. + +Nagle ciszę tę przerwał głos jakiś krótki, donośny a rozkazujący, który zabrzmiał z niewypowiedzianą siłą desperacji, nieliczącej się z niczym i z nikim: + +— Dragonia w tył! Za mną! + +Był to głos pana Skrzetuskiego. + +Wszystkie głowy zwróciły się w jego stronę. Sam Chmielnicki podniósł się nieco na siedzeniu, aby zobaczyć, co się dzieje; komisarzom krew uciekła z twarzy. Skrzetuski stał na koniu wyprostowany, blady, z iskrzącymi oczyma i gołą szablą w ręku i na wpół zwrócony ku dragonom powtórzył raz jeszcze grzmiący rozkaz: + +— Za mną!… + +Wśród ciszy kopyta końskie zakołatały po umiecionej grudzie ulicznej. Wyćwiczeni dragoni zwrócili na miejscu konie, porucznik stanął na ich czele, dał znak mieczem i cały oddział ruszył z wolna na powrót ku domostwu komisarzy. + +Zdziwienie i niepewność odmalowały się na wszystkich twarzach, nie wyłączając i Chmielnickiego, albowiem w głosie i ruchu porucznika było coś nadzwyczajnego; nikt jednak dobrze nie wiedział, czy to oddalenie się nagłe eskorty nie należało do ceremoniału uroczystości. Jeden Kisiel zrozumiał wszystko, zrozumiał, że i traktaty, i życie komisarzy wraz z eskortą zawisło w tej chwili na włosku, więc wstąpił na podniesienie i nim Chmielnicki zdołał pomyśleć, co się stało, zaczął przemowę. + +Począł więc od ofiarowania łaski królewskiej Chmielnickiemu i całemu Zaporożu, ale wnet mowa jego została przerwana nowym zajściem, które tę tylko miało dobrą stronę, że całkiem odwróciło uwagę od poprzedniego: oto Dziedziała, stary pułkownik, stojąc wedle Chmielnickiego, począł potrząsać buławą na wojewodę i rzucać się, i krzyczeć: + +— Co tam mówisz, Kisielu! Król, jako król, ale wy, królewięta, kniaziowie, szlachta, nabroiliście mnogo. I ty, Kisielu, kość z kości naszych, odszczepiłeś się od nas, a z Lachy przestajesz. Dosyć nam twego gadania, bo szablą dostaniem, czego nam trzeba. + +Wojewoda spojrzał ze zgorszeniem w oczy Chmielnickiego. + +— W takiej to ryzie, hetmanie, utrzymujesz swoich pułkowników? + +— Milcz, Dziedziała! — zawołał hetman. + +— Milcz, milcz! Upił się, choć rano! — powtórzyli inni pułkownicy. — Poszedł precz, bo za łeb wyciągniem! + +Dziedziała chciał dłużej huczeć, ale istotnie schwytano go za kark i wyrzucono za koło. + +Wojewoda mówił dalej gładkimi i wybornymi słowy, pokazując Chmielnickiemu, jak wielkie bierze upominki — bo znak władzy prawej, którą dotąd jako przywłaszczyciel jeno piastował. Król, mogąc karać, woli mu przebaczyć, co czyni dla posłuszeństwa, jakie pod Zamościem okazał — i dlatego, że poprzednie przestępstwa nie za jego były spełnione panowania. Słuszna więc, aby on, Chmielnicki, tak wiele przedtem zgrzeszywszy, wdzięcznym się teraz za łaskę i klemencję okazał, krwi rozlewu zaprzestał, chłopstwo uspokoił i do traktatów z komisarzami przystąpił. + +Chmielnicki przyjął w milczeniu buławę i chorągiew, którą rozwinąć nad sobą wnet rozkazał. Czerń na ten widok zawyła radosnymi głosami, tak że przez chwilę nic nie było słychać. + +Pewne zadowolenie odbiło się na twarzy hetmana, który poczekawszy chwilę, rzekł: + +— Za tak wielką łaskę, którą mi król jegomość przez wasze moście pokazał, że i władzę nad wojskiem przysłał, i przeszłe moje przestępstwa przebacza, uniżenie dziękuję. Zawsze to ja mówił, że król ze mną przeciw wam, nieszczerym dukom i królewiętom, trzyma, a najlepszy dowód, że kontentację mnie przysyła za to, że ja wam szyje ucinał; tak i dalej będę ucinał, jeżeli mnie i króla słuchać we wszystkim nie będziecie. + +Ostatnie słowa wymówił Chmielnicki podniesionym głosem, łając i marszcząc brwi, jak gdyby gniew poczynał w nim wzbierać, a komisarze zdrętwieli na tak niespodziany obrót jego odpowiedzi. Kisiel zaś rzekł: + +— Król ci, mości hetmanie, krwi przelewu nakazuje poprzestać i traktaty z nami począć. + +— Krew nie ja wylewam, jeno litewskie wojsko — odparł szorstko hetman — bo mam wiadomość, że mi Radziwiłł mój Mozyr i Turów wyciął, co jeśli się sprawdzi, dosyć mam waszych jeńców, i znacznych, wnet im szyje każę poucinać. Do traktatów teraz nie przystąpię. Komisja trudno się teraz ma zacząć i odprawować, bo wojska w kupie nie masz, jeno garść pułkowników przy mnie, a reszta w zimownikach; bez nich nie mogę zaczynać. Zresztą, po co gadać dłużej na mrozie? Co wy mnie mieli oddać, to oddali, i wszyscy to widzieli, że już ja hetman z ramienia królewskiego, a teraz chodźcie do mnie na gorzałkę, na obiad, bom głodny. + +To rzekłszy, Chmielnicki ruszył ku swemu dworcowi, a za nim komisarze i pułkownicy. W wielkiej środkowej izbie stał nakryty stół uginający się pod srebrem zdobycznym, między którym wojewoda Kisiel byłby może znalazł i swoje własne, porabowane zeszłego lata w Huszczy. Na stole piętrzyły się góry świniny, wołowiny i tatarskiego piławu, w całej zaś izbie pachniała wódka prośnianka, nalana w srebrne konwie. Chmielnicki zasiadł, posadziwszy po swej prawej ręce Kisiela, po lewej kasztelana Brzozowskiego, i ukazawszy ręką na gorzałkę, rzekł: + +— W Warszawie mówią, że ja krew lacką piję, ale wolę ja horyłku, tamtą psom zostawiając. + +Pułkownicy wybuchnęli śmiechem, od którego zatrzęsły się ściany izby. + +Taki to „antypast” dał komisarzom hetman przed swym obiadem, a komisarze połknęli go, nic nie mówiąc, żeby — jak pisał podkomorzy lwowski — „bestii nie drażnić”. + +Pot jeno obfity uperlił blade czoło Kisiela. + +Ale rozpoczął się poczęstunek. Pułkownicy brali z półmisków rękoma kawały mięsiwa. Kisielowi i Brzozowskiemu nakładał je na misy sam hetman i początek obiadu upłynął w milczeniu, bo każdy głód nasycał. W ciszy słychać było tylko chrupotanie i trzask kości w zębach biesiadników lub grzdykanie pijących; czasem rzucił ktoś jakie słowo, które pozostawało bez echa. Dopiero pierwszy Chmielnicki, podjadłszy i wychyliwszy kilka szklenic prośnianki, zwrócił się nagle do wojewody i spytał: + +— Kto u was prowadził konwój? + +Niepokój odbił się na twarzy Kisiela. + +— Skrzetuski, zacny kawaler! — rzekł. + +— Ja jeho znaju — rzekł. — A czemu to on nie chciał być przy tym, jak wy mnie dary wręczali? + +— Bo nie dla asysty on był nam przydany, jeno dla bezpieczeństwa, i taki miał rozkaz. + +— A kto jemu dał taki rozkaz? + +— Ja — odparł wojewoda — bom nie myślał, aby to przystojnie było, żeby przy wręczaniu darów dragoni nam i wam nad karkiem stali. + +— A ja co innego myślał, bo wiem, że u tego żołnierza twardy kark. + +Tu wtrącił się do rozmowy Jaszewski. + +— Już my się dragonów nie boimo — rzekł. — Silni nam nimi byli Lachowie dawniej, ale doznaliśmy pod Piławcami, że nie oni to Lachowie, co przedtem bywali i bijali Turki, Tatary i Niemce… + +— Nie Zamojscy, Żółkiewscy, Chodkiewiczowie, Chmieleccy i Koniecpolscy — przerwał Chmielnicki — ale Tchórzowscy i Zajączkowscy, detyny w żelazo poubierane. Pomarli od strachu, skoro nas ujrzeli, i pouciekali, choć Tatar więcej nie było zrazu we środę, tylko trzy tysiące… + +Komisarze milczeli, jeno jadło i napój wydawały im się coraz bardziej gorzkie. + +— Pokornie proszę, jedzcie i pijcie — rzekł Chmielnicki — bo będę myślał, że nasza prosta strawa kozacka przez wasze pańskie gardła przejść nie chce. + +— Jeśli mają za ciasne, tak może by im poprzerzynać! — zawołał Dziedziała. + +Pułkownicy, podochoceni już mocno, wybuchnęli śmiechem, ale Chmielnicki spojrzał groźnie i uciszyło się znowu. + +Kisiel, schorzały od kilku dni, blady był jak giezło, Brzozowski tak czerwony, iż zdawało się, że mu krew tryśnie z twarzy. + +Na koniec nie wytrzymał i huknął: + +— Zaliśmy tu na obiad czy na zniewagi przyszli? + +Na to Chmielnicki: + +— Wy na traktaty przyjechali, a tymczasem litewskie wojska palą i ścinają. Mozyr i Turów mi wysiekli, co jeśli się sprawdzi, tedy czterystu jeńcom w oczach waszych szyje uciąć każę. + +Brzozowski pohamował krew jeszcze przed chwilą kipiącą. Tak było! Życie jeńców zależało od humoru hetmana, od jednego mrugnięcia jego oka, więc trzeba było wszystko znosić i jeszcze łagodzić jego wybuchy, by go ad mitiorem et saniorem mentem doprowadzić. + +W tym duchu karmelita Łętowski, z natury łagodny i bojaźliwy, ozwał się cichym głosem: + +— Bóg łaskawy da, że mogą się te nowiny z Litwy o Turowie i Mozyrze odmienić. + +Ale zaledwie skończył, Fedor Wieśniak, pułkownik czerkaski, przechylił się i buławą machnął, chcąc karmelitę w kark grzmotnąć; na szczęście nie dosięgnął, bo ich czterech innych biesiadników przedzielało, ale natomiast zakrzyknął: + +— Mowczy, pope! Ne twoje diło brechniu meni zadawaty! Chody no na dwir, nauczu ja tebe pułkownikiw zaporoskich szanowaty! + +Inni wszelako porwali się go hamować, a nie mogąc tego dokazać, wyrzucili go za łeb z izby. + +— Kiedy, mości hetmanie, życzysz, aby się komisja zebrała? — pytał Kisiel, chcąc inny nadać zwrot rozmowie. + +Na nieszczęście i Chmielnicki nie był już trzeźwy, więc taką prędką i jadowitą dał odpowiedź: + +— Jutro sprawa i rozprawa będzie, bom teraz pijany! Co mnie tu o komisji prawicie, zjeść i wypić nie dajecie! Już mnie tego dosyć! Teraz wojna być musi. — Tu grzmotnął pięścią w stół, aż podskoczyły misy i konwie. — W tych czterech niedzielach wszystkich was do góry nogami przewrócę i podepczę, a na ostatek carzowi tureckiemu zaprzedam. Król królem będzie, aby ścinał szlachtę, duki i kniazie. Zhreszy kniaź, urezać mu szyję; zhreszy Kozak, urezać mu szyję! Grozicie mi Szwedami, ale i oni mi nie zderżą. Tuhaj-bej na hawrani blisko mnie jest, brat mój, moja dusza, jedyny sokół na świecie, gotów wszystko uczynić zaraz, co ja zechcę. + +Tu Chmielnicki z właściwą pijanym nagłością przeszedł od gniewu do rozczulenia i aż głos zadrgał mu od łez w gardzieli na słodkie wspomnienie Tuhaj-beja. + +— Wy chcecie, żeby ja na Turki i Tatary szablę podniósł, ale nic z tego! Na was ja pójdę z dobrymi druhami moimi. Jużem pułki obesłał, aby mołojcy konie karmili i w drogę byli gotowi bez wozów, bez armaty; znajdę ja u Lachów to wszystko. Kto by z Kozaków wziął wóz, każę mu szyję urezać, i ja sam kolaski nie wezmę, chyba juki i sakwy, i tak dojdę aż do Wisły, i powiem: „Sedyte i mowczyte, Lachy!”. A będziecie z Zawiśla krzykać, znajdę was i tam. Dosyć waszego panowania, waszych dragonów, gady wy przeklęte, samą nieprawdą żyjące! + +Tu zerwał się z miejsca, rzucał od ławy, za czuprynę rwał, nogami bił w ziemię, krzycząc, że wojna musi być, bo on już na nią rozgrzeszenie i błogosławieństwo dostał, że nic mu po komisji i komisarzach, bo nawet na zawieszenie broni nie pozwoli. + +Na koniec, widząc przerażenie komisarzy i przypomniawszy sobie, iż jeśli natychmiast odjadą, to wojna rozpocznie się w zimie, zatem w porze, gdy Kozacy, nie mogąc się okopać, licho biją się w otwartym polu, uspokoił się nieco i znów siadł na ławie. Głowę opuścił na piersi, ręce wsparł na kolanach i oddychał chrapliwie. Na koniec znów porwał za szklankę wódki. + +— Za zdrowie króla jegomości! — wykrzyknął. + +— Na sławu i zdorowie! — powtórzyli pułkownicy. + +— No! Ty, Kisielu, nie sumuj — mówił hetman — i do serca nie bierz tego, co mówię, bom teraz pijany. Mnie worożychy mówiły, że wojna musi być… Ale do pierwszej trawy poczekam, a potem niech będzie komisja, na którą więźniów wypuszczę. Mnie mówili, że ty chory, tak niech i tobie będzie na zdrowie. + +— Dziękuję ci, hetmanie zaporoski — rzekł Kisiel. + +— Ty mój gość, ja o tym pamiętam. + +To rzekłszy, Chmielnicki znowu wpadł w chwilowe rozczulenie i oparłszy ręce na ramionach wojewody, zbliżył swą ogromną, czerwoną twarz do jego bladych, wychudłych policzków. + +Za nim przychodzili inni pułkownicy i zbliżając się poufale do komisarzy, ściskali się z nimi za ręce, klepali ich po ramionach, powtarzali za hetmanem: „Do pierwszej trawy!”. Komisarze byli jak na mękach. Chłopskie oddechy przesycone zapachem gorzałki oblewały twarze tej szlachty wysokiego rodu, dla której owe uściski spoconych rąk były równie nieznośne jak zniewagi. Nie brakło też i gróźb wśród objawów grubiańskiej serdeczności. Jedni wołali do wojewody: „My Lachiw choczemo rizaty, a ty nasz czołowik!”, inni mówili: „A co wy, pany! Dawniej bili nas, a teraz łaski prosicie! Na pohybelże wam, białoruczkom!”. Ataman Wowk, dawny młynarz w Nestewarze, krzyczał: „Ja kniazia Czetwertyńskoho, moho pana, zarizaw!”. „Wydajcie nam Jaremu — wołał, taczając się Jaszewski — a darujemy was zdrowiem!”. + +W izbie stał się zaduch i gorąco do niewytrzymania; stół pokryty resztkami mięsiwa, okruchami chleba, poplamiony wódką i miodem był ohydny. Weszły na koniec worożychy, to jest czarownice, z którymi hetman zwykle do późna w noc dopijał, słuchając przepowiedni: dziwne postacie, stare, pokurczone, żółte lub w sile młodości, wróżące z wosku, ziaren pszenicy, ognia, piany wodnej, z dna flaszki lub z tłuszczu ludzkiego. Wnet między pułkownikami a młodszymi z nich rozpoczęły się gzy i śmiechy. Kisiel był bliski omdlenia. + +— Dziękujemy ci, hetmanie, za ucztę i żegnamy cię — rzekł słabym głosem. + +— Ja jutro do ciebie, Kisielu, na obiad przyjadę — odpowiedział Chmielnicki — a teraz idźcie sobie. Doniec was z mołojcami do domów odprowadzi, żeby was od czerni jakowa przygoda nie spotkała. + +Komisarze skłonili się i wyszli. Doniec z mołojcami czekał istotnie przed dworcem. + +— Boże! Boże! Boże! — szepnął z cicha Kisiel, przykładając ręce do twarzy. + +Orszak posunął się w milczeniu ku domostwu komisarzy. + +Ale pokazało się, że już nie stoją w pobliżu siebie. Chmielnicki umyślnie powyznaczał im kwatery w różnych częściach miasta, aby nie mogli się łatwo schodzić i naradzać. + +Wojewoda Kisiel, zmęczony, wyczerpany, ledwie na nogach się trzymający, natychmiast położył się do łóżka i aż do następnego dnia nie chciał nikogo widzieć; dopiero przed południem kazał przywołać Skrzetuskiego. + +— Coś waćpan uczynił najlepszego? — rzekł do niego. — Coś waćpan uczynił! Swoje i nasze życie na zgubę mogłeś narazić. + +— Jaśnie wielmożny wojewodo, mea culpa! — odrzekł rycerz. — Ale mnie delirium porwało i wolałem sto razy zginąć niż na takie rzeczy patrzyć. + +— Chmielnicki poznał się na kontempcie. Zaledwiem efferatam bestiam uspokoił i postępek twój wytłumaczył. Ale on tu dziś ma być u mnie i pewno ciebie zapyta. Tedy mu powiedz, żeś miał rozkaz ode mnie, byś żołnierstwo odprowadził. + +— Od dziś Bryszowski komendę bierze, bo zdrowszy. + +— To i lepiej, za twardy masz waść kark na czasy dzisiejsze. Trudno nam co innego ganić w takowym postępku jak nieostrożność, ale to znać, żeś młody i bólu w piersi znieść nie umiesz. + +— Do boleścim nawykł, jaśnie wielmożny wojewodo, jeno hańby znieść nie mogę. + +Kisiel syknął z cicha, tak właśnie jak chory, którego ktoś w bolączkę uraził, po czym uśmiechnął się ze smutną rezygnacją i rzekł: + +— Chleb to już powszedni dla mnie takie słowa, które dawniej łzami gorzkimi oblewałem, spożywając, a teraz już mi i łez nie stało. + +Litość wezbrała w sercu Skrzetuskiego na widok tego starca z twarzą męczennika, któren ostatnie dni życia pędził w podwójnym, bo duszy i ciała cierpieniu. + +— Jaśnie wielmożny wojewodo! — rzekł. — Bóg mi świadek, żem jeno o czasiech tych strasznych myślał, w których senatorowie i dygnitarze koronni czołem bić muszą przed hultajstwem, dla którego pal powinien być jedyną za postępki zapłatą. + +— Niech cię Bóg błogosławi, boś młody, uczciwy i wiem, że nie miałeś złej intencji. Ale to, co ty mówisz, mówi twój książę, za nim wojsko, szlachta, sejmy, pół Rzeczypospolitej, i całe to brzemię wzgardy i nienawiści spada na mnie. + +— Każdy służy ojczyźnie, jak rozumie; niechże Bóg sądzi intencje, a co się tyczy księcia Jeremiego, ten ojczyźnie zdrowiem i majętnością służy. + +— I chwała go otacza, i w niej jako w słońcu chodzi — odrzekł wojewoda. — Tymczasem cóż mnie spotyka? O! Dobrze mówisz: niech Bóg sądzi intencje i niech da choć grobowiec spokojny tym, którzy za życia cierpią nad miarę… + +Skrzetuski milczał, a Kisiel podniósł w niemej modlitwie oczy w górę, po chwili zaś tak mówić począł: + +— Jam Rusin, krew z krwi i kość z kości. Mogiły książąt Światołdyczów w tej ziemi leżą, więcem ją kochał, ją i ten lud Boży, który u jej piersi żywię. Widziałem krzywdy z obu stron, widziałem swawolę dziką Zaporoża, ale i pychę nieznośną tych, którzy ten lud wojenny schłopić chcieli. Cóżem więc miał uczynić ja, Rusin, a zarazem wierny syn i senator tej Rzeczypospolitej? Otom przyłączył się do tych, którzy mówili: pax vobiscum! Bo tak kazała mi krew, serce, bo między nimi był król nieboszczyk, nasz ojciec, i kanclerz, i prymas, i wielu innych; bom widział, że dla obu stron rozbrat to zguba. Chciałem po wiek żywota, do ostatniego tchnienia dla zgody pracować i gdy się krew już polała, myślałem sobie: będę aniołem pojednania. I poszedłem, i pracowałem, i jeszcze pracuję, chociaż w bólu, w męce i w hańbie, i w zwątpieniu, prawie od wszystkiego straszniejszym. Bo, na miły Bóg! Nie wiem teraz, czy wasz książę przyszedł z mieczem za wcześnie, czym ja z gałęzią oliwną za późno, ale to widzę, że rwie się robota moja, że już sił nie staje, że na próżno siwą głową o mur tłukę i że schodząc do grobu, widzę jeno ciemności przed sobą i zgubę, o Boże wielki: zgubę powszechną! + +— Bóg ześle ratunek. + +— O, niechże ześle takowy promień przed śmiercią moją, abym nie umarł w rozpaczy!… To jeszcze za wszystkie boleści mu podziękuję, za ten krzyż, który za życia noszę, za to, że czerń woła o głowę moją, a na sejmach zdrajcą mnie nazywają, za moje mienie zagrabione, za hańbę, w której żyję, za całą tę gorzką nagrodę, jakąm z obu stron otrzymał! + +To rzekłszy, wojewoda wyciągnął swe wyschłe ręce ku niebu i dwie łzy wielkie, może naprawdę w życiu ostatnie, spłynęły mu z oczu. + +Skrzetuski nie mógł już dłużej wytrzymać, ale rzuciwszy się na kolana przed wojewodą, chwycił jego rękę i rzekł przerywanym z wielkiego wzruszenia głosem: + +— Jam żołnierz i idę inną drogą, ale zasłudze i boleści cześć oddawam. + +To rzekłszy, ten szlachcic i rycerz spod chorągwi Wiśniowieckiego przycisnął do ust rękę tego człowieka, którego kilka miesięcy temu razem z innymi zdrajcą nazywał. + +A Kisiel położył mu obie ręce na głowie. + +— Synu mój — rzekł cicho — niechże cię Bóg pocieszy, prowadzi i błogosławi, jak ja cię błogosławię. + +* + + + +Błędne koło układów rozpoczęło się jeszcze tego samego dnia. Chmielnicki przyjechał dość późno na obiad do wojewody i w najgorszym usposobieniu. Wnet oświadczył, że co wczoraj mówił o zawieszeniu broni, o komisji na Zielone Świątki i o wypuszczeniu jeńców na komisję, to mówił jako pijany, a teraz widzi, że chciano go w pole wywieść. Kisiel znów łagodził go, uspokajał, przekładał, racje dawał, ale była to — wedle słów podkomorzego lwowskiego — surdo tyranno fabula dicta. Poczynał też sobie hetman tak po grubiańsku, że komisarzom za wczorajszym Chmielnickim tęsknić przyszło. Pana Pozowskiego buławą uderzył za to tylko, że mu się nie w porę pokazał, mimo tego, że pan Pozowski śmierci i tak, jako wielce schorzały, był bliskim. + +Nie pomagały ludzkość i ochota ani perswazje wojewody. Dopiero gdy sobie nieco gorzałką i wybornym miodem huszczańskim podchmielił, wpadł w lepszy humor, ale też za nic już o sprawach publicznych nawet i wspomnieć sobie nie dał, mówiąc: „Mamy pić, to pijmy — zajutro sprawa i rozprawa! A nie, to sobie pójdę!”. O godzinie trzeciej w nocy naparł się iść do sypialnej izby wojewody, czemu się tenże pod różnymi pozorami opierał, albowiem zamknął tam umyślnie Skrzetuskiego, wielce się obawiając, aby przy spotkaniu się tego nieugiętego żołnierza z Chmielnickim nie miało miejsca jakie zajście, które by dla porucznika zgubnym być mogło. Chmielnicki jednak postawił na swoim i poszedł, a za nim wszedł i Kisiel. Jakież było tedy zdziwienie wojewody, gdy hetman, ujrzawszy rycerza, skinął mu głową i zakrzyknął: + +— Skrzetuski! A czemu ty z nami nie pijesz? — I wyciągnął doń przyjaźnie rękę. + +— Bom chory — odrzekł, skłoniwszy się porucznik. + +— Ty i wczoraj odjechał. Za nic mi była bez ciebie ochota. + +— Taki miał rozkaz — wtrącił Kisiel. + +— Już ty mnie, wojewodo, nie gadaj. Znaju ja joho i wiem, że on nie chciał patrzyć, jak wy mnie cześć wyrządzali. Oj, ptak to! Ale co by innemu nie uszło, to jemu ujdzie, bo ja jego miłuję, on mój druh serdeczny. + +Kisiel otworzył oczy szeroko ze zdumienia, hetman zaś zwrócił się nagle do Skrzetuskiego: + +— A ty wiesz, za co ja ciebie miłuję? + +Skrzetuski potrząsnął głową. + +— Myślisz, że za to, że ty postronek nad Omelniczkiem przeciął, kiedy ja był lichy człowiek i kiedy mnie jak zwierza ścigali? Otóż nie za to. Ja tobie dał wtedy pierścień z prochem z grobu Chrysta. Ale ty, rogata dusza, mnie tego pierścienia nie pokazał, kiedy ty był w moich rękach. No, ja ciebie i tak puścił; i kwita. Nie za to cię teraz miłuję. Inną ty mnie przysługę oddał, za którą ty mój druh serdeczny i za którą ja tobie wdzięczność winien. + +Skrzetuski spojrzał z kolei ze zdziwieniem na Chmielnickiego. + +— Widzisz, jak się dziwią — rzekł jakby do kogoś czwartego hetman. — To ja tobie przypomnę, co mnie w Czehrynie powiadali, gdym tam z Bazawłuku z Tuhaj-bejem przyszedł. Pytałem ja sam wszędy o niedruha mojego Czaplińskiego, któregom nie znalazł, ale mnie powiedzieli, co ty jemu uczynił po naszym pierwszym spotkaniu, że ty jego za łeb i za hajdawery ułapił i drzwi nim wybił, i okrwawił jak sobakę, ha! + +— Istotnie to uczyniłem — rzekł Skrzetuski. + +— Oj, sławnie ty uczynił, dobrze ty postąpił! No, ja jego jeszcze dostanę, inaczej za nic traktaty i komisja; ja go jeszcze dostanę i poigram z nim po mojemu, ale i ty jemu dał pieprzu. + +To rzekłszy, hetman zwrócił się do Kisiela i na nowo jął opowiadać: + +— Za łeb go złapał i za pludry, podniósł jak liszkę, drzwi nim wybił i na ulicę wyrzucił. + +Tu zaczął się śmiać, aż echo rozlegało się po alkierzu i dochodziło do izby biesiadnej. + +— Mości wojewodo, każ dać miodu, muszę ja wypić za zdrowie tego rycerza, druha mojego. + +Kisiel uchylił drzwi i na pacholika krzyknął, który wnet podał trzy kusztyki huszczańskiego miodu. + +Chmielnicki trącił się z wojewodą i ze Skrzetuskim, wypił — aż mu się z czupryny zadymiło, zaśmiała mu się twarz, ochota wielka wstąpiła w serce i zwróciwszy się do porucznika, zakrzyknął: + +— Proś mnie, o co chcesz! + +Rumieniec wystąpił na blade oblicze Skrzetuskiego; nastała chwila milczenia. + +— Nie bój się — rzekł Chmielnicki. — Słowo nie dym; proś, o co chcesz, byleś o takie rzeczy nie prosił, które należą do Kisiela. + +Chmielnicki nawet pijany był zawsze sobą. + +— Kiedy mi wolno z afektu, jaki masz dla mnie, mości hetmanie, korzystać, tedy sprawiedliwości od ciebie żądam. Jeden z twoich pułkowników krzywdę mi wyrządził… + +— Szyję mu urezać! — przerwał z wybuchem Chmielnicki. + +— Nie o to chodzi, każ mu jeno do walki ze mną stanąć. + +— Szyję mu urezać! — powtórzył hetman. — Kto to taki? + +— Bohun. + +Chmielnicki począł mrugać oczyma, po czym uderzył się dłonią w czoło. + +— Bohun? — rzekł. — Bohun zabit. Meni korol pysaw, że on w pojedynku usieczon. + +Skrzetuski zdumiał. Zagłoba prawdę mówił! + +— A co tobie Bohun uczynił? — pytał Chmielnicki. + +Jeszcze silniejsze płomienie wystąpiły na lica porucznika. Bał się mówić o kniaziównie wobec półpijanego hetmana, aby jakiego nieprzebaczonego bluźnierstwa nie usłyszeć. + +Kisiel go wyręczył. + +— Jest to rzecz poważna — rzekł — o której mnie kasztelan Brzozowski opowiadał. Bohun porwał, mości hetmanie, temu oto kawalerowi narzeczoną i ukrył ją nie wiadomo gdzie. + +— Tak ty jej szukaj — rzekł Chmielnicki. + +— Szukałem nad Dniestrem, bo tam ją ukrył, alem nie znalazł. Słyszałem jednak, że miał ją do Kijowa przeprowadzić, dokąd i sam na ślub chciał zjechać. Dajże mnie, mości hetmanie, prawo jechać do Kijowa i tam jej szukać, o nic więcej nie proszę. + +— Ty mój druh, ty Czaplińskiego rozbił… Ja tobie dam nie tylko prawo, żeby ty jechał i szukał wszędy, gdzie zechcesz, ale i rozkaz dam, by ten, u którego ona jest, w twoje ręce ją oddał, i piernacz ci dam na przejazd, i list do metropolity, by po monastyrach u czernic szukali. Moje słowo nie dym! + +To rzekłszy, uchylił drzwi i na Wyhowskiego zawołał, by przyszedł pisać rozkaz i list. Czarnota musiał, lubo już była czwarta w nocy, ruszać po pieczęcie. Dziedziała przyniósł piernacz, a Doniec dostał rozkaz, by w dwieście koni odprowadził Skrzetuskiego do Kijowa i dalej aż do pierwszych czat polskich. + +Nazajutrz dzień Skrzetuski opuścił Perejasław. + + + +Rozdział XIX + +Jeżeli pan Zagłoba nudził się w Zbarażu, to nie mniej nudził się i Wołodyjowski, któren za wojną i przygodami szczególniej tęsknił. Bywało wprawdzie, że wychodziły od czasu do czasu ze Zbaraża chorągwie dla pościgu za kupami swawolników, którzy nad Zbruczem palili i ścinali, ale była to mała wojna, przeważnie podjazdowa, przykra dla tęgiej zimy i mrozów, dająca wiele trudów — mało sławy. Z tych wszystkich przyczyn codziennie nalegał pan Michał na Zagłobę, żeby iść w pomoc Skrzetuskiemu, od którego przez długi czas żadnej nie było wieści. + +— Pewno on tam popadł w jakoweś zgubne terminy, a może i żywota już zbył — mówił Wołodyjowski. — Trzeba nam jechać koniecznie, niechby razem z nim zginąć przyszło. + +Pan Zagłoba nie bardzo się opierał, bo — jak utrzymywał — murszał w Zbarażu z ostatkiem i dziwił się, że jeszcze grzyby na nim nie porastają, ale zwłóczył, spodziewając się, że lada chwila może przyjść od Skrzetuskiego wiadomość. + +— Mężny on jest, ale i roztropny — odpowiadał na nalegania Wołodyjowskiego. — Czekajmy jeszcze parę dni, bo nuż list przyjdzie i okaże się, że cała nasza ekspedycja niepotrzebna. + +Pan Wołodyjowski uznawał słuszność argumentu i uzbrajał się w cierpliwość, choć czas wlókł się coraz wolniej. Przy końcu grudnia mrozy przerwały nawet rozboje. W okolicy nastał spokój. Jedyną rozrywkę stanowiły wieści publiczne, które często gęsto obijały się o szare mury zbaraskie. + +Rozprawiano więc o koronacji i o sejmie, i o tym, czy książę Jeremi dostanie buławę, która przed wszystkimi innymi wojownikami jemu się należała. Oburzano się przeciw tym, którzy twierdzili, że wobec zwrotu ku traktatom z Chmielnickim jeden tylko Kisiel może pójść w górę. Wołodyjowski odbył z tego powodu kilka pojedynków — pan Zagłoba kilka pijatyk — i było niebezpieczeństwo, że całkiem rozpić się może, bo nie tylko dotrzymywał kompanii oficerom i szlachcie, ale nie wstydził się nawet chodzić i między łyczków na chrzciny, wesela, chwaląc sobie szczególnie ich miody, którymi słynął Zbaraż. + +Wołodyjowski strofował go o to, mówiąc, że nie przystoi szlachcicowi poufalić się z ludźmi niskiej kondycji, gdyż od tego szacunek dla całego stanu się zmniejsza, ale Zagłoba odpowiadał, że prawa to temu winny, które pozwalają stanowi mieszczańskiemu w pierze porastać i do takich przychodzić dostatków, jakie tylko udziałem szlachty być winny; wróżył, że z tak wielkich prerogatyw dla ludzi nikczemnych nic dobrego wypaść nie może, ale swoje robił. I trudno mu było brać to za złe w czasie posępnych dni zimowych, wśród niepewności, nudy i oczekiwania. + +Z wolna jednak zaczęły chorągwie książęce coraz liczniej ściągać do Zbaraża, z czego przepowiadano na wiosnę wojnę. Ale tymczasem ożywiła się nieco ochota. Przyjechał między innymi z chorągwią usarską Skrzetuskiego i pan Podbipięta. Ten przywiózł wieści o niełasce, w jakiej książę u dworu zostawał, i o śmierci pana Janusza Tyszkiewicza, wojewody kijowskiego, po którym — wedle powszechnego głosu — Kisiel na województwo miał nastąpić, a na koniec o ciężkiej chorobie, jaką złożony był w Krakowie pan Łaszcz, strażnik koronny. Co do wojny, słyszał pan Podbipięta od samego księcia, że chyba siłą rzeczy z konieczności nastąpi, bo komisarze już ruszyli z instrukcjami, aby wszelkie możliwe Kozakom poczynić ustępstwa. Relację tę pana Podbipięty rycerstwo Wiśniowieckiego przyjęło z wściekłością, a pan Zagłoba proponował protest do grodu zanieść i konfederację zawiązać, gdyż, jak mówił, nie chciał, żeby jego praca pod Konstantynowem poszła na marne. + +W tych nowinach i niepewnościach upłynął cały luty i marzec dobiegał połowy, a od Skrzetuskiego ciągle nie było wieści. + +Wołodyjowski tym bardziej począł nalegać na wyjazd. + +— Już nie kniaziówny, ale Skrzetuskiego — mówił — szukać nam wypada. + +Tymczasem pokazało się, że pan Zagłoba miał słuszność, odkładając z dnia na dzień wyprawę, gdyż w końcu marca przybył Kozak Zachar z listem adresowanym do Wołodyjowskiego z Kijowa. Pan Michał wezwał natychmiast Zagłobę, a gdy się zamknęli z posłańcem w osobnej izbie, rozerwał pieczęć i czytał, co następuje: + +„Nad Dniestrem aż do Jahorliku nie odkryłem żadnych śladów. Suponując, że musi być ukryta w Kijowie, przyłączyłem się do komisarzy, z którymi do Perejasławia zaszedłem. Tam uzyskawszy nadspodziewanie konsens od Chmielnickiego, przybyłem do Kijowa i szukam wszędy, w czym mi sam metropolita sekunduje. Siła tu naszych ukrytych u mieszczan i po monasterach, ale ci dla bojaźni czerni nie dają wiedzieć o sobie, dlatego szukać trudno. Bóg mnie prowadził i nie tylko ochronił, ale Chmielnickiego afektem dla mnie natchnął, mam przeto nadzieję, że mi i dalej pomoże, i zmiłuje się nade mną. Księdza Muchowieckiego o wotywę solenną upraszam, na której módlcie się na moją intencję. Skrzetuski”. + +— Chwałaż bądź Bogu Przedwiecznemu! — wykrzyknął Wołodyjowski. + +— Jest jeszcze postscriptum — rzekł Zagłoba, zaglądając przez ramię pana Michała. + +— Prawda! — rzekł mały rycerz i czytał dalej: + +„Oddawca tego listu, esauł mirhorodzkiego kurzenia, miał mnie w poczciwej opiece, gdy w Siczy w niewoli byłem, i teraz w Kijowie mi pomagał, i list zanieść się podjął z narażeniem zdrowia; miej go, Michale, w staraniu, aby mu niczego nie brakło”. + +— Oto uczciwy Kozak, przynajmniej jeden taki! — rzekł Zagłoba, podając Zacharowi rękę. + +Stary uścisnął ją bez uniżoności. + +— Możesz być pewien nagrody! — wtrącił mały rycerz. + +— On sokół — odparł Kozak — ja joho lublu, ja ne dla hroszi tutki priszow. + +— I fantazji ci, widzę, nie braknie, której by się szlachcic niejeden nie powstydził — mówił Zagłoba. — Nie same bestie między wami, nie same bestie! Ale mniejsza z tym! To tedy pan Skrzetuski jest w Kijowie? + +— Tak, jest. + +— A bezpieczen, bo to, słyszę, czerń tam hula? + +— On u Dońca pułkownika mieszka. Jemu nic nie uczynią, bo nasz bat'ko Chmielnicki kazał jego Dońcowi pod gardłem pilnować jak oka w głowie. + +— Cuda prawdziwe się dzieją… Skądże Chmielnickiemu takie serce dla Skrzetuskiego? + +— On jego z dawna miłuje. + +— A mówił tobie pan Skrzetuski, czego szuka w Kijowie? + +— Jak nie miał mówić, kiedy on wie, że ja jemu druh… Ja szukał z nim razem i osobno, tak musiał wiedzieć, czego mnie szukać. + +— Aleście dotąd nie znaleźli? + +— Nie znaleźliśmy. Co tam Lachiw jeszcze jest, to się kryją, jeden o drugim nie wie, tak i znaleźć niełatwo. Wy słyszeli, że tam czerń morduje, a ja to widział; nie tylko Lachiw mordują, ale i tych, którzy ich ukrywają, nawet mnichów i czernice. W monastyrze Dobrego Mikoły u czernic było dwanaście Laszek, to je razem z czernicami dymem w celi zadusili, a co parę dni to się skrzykną po ulicach i łowią, i do Dniepru prowadzą… Hej! Co tam już wytopili… + +— To może i ją zamordowali? + +— Może i ją. + +— Ale nie! — przerwał Wołodyjowski. — Już jeśli ją tam Bohun sprowadził, to ją musiał zabezpieczyć. + +— Gdzie bezpieczniej jak w monastyrze, a dlatego i tam znajdą. + +— Uf! — rzekł Zagłoba. — Tak wy myślicie, Zachar, że ona mogła zginąć? + +— Ne znaju. + +— Widać, że Skrzetuski jest dobrej myśli — rzekł Zagłoba. — Bóg go doświadczył, ale go pocieszy. A wyście, Zachar, dawno wyjechali z Kijowa? + +— Oj, dawno, pane. Ja wtedy wyszedł, kiedy komisary koło Kijowa z powrotem przejeżdżali. Bahaćko Lachiw chciało z nimi uciekać i tak uciekali neszczastnyje, jak kto mógł, po śniegach, po wertepach, przez lasy, lecieli do Białogródki, a Kozacy gnali za nimi i bili. Bahato utikło, bahato zabyły, a niektórych pan Kisiel wykupił za wszystkie hroszy, jakie miał. + +— O, dusze pieskie! To wyście z komisarzami jechali. + +— Z komisarzami aż do Huszczy, a stamtąd do Ostroga. Dalej już ja sam szedł. + +— To wy dawni znajomi pana Skrzetuskiego? + +— W Siczy ja go poznał i rannego pilnował, a potem i polubił jak detynu ridnuju. Ja stary i mnie nie ma kogo lubić. + +Zagłoba krzyknął na pachołka, kazał podać miodu i mięsiwa i zasiedli do wieczerzy. Zachar jadł smaczno, bo był zdrożony i głodny; następnie zanurzył chciwie siwe wąsy w ciemnym płynie, wypił, posmakował i rzekł: + +— Sławny miód. + +— Lepszy jak krew, którą pijecie — rzekł Zagłoba. — Ale tak myślę, że wy uczciwy człek i pana Skrzetuskiego miłujący, nie pójdziecie więcej do buntu, jeno zostaniecie tu z nami? Już wam tu będzie dobrze. + +Zachar podniósł głowę. + +— Ja pyśmo widdaw, tak i pójdę; ja Kozak, mnie z Kozakami, nie z Lachami się bratać. + +— I będziecie nas bili? + +— A budu. Ja siczowy Kozak. My sobie Chmielnickiego bat'ka hetmanem obrali, a teraz korol jemu buławę i chorągiew przysłał. + +— Ot, masz! Panie Michale — rzekł Zagłoba — nie mówiłem, żeby protestować? + +— A z jakiego wy kurzenia? + +— Z mirhorodzkiego, ale jego już nie ma. + +— A co się z nim stało? + +— Husary pana Czarnieckiego pod Żółtą Wodą starli. Teraz ja u Dońca z tymi, co zostali. Pan Czarniecki szczery żołnir, on u nas w niewoli, o niego komisarze prosili. + +— Mamy i my waszych jeńców. + +— Tak i musi być. W Kijowie mówili, że najlepszy mołojec u Lachiw w niewoli, choć inni mówili, że zginął. + +— Kto taki? + +— Oj, sławny ataman: Bohun. + +— Bohun usieczon w pojedynku na śmierć. + +— A kto jego ubił? + +— Ten oto kawaler — odrzekł Zagłoba, ukazując na Wołodyjowskiego. + +Zacharowi, który w tej chwili przechylał drugą kwartę miodu, oczy na wierzch wyszły, twarz spąsowiała, na koniec parsknął przez nozdrza płynem i śmiechem zarazem. + +— Ten łycar Bohuna ubił? — pytał, krztusząc się ze śmiechu. + +— Co, u starego diabła! — wykrzyknął, marszcząc brwi, Wołodyjowski. — Za dużo sobie ten posłaniec pozwala. + +— Nie gniewaj się, panie Michale — przerwał Zagłoba. — Poczciwy to widać człowiek, a że się na polityce nie zna, to od tego on Kozak. Z drugiej strony, tym większa dla waćpana chwała, że wyglądając tak niepocześnie, tak wielkich przewag już w życiu dokonałeś. Ciało masz nikczemne, ale duszę wielką. Ja sam, pamiętasz, jakem ci się przypatrywał po bitwie, chociażem bitwę na własne oczy widział, bo mi się wierzyć nie chciało, żeby taki chłystek… + +— Dajże waćpan pokój! — burknął Wołodyjowski + +— Nie jam twym ojcem, nie miejże do mnie rankoru, ale to ci powiem, że pragnąłbym mieć takiego syna i jeżeli chcesz, to cię będę adoptował, majętność całą ci zapiszę, bo to nie wstyd być wielkim w małym ciele. I książę niewiele większy od ciebie, a dlatego Aleksander Macedoński niewart być jego giermkiem. + +— Ale bo co mnie gniewa — rzekł udobruchany nieco Wołodyjowski — to właśnie to, że z tego listu Skrzetuskiego nic pomyślnego nie widać. Że on sam nad Dniestrem nie położył głowy, to chwała Bogu, ale kniaziówny dotąd nie znalazł i któż zaręczy, czy ją znajdzie? + +— Prawda jest! Ale gdy Bóg go przez nasze ręce od Bohuna uwolnił i przez tyle niebezpieczeństw, przez tyle sideł przeprowadził, gdy i Chmielnickiego zakamieniałe serce afektem dziwnym dla niego natchnął, to juści nie po to, żeby od męki i żałości na schab wysechł. Jeżeli w tym wszystkim nie widzisz, panie Michale, ręki Opatrzności, to widać tępszy masz dowcip od szabli, jakoż i słuszna to jest, że nikt nie może wszystkich przymiotów naraz posiadać. + +— Widzę to jedno — odparł, ruszając wąsikami Wołodyjowski — że my nie mamy nic tam do roboty i dalej musimy tu siedzieć, póki nie sparciejemy do reszty. + +— Prędzej ja sparcieję jak ty, bom starszy, a to wiesz, że i rzepa parcieje, i słonina jełczeje ze starości. Dziękujmy raczej Bogu, że wszystkim naszym zgryzotom szczęśliwy koniec obiecuje. Niemałom się ja namartwił o kniaziównę, więcej jako żywo od ciebie, a niewiele mniej od Skrzetuskiego, bo ona moja córuchna i pewnie bym rodzonej tak nie kochał. Mówią nawet, że do mnie kubek w kubek podobna, ale ja ją i bez tego miłuję; i nie widziałbyś mnie ani wesołym, ani spokojnym, gdybym nie ufał, że już wkrótce niedola jej się skończy. Od jutra układam epithalamium, bo bardzo piękne wiersze piszę, jenom w ostatnich czasach trochę Apollina dla Marsa zaniedbał. + +— Co tu i mówić teraz o Marsie! — odrzekł Wołodyjowski. — Niech kaduk porwie tego zdrajcę Kisiela, wszystkich komisarzów i ich traktaty! Na wiosnę pokój uczynią jako dwa a dwa cztery. Pan Podbipięta, który się z księciem widział, też to mówił. + +— Pan Podbipięta tyle się zna na rzeczach publicznych, ile koza na pieprzu. Więcej on tam przy dworze za oną dzierlatką wietrzył niż za wszystkim innym i warował do niej niby pies do kuropatwy. Dałby Bóg, żeby mu kto inny ją ustrzelił, ale mniejsza z tym. Nie neguję ci, że Kisiel zdrajca, bo o tym cała Rzeczpospolita wie dobrze, jeno tak myślę, że co do traktatów, na dwoje babka wróży. + +Tu Zagłoba zwrócił się do Kozaka: + +— A co tam u was, Zachar, mówią: będzie-li pokój czy wojna? + +— Do pierwszej trawy będzie spokój, a na wiosnę to przyjdzie na pohybel albo nam, albo Lachiwczykam. + +— Pocieszże się, panie Michale; słyszałem i ja, że się czerń wszędy armuje. + +— Bude taka wijna, jakoi ne buwało — rzekł Zachar. — U nas mówią, że i sułtan turecki przyjdzie, i chan ze wszystkimi ordami, a nasz druh Tuhaj-bej na hawrani blisko stoi i wcale do dom nie poszedł. + +— Pocieszże się, panie Michale — powtórzył Zagłoba. — Jest też proroctwo o nowym królu, że całe panowanie pod bronią mu zejdzie; już to prawdopodobniejsze, że człowiek długo jeszcze szabli do pochwy nie schowa. Przyjdzie się człowiekowi od ciągłej wojny zedrzeć jak mietle od ciągłego zamiatania, ale taka to już nasza żołnierska dola. Kiedy już wypadnie się bić, trzymaj się niedaleko mnie, panie Michale, a pięknych rzeczy się napatrzysz i poznasz, jakeśmy to za dawnych, lepszych czasów wojowali. Mój Boże! Nie ci to już ludzie, którzy za dawnych lat bywali, i ty już nie taki jesteś, panie Michale, chociażeś sierdzisty żołnierz i choć Bohuna usiekłeś. + +— Sprawedływe każete, pane — rzekł Zachar. — Ne cii teper lude, szczo buwały… + +Po czym począł na Wołodyjowskiego spoglądać i głową trząść: + +— Ałe szczoby cij łycar Bohuna ubyw, no! no! + + + +Rozdział XX + +Stary Zachar odjechał na powrót do Kijowa po kilkodniowym odpoczynku, a tymczasem przyszła wieść, że komisarze wrócili bez wielkich nadziei pokoju, a nawet w zupełnym prawie zwątpieniu. Zdołali tylko wyjednać armisticium aż do Zielonych Świątek ruskich, po których miała rozpocząć się nowa komisja z pełną mocą do traktatów. Jednakże wymagania i warunki Chmielnickiego były tak górne, że nikt nie wierzył, aby Rzeczpospolita zgodzić się na nie mogła. Rozpoczęły się więc z obu stron gwałtowne uzbrojenia. Chmielnicki słał posła za posłem do chana, by na czele wszystkich sił spieszył na ratunek; słał i do Stambułu, gdzie ze strony królewskiej bawił od dłuższego czasu pan Bieczyński; w Rzeczypospolitej spodziewano się lada chwila wici na pospolite ruszenie. Przyszły wiadomości o mianowaniu nowych wodzów: podczaszego Ostroroga, Lanckorońskiego i Firleja, i o zupełnym usunięciu od spraw wojskowych Jeremiego Wiśniowieckiego, który na czele jeno własnych sił mógł dalej ojczyznę zasłaniać. Nie tylko żołnierze książęcy, nie tylko szlachta ruska, ale nawet stronnicy dawnych regimentarzy oburzali się na takowy wybór i niełaskę, twierdząc słusznie, iż jeżeli poświęcanie Wiśniowieckiego, póki była nadzieja traktatów, miało swoją rację polityczną, to usuwanie go w razie wojny było wielkim, niedarowanym błędem, bo on jeden tylko mógł mierzyć się z Chmielnickim i zwyciężyć tego znakomitego wodza rebelii. Zjechał wreszcie i sam książę do Zbaraża w tym celu, aby zebrać jak najwięcej wojska i stać w pogotowiu na granicy wojny. Zawieszenie broni było zawarte, ale okazywało się co chwila bezsilnym. Chmielnicki kazał wprawdzie ściąć kilku pułkowników, którzy wbrew umowie pozwalali sobie napadów na zamki i chorągwie na leżach tu i owdzie rozproszone, ale nie mógł opanować mas czerni i licznych luźnych watah, które o armisticium lub nie słyszały, lub nie chciały słyszeć, lub nie rozumiały nawet znaczenia tego słowa. Wpadały więc one ustawicznie w granice umową zabezpieczone, łamiąc tym samym wszelkie Chmielnickiego przyrzeczenia. Z drugiej strony wojska prywatne i kwarciane, zapędzając się w pościgu za zbójcami, przechodziły częstokroć Prypeć i Horyń w Kijowskiem, zapędzały się i w głąb województwa bracławskiego, a tam, napadane przez kozactwo, staczały z nim formalne walki, nieraz bardzo krwawe i zacięte. Stąd skargi ustawiczne, polskie i kozackie, o łamanie umowy, której w samej rzeczy nie było w mocy niczyjej dotrzymać. Zawieszenie broni istniało tedy o tyle, o ile sam Chmielnicki z jednej, a król i hetmani z drugiej strony nie wyruszali w pole — ale wojna rozgorzała już faktycznie, zanim główne siły zerwały się do walki i pierwsze cieplejsze promienie wiosenne oświecały po staremu płonące wsie, miasteczka, miasta, zamki, oświecały rzezie i niedolę ludzką. + +Zapuszczały się pod Zbaraż watahy spod Baru, Chmielnika, Machnówki, ścinając, grabiąc, paląc. Te gromił Jeremi rękoma swych pułkowników, bo sam udziału w owej drobnej wojnie nie brał, chcąc wtedy dopiero z całą dywizją ruszyć, gdy już i hetmani wyjdą w pole. + +Rozsyłał więc podjazdy z rozkazami, by krwią za krew płaciły, palem za grabież i mordy. Poszedł między innymi pan Longinus Podbipięta i pogromił pod Czarnym Ostrowiem, ale był to rycerz w bitwie tylko straszliwy, z jeńcami zaś schwytanymi z bronią w ręku obchodził się zbyt łagodnie i dlatego więcej go nie posyłano. Szczególniej jednak odznaczał się w podobnych ekspedycjach pan Wołodyjowski, który jako partyzant w jednym chyba Wierszulle mógł znaleźć współzawodnika. Nikt bowiem nie odbywał tak błyskawicznych pochodów, nikt nie umiał zejść tak niespodzianie nieprzyjaciela, rozbić go tak szalonym napadem, rozproszyć na cztery wiatry, wyłowić, wyścinać, wywieszać. Wkrótce też otoczył go postrach, a z drugiej strony fawor książęcy. Od końca marca do połowy kwietnia zniósł pan Wołodyjowski siedm luźnych watah, z których każda była trzykroć od jego podjazdu silniejsza, i nie ustawał w pracy, i coraz więcej okazywał ochoty, jakoby w krwi przelanej ją czerpiąc. + +Zachęcał mały rycerz, a raczej mały diabeł, usilnie pana Zagłobę, by mu w tych ekspedycjach towarzyszył, bo lubił nad wszystko jego kompanię, ale stateczny szlachcic opierał się wszelkim namowom i tak swoją bezczynność tłumaczył: + +— Za wielki mam brzuch, panie Michale, na te trzęsienia i szarpaniny, a przy tym każdy do czego innego się rodzi. Z usarzami na gęstwę nieprzyjaciela przy białym dniu uderzać, tabory łamać, chorągwie brać, to moja rzecz, do tego mnie Pan Bóg stworzył i usposobił; ale pościg nocą w chrustach za hultajstwem tobie zostawuję, któryś jest misterny jako igła i łatwiej się wszędy przeciśniesz. Starej ja daty rycerz i wolę rozdzierać, jako właśnie lew czyni, niż tropić jak ogar po chaszczach. Zresztą po wieczornym udoju muszę iść spać, bo to moja pora najlepsza. + +Jeździł więc pan Wołodyjowski sam i sam zwyciężał, aż pewnego razu, wyjechawszy pod koniec kwietnia, wrócił w połowie maja tak strapiony i smutny, jakby klęskę poniósł i ludzi wymarnował. Tak nawet zdawało się wszystkim, ale było to mylne mniemanie. Owszem, w długiej tej i uciążliwej ekspedycji doszedł pan Wołodyjowski aż za Ostróg, pod Hołownię, i tam pogromił nie zwyczajną watahę, złożoną z czerni, ale kilkaset ludzi liczący oddział Zaporożców, który w połowie wyciął, a w połowie w niewolę zagarnął. Tym dziwniejszy był więc głęboki smutek niby mgłą pokrywający jego wesołe z natury oblicze. Wielu chciało zaraz wiedzieć przyczynę, pan Wołodyjowski jednak nikomu słowa nie rzekł i zaledwie z konia zsiadłszy, udał się na długą rozmowę do księcia w towarzystwie dwóch nieznanych rycerzy, a następnie wraz z nimi szedł do pana Zagłoby, nie zatrzymując się, choć go ciekawi nowin za rękawy po drodze chwytali. + +Pan Zagłoba z pewnym zdziwieniem spoglądał na dwóch olbrzymich mężów, których nigdy przedtem w życiu nie widział, a których strój ze złotymi pętelkami na ramionach okazywał, że w wojsku litewskim służą, Wołodyjowski zaś rzekł: + +— Zamknij waszmość drzwi i nie każ nikogo puszczać, bo mamy o ważnych sprawach pomówić. + +Zagłoba wydał rozkaz czeladnikowi, po czym jął patrzyć niespokojnie na przybyłych, miarkując z ich twarzy, że nic dobrego nie mają do powiedzenia. + +— To są — rzekł Wołodyjowski, ukazując na młodzieńców — kniazie Bułyhowie-Kurcewicze: Jur i Andrzej. + +— Stryjeczni Heleny! — zakrzyknął Zagłoba. + +Kniaziowie skłonili się i odrzekli obaj naraz: + +— Stryjeczni nieboszczki Heleny… + +Czerwona twarz Zagłoby stała się w jednej chwili bladoniebieska; rękoma począł bić powietrze, jak gdyby postrzał otrzymał, usta otworzył, nie mogąc tchu złapać, oczy wytrzeszczył i rzekł, a raczej jęknął: + +— Jak to?… + +— Są wiadomości — odpowiedział posępnie Wołodyjowski — że kniaziówna w monasterze Dobrego Mikoły została zamordowana. + +— Czerń wydusiła dymem w celi dwanaście panien i kilkanaście czernic, między którymi była siostra nasza — dodał kniaź Jur. + +Zagłoba tym razem nic nie odrzekł, jeno twarz, poprzednio sina, poczerwieniała mu tak, że obecni zlękli się, aby go krew nie zalała; z wolna powieki opadły mu na oczy, po czym zakrył je rękoma, a z ust wyrwał mu się nowy jęk: + +— Świecie! Świecie! Świecie! + +Po czym umilkł i trwał w milczeniu. + +A kniaziowie i Wołodyjowski biadać poczęli: + +— Oto zebraliśmy się razem krewni i przyjaciele, którzyśmy ci na ratunek, wdzięczna panno, iść chcieli — mówił, wzdychając raz po raz, młody rycerz — ale znać, spóźniliśmy się z pomocą. Za nic nasza ochota, za nic nasze szable i odwaga, bo na innym ty już, lepszym od tego lichego świecie przebywasz, u Królowej Niebieskiej we fraucymerze… + +— Siostro! — wołał olbrzymi Jur, którego żal na nowo pochwycił za włosy. — Ty nam odpuść nasze winy, a my za każdą kroplę twojej krwi wiadro wylejemy. + +— Tak nam dopomóż Bóg! — dodał Andrzej. + +I obaj mężowie wyciągali groźnie do nieba ręce, Zagłoba zaś wstał z ławy, postąpił kilka kroków ku tapczanowi, zatoczył się jak pijany i padł na kolana przed obrazem. + +Po chwili na zamku ozwały się dzwony zwiastujące południe, które brzmiały tak ponuro, jakby dzwony pogrzebowe. + +— Nie ma jej już, nie ma! — rzekł znowu Wołodyjowski. — Do niebios ją anieli zabrali, nam zostawując łzy i wzdychania. + +Łkanie wstrząsnęło grubym ciałem Zagłoby i trzęsło nim, a oni ciągle narzekali i dzwony biły. + +Wreszcie Zagłoba uspokoił się. Myśleli nawet, że może, bólem zmożony, usnął na klęczkach, ale on po niejakim czasie wstał i usiadł na tapczanie; tylko był to już jakby inny człowiek: oczy miał czerwone i mgłą zaszłe, głowę spuszczoną, dolna warga zwisła mu aż na brodę, na twarzy osiadło niedołęstwo i jakaś niebywała zgrzybiałość — tak że mogło naprawdę się zdawać, iż ów dawny pan Zagłoba, butny, jowialny, pełen fantazji, umarł, a został tylko starzec wiekiem przyciśnięty i zmęczony. + +Wtem mimo protestacji pilnującego drzwi pacholika wszedł pan Podbipięta i na nowo rozpoczęły się żale i narzekania. Litwin wspominał Rozłogi i pierwsze widzenie się z kniaziówną, jej słodycz, młodość i urodę; wreszcie wspomniał, że jest ktoś nieszczęśliwszy od nich wszystkich, to jest narzeczony, pan Skrzetuski, i jął rozpytywać o niego małego rycerza. + +— Skrzetuski został u księcia Koreckiego w Korcu, dokąd z Kijowa przyjechał, i leży chory, o świecie bożym nie wiedząc — rzekł pan Wołodyjowski. + +— Zali nie trzeba, abyśmy do niego jechali? — pytał Litwin. + +— Nie ma tam po co jechać — odparł Wołodyjowski. — Medyk książęcy zaręcza za jego zdrowie; jest tam pan Suchodolski, pułkownik księcia Dominika, ale wielki przyjaciel Skrzetuskiego, jest i nasz stary Zaćwilichowski; obaj mają go w opiece i staraniu. Na niczym mu nie zbywa, a to, że go delirium nie opuszcza, to dla niego lepiej. + +— O mocny Boże! — rzekł Litwin. — Widziałżeś waćpan Skrzetuskiego na własne oczy? + +— Widziałem, ale żeby mi nie powiedzieli, że to on, to nie byłbym go poznał, tak go boleść i choroba strawiły. + +— A on poznał waćpana? + +— Pewnie poznał, choć nic nie mówił, bo się uśmiechnął i głową kiwnął, a mnie taka żałość porwała, żem dłużej zostać nie mógł. Książę Korecki chce tu iść do Zbaraża z chorągwiami, Zaćwilichowski z nim razem pójdzie, a i pan Suchodolski zaklina się, że ruszy, choćby miał ordynanse od księcia Dominika przeciwne. Oni to sprowadzą tu i Skrzetuskiego, jeśli go boleść nie zmoże. + +— A skądże macie te wiadomości o śmierci kniaziówny? — pytał dalej pan Longinus. — Czy nie ci kawalerowie je przywieźli? — dodał, wskazując na kniaziów. + +— Nie. Ci kawalerowie trafem się w Korcu o wszystkim dowiedzieli, dokąd przyjechali z posiłkami od wojewody wileńskiego, i tu ze mną przyszli, bo i do naszego księcia od wojewody listy mieli. Wojna jest pewna, a z komisji już nic nie będzie. + +— To już i my to wiemy, ale powiedz mi waćpan, kto ci o śmierci kniaziówny mówił? + +— Mówił mnie Zaćwilichowski, a on wie od Skrzetuskiego. Skrzetuskiemu dał Chmielnicki permisję, żeby w Kijowie szukał, i sam metropolita miał mu pomagać. Szukali tedy głównie po monasterach, bo co z naszych w Kijowie zostało, to w nich się kryje. I myśleli, że pewnie Bohun kniaziównę w jakowym monasterze umieścił. Szukali, szukali i byli dobrej myśli, choć wiedzieli, że czerń u Dobrego Mikoły dwanaście panien dymem wydusiła. Sam metropolita upewniał, że przecie na narzeczoną Bohuna by się nie rzucili, aż pokazało się inaczej. + +— To ona była u Dobrego Mikoły? + +— Tak jest. Spotkał Skrzetuski w jednym monasterze ukrytego pana Joachima Jerlicza, a że to wszystkich o kniaziównę dopytywał, więc pytał i jego; pan Jerlicz zaś powiedział mu, że jakie były panny, to je wpierw Kozacy pobrali, jeno się u Dobrego Mikoły dwanaście zostało, które dymem później wyduszono; a między nimi miała być i Kurcewiczówna. Skrzetuski, że to pan Jerlicz śledziennik i na wpół przytomny od ciągłego strachu, nie wierzył mu i poleciał zaraz po raz wtóry do Dobrego Mikoły jeszcze raz pytać. Na nieszczęście, mniszki, których trzy także w tej samej celi uduszono, nie wiedziały nazwisk, ale słuchając deskrypcji kniaziówny, którą im Skrzetuski czynił, powiedziały, że taka była. Wtedy to Skrzetuski z Kijowa wyjechał i zaraz ciężko na zdrowiu zapadł. + +— To dziw tylko, że jeszcze żyje. + +— Byłby umarł niechybnie, żeby nie ów stary Kozak, który go w niewoli na Siczy pilnował, a potem tu od niego z listami przyjechał i wróciwszy, znów w szukaniu mu pomagał. Ten go do Korca odwiózł i panu Zaćwilichowskiemu w ręce oddał. + +— Niechże go Bóg ma w swojej opiece, bo on się już nigdy nie pocieszy — rzekł Longinus. + +Pan Wołodyjowski umilkł i grobowe milczenie panowało między wszystkimi. Kniazie, podparłszy się łokciami, siedzieli bez ruchu z namarszczoną brwią; Podbipięta oczy w górę wznosił, a pan Zagłoba utkwił szklany wzrok w przeciwległą ścianę, jakby w najgłębszym zamyśleniu się pogrążył. + +— Zbudź się waćpan! — rzekł wreszcie do niego Wołodyjowski, wstrząsając go za ramię. — O czym tak myślisz? Nic już nie wymyślisz i wszystkie twoje fortele na nic się nie przydadzą. + +— Wiem o tym — odparł złamanym głosem Zagłoba — jeno myślę, żem stary i że nie mam co robić na tym świecie. + + + +Rozdział XXI + +— Imaginuj sobie waćpan — mówił w kilka dni później Wołodyjowski do Longina — że ten człowiek tak się w jednej godzinie zmienił, jakoby o dwadzieścia lat postarzał. Tak wesoły, taki mowny, tak obfity w fortele, że samego Ulissesa w nich przewyższał, dziś pary z gęby nie puści, jeno po całych dniach drzemie, na starość narzeka i jakoby przez sen mówi. Wiedziałem to, że on ją kochał, alem się nie spodziewał, żeby do tego stopnia. + +— Cóż to dziwnego? — odparł, wzdychając Litwin. — Tym bardziej się do niej przywiązał, że ją z rąk Bohunowych wydarł i tyle dla niej niebezpieczeństw i przygód w ucieczce doświadczył. Póki tedy była nadzieja, póty się i jego dowcip na fortele wysilał i sam się na nogach trzymał, a teraz nie ma on już naprawdę co na świecie robić, samotnym będąc i serca nie mając o co zaczepić. + +— Próbowałem już i pić z nim w tej nadziei, że mu trunek dawny wigor powróci: i to na nic! Pić, pije, ale nie zmyśla po dawnemu, nie prawi o swych przewagach, jeno się roztkliwi, a potem głowę na brzuch zwiesi i śpi. Już nie wiem, czy i pan Skrzetuski w większej desperacji od niego żyje. + +— Szkoda to jest niewymowna, bo jednak wielki to był rycerz!… Chodźmy do niego, panie Michale. Miał on zwyczaj dworować sobie ze mnie i we wszystkim mi dogryzać. Może go i teraz ochota do tego schwyci. Mój Boże, jak się to ludzie zmieniają! Taki to był wesoły człek… + +— Chodźmy — rzekł pan Wołodyjowski. — Późno już jest, ale jemu najciężej wieczorem, bo wydrzemawszy się przez cały dzień, w nocy spać nie może. + +Tak rozmawiając, udali się obaj do kwatery pana Zagłoby, którego znaleźli siedzącego pod otwartym oknem, z głową opartą na ręku. Późno już było; w zamku ustał wszelki ruch, jeno warty obwoływały się przeciągłymi głosami, a w gąszczach dzielących zamek od miasta słowiki wywodziły zapamiętale swoje nocne trele, poświstując, cmokając i kląskając tak gęsto, jak gęsto pada ulewa wiosenna. Przez otwarte okno wchodziło ciepłe majowe powietrze i jasne promienie księżyca, które oświecały pognębioną twarz pana Zagłoby i łysinę schyloną na piersi. + +— Dobry wieczór waćpanu — rzekli dwaj rycerze. + +— Dobry wieczór — odpowiedział Zagłoba. + +— Co waćpan tak przy oknie rozpamiętywasz zamiast spać iść? — pytał Wołodyjowski. + +Zagłoba westchnął. + +— Bo mi nie do snu — odrzekł wlokącym się głosem. — Rok temu, rok, uciekałem z nią nad Kahamlikiem od Bohuna i tak samo nam one ptaszyny fiukały, a teraz gdzie ona? + +— Bóg to tak zrządził — rzekł Wołodyjowski. + +— Na łzy i smutek, panie Michale! Nie masz już dla mnie pocieszenia. + +Umilkli; jeno przez otwarte okno dochodziły coraz mocniej trele słowicze, którymi cała owa jasna noc zdawała się być przepełniona. + +— O Boże, Boże! — westchnął Zagłoba. — Zupełnie tak jak nad Kahamlikiem! + +Pan Longinus strząsnął łzę z płowych wąsów, a mały rycerz rzekł po chwili: + +— Ej, wiesz co, waćpan? Smutek smutkiem, a napij się z nami miodu, bo nie masz nic lepszego na zgryzotę. Będziemy przy szklenicy rozpamiętywali lepsze czasy. + +— Napiję się! — rzekł z rezygnacją Zagłoba. + +Wołodyjowski kazał czeladnikowi przynieść światło i gąsiorek, a następnie, gdy zasiedli, wiedząc, że wspomnienia najlepiej ze wszystkiego ożywiają pana Zagłobę, pytał: + +— To to już rok, jakeś waćpan z nieboszczką z Rozłogów przed Bohunem uciekał? + +— W maju to było, w maju — odrzekł Zagłoba. — Przeszliśmy przez Kahamlik, żeby ku Zołotonoszy uciekać. Oj, ciężko na świecie! + +— I ona była przebrana? + +— Za kozaczka. Włosy jej szablą musiałem, niebodze mojej, obcinać, aby jej nie poznano. Wiem miejsce, gdziem je pod drzewem razem z szablą pochował. + +— Słodka to była panna! — dorzucił z westchnieniem Longinus. + +— Tak mówię waćpanom, żem ją pierwszego dnia tak pokochał, jakbym ją od małego hodował. A ona tylko rączyny przede mną składała, a dziękowała i dziękowała za ratunek i opiekę! Niechby mnie byli usiekli, nimem się dzisiejszego dnia doczekał! Bodaj mi było nie dożyć! + +Tu znów nastało milczenie i trzej rycerze pili miód zmieszany ze łzami, po czym Zagłoba tak dalej mówić począł: + +— Myślałem, że przy nich starości spokojnej doczekam, a teraz… + +Tu ręce zwisły mu bezsilnie: + +— Znikąd pociechy, znikąd pociechy, chyba w grobie… + +Tymczasem, zanim pan Zagłoba ostatnich słów dokończył, hałas powstał w sieni, ktoś chciał wejść, a czeladnik nie puszczał; powstała głośna sprzeczka, w której zdało się panu Wołodyjowskiemu, że poznaje jakiś głos znajomy, więc zawołał na czeladnika, by dłużej wejścia nie bronił. + +Następnie drzwi otworzyły się i ukazała się w nich pyzata, rumiana twarz Rzędziana, który powiódł oczyma po obecnych, pokłonił się i rzekł: + +— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! + +— Na wieki wieków! — odrzekł Wołodyjowski. — To Rzędzian. + +— A ja ci to jestem — odrzekł pachołek — i kłaniam do kolan waszmościom. A gdzie to mój pan? + +— Twój pan w Korcu i chory. + +— O dla Boga! Co też jegomość powiada? A ciężko on, Boże broń, chory? + +— Był ciężko chory, a teraz zdrowszy. Medyk powiada, że będzie zdrów. + +— Bo ja tu z wieściami o pannie do mojego pana przyjechałem. + +Mały rycerz począł kiwać melancholicznie głową. + +— Niepotrzebnieś się śpieszył, bo już pan Skrzetuski wie o jej śmierci i my tu ją łzami rzewnymi oblewamy. + +Oczy Rzędziana wylazły zupełnie na wierzch głowy. + +— Gwałtu, rety! Co ja słyszę? Panna umarła? + +— Nie umarła, jeno w Kijowie od zbójów zamordowana. + +— W jakim Kijowie? Co jegomość prawi? + +— W jakimże Kijowie? Albo to Kijowa nie znasz? + +— Dla Boga, chyba jegomość kpi! Co ona miała do roboty w Kijowie, kiedy ona w jarze nad Waładynką, niedaleko Raszkowa ukryta? I czarownica miała rozkaz, żeby się do przyjazdu Bohuna ani krokiem nie ruszała. Jak mnie Bóg miły, zwariować przyjdzie czy co? + +— Co za czarownica? O czymże ty gadasz? + +— A Horpyna! Toć tę basetlę znam dobrze! + +Pan Zagłoba nagle wstał z ławy i począł rękami trzepać jak człowiek, który wpadłszy w głębinę, ratuje się od zatonięcia. + +— Na Boga żywego! Milcz waćpan! — rzekł do Wołodyjowskiego. — Na rany boskie, niech ja pytam! + +Obecni aż zadrżeli, tak blady był Zagłoba i pot wystąpił mu na łysinę, on zaś skoczył równymi nogami przez ławę do Rzędziana i schwyciwszy pachołka za ramiona, pytał chrapliwym głosem: + +— Kto tobie powiadał, że ona… koło Raszkowa ukryta? + +— Kto miał powiadać? Bohun! + +— Chłopie, czyś zwariował?! — wrzasnął pan Zagłoba, trzęsąc pachołkiem jak gruszką. — Jaki Bohun? + +— O dla Boga — zawołał Rzędzian — czego jegomość tak trzęsie? Dajże jegomość pokój, niech się opamiętam, bom zgłupiał… Jegomość mi do reszty w głowie przewróci. Jakiż ma być Bohun? Albo to go jegomość nie zna? + +— Gadaj, bo cię nożem pchnę! — wrzasnął Zagłoba. — Gdzieś Bohuna widział? + +— We Włodawie!… Czego waszmościowie ode mnie chcecie? — wołał przestraszony pachołek. — Cóżem to ja? Zbój? + +Zagłoba odchodził od zmysłów, tchu mu zbrakło i padł na ławę, dychając ciężko. Pan Michał przybył mu na pomoc: + +— Kiedyś Bohuna widział? — pytał Rzędziana. + +— Trzy tygodnie temu. + +— To on żyje? + +— Co nie ma żyć?… Sam mnie opowiadał, jakeś go jegomość popłatał, ale się wylizał… + +— I on tobie mówił, że panna pod Raszkowem? + +— A któż inny? + +— Słuchaj, Rzędzian: tu o życie twego pana i panny chodzi! Czy tobie sam Bohun mówił, że ona nie była w Kijowie? + +— Mój jegomość, jak ona miała być w Kijowie, kiedy on ją pod Raszkowem ukrył i Horpynie przykazał pod gardłem, żeby jej nie puszczała, a teraz mnie piernacz dał i pierścień swój, żebym ja tam do niej jechał, bo jemu się rany odnowiły i sam musi leżeć nie wiadomo jak długo. + +Dalsze słowa Rzędziana przerwał pan Zagłoba, który się z ławy na nowo zerwał i schwyciwszy się obu rękoma za resztki włosów, począł krzyczeć jak szalony: + +— Żyje moja córuchna, na rany boskie, żyje! To nie ją w Kijowie zabili! Żyje ona, żyje, moja najmilsza! + +I stary tupał nogami, śmiał się, szlochał, na koniec chwycił Rzędziana za łeb, przycisnął do piersi i począł tak całować, że pachołek do reszty stracił głowę. + +— Niech no jegomość da pokój… bo się zatchnę! Jużci, że ona żyje… Da Bóg, razem po nią ruszymy… Jegomość… No, jegomość! + +— Puść go waszmość, niech opowiada, bo jeszcze nic nie rozumiemy — rzekł Wołodyjowski. + +— Mów, mów! — wołał Zagłoba. + +— Opowiadaj od początku, brateńku — rzekł pan Longinus, na którego wąsach osiadła także gęsta rosa. + +— Pozwólcie, waszmościowie, niech się wysapię — rzekł Rzędzian — okno przymknę, bo te juchy słowiki tak się drą w krzakach, że i do słowa przyjść nie można. + +— Miodu! — krzyknął na czeladnika Wołodyjowski. + +Rzędzian zamknął okno ze zwykłą sobie powolnością, następnie zwrócił się do obecnych i rzekł: + +— Waszmościowie mi też usiąść pozwolą, bom się utrudził! + +— Siadaj! — rzekł Wołodyjowski, nalewając mu z przyniesionego przez czeladnika gąsiorka. — Pij z nami, boś na to swoją nowiną zasłużył, byleś gadał jak najprędzej. + +— Dobry miód! — odpowiedział pachołek, podnosząc szklanicę pod światło. + +— A bodaj cię usiekli! Będziesz ty gadał? — huknął Zagłoba. + +— A jegomość to się zaraz gniewa! Jużci będę gadał, kiedy waszmościowie chcecie, bo waszmościom rozkazywać, a mnie słuchać, od tegom sługa! Ale już widzę, że od początku muszę dokumentnie wszystko opowiadać… + +— Mów od początku! + +— Waszmościowie pamiętają, jako to przyszła wiadomość o wzięciu Baru, co to nam się zdawało, że już po pannie? Tak ja wróciłem wtedy do Rzędzian, do rodzicieli i do dziadusia, co to już ma dziewięćdziesiąt lat… Dobrze mówię… Nie! Dziewięćdziesiąt i jeden. + +— Niech ma i dziewięćset!… — burknął Zagłoba. + +— A niech mu Pan Bóg da jak najwięcej! Dziękuję jegomości za dobre słowo — odrzekł Rzędzian. — Tak tedy wróciłem do domu, żeby rodzicielom odwieźć, com przy pomocy bożej zebrał między zbójami, bo to już waszmościowie wiecie, że mnie zeszłego roku ogarnęli Kozacy w Czehrynie, że mnie za swego mieli, żem Bohuna rannego pilnował i do wielkiej konfidencji z nim przyszedł, a przy tym skupowałem trochę od tych złodziejów, to srebra, to klejnoty… + +— Wiemy, wiemy! — rzekł Wołodyjowski. + +— Otóż przyjechałem do rodzicielów, którzy radzi mnie widzieli i oczom nie chcieli wierzyć, gdym im wszystko, com zebrał, pokazał. Musiałem dziadusiowi przysiąc, żem uczciwą drogą do tego przyszedł. Dopieroż się ucieszyli, bo trzeba waszmościom wiedzieć, że oni mają tam proces z Jaworskimi o gruszę, co na miedzy stoi i w połowie nad Jaworskich gruntami, a w połowie nad naszymi ma gałęzie. Owóż jak ją Jaworscy trzęsą, to i nasze gruszki opadają, a dużo idzie na miedzę. Oni tedy powiadają, że te, co na miedzy leżą, to ich, a my… + +— Chłopie, nie przywódźże mnie do gniewu! — rzekł Zagłoba. — I nie mów tego, co do rzeczy nie należy… + +— Naprzód, z przeproszeniem jegomości, nie jestem ja żaden chłop, jeno szlachcic, choć ubogi, ale herbowny, co jegomości i pan porucznik Wołodyjowski, i pan Podbipięta, jako znajomi pana Skrzetuskiego, powiedzą, a po wtóre, ten proces to trwa już pięćdziesiąt lat… + +Zagłoba zacisnął zęby i dał sobie słowo, że się już więcej nie odezwie. + +— Dobrze, rybeńko — rzekł słodko pan Longinus — ale ty nam powiadaj o Bohunie, nie o gruszkach. + +— O Bohunie? — rzekł Rzędzian. — Niechże będzie i o Bohunie. Owóż Bohun myśli, mój jegomość, że nie ma wierniejszego sługi i przyjaciela nade mnie, chociaż mnie w Czehrynie rozszczepił, bom go też co prawda pilnował, opatrywał, kiedy to go jeszcze kniazie Kurcewicze poszczerbili. Obełgałem go wtedy, że już nie chcę służby pańskiej i wolę z Kozakami trzymać, bo więcej zysku między nimi, a on uwierzył. Jak nie miał wierzyć, kiedym go do zdrowia przyprowadził?! Więc też okrutnie mnie polubił i co prawda, hojnie wynagrodził, nie wiedząc o tym, żem ja sobie poprzysiągł zemścić się na nim za oną krzywdę czehryńską i że jeżelim go nie zażgał, to jeno dlatego, że nie przystoi szlachcicowi w łożu leżącego nieprzyjaciela nożem jako świnię pod pachę żgać. + +— Dobrze, dobrze — rzekł Wołodyjowski. — To także wiemy, ale jakimżeś sposobem go teraz znalazł? + +— A to, widzi jegomość, było tak: gdyśmy już Jaworskich przycisnęli (z torbami oni pójdą, nie może inaczej być!), tak ja sobie myślę: „No! Czas i mnie będzie Bohuna poszukać i za moją krzywdę mu zapłacić”. Spuściłem się rodzicielom z sekretu i dziadusiowi, a on, jako to fantazja u niego dobra, mówi: „Kiedyś poprzysiągł, to idź, bo inaczej będziesz kiep”. Więc ja poszedłem, bom sobie i to jeszcze myślał, że jak Bohuna znajdę, to się o pannie, jeśli żywa, może coś dowiem, a potem, jak go ustrzelę i do mego pana z nowiną pojadę, to też nie będzie bez nagrody. + +— Pewnie, że nie będzie, i my cię też wynagrodzimy — rzekł Wołodyjowski. + +— A u mnie masz już, brateńku, konika z rzędem — dodał Longinus. + +— Dziękuję pokornie waszmościom panom — rzekł uradowany pachołek — bo słuszna to jest rzecz za dobrą wieść munsztułuk, a ja też nie przepiję, co od kogo dostanę… + +— Diabli mnie biorą! — mruknął Zagłoba. + +— Wyjechałeś więc z domu… — poddał Wołodyjowski. + +— Wyjechałem więc z domu — mówił dalej Rzędzian — i myślę znowu: gdzie jechać? Chyba do Zbaraża, bo tam i do Bohuna niedaleko, i prędzej się o mojego pana dopytam. Jadę tedy, mój jegomość, jadę na Białe i Włodawę i we Włodawie (koniska już miałem srodze zmęczone) zatrzymuję się na popas. A tam był jarmark, we wszystkich zajazdach pełno szlachty; ja do mieszczan: i tam szlachta! Dopieroż jeden Żyd mi powiada: „Miałem izbę, ale ją ranny szlachcic zajął”. „To, mówię, dobrze się zdarzyło, bo ja opatrunek znam, a wasz cyrulik jako to w czasie jarmarku pewnie nie może sobie dać rady z robotą”. Gadał jeszcze Żyd, że ten szlachcic sam się opatruje i nie chce nikogo widzieć, a potem poszedł spytać. Ale widać tamtemu było gorzej, bo kazał puścić. Wchodzę ja i patrzę, kto leży w betach: Bohun! + +— O to! — wykrzyknął Zagłoba. + +— Przeżegnałem się: w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, ażem się przeląkł, a on mnie poznał od razu, ucieszył się okrutnie (że to mnie ma za przyjaciela) i powiada: „Bóg mi cię zesłał! Teraz już nie umrę”. A ja mówię: „Co jegomość tu robisz?”, on zaś palec na gębę położył i dopiero później opowiadał mi swe przygody, jako go Chmielnicki do króla jegomości, a naonczas jeszcze królewicza, spod Zamościa wysłał i jako pan porucznik Wołodyjowski w Lipkowie go usiekł. + +— Wdzięcznie mnie wspominał? — spytał mały rycerz. + +— Nie mogę, mój jegomość, inaczej powiedzieć, jak że dość wdzięcznie. „Myślałem, powiada, że to jakiś wyskrobek, że to, powiada, pokurcz, a to, powiada, junak pierwszej wody, który mnie bez mała na wpół przeciął”. Tylko oto, jak o jegomości panu Zagłobie wspomni, to jeszcze gorzej jak pierwej zgrzyta, że jegomość go do walki podjudził!… + +— Niech mu tam kat świeci! Już ja się jego nie boję! — odparł Zagłoba. + +— Przyszliśmy tedy do dawnej konfidencji — mówił dalej Rzędzian. — Ba! Jeszcze do większej. I on mnie wszystko powiadał, jako śmierci był bliski, jako go do dworu w Lipkowie wzięli, mając go za szlachcica, a on też się podał za pana Hulewicza z Podola, jak go później wyleczyli, z wielką ludzkością traktując, za co im wdzięczność do śmierci poprzysiągł. + +— A cóż we Włodawie robił? + +— Ku Wołyniowi się przebierał, ale mu się w Parczewie rany otworzyły, bo się z nim wóz wywrócił, więc musiał zostać, chociaż i w strachu wielkim, gdyż łatwo tam go mogli rozsiekać. Sam mnie to mówił. „Byłem, powiada, wysłany z listami, ale teraz świadectwa żadnego nie mam, jeno piernacz, i gdyby się zwiedzieli, ktom jest, to by mnie nie tylko szlachta rozsiekała, ale pierwszy komendant by mnie powiesił, nikogo o pozwolenie nie pytając”. Pamiętam, że jak mi to rzekł, tak ja do niego mówię: „Dobrze to wiedzieć, że pierwszy komendant by jegomości powiesił”. A on pyta: „Jak to?”. „Tak, rzekę, że trzeba być ostrożnie i nikomu nic nie mówić; w czym się też jegomości przysłużę”. Dopieroż jął mi dziękować i o wdzięczności zapewniać, jako że mnie nagroda nie minie. „Teraz, mówi, pieniędzy nie mam, ale co mam z klejnotów, to ci dam, a później cię złotem obsypię, tylko mi jedną przysługę jeszcze oddaj”. + +— Aha, to już przyjdzie do kniaziówny! — rzekł Wołodyjowski. + +— Tak jest, mój jegomość; muszę już wszystko dokumentnie opowiedzieć. Jak mi tedy rzekł, że teraz pieniędzy nie ma, takem do reszty serce dla niego stracił i myślę sobie: „Poczekaj, oddam ja ci przysługę!” A on mówi: „Chorym jest, nie mam siły do podróży, a droga daleka i niebezpieczna mnie czeka. Jeżeli się, powiada, na Wołyń dostanę, a to stąd blisko, to już będę między swoimi, ale tam nad Dniestr nie mogę jechać, bo sił nie staje i trzeba, powiada, przez wraży kraj przejeżdżać, koło zamków i wojsk; jedź ty za mnie”. Więc ja pytam: „A dokąd?”. On na to: „Aż pod Raszków, bo ona tam ukryta u siostry Dońca, Horpyny, czarownicy”. Pytam: „Kniaziówna?”. „Tak jest — rzecze. — Tamem ją ukrył, gdzie jej ludzkie oko nie dojrzy, ale jej tam dobrze i jako księżna Wiśniowiecka na złotogłowiach sypia”. + +— Mów no prędzej, na Boga! — krzyknął Zagłoba. + +— Co nagle, to po diable! — odpowiedział Rzędzian. — Jakem to tedy, mój jegomość, usłyszał, takem się ucieszył, alem tego po sobie nie pokazał i mówię: „A pewnoż ona tam jest? Bo to już musi być dawno, jakeś waćpan ją tam odwiózł?”. On począł się zaklinać, że Horpyna, jego suka wierna, będzie ją i dziesięć lat trzymała, aż do jego powrotu, i że kniaziówna tam jest jako Bóg na niebie, bo tam ani Lachy, ani Tatary, ani Kozaki nie przyjdą, a Horpyna rozkazu nie złamie. + +Podczas gdy tak opowiadał Rzędzian, pan Zagłoba trząsł się jak w febrze, mały rycerz kiwał radośnie głową, Podbipięta oczy do nieba wznosił. + +— Że ona tam jest, to już pewno — mówił dalej pachołek — bo najlepszy dowód, że on mnie do niej wysłał. Ale ja ociągałem się zrazu, żeby to niczego po sobie nie pokazać, i mówię: „A po co ja tam?”. On zaś: „Po to, że ja tam nie mogę jechać. Jeśli (powiada) żywy się z Włodawy na Wołyń przedostanę, to się każę do Kijowa nieść, bo tam już wszędzie nasi Kozacy górą, a ty, powiada, jedź i Horpynie daj rozkaz, by ją do Kijowa, do monasteru Świętej Przeczystej odwiozła”. + +— A co! Więc nie do Dobrego Mikoły! — wybuchnął Zagłoba. — Zaraz mówiłem, że Jerlicz śledziennik albo że zełgał. + +— Do Świętej Przeczystej! — mówił dalej Rzędzian. — „Pierścień (powiada) ci dam i piernacz, i nóż, a już Horpyna będzie wiedziała, co to znaczy, bo taka umowa stoi, i Bóg cię (powiada) tym bardziej zesłał, że ona cię zna, wie, żeś mój druh najlepszy. Jedźcie razem, Kozaków się nie bójcie, jeno na Tatarów baczcie, jeśliby gdzie byli, i omijajcie, bo ci piernacza nie uszanują. Pieniądze, dukaty tam są, powiada, zakopane na miejscu w jarze, od wypadku, to je wyjmij. Po drodze mówcie jeno: »Bohunowa jedzie!«, a niczego wam nie zbraknie. Zresztą (powiada) czarownica da sobie radę, tylko ty jedź ode mnie, bo kogóż ja, nieszczęsny, poślę, komu zawierzę tu, w obcym kraju, między wrogami?”. Tak on to mnie, moi jegomoście, prosił, że prawie i śluzy wylewał, w końcu kazał mi, bestia, przysięgać, że pojadę, a ja też przysiągłem, jeno w duchu dodałem: „z moim panem!”. On tedy uradował się i zaraz dał mi piernacz i pierścień, i nóż, i co miał klejnotów, a ja też wziąłem, bom myślał: lepiej niech będzie u mnie niż u zbója. Na pożegnanie powiedział mi jeszcze, który to jest jar nad Waładynką, jak jechać i jak się obrócić, tak dokumentnie, że z zawiązanymi oczyma bym trafił, co sami waszmościowie zobaczycie, gdyż tak myślę, że razem pojedziemy. + +— Zaraz jutro! — rzekł Wołodyjowski. + +— Co to jutro! — dziś jeszcze na świtanie każem konie kulbaczyć. + +Radość chwyciła wszystkich za serca i słychać było to okrzyki wdzięczności ku niebu, to zacieranie rąk radosne, to nowe pytania rzucane Rzędzianowi, na które pachołek ze zwykłą sobie flegmą odpowiadał. + +— Niech cię kule biją! — wykrzyknął Zagłoba. — Jakiego w tobie pan Skrzetuski ma sługę! + +— Albo co? — pytał Rzędzian. + +— Bo cię chyba ozłoci. + +— Ja też tak myślę, że nie będzie to bez nagrody, chociaż mojemu panu z wierności służę. + +— A cóżeś z Bohunem uczynił? — pytał Wołodyjowski. + +— Toż to, mój jegomość, było dla mnie umartwienie, że znowu on leżał chory i nie wypadało mi go żgnąć, bo to i mój pan by zganił. Taki już los! Cóżem miał więc robić? Oto, gdy mnie już wszystko powiedział, co miał powiedzieć, i dał, co miał dać, tak ja po rozum do głowy. Po co, mówię sobie, taki złodziej ma po świecie chodzić, który i pannę więzi, i mnie w Czehrynie poszczerbił? Niech go lepiej nie będzie i niech mu kat świeci! Bo i to sobie myślałem, że nuż wyzdrowieje i za nami z Kozakami ruszy? Więcem, niewiele myśląc, poszedł do pana komendanta Regowskiego, który we Włodawie z chorągwią stoi, i doniosłem, że to jest Bohun, najgorszy z rebelizantów. Już go tam musieli do tej pory powiesić. + +To rzekłszy, Rzędzian rozśmiał się dość głupkowato i spojrzał po obecnych, jakby czekając, aby mu zawtórowali; ale jakże się zdziwił, gdy odpowiedziano mu milczeniem. Dopiero po niejakim czasie pierwszy Zagłoba mruknął: „Mniejsza z tym”, ale natomiast Wołodyjowski siedział cicho, a pan Longinus jął cmokać językiem, kręcić głową i wreszcie rzekł: + +— Toś niepięknie postąpił, brateńku, co się zowie niepięknie! + +— Jak to, mój jegomość? — pytał zdumiony Rzędzian. — Miałem go lepiej pchnąć? + +— I tak byłoby nieładnie, i tak nieładnie; ale nie wiem, co lepiej: czy być zbójem, czy Judaszem? + +— Co też jegomość mówi? Zali to Judasz jakowego rebelizanta wydawał? A to przecież i króla jegomości, i całej Rzeczypospolitej jest nieprzyjaciel! + +— Prawda to, ale ono zawsze niepięknie. A jak, mówisz, ów komendant się nazywał, co? + +— Pan Regowski. Mówili, że mu na imię Jakub. + +— To ten sam! — mruknął Litwin. — Pana Łaszcza krewny i pana Skrzetuskiego nieprzyjaciel. + +Ale nie słyszano tej uwagi, bo pan Zagłoba głos zabrał: + +— Mości panowie! — rzekł. — Tu nie ma co zwłóczyć! Bóg sprawił przez tego pacholika i tak pokierował, że w lepszych niż dotąd kondycjach będziemy jej szukali, Bogu niech będzie chwała! Jutro musimy ruszyć. Książę wyjechał, ale już i bez jego permisji puścimy się w drogę, bo czasu nie ma! Pójdzie pan Wołodyjowski, ja z nim i Rzędzian, a waćpan, panie Podbipięta, lepiej zostaniesz, bo wzrost twój i prostoduszność wydać by nas mogły. + +— Nie, bracie, ja też pojadę! — rzekł Litwin. + +— Dla jej bezpieczeństwa musisz to uczynić i zostać. Waćpana kto raz widział, ten nigdy w życiu nie zapomni. Mamy piernacz, to prawda, ale waćpanu by i z piernaczem nie uwierzyli. Dusiłeś Pułjana na oczach wszystkiego Krzywonosowego hultajstwa, a gdyby taka tyczka była między nimi, toć by ją znali. Nie może to być, żebyś waćpan z nami jechał. Tam trzech głów nie znajdziesz, a twoja jedna niewiele pomoże. Masz zgubić imprezę, to lepiej siedź. + +— Żal — rzekł Litwin. + +— Żal, nie żal, a musisz się zostać. Jak pojedziemy gniazda z drzew wybierać, to i waćpana weźmiemy, ale teraz nie. + +— Słuchać hadko! + +— Dajże waćpan pyska, bo mi w sercu wesoło, ale zostań. Tylko jeszcze jedno, mości panowie. Rzecz to największej wagi: sekret, żeby się między żołnierstwem nie rozniosło, a od nich do chłopstwa nie przeszło. Nikomu ani słowa! + +— Ba, a księciu? + +— Księcia nie ma. + +— A panu Skrzetuskiemu, jeśli wróci? + +— Jemu właśnie ani słowa, bo zaraz by się wyrywał za nami; będzie miał dość czasu na radość, a broń Boże nowego zawodu, tak by rozum stracił. Parol kawalerski, mości panowie, że ani słowa. + +— Parol! — rzekł Podbipięta. + +— Parol, parol! + +— A teraz Bogu dziękujmy. + +To rzekłszy, Zagłoba ukląkł pierwszy, a za nim inni, i modlili się długo i żarliwie. + + + +Rozdział XXII + +Książę przed kilku dniami wyjechał rzeczywiście do Zamościa w celu czynienia nowych zaciągów i nierychło spodziewano się jego powrotu, więc Wołodyjowski, Zagłoba i Rzędzian ruszyli na wyprawę bez niczyjej wiedzy i w najgłębszej tajemnicy, do której z ludzi pozostałych w Zbarażu jeden tylko pan Longinus był przypuszczony, ale i on, słowem związany, milczał jak zaklęty. + +Wierszułł i inni oficerowie, wiedząc o śmierci kniaziówny, nie przypuszczali, by odjazd małego rycerza z Zagłobą był w jakimkolwiek związku z narzeczoną nieszczęsnego Skrzetuskiego, i sądzili, że to do niego raczej wyruszyli dwaj przyjaciele, tym bardziej że był między nimi i Rzędzian, o którym wiedziano, że Skrzetuskiemu służy. Oni zaś pojechali wprost do Chlebanówki i tam czynili przygotowania do pochodu. + +Zagłoba zakupił przede wszystkim za pieniądze pożyczone od Longina pięć rosłych koni podolskich zdolnych do dalekich pochodów, których chętnie używała jazda polska i starszyzna kozacka; koń taki mógł dzień cały gnać za bachmatem tatarskim, a szybkością biegu przewyższał nawet tureckie, od których był wytrzymalszy na wszelkie zmiany pogody, na noce chłodne i dżdże. Takich to pięć biegunów nabył pan Zagłoba; prócz tego dla siebie i towarzyszów, również jak i dla kniaziówny nabył dostatnie świty kozackie. Rzędzian zajął się jukami, a gdy już wszystko było przewidziane i gotowe, ruszyli w drogę, Bogu i świętemu Mikołajowi, patronowi panien, w opiekę przedsięwzięcie oddając. + +Tak przebranych łatwo było można poczytać za jakichś atamanów kozackich i zdarzało się często, że ich zaczepiali żołnierze z załóg polskich i straży rozrzuconych hen! aż ku Kamieńcowi — ale tym łatwo legitymował się pan Zagłoba. Jechali czas dłuższy krajem bezpiecznym, bo zajętym przez chorągwie regimentarza Lanckorońskiego, który zbliżał się z wolna ku Barowi, aby na zbierające się tam kupy kozackie mieć oko. Wiedziano już powszechnie, że z układów nic nie będzie, więc wojna wisiała nad krajem, lubo główne siły nie ruszyły się jeszcze. Armistycjum perejasławskie skończyło się do Zielonych Świątek; wojna podjazdowa nie ustawała naprawdę nigdy, a teraz wzmogła się i z obu stron czekano tylko hasła. Tymczasem wiosna rozradowała się nad stepem. Stratowana kopytami końskimi ziemia pokryła się bisiorem traw i kwiecia wyrosłego z ciał poległych rycerzy. Nad pobojowiskami tkwiły w błękicie skowronki; na wysokościach ciągnęło z krzykiem ptactwo rozmaite; wody rozlane marszczyły się w łuskę błyszczącą pod ciepłym powiewem wiatru, a wieczorami żaby pławiące się w ugrzanej fali do późna w noc wiodły radosne rozhowory. + +Zdawało się, że sama natura pragnie rany zabliźnić, bóle ukoić, mogiły ukryć pod kwiatami. Jasno było na niebie i ziemi, świeżo, powietrzno, wesoło, a step cały jak malowany błyszczał na kształt złotogłowiu, mienił się jak tęcza albo pas polski, na którym zręczna robotnica wszystkie barwy wybornie ożeni. Stepy grały od ptactwa i wiatr chodził po nich szeroki, który suszy wody i śniadość daje twarzom ludzkim. + +Wtedy to raduje się każde serce i otuchą napełnia się niezmierną, więc też i nasi rycerze takiej właśnie otuchy byli pełni. Pan Wołodyjowski śpiewał ustawicznie, a pan Zagłoba przeciągał się na koniu, nadstawiał z lubością pleców na słońce i raz, gdy go dobrze nagrzało, rzekł do małego rycerza: + +— Błogo mi jest, bo prawdę rzekłszy, po miodzie i węgrzynie nie masz jak słońce na stare kości. + +— Dla wszystkich ono jest dobre — odpowiedział pan Wołodyjowski — gdyż zauważ waćpan, jak nawet animalia lubią się wylegiwać na słońcu. + +— Szczęście to jest, że w takiej porze jedziemy po kniaziównę — mówił dalej Zagłoba — gdyż w zimie przy mrozach trudno by z dziewczyną uciekać. + +— Niech ją tylko w ręce dostaniemy, a szelmą jestem, jeżeli nam ją kto odbierze. + +— Powiem ci, panie Michale — rzekł na to Zagłoba — że jedną mam tylko obawę, a to: żeby w razie wojny Tatarstwo się w tamtych stronach nie ruszyło i nas nie ogarnęło; bo z Kozakami damy sobie rady. Chłopstwu wcale się nie będziemy legitymowali, bo zauważyłeś, że nas za starszych mają, a Zaporożcy piernacz szanują i Bohunowe imię tarczą nam będzie. + +— Znam ja się z Tatary, bo nam w państwie łubniańskim życie na ustawicznym procederze z nimi schodziło… a już ja i Wierszułł to nigdy nie mieliśmy odpoczynku — odpowiedział pan Michał. + +— I ja ich znam — rzekł Zagłoba. — Wspominałem ci przecie, jakom między nimi wiele lat spędził i do godności wielkich mogłem dojść; ale żem się nie chciał zbisurmanić, więc musiałem wszystkiego poniechać i jeszcze mi śmierć męczeńską zadać chcieli za to, żem ich najstarszego księdza na wiarę prawdziwą namówił. + +— A mówiłeś waćpan kiedy indziej, że to było w Galacie. + +— W Galacie było swoją drogą, a w Krymie swoją. Bo jeżeli myślisz, że się w Galacie świat kończy, to chyba nie wiesz, gdzie pieprz rośnie. Więcej jest synów Beliala niżeli chrześcijan na tym świecie. + +Tu wtrącił się do rozmowy Rzędzian. + +— Nie tylko od Tatarów możemy mieć przeszkodę — rzekł — bo nie mówiłem waszmościom, co mnie Bohun powiedział, że tego jaru paskudne potęgi pilnują. Sama ona olbrzymka, która kniaziówny pilnuje, można to jest czarownica, z diabłami w konfidencji, którzy nie wiem, czy jej o nas nie przestrzegają. Mam ci ja wprawdzie kulę, com ją sam na święconą pszenicę lał, gdyż inna się jej nie chwyta, ale oprócz tego upiorzysków tam podobno całe regimenty, które wejścia bronią. Już to głowa ichmościów w tym, żeby mnie co złego nie spotkało, bo zaraz by mi nagroda przepadła. + +— Trutniu jeden! — rzecze pan Zagłoba. — Właśnie też nam w głowie o twoim zdrowiu myśleć. Nie skręci ci diabeł karku, a choćby i skręcił, to wszystko jedno, bo ty i tak za swoje łakomstwo będziesz potępiony. Za stary ja wróbel, żeby mnie na plewy brać, i to sobie zakonotuj, że jeśli Horpyna można czarownica, to ja możniejszy od niej czarownik, bom się w Persji ciemnego kunsztu uczył. Ona diabłom służy, a oni mnie i mógłbym nimi jako wołmi orać, jeno nie chcę, mając zbawienie duszy na uwadze. + +— To dobrze, mój jegomość, ale na ten raz to już niech jegomość swojej mocy użyje, bo zawszeć lepiej być w bezpieczności. + +— Ja zaś więcej ufam w naszą dobrą sprawę i boską opiekę — rzekł Wołodyjowski. — Niechże tam Horpyny i Bohuna czarni strzegą, a z nami są anieli niebiescy, którym najlepszy piekielny komunik nie dotrzyma; na któren przypadek świętemu Michałowi Archaniołowi siedm świec z białego wosku ofiaruję. + +— To już i ja na jedną się przyłożę — rzekł Rzędzian — żeby mnie jegomość, pan Zagłoba, potępieniem nie straszył. + +— Pierwszy ja cię do piekła wyprawię — odpowiedział szlachcic — jeśli się pokaże, że miejsca nie wiesz dobrze. + +— Jak to nie wiem? Byleśmy do Waładynki dojechali, to już z zawiązanymi oczyma trafię. Pojedziemy brzegiem ku Dniestrowi, a jar będzie po prawej ręce; któren po tym poznamy, że wejście do niego skałą zawalone. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że wcale wjechać nie można, ale w skale jest wyrwa, przez którą dwa konie obok siebie przejdą. Jak już tam będziemy, to nam nikt nie umknie, bo to jest jedyny wchód i wychód z jaru, naokoło zaś ściany tak wysokie, że ptak ledwie przeleci. Czarownica morduje ludzi, którzy tam bez pozwoleństwa wchodzą, i jest dużo kościotrupów, ale na to Bohun nie kazał zważać, jeno jechać i krzyczeć: „Bohun! Bohun!…”. Dopieroż ona do nas z przyjaźnią wyjdzie… Prócz Horpyny jest tam jeszcze i Czeremis, któren z piszczeli okrutnie strzela. Oboje musimy uśmiercić. + +— Onego Czeremisa nie mówię, ale babę dość będzie związać. + +— Zaśby ją tam jegomość związał! Ona taka mocna, że pancerz jak koszulę rozdziera, a podkowa to jeno jej w ręku chrupnie. Chyba jeden pan Podbipięta dałby jej rady, ale nie my. Daj no jegomość pokój, mam ja na nią kulę święconą, niechże już na tę diablicę przyjdzie czarna godzina; inaczej leciałaby za nami jak wilczyca, a na Kozaków wyła i pewnie byśmy nie tylko panny, ale własnych głów zdrowo nie przywieźli. + +Na podobnych rozmowach i naradach schodził im czas w drodze. A jechali śpieszno, mijając miasteczka, sioła, chutory i mogiły. Szli na Jarmolińce ku Barowi, skąd dopiero mieli się zwrócić ukosem w stronę Jampola i Dniestru. Przechodzili przez te okolice, w których niegdyś Wołodyjowski pobił Bohuna — i pana Zagłobę z jego rąk uwolnił. Trafili nawet do tego samego chutoru i zatrzymali się w nim na noc. Czasem też wypadały im noclegi i pod gołym niebem, w stepie, a wówczas pan Zagłoba urozmaicał je opowiadaniem dawnych swych przygód, tych, które się zdarzyły, i takich, które wcale się nie zdarzyły. Ale najwięcej rozmawiano o kniaziównie i o jej przyszłym uwolnieniu z niewoli u czarownicy. + +Wyjechawszy wreszcie z okolic trzymanych w ryzie przez załogi i chorągwie Lanckorońskiego, weszli w kraj kozaczy, w którym nic nie pozostało się Lachów, bo tych, którzy nie uciekli, wytępiono ogniem i mieczem. Maj skończył się i nastał czerwiec znojny, a oni ledwie trzecią część podróży odbyli, bo droga była daleka i trudna. Na szczęście od strony kozactwa żadne nie groziło im niebezpieczeństwo. Chłopskim watahom nie legitymowali się wcale, bo te najczęściej za starszych zaporoskich ich miały. Wszelako od czasu do czasu pytano ich, co by za jedni byli, a wówczas pan Zagłoba, jeżeli pytającym był Niżowy, pokazywał piernacz Bohunów, jeśli zaś zwykły rezun z czerni, to nie zsiadając z konia, kopał go nogą w piersi i obalał na ziemię — inni zaś patrząc na to, zaraz otwierali im drogę, myśląc, że to nie tylko swój jedzie, ale i ktoś bardzo godny, skoro bije. „Może Krzywonos, Burłaj albo i sam bat'ko Chmielnicki”. + +Wielce jednak narzekał pan Zagłoba na sławę Bohuna, bo się zbyt pytaniami o niego uprzykrzali Niżowi, przez co i zwłoki w podróży zdarzały się niemałe. I zwykle nie było końca pytaniom: czy zdrów? czy żyje? — bo się już wieść o jego śmierci aż pod Jahorlik i porohy rozbiegła. A gdy podróżni opowiadali, że zdrów i wolny i że jego to właśnie są wysłańcami, tedy całowano ich i częstowano; otwierały się im wszystkie serca, a nawet worki, z czego chytry pachołek pana Skrzetuskiego nie omieszkał korzystać. + +W Jampolu przyjął ich Burłaj, który tu z wojskiem niżowym i czernią na Tatarów budziackich czekał, stary, sławny pułkownik. Ten przed laty Bohuna rzemiosła wojennego uczył; na wyprawy czarnomorskie z nim chodził i Synopę na współkę w jednej z takich wypraw zrabowali, więc też kochał go jak syna i wdzięcznie przyjął jego wysłańców, nie okazując najmniejszej nieufności, zwłaszcza że zeszłego roku Rzędziana przy nim widział. Owszem, dowiedziawszy się, że Bohun żyje i na Wołyń zdąża, ucztę z radości wysłańcom wydał i sam się na niej upił. + +Obawiał się, było, pan Zagłoba, ażeby Rzędzian, podpiwszy, nie wygadał się z czym niepotrzebnym, ale pokazało się, że szczwany jak lis pachołek tak się umiał obracać, że mówiąc prawdę wówczas tylko, gdy ją można było powiedzieć, sprawy przez to nie narażał, a tym większą ufność zyskiwał. Dziwnie jednak było słuchać naszym rycerzom tych rozmów prowadzonych z jakąś straszliwą szczerością, w których ich nazwiska często się powtarzały. + +— Słyszeli my — mówił Burłaj — że Bohun w pojedynku usieczon. A nie wiecie wy, kto jego usiekł? + +— Wołodyjowski, oficer kniazia Jaremy — odpowiedział spokojnie Rzędzian. + +— Ej, żeby ja go w ręce dostał, zapłaciłby mu ja za naszego sokoła. Ze skóry ja by jego obdarł! + +Pan Wołodyjowski ruszył na to owsianymi wąsikami i spojrzał na Burłaja takim wzrokiem, jakim chart spogląda na wilka, którego mu nie wolno uchwycić za gardziel, a Rzędzian rzekł: + +— Dlatego to ja wam mówię, mości pułkowniku, jego nazwisko. + +„Diabeł będzie miał prawdziwą pociechę z tego chłopaka!” — pomyślał pan Zagłoba. + +— Ale — mówił dalej Rzędzian — ten nie tyle winien, bo jego sam Bohun wyzwał, nie wiedząc, jaką szablę wyzywa. Inny tam był szlachcic, największy Bohuna wróg, który raz już kniaziównę mu z rąk wydarł. + +— A to kto taki? + +— At! Stary opój, co się przy naszym atamanie w Czehrynie wieszał i druha dobrego jego udawał. + +— Będzie on jeszcze wisiał! — wykrzyknął Burłaj. + +— Kpem jestem, jeżeli temu pokurczowi uszu nie obetnę! — mruknął Zagłoba. + +— Tak go usiekli — prawił Rzędzian — że innego dawno by już kruki dziobały, ale w naszym atamanie dusza rogata i wyzdrowiał, chociaż do Włodawy ledwie się dowlókł, i tam by też pewno rady sobie nie dał, żeby nie my. My jego na Wołyń wyprawili, gdzie nasi górą, a samych tu po dziewczynę wysłał. + +— Zgubią jego te czarnobrewy! — mruknął Burłaj. — I ja jemu to dawno przepowiadał. A czy to mu nie lepiej było poigrać z dziewczyną po kozacku, a potem kamień do szyi i w wodę, jak my na Czarnym Morzu robili? + +Tu ledwie wytrzymał pan Wołodyjowski, tak był w swoim sentymencie dla płci białej zraniony. Zagłoba zaś rozśmiał się i rzekł: + +— Pewnie by tak lepiej. + +— Ale wy dobre druhy! — mówił Burłaj. — Wy jego nie opuścili w potrzebie, a ty, mały (tu zwrócił się do Rzędziana), ty najlepszy ze wszystkich, bo ja już ciebie w Czehrynie widział, jak ty naszego sokoła pilnował i hołubił. No! Tak i ja wam druh. Wy mówcie, czego wam potrzeba! Mołojców czy koni? Tak ja wam dam, żeby się wam gdzie z powrotem krzywda nie stała. + +— Mołojców nam nie potrzeba, mości pułkowniku — odrzekł Zagłoba — bo my swoi ludzie i swoim krajem pojedziemy, a Bóg nie daj złego spotkania, to z wielką watahą gorzej niż z małą, ale konie co najściglejsze to by się przydały. + +— Dam wam takie, że ich i bachmaty chanowe nie dogonią. + +Wtem Rzędzian odezwał się, nie tracąc sposobnej pory: + +— I hroszi mało nam daw ataman, bo sam ne maw, a za Bracławiem miara owsa talara. + +— To hody ze mną do komory — rzekł Burłaj. Rzędzian nie dał sobie tego dwa razy powtarzać i zniknął wraz ze starym pułkownikiem za drzwiami, a gdy po chwili ukazał się znowu, radość biła mu z pucołowatego oblicza i siny żupan odymał mu się jakoś na brzuchu. + +— No, jedźcie z Bogiem — ozwał się stary Kozak — a jak dziewczynę weźmiecie, tak wstąpcie do mnie, niech i ja Bohunową zazulę zobaczę. + +— Nie może to być, mości pułkowniku — odrzekł śmiało pachołek — bo ta Laszka okrutnie się stracha i raz się już nożem pchnęła. Boimy się, by jej co złego się nie stało. Lepiej niech już ataman sobie z nią radzi. + +— Poradzi!… Nie będzie ona mu się strachała. Laszka biłoruczka! Kozak jej śmierdzi! — mruknął Burłaj. — Jedźcie z Bogiem! Niedaleko już macie! + +Z Jampola niezbyt już było daleko do Waładynki, ale droga trudna, a raczej ustawiczne bezdroże rozpościerało się przed rycerzami, bo w owych czasach tamtejsze okolice były jeszcze pustynią z rzadka tylko osiadłą i zabudowaną. Szli tedy od Jampola nieco na zachód, oddalając się od Dniestru, aby iść następnie z biegiem wód Waładynki, ku Raszkowowi, bo tylko tak idąc, można było trafić do jaru. Na niebie bielił się świt, gdyż uczta u Burłaja przeciągnęła się do późnej nocy, i pan Zagłoba wyrachował, że przed zachodem słońca nie odnajdą jaru, ale było to mu właśnie na rękę, chciał bowiem po uwolnieniu Heleny zostawić noc za sobą. Tymczasem, jadąc, rozmawiali, jak dotychczas służyło im we wszystkim szczęście przez całą drogę, a pan Zagłoba, wspominając ucztę Burłajową, tak mówił: + +— Przypatrzcie się jeno, jak to ci Kozacy, którzy żyją w bractwie, wspierają się wzajemnie w każdym terminie! Nie mówię o czerni, którą oni pogardzają i dla której, jeżeli diabeł im pomoże zrzucić naszą zwierzchność, gorszymi jeszcze będą panami; ale w bractwie jeden za drugiego w ogień skoczyć gotowy, nie tak jak między naszą szlachtą. + +— Gdzie tam, mój jegomość — odparł na to Rzędzian. — Byłem ja między nimi długo i widziałem, jako się między sobą niby wilcy zażerają, a gdyby Chmielnickiego nie stało, który ich to siłą, to polityką w ryzie trzyma, wnet by się ze szczętem pozażerali. Ale ten Burłaj to jest wielki między nimi wojownik i sam Chmielnicki jego szanuje. + +— Ale ty pewnie już masz dla niego kontempt, bo ci się obedrzeć pozwolił. Ej, Rzędzian, Rzędzian! Nie umrzesz ty własną śmiercią! + +— Co komu pisano, mój jegomość! Wszakże nieprzyjaciela w pole wywieść chwalebna to jest rzecz i Bogu miła! + +— Toteż nie to ci się gani, ale twoją chciwość. Chłopski to sentyment, szlachcica niegodny, za który pewnie będziesz potępiony. + +— Nie pożałuję ja na świecę do kościoła, jak mi się uda zarobić, aby też i Pan Bóg miał ze mnie korzyść i nadal mnie błogosławił; a że rodzicieli wspomagam, to nie grzech. + +— Co za szelma na cztery nogi kuta! — wykrzyknął, zwracając się do Wołodyjowskiego pan Zagłoba. — Myślałem, że razem ze mną i fortele moje pójdą do trumny, ale widzę, że to frant jeszcze większy. Toż my przez chytrość tego pachołka uwolnimy naszą kniaziównę od Bohunowej niewoli za Bohunowym pozwoleniem i na Burłajowych koniach! Widziałże kto kiedy podobną rzecz? A na pozór trzech groszy byś za tego pachołka nie dał. + +Rzędzian uśmiechnął się z zadowoleniem i odrzekł: + +— Albo to nam będzie źle, mój jegomość? + +— Udałeś mi się i żeby nie twoja chciwość, to bym cię do służby wziął; ale skoroś Burłaja tak w pole wywiódł, już ci to, żeś mnie nazwał opojem, przebaczam. + +— To nie ja tak jegomości nazwałem, jeno Bohun. + +— Bóg go też skarał — odrzekł Zagłoba. + +Na takich rozmowach zeszedł im ranek, ale gdy już słońce wytoczyło się wysoko na sklep niebieski, chwyciła ich powaga, bo za kilka godzin mieli ujrzeć Waładynkę. Po długiej podróży byli na koniec u celu, ale niepokój, naturalny w podobnych wypadkach, wkradł im się do serc. Żyje-li jeszcze Helena? A jeżeli żyje, to czy znajdą ją w jarze? Horpyna mogła ją wywieźć lub może ją w ostatniej chwili ukryć w nieznanych rozpadlinach jaru albo uśmiercić. Przeszkody nie były jeszcze przezwyciężone, niebezpieczeństwa wszystkie nie minęły. Mieli wprawdzie wszystkie znaki, po których Horpyna powinna była ich rozeznać jako Bohunowych wysłańców pełniących jego wolę; ale nuż diabły lub duchy ją ostrzegą? Tego obawiał się najwięcej Rzędzian, a i pan Zagłoba, choć się miał za biegłego w ciemnym kunszcie, nie myślał o tym bez niepokoju. W takim bowiem razie zastaliby jar pusty albo — co gorzej — Kozaków z Raszkowa ukrytych w nim na zasadzce. Serca biły im coraz mocniej, a gdy wreszcie po kilku jeszcze godzinach drogi z wysokiej krawędzi jaru ujrzeli błyszczącą z dala wstążkę wody, pucołowata twarz Rzędziana przybladła trochę. + +— To Waładynka! — rzekł przyciszonym głosem. + +— Już? — pytał równie cicho Zagłoba. — Jak my to już blisko!… + +— Oby nas tylko Bóg ustrzegł! — odparł Rzędzian. — Mój jegomość, niech no jegomość pocznie zaklęcia, bo okrutnie się boję. + +— Głupstwo zaklęcia! Przeżegnamy rzekę i czeluście, to lepiej pomoże. + +Pan Wołodyjowski najspokojniejszy był ze wszystkich, ale milczał; obejrzał tylko starannie pistolety i podsypał na nowo, po czym zmacał, czy szabla lekko wychodzi z pochwy. + +— Mam i ja kulę święconą w tym oto pistolecie — rzekł Rzędzian. — W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego! Ruszajmy! + +— Ruszajmy! Ruszajmy! + +Po niejakim czasie znaleźli się nad brzegiem rzeczki i zwrócili konie w kierunku jej biegu. Tu pan Wołodyjowski zatrzymał ich na chwilę i rzekł: + +— Niech Rzędzian weźmie piernacz, bo jego czarownica zna, i niechże pierwszy z nią paktuje, żeby się nas nie przestraszyła i nie uciekła w jaką czeluść z kniaziówną. + +— Ja pierwszy nie pojadę, róbcie waszmościowie, co chcecie — rzekł Rzędzian. + +— To jedź, trutniu, na ostatku! + +To powiedziawszy, pan Wołodyjowski ruszył pierwszy, za nim jechał pan Zagłoba, a w końcu z powodnymi końmi cłapał Rzędzian, oglądając się niespokojnie na wszystkie strony. Kopyta końskie szczękały po kamieniach, naokół panowała głucha cisza pustyni, jeno szarańcze i koniki polne, ukryte w rozpadlinach i szparach, ksykały głośno, bo dzień był znojny, chociaż słońce zeszło już znacznie z południa. Jeźdźcy nadjechali na koniec nad wzgórze okrągłe jak przewrócona tarcza rycerska, nad którym rozpadające się i zwietrzałe od słońca skały tworzyły kształty podobne do rumowisk, do zwalisk domów i wież kościelnych; myślałbyś: zamek lub miasto zburzone wczoraj przez nieprzyjaciela. Rzędzian spojrzał i trącił pana Zagłobę. + +— To Wraże Uroczyszcze — rzekł. — Poznaję z tego, co mnie Bohun powiadał. Tędy w nocy nikt żywy nie przejdzie. + +— Jeśli nie przejdzie, to może przejedzie — odparł Zagłoba. — Tfu! Co za jakiś przeklęty kraj! Ale że przynajmniej na dobrej jesteśmy drodze! + +— To już niedaleko! — rzekł Rzędzian. + +— Chwała Bogu! — odpowiedział pan Zagłoba i myśl jego uniosła się ku kniaziównie. + +Było mu jakoś dziwnie na duszy i widząc te dzikie brzegi Waładynki, tę pustynię i głuszę, prawie nie wierzył sobie, żeby kniaziówna mogła być tak blisko — ona, dla której tyle przygód i niebezpieczeństw przebył i którą tak pokochał, że gdy przyszła wieść o jej śmierci, to sam nie wiedział, co robić z życiem i ze starością. Ale z drugiej strony, człowiek oswaja się nawet z nieszczęściem, pan Zagłoba zaś przez tyle czasu zżył się z myślą, że ona porwana, daleko i w Bohunowej mocy, iż teraz nie śmiał sobie powiedzieć: oto już nadchodzi koniec tęsknoty, koniec poszukiwań, nadchodzi czas pomyślności i spokoju. Przy tym i inne pytania cisnęły mu się do głowy: co też ona powie, gdy go ujrzy? Zali się we łzach nie rozpłynie? Bo ten ratunek po tak długiej i ciężkiej niewoli spadnie na nią jak piorun niespodziewanie. „Bóg ma swoje dziwne drogi — myślał Zagłoba — i tak potrafił wszystko powiązać, że z tego jest tryumf cnocie, a zawstydzenie nieprawościom”. Bóg to oddał naprzód Rzędziana w ręce Bohuna, a potem uczynił z nich przyjaciół. Bóg to sprawił, że wojna, sroga matka, odwołała dzikiego atamana z tych pustkowi, do których łup swój jak wilk uniósł. Bóg później wydał go w ręce Wołodyjowskiego i znowu zetknął z Rzędzianem — i tak się wszystko złożyło, że teraz ot, gdy tam Helena resztę nadziei może traci i już znikąd, znikąd nie spodziewa się pomocy — pomoc tuż! „Kończy się twoje płakanie i zgryzota, córuchno moja — myślał dalej Zagłoba — i niezadługo przyjdzie na cię radość niezmierna. Oj! A będzież ona wdzięczna, będzie rączki składała! A dziękowała!”. + +Tu stanęła dziewczyna panu Zagłobie w oczach jakoby żywa — i rozczulił się szlachcic okrutnie, i pogrążył się całkiem w rozmyślaniach o tym, co to za chwilę się zdarzy. + +Wtem Rzędzian pociągnął go z tyłu za rękaw: + +— Jegomość! + +— A co? — spytał Zagłoba niekontent, iż mu przerwano bieg myśli. + +— Czy jegomość widział? Wilk pomknął przed nami. + +— To i cóż? + +— A czy to tylko był wilk? + +— Całujże go w nos. + +W tej chwili Wołodyjowski zatrzymał konia. + +— Czyśmy drogi nie zmylili? — pytał. — Bo to już by powinno być. + +— Nie! — odrzekł Rzędzian. — Tak jedziemy, jak Bohun mówił. Dałby Bóg, ażeby to już było po wszystkim. + +— Będzie niedługo, jeżeli dobrze jedziemy. + +— Chciałem też jeszcze waszmościów prosić, aby jak będę gadał z czarownicą, na owego Czeremisa uważać; wielki to ma być paskudnik, ale podobno z rusznicy okrutnie strzela. + +— Nie bój się, jazda! + +Zaledwie ujechali kilkadziesiąt kroków, konie poczęły tulić uszy i chrapać. Na Rzędzianie skóra zmieniła się w jaszczur, bo spodziewał się, że lada chwila zza załamu skały rozlegnie się wycie upiora lub wytoczy się jaki kształt szkaradny a nieznany — ale pokazało się, że konie chrapały tylko dlatego, że przechodziły tuż koło legowiska owego wilka, który tak poprzednio zaniepokoił pachołka. Naokół była cisza; nawet szarańcze przestały ksykać, bo już i słońce schyliło się na drugą stronę nieba. Rzędzian przeżegnał się i uspokoił. + +Nagle Wołodyjowski wstrzymał konia. + +— Widzę jar — rzekł — do którego gardziel skałą zatkana, a w skale wyrwa. + +— W imię Ojca i Syna, i Ducha — szepnął Rzędzian — to tu! + +— Za mną! — skomenderował pan Michał, skręcając konia. + +Po chwili stanęli u wyrwy i przejechali jakby pod sklepieniem kamiennym. Otworzył się przed nimi jar głęboki, gęsto zarośnięty po bokach, rozsuwający się w dali w obszerną, półkolistą równinkę, obwiedzioną jakby olbrzymimi murami. + +Rzędzian począł wołać, ile mu sił w piersiach starczyło: + +— Bo-hun! Bo-hun! Bywaj, wiedźmo! Bywaj! Bo-hun! Bo-hun! + +Zatrzymali konie i stali przez czas jakiś w milczeniu, po czym pachołek znów jął wołać: + +— Bohun! Bohun! + +Z dala doszło szczekanie psów. + +— Bohun! Bohun!… + +Na lewym zrębie jaru, na który padały czerwone i złote promienie słońca, poczęły szeleścić gęste krzewy głogu i dzikiej śliwiny i po chwili ukazała się niemal na samym szczycie stoku jakaś postać ludzka, która przechyliwszy się i przykrywszy oczy ręką, wpatrywała się pilnie w przybyłych. + +— To Horpyna! — rzekł Rzędzian i zwinąwszy dłonie koło ust, począł po raz trzeci wołać: + +— Bohun! Bohun! + +Horpyna poczęła schodzić i idąc, wyginała się w tył dla równowagi. Szła szybko, a za nią toczył się jakiś mały, krępy człowieczek z długą turecką rusznicą w ręku; krze łamały się pod potężnymi stopami wiedźmy, kamienie spadały spod nich, hucząc, na dno jaru, i tak przechylona, w czerwonych blaskach, wydawała się istotnie jakąś olbrzymią, nadprzyrodzoną istotą. + +— Kto wy? — rzekła wielkim głosem, stanąwszy na dnie. + +— Jak się masz, basetlo? — rzekł Rzędzian, któremu na widok ludzi, nie duchów, wróciła cała zwykła flegma. + +— Ty sługa Bohunów? Ty! Poznaję cię! Ty, mały, a ci, co za jedni? + +— Druhy Bohunowi. + +— Kraśna wiedźma — mruknął pod wąsikami pan Michał. + +— A po co wy tu przyjechali? + +— Masz tu piernacz, nóż i pierścień, wiesz, co to znaczy? + +Olbrzymka wzięła znaki do ręki i poczęła je pilnie rozpatrywać, po czym rzekła: + +— Te same są! Wy po kniaziównę? + +— Tak jest. A zdrowa ona? + +— Zdrowa. Czemu to Bohun sam nie przyjechał? + +— Bohun ranny. + +— Ranny?… Ja to we młynie widziała. + +— Jeżeliś widziała, to czego pytasz? Łżesz, waltornio! — rzekł poufale Rzędzian. + +Wiedźma pokazała w uśmiechu białe jak u wilka zęby i złożywszy dłoń w kułak, szturchnęła pod bok Rzędziana. + +— Ty mały, ty! + +— Pójdziesz precz! + +— Nie daruj! Pocałuj! Hu! A kiedy weźmiecie kniaziównę? + +— Zaraz, jeno koniom odpoczniemy. + +— To bierzcie! Pojadę i ja z wami. + +— A ty po co? + +— Memu bratu śmierć pisana. Jego Lachy na pal wsadzą. Pojadę z wami. + +Rzędzian pochylił się w kulbace niby dla łatwiejszej rozmowy z olbrzymką i ręka jego spoczęła nieznacznie na kolbie pistoletu. + +— Czeremis, Czeremis! — rzekł, pragnąc zwrócić uwagę swych towarzyszów na karła. + +— Po co ty jego wołasz? On ma język urżnięty. + +— Ja jego nie wołam, jeno się jego urodzie dziwuję. Ty jego nie odjedziesz, on twój mąż. + +— On mój pies. + +— I was tylko dwoje w jarze? + +— Dwoje; kniaziówna trzecia! + +— To dobrze. Ty jego nie odjedziesz. + +— Pojadę z wami, mówiłam ci. + +— A ja ci mówię, że zostaniesz. + +W głosie pachołka było coś takiego, że olbrzymką odwróciła się na miejscu z twarzą niespokojną, bo podejrzenie wstąpiło jej nagle w duszę. + +— Szczo ty? — rzekła. + +— Ot, szczo ja! — odparł Rzędzian i huknął jej między piersi z pistoletu tak z bliska, że dym zakrył ją na chwilę zupełnie. + +Horpyna cofnęła się w tył z rozkrzyżowanymi rękoma; oczy wylazły jej na wierzch głowy; jakieś nieludzkie skrzeczenie wyszło jej z gardzieli, zachwiała się i padła na wznak jak długa. + +W tej samej chwili pan Zagłoba ciął Czeremisa szablą przez głowę, aż kość zgrzytnęła pod ostrzem; potworny karzeł nie wydał ani jęku, tylko zwinął się w kłębek jak robak i począł drgać, palce zaś u jego rąk otwierały się i zamykały na przemian, na kształt pazurów konającego rysia. + +Zagłoba obtarł połą od żupana dymiącą szablę, a Rzędzian zeskoczył z konia i chwyciwszy kamień, rzucił go na szerokie piersi Horpyny, następnie począł szukać czegoś za pazuchą. + +Olbrzymie ciało wiedźmy kopało jeszcze ziemię nogami, konwulsja wykrzywiła jej straszliwie twarz, na wyszczerzonych zębach osiadła krwawa piana, a z gardła wychodziło głuche chrapanie. + +Tymczasem pachołek wydobył z zanadrza kawałek kredy święconej, naznaczył nią krzyż na kamieniu i rzekł: + +— Teraz nie wstanie. + +Po czym wskoczył na kulbakę. + +— W konie! — skomenderował pan Wołodyjowski. + +Pomknęli i biegli jak wicher wzdłuż krynicy płynącej środkiem jaru; minęli dęby rozrzucone z rzadka po drodze i oczom ich ukazała się chata, a dalej wysoki młyn, którego wilgotne koło błyszczało jak czerwona gwiazda w promieniach słońca. Pod chatą dwa czarne, ogromne psy, uwiązane na postronkach przy węgłach, rwały się ku nadjeżdżającym, szczekając z wściekłością i wyjąc. Pan Wołodyjowski jechał pierwszy i pierwszy doleciał; z konia zeskoczył, a następnie dobiegłszy do drzwi wchodowych, kopnął je nogą i wpadł do sieni, brzęcząc ostrogami i szablą. + +W sieni na prawo przez otwarte drzwi widać było obszerną izbę, pełną wiórów, z ogniskiem ułożonym w środku, napełnioną dymem; na lewo drzwi były zamknięte. + +„Tam ona musi być!” — pomyślał pan Wołodyjowski i skoczył ku nim. + +Szarpnął, otworzył — wpadł na próg i w progu stanął jak wryty. + +W głębi izby, ręką oparta o krawędź łoża, stała Helena Kurcewiczówna, blada z rozpuszczonym na plecy i ramiona włosem, a przerażone jej oczy utkwione w Wołodyjowskiego pytały: ktoś ty jest? czego tu chcesz? — bo nigdy przedtem nie widziała małego rycerza. On zaś zdumiał się na widok tej piękności i tej komnaty pokrytej aksamitami i złotogłowiem. Na koniec przyszedł do słowa i rzekł pośpiesznie: + +— Nie bój się waćpanna: my Skrzetuskiego przyjaciele! + +Wówczas kniaziówna rzuciła się na kolana. + +— Ratujcie mnie! — wołała, składając ręce. + +Ale w tej samej chwili wpadł pan Zagłoba trzęsący się, czerwony, zadyszany. + +— To my! — krzyczał. — To my z pomocą! + +Usłyszawszy te słowa i ujrzawszy znajomą twarz, kniaziówna przechyliła się jak kwiat podcięty, ręce jej opadły, oczy pokryły się frędzlistymi zasłonami i zemdlała. + + + +Rozdział XXIII + +Zaledwie koniom wypocząwszy, uciekali tak śpiesznie, że gdy księżyc wytoczył się na step, byli już w okolicach Studenki za Waładynką. Naprzód jechał pan Wołodyjowski, pilnie się na wszystkie strony rozglądając, za nim Zagłoba obok Heleny, a pochód zamykał Rzędzian, prowadzący konie juczne i dwa powodowe, których ze stajni Horpyny zabrać nie omieszkał. Zagłobie nie zamykały się usta, bo też istotnie i miał co opowiadać kniaziównie, która zamknięta w dzikim jarze, o świecie nie wiedziała. Opowiadał jej więc, jak jej od początku szukali, jak Skrzetuski aż do Perejasławia chodził szukać Bohuna, o którego posiekaniu nie wiedział, jak wreszcie Rzędzian tajemnicę jej ukrycia od atamana wydostał i takową do Zbaraża przywiózł. + +— Boże miłosierny! — mówiła Helena, podnosząc ku księżycowi swoją śliczną, bledziuchną twarz. — To pan Skrzetuski aż za Dniepr po mnie chodził? + +— Do Perejasławia, jak ci to powtarzam. I pewnie byłby tu razem z nami przybył, gdyby nie to, żeśmy czasu posyłać po niego nie mieli, chcąc zaraz iść ci z pomocą. Nic on jeszcze nie wie o twoim ocaleniu i za duszę twoją co dzień się modli, ale już go nie żałuj. Niechże się jeszcze jakiś czas pomartwi, gdy taka czeka go nagroda. + +— A ja myślałam, że wszyscy o mnie zapomnieli i jeno o śmierć Boga prosiłam! + +— Nie tylkośmy o tobie nie zapomnieli, aleśmy przez wszystek czas nad tym tylko deliberowali, jak by to ci przyjść z pomocą. Aż dziw pomyśleć! Bo że tam ja głowę suszyłem i Skrzetuski, to i słuszna, ale oto ten rycerz, który przed nami jedzie, z równąż ochotą nie szczędził ni pracy, ni ręki. + +— Niechże jemu Bóg to nagrodzi! + +— Już wy to oboje widać macie, że ludzie do was lgną, ale Wołodyjowskiemu naprawdę wdzięczność winnaś, bo jakom rzekł, takeśmy we dwóch spłatali Bohuna jak szczupaka. + +— Wiele mnie pan Skrzetuski jeszcze w Rozłogach o panu Wołodyjowskim jako o najlepszym swym przyjacielu powiadał… + +— I słusznie uczynił. Wielka to dusza w małym ciele. Teraz on jakoś zgłupiał, bo go widać twoja gładkość odurzyła, ale poczekaj, niech się jeno oswoi i przyjdzie do siebie! Siłaśmy z nim na elekcji dokazywali. + +— To jest nowy król? + +— I tegoś, niebogo, nie wiedziała w onej przeklętej pustyni? Jak to! Jan Kazimierz, jeszcze zeszłej jesieni obran, już ósmy miesiąc panuje. Wielka teraz będzie z hultajstwem wojna, ale daj Boże, żeby szczęśliwa, gdyż księcia Jeremiego spostponowali, a obrali innych, którzy tak do tego zdatni jak ja do żeniaczki. + +— A pan Skrzetuski pójdzie na wojnę? + +— Szczery to żołnierz i nie wiem, czyli tego dokażesz, żeby nie poszedł. Już to my obaj jednacy! Kiedy to proch nas zaleci, żadna siła nas nie utrzyma. Oj! Daliśmy się hultajstwu obaj zeszłego roku dobrze we znaki. Nocy by nie starczyło, gdybym ci chciał wszystko, tak właśnie, jak było, opowiadać… Pewnie, że pójdziemy, ale już z lekkim sercem, bo to grunt, żeśmy ciebie, niebożę, odnaleźli, bez której nam się życie przykrzyło. + +Kniaziówna pochyliła swoją słodką twarz ku Zagłobie. + +— Nie wiem, za coś mnie waćpan pokochał, ale już pewnie nie kochasz mnie więcej niż ja waćpana. + +Zagłoba począł sapać z zadowolenia. + +— Także mnie to miłujesz? + +— O, jako żywo! + +— Bóg-że ci zapłać, bo mi będzie starość lżejsza. Nieraz się tam jeszcze podwiki za człowiekiem oglądają, co i w Warszawie w czasie elekcji bywało. Wołodyjowski świadek! Ale nic mi już po amorach i na przekór krwi gorącej chętnie ojcowskim sentymentem będę się kontentował. + +Nastało milczenie, jeno konie poczęły parskać silnie jeden za drugim na pomyślną dla podróżnych wróżbę. + +— Zdrów! Zdrów! — odpowiadali jeźdźcy. + +Noc była jasna. Księżyc coraz wyżej wypływał na niebo nabite migotliwymi gwiazdami i stawał się coraz mniejszy, bledszy… Utrudzone bachmaty zwolniły kroku, a i jadących poczęło ogarniać znużenie. Wołodyjowski pierwszy wstrzymał konia. + +— Czas by spocząć — rzekł. — Brzask już niedługo. + +— Czas! — powtórzył Zagłoba. — Już mi się ze snu zdaje, że mój koń ma dwa łby. + +Jednakże przed odpoczynkiem Rzędzian pomyślał o wieczerzy; rozpalił więc ogień, a następnie zdjąwszy z konia biesagi, począł z nich wydobywać zapasy, w które się był u Burłaja w Jampolu jeszcze zaopatrzył, jako to: chleb z kukurydzy, zimne mięsiwa, bakalie i wino wołoskie. Na widok dwóch worków skórzanych dobrze płynem wydętych, które wydawały odgłos bełkocący i słodki, pan Zagłoba zapomniał o śnie — inni też chętnie zabrali się do jedzenia i jedli. Starczyło dla wszyystkich obficie, a gdy mieli już dosyć, pan Zagłoba obtarł połą usta i rzekł: + +— Do śmierci nie przestanę powtarzać: dziwne są Sądy Boże! Otoś jest wolna, moja mościa panno, a my, ucieszeni, siedzim sobie tutaj sub Jove i winko Burłaja popijamy. Nie powiem, żeby węgrzyn nie był lepszy, bo to skórą pachnie, ale w drodze i ono się przygodzi. + +— Jednemu się nie mogę wydziwić — rzekła Helena — że Horpyna zgodziła się mnie wydać waćpanom tak łatwo. + +Pan Zagłoba począł spoglądać na Wołodyjowskiego, następnie na Rzędziana i mrugać mocno. + +— Zgodziła się, bo musiała. Zresztą nie ma co ukrywać, bo nie wstyd, żeśmy ich oboje z Czeremisem zgładzili. + +— Jak to? — pytała z przestrachem kniaziówna. + +— A toś nie słyszała wystrzałów? + +— Słyszałam, alem myślała, że to Czeremis strzela. + +— Nie Czeremis to był, ale ten tu pachołek, który na wylot czarownicę przestrzelił. Diabeł w nim siedzi, na to zgoda, ale nie mógł inaczej postąpić, bo czarownica, nie wiem, czy wietrząc coś, czy tak sobie z determinacji, naparła się jechać z nami. Trudnoż było na to pozwolić, bo zaraz by się obejrzała, że nie do Kijowa jedziemy. Ustrzelił ci ją tedy, ustrzelił, a ja tego Czeremisa zaciukałem. Prawdziwe to monstrum afrykańskie i myślę, że Bóg mi tego za złe nie poczyta. Musi być i w piekle z niego powszechna abominacja. Przed samym odjazdem z jaru pojechałem naprzód i poodciągałem ich trochę na stronę, żebyś się widoku trupów nie przelękła lub za zły omen sobie tego nie poczytała. + +Na to kniaziówna: + +— Za wiele ja już bliższych sobie nieżywymi w tych okropnych czasach widziałam, abym się miała bać widoku zamordowanych, ale przecie wolałabym krwi za sobą nie zostawiać, żeby nas Bóg za nią nie pokarał. + +— Nie rycerska też to była sprawa — rzekł szorstko Wołodyjowski — do której nie chciałem ręki przyłożyć. + +— Co tam, mój jegomość, deliberować — rzekł Rzędzian — kiedy inaczej być nie mogło. Żebyśmy to kogo dobrego starli, to jeszcze nie mówię, ale nieprzyjaciół Boga wolno, a ja to przecie sam widział, że ta czarownica z diabłami w komitywę wchodziła. Nie tego mnie też żal! + +— A czegóż to imć pan Rzędzian żałuje? — pytała kniaziówna. + +— Bo tam są zakopane pieniądze, o których mi Bohun powiedział, a waszmościowie tak pilili, że nie starczyło czasu odkopać, choć miejsce koło młyna wiedziałem dobrze. Serce mi się też krajało, że trzeba było tyle dobroci wszelakiej w tamtej komnacie, co to w niej panna mieszkała, ostawić. + +— Obacz no, jakiego będziesz miała sługę! — mówił do kniaziówny Zagłoba. — Z wyjątkiem swego pana, z samego on by diabła skórę zdarł, żeby sobie kołnierz z niej uczynić. + +— Da Bóg, nie będzie imć pan Rzędzian na moją niewdzięczność narzekał — odpowiedziała Helena. + +— Dziękuję pokornie jejmość pannie! — rzekł, całując ją w rękę pachołek. + +Przez ten czas Wołodyjowski siedział milczący, jeno wino z bukłaka popijał i marsem nadrabiał, aż to niezwykłe mu milczenie zwróciło uwagę Zagłoby. + +— A pan Michał — rzekł — ledwie kiedy jakie słowo puści. — Tu stary zwrócił się do kniaziówny: — Nie mówiłżem ci, że mu twoja gładkość rozum i mowę odejmuje? + +— Przespałbyś się waćpan lepiej przede dniem! — odparł zmieszany mały rycerz i począł wąsikami mocno ruszać, tak właśnie jak zając, gdy sobie chce dodać fantazji. + +Ale stary szlachcic miał słuszność. Nadzwyczajna piękność kniaziówny trzymała małego rycerza jakoby w ciągłym odurzeniu. Patrzył na nią, patrzył, a w duchu się pytał: zali to może być, by taka po ziemi chodziła? Wiele on bowiem piękności w życiu widział — piękna była panna Anna i panna Barbara Zbaraskie, urodziwa nad podziw i Anusia Borzobohata — rzęsista była i panna Żukówna, do której się Roztworowski zalecał, i Wierszułłowa Skoropadzka, i Bohowitynianka, ale żadna z nich nie mogła się równać z tym cudnym kwiatem stepowym. Wobec tamtych bywał pan Wołodyjowski i ochoczy, i mowny, a teraz, gdy spoglądał na te oczy aksamitne, słodkie a mdlejące, na te jedwabne ich zasłony, których cień padał aż na jagody, na ten włos rozsypany, jakby kwiat hiacyntowy, po ramionach i plecach, na strzelistość postaci, na pierś wypukłą i tchnieniem lekko kołysaną, od której biło ciepło lube, na te wszystkie białości liliowe i róże a maliny ust — gdy na to wszystko spoglądał pan Wołodyjowski, wówczas po prostu języka w gębie zapominał i, co najgorsza, że się sobie wydawał niezgrabny, głupi, a zwłaszcza mały, ale to tak mały, że aż śmieszny. „To jest księżna, a ja żaczek!” — myślał sobie z pewną goryczą i rad by był, żeby się jaka przygoda zdarzyła, żeby z ciemności ukazał się jaki olbrzym, bo dopiero wówczas pokazałby biedny pan Michał, że nie taki to on mały, jak się wydaje! Drażniło go i to, że pan Zagłoba, kontent widocznie, że córuchna jego tak oczy ludzkie rwie, krząkał co chwila i już podrwiwać zaczynał, i oczami okrutnie mrugał. + +A tymczasem ona siedziała przed ogniskiem, różowym płomieniem i białym miesiącem oświetlona, słodka, spokojna i coraz piękniejsza. + +— Przyznaj, panie Michale — mówił nazajutrz rano Zagłoba, gdy się na chwilę sami znaleźli — że drugiej takiej dziewki nie masz w całej Rzeczypospolitej. Jeżeli mi taką drugą pokażesz, pozwolę ci się nazwać szołdrą i imparitatem sobie zadać. + +— Tego ja waćpanu nie neguję… — odrzekł mały rycerz. — Specjał to jest i rarytet, jakiego dotychczas nie oglądałem, gdyż nawet i owe figury bogiń tak właśnie z marmuru udane, jakoby żywe, któreśmy w pałacu Kazanowskich widzieli, nie mogą wejść z nią w paragon. Nie dziwno mi teraz, że najlepsi mężowie za łby o nią chodzą, bo warto. + +— A co? A co? — mówił Zagłoba. — Dalibóg, nie wiadomo, kiedy gładsza, rano czy wieczór? Bo ona ciągle w takowej ozdobie jak róża chodzi. Powiadałem ci, że to i ja kiedyś nadzwyczajnej byłem urody, ale już jej musiałem i wówczas ustąpić, choć inni mówią, że do mnie kubek w kubek podobna. + +— Idźże waszmość do licha! — zakrzyknął mały rycerz. + +— Nie gniewaj się, panie Michale, bo już i tak marsem nadrabiasz. Spoglądasz na nią jak kozieł na kapustę, a ciągle się marszczysz; przysiągłby kto, że cię żądze kąsają, ale nie dla psa kiełbasa. + +— Tfu! — rzekł Wołodyjowski. — Jak się waćpan nie wstydzisz, starym będąc, takowe głupstwa prawić? + +— A to czego się chmurzysz? + +— Bo waćpan to myślisz, że już wszystko zło przeminęło jako ptak na powietrzu i żeśmy już całkiem bezpieczni, a tu dobrze trzeba jeszcze deliberować, żeby to jednego uniknąć, drugie ominąć. Droga jeszcze przed nami okrutna i Bóg wie, co nas spotkać może, bo te strony, do których jedziemy, muszą już być dotychczas w ogniu. + +— Kiedy ja ją z Rozłogów Bohunowi wykradłem, gorzej było, bo nas ścigali z tyłu, a z przodu był bunt; jednakowoż przeszedłem przez całą Ukrainę jakoby przez płomień i aż do Baru zaszedłem. A od czego głowa na karku? W najgorszym razie do Kamieńca nie tak daleko. + +— Ba! Ale Turkom i Tatarom także do niego niedaleko. + +— Co mnie waćpan tam powiadasz! + +— Powiadam, co jest, i mówię, że warto nad tym podeliberować. Lepiej nam Kamieniec ominąć i ku Barowi ruszyć, bo Kozacy piernacze szanują, z czernią sobie poradzimy, a jak nas jeden Tatar raz na oko weźmie, tak i po wszystkim! Znam ja się z nimi od dawna i potrafię przed czambułem iść razem z ptactwem i z wilkami, ale gdybyśmy prosto na czambuł wpadli, tedybym i ja już na to nie poradził. + +— To idźmy na Bar albo koło Baru; niech tam tych kamienieckich Lipków i Czeremisów dżuma w karwaserach wydusi! Waćpan o tym nie wiesz, że Rzędzian wziął i od Burłaja piernacz. Możemy wszędy między kozactwem śpiewajęcy chodzić. Co najgorsze, pustynie jużeśmy przejechali, wejdziemy teraz w ludzki kraj. Trzeba też i o tym pomyśleć, żeby się o wieczornym udoju w chutorach zatrzymywać, bo dla dziewki to i przystojniej, i wygodniej. Ale już mi się tak zdaje, panie Michale, że za czarno rzeczy widzisz. Co, u did'ka! Żeby zaś trzech chłopów (nie pochlebiając sobie ani wam, na schwał przednich) nie dało sobie rady w stepie! Połączmy nasze fortele z twoją szablą i hajda! Nic lepszego nie mamy do roboty. Rzędzian ma i Burłajowy piernacz, a to grunt, bo Burłaj teraz całym Podolem rządzi, a byle się za Bar przedostać, to tam już Lanckoroński z kwarcianymi chorągwiami. Hajda! Panie Michale, czasu nie traćmy! + +Jakoż nie tracili czasu i rwali stepem ku północy i zachodowi, ile tylko konie mogły nadążyć. Na wysokości Mohylowa weszli w kraj gęściej osiadły, tak że wieczorami wszędy nietrudno było znaleźć chutory lub wsie, w których zatrzymywali się na noclegi, ale rumiane zorze ranne zastawały ich zawsze już na koniach i w drodze. Szczęściem, lato było suche, dnie znojne, noce rosiste, a rankami srebrzył się cały step jakoby szronem okryty. Wody wiatr wysuszył, rzeki poopadały — i przebywali je bez trudności. Idąc czas jakiś wzdłuż i w górę Łozowej, zatrzymali się na dłuższy nieco wypoczynek w Szarogrodzie, w którym stał pułk kozacki do komendy Burłaja należący. Tam zastali wysłańców Burłajowych, a między nimi setnika Kunę, którego w Jampolu na uczcie u Burłaja widzieli. Ten zdziwił się trochę, że nie idą na Bracław, Rajgród i Skwirę do Kijowa, ale zresztą żadne podejrzenie nie postało mu w umyśle, zwłaszcza iż Zagłoba wytłumaczył mu, że nie poszli tamtą drogą z obawy Tatarów, którzy się od strony Dniepru mieli ruszyć. Mówił im natomiast Kuna, że Burłaj wysłał go do pułku, by pochód zapowiedział, i że sam ze wszystkimi wojskami jampolskimi i z budziackimi Tatary lada chwila do Szarogrodu także ściągnie, skąd dalej zaraz ruszą. + +Przyszli gońce do Burłaja od Chmielnickiego z wieścią, że wojna rozpoczęta, i rozkazami, by wszystkie pułki na Wołyń prowadził — Burłaj zaś z dawna już i sam chciał pod Bar walić i tylko się jeszcze na tatarskie posiłki oglądał, pod Barem bowiem źle jakoś zaczęło się powodzić rebelii. Oto pan Lanckoroński, regimentarz, mocno tam znaczne kupy pogromił, miasto zdobył i zamek załogą obsadził. Legło tam na placu kilka tysięcy kozactwa i ich to właśnie chciał stary Burłaj pomścić, a przynajmniej zamek na powrót odebrać. Kuna jednak powiadał, że ostatnie rozkazy Chmielnickiego, aby na Wołyń iść, przeszkodziły tym zamiarom i że Baru nie będą na teraz oblegali, chybaby Tatarowie koniecznie chcieli. + +— A co, panie Michale? — mówił na drugi dzień Zagłoba. — Bar przed nami i mógłbym tam po raz drugi kniaziównę schronić, ale niech go tam kaduk zje! Nie wierzę już ani Barowi, ani żadnej fortecy od czasu, jak hultajstwo ma więcej armat niż wojska koronne. To mnie jeno niepokoi, że jakoś chmurzy się koło nas. + +— Nie tylko się chmurzy — odrzekł rycerz — ale już burza za nami wali, to jest Tatary i Burłaj, który, gdyby nas dogonił, wielce byłby zdziwiony, iż nie ku Kijowu, ale w przeciwną stronę zdążamy. + +— I gotów by nam inną drogę pokazać. Niechże mu diabeł wpierw pokaże, który szlak najprościej do piekła prowadzi. Zróbmy układ, panie Michale: z hultajstwem już ja będę sobie za nas wszystkich radził, ale z Tatary niech będzie twoja głowa. + +— Łatwiejże waćpanu z hultajami, którzy nas za swoich biorą — odpowiedział Wołodyjowski. — Co do Tatarów, jedyna teraz rada jak najprędzej uciekać, aby z matni póki czas się wyśliznąć. Konie dobre, gdzie się zdarzy, musimy po drodze kupować, aby te zawsze były świeże. + +— Starczy i na to trzosik pana Longina, a jak nie starczy, to Rzędzianowi Burłajowy odbierzemy; a teraz naprzód! + +I jechali jeszcze śpieszniej, aż piana okrywała boki bachmatów i spadała jak płaty śniegowe na step zielony. Przebyli Derłę i Ladawę. W Barku zakupił pan Wołodyjowski nowe bachmaty, starych nie rzucając, bo te, które od Burłaja mieli w darze, wielkiej były krwi, więc zachowano je na luźne — i szli naprzód, coraz krótsze czyniąc przystanki i noclegi. Zdrowie dopisywało wszystkim wybornie i Helena, choć zmęczona podróżą, czuła, że jej z dniem każdym coraz więcej sił przybywa. W jarze pędziła życie zamknięte i prawie nie opuszczała swojej wyzłoconej komnaty, nie chcąc spotykać się z bezwstydną Horpyną i słuchać jej rozmów i namów — teraz zaś świeże powietrze stepowe wracało jej zdrowie. Róże zakwitły na jej policzkach, słońce przyciemniło jej twarz, ale za to oczy nabrały blasków, i gdy czasem wiatr zwichrzył jej włosy na czole, rzekłbyś; Cyganka jaka, najcudniejsza worożycha albo cygańska królewna jedzie stepem szerokim — przed nią kwiaty, a za nią rycerze!… + +Pan Wołodyjowski z wolna się z jej nadzwyczajną urodą oswajał, ale że zbliżała ich podróż, więc się na koniec i oswoił. Odzyskał wówczas mowę i wesołość i często, tocząc przy niej koniem, opowiadał o Łubniach, a najwięcej o swojej ze Skrzetuskim przyjaźni, bo zauważył, że tego rada słucha. Czasem też się i drażnił z nią, mówiąc: + +— Bohuna-m przyjaciel i do niego waćpannę wiozę. + +A ona ręce składała niby z wielkiego strachu i nuż się słodkim głosem prosić: + +— Nie czyńże tego, luty rycerzu, lepiej od razu mnie zetnij. + +— O, nie może być! Już tak uczynię! — odpowiadał srogi rycerz. + +— Zetnij! — powtarzała kniaziówna, mrużąc swe śliczne oczy i wyciągając ku niemu szyję. + +Wówczas mrówki poczynały chodzić po krzyżach małemu rycerzowi. „Idzie do głowy ta dziewka, jak wino! — myślał sobie. — Ale się nim nie upiję, bo cudze” — i wstrząsał się tylko poczciwy pan Michał, i koniem naprzód ruszał. A gdy już w trawy jak nurek w wodę pornął, zaraz mrówki z niego opadały i całą uwagę na drogę zwracał: czy bezpieczna, czy dobrze jadą i czyli skąd jaka przygoda się nie zbliża? Więc wspinał się na strzemionach, żółte wąsiki nad falę traw wytykał i patrzył, wietrzył, słuchał jak Tatar, kiedy to w Dzikich Polach wśród burzanów myszkuje. + +Pan Zagłoba również był najlepszej myśli. + +— Łatwiejże nam teraz umykać — mówił — niż wtedy nad Kahamlikiem, kiedyśmy to musieli jak psi, piechotą, z wywieszonymi językami drałować. Ozór mi w gębie tak wtedy wysechł, że mógłbym był nim drzewo strugać, a ninie, chwalić Boga, i odpocznienie na noc bywa, i jest czym gardło od czasu do czasu odwilżyć. + +— A pamiętasz waszmość, jakeś to mnie na ręku przez wodę przenosił? — mówiła Helena. + +— Będziesz i ty miała, daj Boże doczekać, kogo na ręku nosić: Skrzetuskiego w tym głowa! + +— Hu! hu! — śmiał się Rzędzian. + +— Zaniechaj waść, proszę — szeptała kniaziówna, płonąc i spuszczając oczy. + +Tak to oni ze sobą na stepie rozmawiali, aby czas drogi skrócić. Na koniec za Barkiem i Jołtuszkowem wstąpili w kraj zębami wojny świeżo poszarpany. Tam grasowały dotychczas kupy zbrojne hultajstwa, tam też niedawno i pan Lanckoroński palił i ścinał, bo dopiero przed kilkunastoma dniami do Zbaraża się cofnął. Dowiedzieli się też nasi podróżni od miejscowych ludzi, że Chmielnicki z chanem ruszyli wszystkimi siłami przeciw Lachom, a raczej przeciw regimentarzom, których wojska się buntują i nie chcą inaczej służyć jak pod buławą Wiśniowieckiego. Przepowiadano przy tym ogólnie, że teraz pewno już przyjdzie na pohybel, czyli na ostateczny koniec Lachom albo Kozakom, gdy się bat'ko Chmielnicki z Jaremą spotkają. Tymczasem cały kraj był jakoby w ogniu. Wszystko porywało za broń i ciągnęło na północ, by się z Chmielnickim połączyć. Z dołu, od Niżu Dniestrowego, walił Burłaj z całą potęgą, a po drodze zrywały się wszystkie pułki z załóg, postojów i z pastwisk, bo wszędy przyszły rozkazy. Szły tedy sotnie, chorągwie, pułki, a obok nich płynęła jak fala bezładna czerń zbrojna w cepy, widły, noże, spisy. Koniuchowie i czabańczycy — porzucili swoje kosze, chutornicy — chutory, pasiecznicy — pasieki, dzicy rybacy — swoje komysze naddniestrzańskie, myśliwi — bory. Wsie, miasteczka i miasta pustoszały. W trzech województwach zostały tylko po osadach baby i dzieci, bo mołodycie nawet ciągnęły z mołojcami na Lachów. A jednocześnie ze wschodu zbliżał się z całą główną siłą Chmielnicki jak burza złowroga, krusząc po drodze potężną ręką zamki i zameczki i mordując niedobitków z zeszłych pogromów. + +Minąwszy Bar, pełen smutnych dla kniaziówny wspomnień, weszli nasi podróżni na stary gościniec prowadzący na Latyczów, Płoskirów, do Tarnopola i dalej aż do Lwowa. Tu coraz częściej napotykali: to tabory sforne wozów, to oddziały piechoty i jazdy kozackiej, to watahy chłopskie, to niezmierne stada wołów okryte obłokiem kurzawy, pędzone na spyżę dla wojsk kozackich i tatarskich. Droga stała się teraz niebezpieczna, bo raz w raz pytano ich: co zacz są, skąd idą i dokąd jadą? Kozackim sotniom pokazywał wówczas Zagłoba piernacz Burłajowy i mówił: + +— Od Burłaja my posłańcy, mołodycię Bohunowi wieziem. + +I na widok piernacza groźnego pułkownika rozstępowali się zwykle Kozacy, tym bardziej iż każdy rozumiał, że jeśli Bohun żyw, to się już musi pod wojskami regimentarzy koło Zbaraża lub Konstantynowa uwijać. Ale daleko trudniej było podróżnym z czernią, z dzikimi oddziałami pasterzy ciemnych, pijanych i żadnego prawie niemających pojęcia o oznakach wydawanych przez pułkowników na bezpieczny przejazd. Gdyby nie Helena, byliby owi półdzicy ludzie poczytywali Zagłobę, Wołodyjowskiego i Rzędziana za swoich i za starszych, jakoż nawet tak i bywało; ale Helena zwracała wszędzie uwagę zarówno swoją płcią, jak i nadzwyczajną urodą, a stąd rodziły się i niebezpieczeństwa, które z największym trudem trzeba było przezwyciężać. + +Czasem więc pokazywał pan Zagłoba piernacz, a czasem pan Wołodyjowski zęby, i niejeden tam trup padał za nimi. Kilka razy tylko niedoścignione bieguny Burłajowe uchroniły ich od zbyt ciężkiej przygody — i podróż, tak z początku pomyślna, stawała się z dniem każdym cięższą. Helena, lubo z natury mężna, poczęła od ustawicznej trwogi i bezsenności na zdrowiu szwankować i naprawdę wyglądała na brankę wleczoną mimo woli w nieprzyjacielskie namioty; pan Zagłoba pocił się srodze i coraz nowe wymyślał fortele, które mały rycerz zaraz w bieg wprowadzał, obaj zaś pocieszali kniaziównę, jak mogli. + +— Tylko nam minąć to mrowie, które jest jeszcze przed nami — mówił mały rycerz — i przyjść pod Zbaraż, zanim Chmielnicki z Tatary okolice jego zaleje. + +Dowiedział się bowiem po drodze, że regimentarze ściągnęli do Zbaraża i że w nim zamierzają się bronić — tam więc zdążali, spodziewając się słusznie, że i książę Jeremi do regimentarzy ze swoją dywizją przybędzie, zwłaszcza że część jego sił, i to znaczna, stałe w Zbarażu miała locum. Tymczasem doszli aż pod Płoskirów. Mrowie rzedło na gościńcu istotnie, bo już o dziesięć mil drogi zaczynał się kraj zajęty przez chorągwie koronne, więc watahy kozackie nie śmiały zapuszczać się dalej, wolały bowiem czekać w bezpiecznym oddaleniu na przybycie Burłaja z jednej, a Chmielnickiego z drugiej strony. + +— Już dziesięć mil tylko! Już dziesięć mil tylko! — powtarzał, zacierając ręce, pan Zagłoba. — Byleśmy się do pierwszej chorągwi dostali, to już i do Zbaraża dojedziemy w bezpieczności. + +Pan Wołodyjowski jednak postanowił znowu zaopatrzyć się w świeże konie w Płoskirowie, bo te, które kupiono w Barku, były już do niczego, a Burłajowe trzeba było na czarną godzinę oszczędzać. Ostrożność ta stała się konieczną, odkąd rozeszła się wieść, że Chmielnicki już pod Konstantynowem, a chan ze wszystkimi ordami wali od Piławiec. + +— My tu z kniaziówną zostaniemy pod miastem, bo lepiej nam się na rynku nie pokazywać — rzekł mały rycerz do Zagłoby, gdy przybyli do opuszczonego domku, odległego o dwie staje drogi od miasta — a waszeć idź, popytaj u mieszczan, czyli koni gdzie na przedaż albo na zamianę nie mają. Wieczór już, ale ruszymy na całą noc. + +— Niedługo wrócę — rzekł pan Zagłoba. + +I odjechał ku miastu, Wołodyjowski zaś kazał Rzędzianowi porozluźniać nieco popręgów u kulbak, ażeby bachmaty mogły odetchnąć, sam zaś wprowadził kniaziównę do izby, prosząc, aby się winem i snem pokrzepiła. + +— Chciałbym do świtania te dziesięć mil przejechać — mówił jej — później wszyscy wypoczniemy. + +Zaledwie jednak przyniósł bukłaki z winem i żywność, gdy zatętniało przed sienią. + +Mały rycerz spojrzał przez okno. + +— Pan Zagłoba już wrócił — rzekł — widno koni nie znalazł. + +W tej chwili drzwi izby roztwarły się i ukazał się w nich Zagłoba blady, siny, spotniały, zadyszany. + +— W konie! — zakrzyknął. + +Pan Michał zbyt był doświadczonym żołnierzem, aby w takich razach na pytania czas tracić. Nie tracił go nawet na ratowanie bukłaka z winem (który wszelako pan Zagłoba porwał), ale chwycił co prędzej kniaziównę, wyprowadził ją na podwórze i posadził na kulbakę; rzucił ostatnie spojrzenie, czy popręgi dociągnięte, i powtórzył: + +— W konie! + +Kopyta zatętniały i wkrótce znikli w ciemnościach jeźdźcy i bachmaty jak orszak mar. + +Lecieli długo bez wypoczynku, aż dopiero gdy blisko mila drogi dzieliła ich od Płoskirowa i przed wejściem księżyca pomroka stała się tak gruba, że wszelki pościg był niemożebny, pan Wołodyjowski zbliżył się do Zagłoby i spytał: + +— Co to było? + +— Czekaj… panie Michale, czekaj! Okrutniem się zdyszał, mało mi nóg nie odjęło… uf! + +— Ale co to było? + +— Diabeł we własnej osobie, mówię ci, diabeł albo smok, któremu jedną głowę utniesz, druga odrasta. + +— Gadajże waść wyraźnie. + +— Bohuna na rynku widziałem. + +— Chyba waść masz delirium? + +— Na rynku go widziałem, jako żywo, a przy nim pięciu czy sześciu ludzi; policzyć nie mogłem, bo mało mi nóg nie odjęło… Pochodnie przy nim trzymali… Już tak myślę, że nam chyba bies jaki w drodze staje, i zgoła nadzieję w szczęśliwy skutek naszej imprezy straciłem… Czy on nieśmiertelny ten piekielnik, czy co? Nie mówże o nim Helenie… O dla Boga! Waćpan go usiekłeś, Rzędzian go wydał… Nie! On już żyw, wolny i w drogę lezie. Uf! O Boże! Boże!… Mówię ci, panie Michale, że wolałbym spectrum na cmentarzu zobaczyć niż jego. I co, u diabła, za moje szczęście, że to ja go właśnie wszędy pierwszy spotykam! Psu wsadzić w gardło takie szczęście! Czy to nie ma innych ludzi na świecie? Niech go inni spotykają! Nie! Zawsze ja i ja! + +— A on widział waści? + +— Żeby on mnie widział, to byś ty już mnie, panie Michale, nie widział. Tego tylko brakowało! + +— Ważna by to była rzecz wiedzieć — mówił Wołodyjowski — czy on goni za nami, czy też do Waładynki do Horpyny jedzie w tym mniemaniu, że nas po drodze ułapi? + +— Mnie się widzi, że do Waładynki. + +— Tak i musi być. Tedy my jedziemy w jedną stronę, a on w drugą, i teraz mila już albo dwie między nami, a za godzinę będzie pięć. Nim się po drodze o nas dowie i nawróci, będziemy w Żółkwi, nie tylko w Zbarażu. + +— Tak mówisz, panie Michale? Chwała Bogu! Jakobyś mi plaster przyłożył! Ale powiedz mnie, jak to być może, by on był na wolności, skoro jego Rzędzian w ręce komendanta włodawskiego wydał? + +— Po prostu uciekł. + +— To już szyję takiemu komendantowi uciąć. Rzędzian! Hej, Rzędzian! + +— A czego jegomość chce? — pytał pachołek, wstrzymując konia. + +— Komuś ty Bohuna wydał? + +— Panu Regowskiemu. + +— A któż to ten pan Regowski? + +— To wielki kawaler, porucznik pancerny spod chorągwi króla jegomości. + +— Bodajże cię! — rzekł, trzasnąwszy w palce, Wołodyjowski. — To już ja wiem! Nie pamiętasz no waćpan, co nam pan Longinus opowiadał o nieprzyjaźni pana Skrzetuskiego z Regowskim? To przecie pana Łaszcza strażnika krewniak i za jego konfuzję ma do Skrzetuskiego odium. + +— Rozumiem, rozumiem! — zakrzyknął pan Zagłoba. — On to musiał Bohuna na złość puścić. Ale to kryminał taka sprawa i gardłem pachnie. Pierwszy będę delatorem! + +— Daj go Boże spotkać — mruknął pan Michał — a pewnie do trybunałów nie pójdziemy. + +Rzędzian nie wiedział dotąd, o co idzie, bo po odpowiedzi danej Zagłobie znów wysunął się naprzód do kniaziówny. + +Jechali teraz wolno. Księżyc zeszedł, mgły, które z wieczora unosiły się nad ziemią, opadły — i noc zrobiła się widna. Wołodyjowski pogrążył się w zamyśleniu. Zagłoba przeżuwał jeszcze czas jakiś resztki przerażenia, na koniec rzekł: + +— Dałżeby Bohun teraz i Rzędzianowi, gdyby go w ręce dostał! + +— Powiedz mu waćpan nowinę, niech się strachu naje, a ja tymczasem pojadę przy kniaziównie — odpowiedział mały rycerz. + +— Dobrze! Hej, Rzędzian! + +— A czego? — pytał pachołek, wstrzymując ponownie konie. + +Pan Zagłoba zrównał się z nim i milczał przez chwilę, czekając, by Wołodyjowski i kniaziówna oddalili się dostatecznie; na koniec rzekł: + +— Wiesz, co się stało? + +— Nie wiem. + +— Pan Regowski puścił Bohuna na wolność. Widziałem go w Płoskirowie. + +— W Płoskirowie? Teraz? — pytał Rzędzian. + +— Teraz. A co? Nie zlatujesz z kulbaki? + +Promienie księżyca padały prosto na pucołowatą twarz pachołka i pan Zagłoba nie tylko nie dojrzał na niej przerażenia, ale z największym zdziwieniem spostrzegł ów wyraz srogiej, zwierzęcej prawie zawziętości, który Rzędzian miał wówczas, gdy Horpynę mordował. + +— Cóż? Ty się Bohuna nie boisz czy co? — pytał stary szlachcic. + +— Mój jegomość — odparł pachołek — jeżeli jego pan Regowski puścił, to już ja sam muszę na nowo pomsty nad nim szukać za moją krzywdę i pohańbienie. Przecie mu tego nie daruję, bom poprzysiągł, i gdyby nie to, że pannę odwozimy, zaraz bym w jego tropy pojechał: niechże moje nie przepada! + +„Tfu! — pomyślał Zagłoba. — Wolę, żem temu pachołkowi nijakiej krzywdy nie uczynił”. + +Po czym popędził konia i po chwili zrównał się z kniaziówną i Wołodyjowskim. Po godzinie drogi przeprawili się przez Medwiedówkę i wjechali w las ciągnący się od samego brzegu rzeki dwoma czarnymi ścianami wzdłuż drogi. + +— Już tę okolicę znam dobrze — rzekł Zagłoba. — Teraz ten bór niedługo się skończy, za nim będzie z ćwierć mili pola gołego, przez które idzie gościniec z Czarnego Ostrowu, a potem znów bory jeszcze większe, aż do Matczyna. Da Pan Bóg, że w Matczynie zastaniemy już chorągwie polskie. + +— Pora już, żeby zbawienie przyszło! — mruknął Wołodyjowski. + +Czas jakiś jechali w milczeniu, jasnym, oświeconym przez promienie księżyca, gościńcem. + +— Dwa wilki drogę przeszły! — rzekła nagle Helena. + +— Widzę — odparł Wołodyjowski. — A ot, trzeci! + +Szarawy cień przemknął się istotnie o sto kilkadziesiąt kroków przed końmi. + +— Ot, czwarty! — zawołała kniaziówna. + +— Nie, to sarna; patrz waćpanna: dwie, trzy! + +— Co, u licha! — zakrzyknął pan Zagłoba. — Sarny za wilkami gonią! Świat, widzę, przewraca się do góry nogami. + +— Jedźmy no nieco prędzej — rzekł zaniepokojonym głosem pan Wołodyjowski. — Rzędzian! Bywaj! I z panną naprzód! + +Pomknęli, ale Zagłoba pochylił się w pędzie do ucha Wołodyjowskiego i pytał: + +— Panie Michale, a co tam nowego? + +— Źle — odrzekł mały rycerz. — Widziałeś waść: zwierz z legowisk ze snu się zrywa i nocą pomyka. + +— Oj! A co to znaczy? + +— To znaczy, że go płoszą. + +— Kto? + +— Wojska. Kozacy albo Tatary. Idą nam od prawej ręki. + +— A może nasze chorągwie? + +— Nie może być, bo zwierz umyka od wschodu, od Piławiec, więc pewno Tatarzy szeroką ławą idą. + +— Umykajmy, panie Michale, na miły Bóg! + +— Nie ma innej rady. Ej, żeby tak tu kniaziówny nie było, podeszlibyśmy pod same czambuły, żeby z paru urwać, ale z nią… ciężka może być przeprawa, jeśli nas na oko wezmą. + +— Bój się Boga, panie Michale. Skręćmy w lasy za tymi wilkami albo co? + +— Nie może być, bo choćby nas zrazu nie dostali, to kraj przed nami zaleją, a potem jakże się wydostaniem? + +— Niechże ich siarczyste pioruny zatrzasną! Tego nam tylko brakowało. Ej, panie Michale, czy się nie mylisz? Wilcy to przecież za koszem ciągną, nie przed nim pomykają. + +— Które są po bokach, to ciągną za koszem i ze wszystkich okolic się zbierają, ale te, co na przedzie, to się płoszą. Widzisz no waść tam, na prawo, między drzewami: łuna świta! + +— Jezusie Nazareński, Królu Żydowski! + +— Cicho waść!… Siła jeszcze tego lasu? + +— Zaraz się skończy. + +— A potem pole? + +— Tak jest. O Jezu! + +— Cicho waść!… Za polem drugi las? + +— Aż do Matczyna. + +— Dobrze! Byle nas na tym polu nie najechali! Jeżeli się do drugiego lasu szczęśliwie przedostaniem, tośmy i w domu. Jedźmy teraz razem! Szczęściem kniaziówna z Rzędzianem na Burłajowych koniach. + +Popędzili konie i zrównali się z jadącymi na przedzie. + +— Co to za łuna na prawo? — pytała kniaziówna. + +— Mościa panno! — odrzekł mały rycerz. — Tu nie ma co ukrywać. To mogą być Tatarzy. + +— Jezus Maria! + +— Nie trwóż się waćpanna! Szyja moja w tym, że im umkniemy, a w Matczynie nasze chorągwie. + +— Dla Boga! Umykajmy! — rzekł Rzędzian. + +Ucichli i mknęli jak duchy. Drzewa poczęły rzednąć, las kończył się — ale też i łuna nieco przygasła. Nagle Helena zwróciła się do małego rycerza. + +— Mości panowie! — rzekła. — Przysięgnijcie mi, że żywa nie pójdę w ich ręce! + +— Nie pójdziesz! — odrzekł Wołodyjowski. — Pókim ja żyw! + +Zaledwie skończył, wypadli z lasu na pole, a raczej na step, który ciągnął się blisko ćwierć mili, a na którego przeciwległym końcu czerniła się znów wstążka lasu. Halizna ta, ze wszystkich stron odkryta, srebrzyła się teraz cała od promieni księżyca i było na niej tak prawie widno, jak w dzień. + +— To najgorszy szmat drogi! — szepnął do Zagłoby Wołodyjowski. — Bo jeśli oni są w Czarnym Ostrowiu, to tędy pójdą, między lasami. + +Zagłoba nie odrzekł nic, jeno piętami konia ścisnął. + +Dobiegli już do połowy pola, przeciwległy las stawał się coraz bliższy, wyraźniejszy, gdy nagle mały rycerz wyciągnął rękę ku wschodowi. + +— Patrz waść — rzekł do Zagłoby — widzisz? + +— Krze jakoweś i zarośla w dalekości. + +— Te krze się ruszają! W konie teraz, w konie, bo już nas dojrzą niezawodnie! + +Wiatr zaświstał w uszach uciekających — zbawczy las zbliżał się coraz bardziej. + +Nagle z owej ciemnej masy zbliżającej się od prawej strony pola doleciał naprzód jakoby szum podobny do szumu fal morskich, a w chwilę potem jeden ogromny krzyk targnął powietrzem. + +— Widzą nas! — ryknął Zagłoba. — Psy! Szelmy! Diabły! Wilcy! Łajdaki! + +Las był tak blisko, że uciekający czuli już prawie surowe i chłodne jego tchnienie. Ale też i chmura Tatarów stawała się coraz wyraźniejszą, a z ciemnego jej ciała poczęły wysuwać się długie odnogi, jakoby macki olbrzymiego potworu — i zbliżać się ku uciekającym z niepojętą szybkością. Wprawne uszy Wołodyjowskiego odróżniły już wyraźne wrzaski: „Ałła! Ałła!”. + +— Koń mi się potknął! — krzyknął Zagłoba. + +— Nic to — odparł Wołodyjowski. + +Ale przez głowę przelatywały mu na kształt piorunów pytania: co będzie, jeżeli konie nie wytrzymają? Co będzie, jeżeli który z nich padnie? Były to dzielne tatarskie bachmaty, żelaznej wytrwałości, ale szły już od Płoskirowa, mało co wypoczywając po onym szalonym biegu od miasta aż do pierwszego lasu. Można się było wprawdzie przesiąść na luźne, lecz i luźne były znużone. „Co będzie?” — myślał pan Wołodyjowski i serce zabiło mu trwogą, może po raz pierwszy w życiu — nie o siebie, ale o Helenę, którą w tej długiej podróży pokochał jak siostrę rodzoną. A wiedział i to, że Tatarzy, raz zacząwszy gonitwę, nie ustaną tak prędko. + +— Niechże nie ustają, a jej nie zgonią! — rzekł do siebie, ścisnąwszy zęby. + +— Koń mi się potknął! — zawołał po raz drugi Zagłoba. + +— Nic to! — powtórzył Wołodyjowski. + +Tymczasem wpadli do lasu. Objęła ich ciemność, ale też pojedynczy jeźdźcy tatarscy nie byli dalej za nimi jak na kilkaset kroków. + +Wszelako mały rycerz wiedział już, jak ma postąpić. + +— Rzędzian! — krzyknął. — Skręcaj z panną w pierwszą drogę z gościńca. + +— Dobrze, mój jegomość! — odrzekł pachołek. + +Mały rycerz zwrócił się do Zagłoby: + +— Pistolety w garść! + +I jednocześnie położywszy rękę na cuglach konia pana Zagłoby, począł jego bieg hamować. + +— Co robisz?! — krzyknął szlachcic. + +— Nic to! Wstrzymuj waść konia. + +Odległość między nimi a Rzędzianem, który umykał z Heleną, poczęła się zwiększać coraz bardziej. Na koniec przybyli do miejsca, gdzie gościniec skręcał się dość nagle ku Zbarażowi, a wprost dalej szła wąska drożyna leśna wpół przesłonięta gałęziami. Rzędzian wpadł na nią i po chwili oboje z Heleną znikli w gęstwinie i ciemności. + +Tymczasem Wołodyjowski wstrzymał konia swego i Zagłoby. + +— Na miłosierdzie boskie! Co czynisz? — ryczał szlachcic. + +— Wstrzymamy pogoń. Nie ma innego dla kniaziówny ratunku. + +— Zginiemy! + +— To zginiemy. Stań tu waść na boku gościńca! Tutaj! Tutaj! + +Obaj przyczaili się w ciemności pod drzewami — tymczasem gwałtowny tętent bachmatów tatarskich zbliżał się i huczał jak burza, aż się cały las nim rozlegał. + +— Stało się! — rzekł Zagłoba i podniósł do ust bukłak z winem. + +Pił i pił — po czym wstrząsnął się. + +— W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego! — zakrzyknął. — Gotowym na śmierć! + +— Zaraz! Zaraz! — rzekł Wołodyjowski. — Trzech idzie naprzód, tegom chciał! + +Jakoż na jasnym gościńcu ukazało się trzech jeźdźców siedzących widocznie na najlepszych bachmatach, tak zwanych na Ukrainie wilczarach, bo w biegu wilka doganiały; za nimi o dwieście lub trzysta kroków pędziło kilkunastu innych, a dalej jeszcze cały gęsty, zbity tłum ordyńców. + +Gdy trzej pierwsi zrównali się z zasadzką, huknęły dwa strzały, po czym Wołodyjowski rzucił się jak ryś na środek gościńca i w jednym mgnieniu oka, nim pan Zagłoba miał czas spojrzeć i pomyśleć, co się stało, trzeci Tatar padł jakby gromem rażony. + +— W konie! — krzyknął mały rycerz. + +Pan Zagłoba nie dał sobie tego dwa razy powtarzać i ruszyli gościńcem na kształt dwóch wilków, za którymi stado zajadłych psów goni; tymczasem dalsi ordyńcy nadbiegli do trupów i poznawszy, że owe gonione wilki potrafią na śmierć ukąsić, wstrzymali nieco konie, czekając na innych towarzyszów. + +— Widzisz waść! — rzekł Wołodyjowski. — Wiedziałem, że się zatrzymają! + +Ale jakkolwiek uciekający zyskali kilkaset kroków, przerwa w gonitwie nie trwała długo, tylko że Tatarzy biegli już większą kupą i nie wysuwali się pojedynczo naprzód. + +Jednakże konie uciekających były zmęczone długą drogą i pęd ich słabł. Szczególniej koń Zagłoby, wiozący na grzbiecie tak znaczny ciężar, potknął się znowu raz i drugi; staremu szlachcicowi resztki włosów stanęły na głowie na myśl, że padnie. + +— Panie Michale, najdroższy panie Michale! Nie opuszczajże mnie! — wołał z desperacją. + +— Bądź waść pewien! — odpowiedział mały rycerz. + +— Żeby tego konia wilcy… + +Nie skończył, gdy pierwsza strzała bzyknęła mu koło ucha, a za nią inne poczęły bzykać i świstać, i śpiewać, jakoby bąki i pszczoły. Jedna przeleciała tak blisko, że prawie otarła się bełtem o uszy pana Zagłoby. + +Wołodyjowski zwrócił się i znowu dał po dwakroć z pistoletów ognia do goniących. + +Wtem koń pana Zagłoby potknął się tak silnie, że nozdrzami niemal zarył w ziemi. + +— Na Boga żywego, koń mi pada! — krzyknął rozdzierającym głosem szlachcic. + +— Z kulbaki i w las! — zagrzmiał Wołodyjowski. + +To rzekłszy, sam osadził konia, zeskoczył i w chwilę później obaj z Zagłobą znikli w ciemnościach. + +Ale manewr ten nie uszedł skośnych oczu Tatarów i kilkudziesięciu z nich, zeskoczywszy również z koni, puściło się w pogoń za uciekającymi. + +Gałęzie zerwały z głowy czapkę Zagłobie i biły go po twarzy, szarpały za żupan, ale szlachcic, wziąwszy nogi za pas, umykał, jakby mu trzydzieści lat wieku ubyło. Czasami padał, więc podnosił się i umykał jeszcze śpieszniej, sapiąc jak miechy kowalskie — na koniec stoczył się w głęboki wykrot i czuł, że się już nie wygramoli, bo siły opuściły go zupełnie. + +— Gdzie waść jest? — spytał z cicha Wołodyjowski. + +— Tu, w dole. Już po mnie! Ratuj się, panie Michale. + +Ale pan Michał bez wahania wskoczył do wykrotu i położył rękę na ustach pana Zagłoby. + +— Cicho waść! Może nas zminą! Będziem się zresztą bronili. + +Tymczasem nadbiegli Tatarzy. Jedni z nich minęli istotnie wykrot, sądząc, że zbiegowie uciekają dalej, inni szli z wolna, obmacując drzewa i rozglądając się na wszystkie strony. + +Rycerze utaili dech w piersiach. + +„Niech tu który wpadnie — myślał w rozpaczy Zagłoba — to ja mu wpadnę!…” + +Wtem iskry posypały się na wszystkie strony: Tatarzy poczęli krzesać ogień… + +Przy blasku ich widać było dzikie twarze o wystających policzkach i nabrzękłe wargi dmuchające w zatlone hubki. Przez jakiś czas chodzili tak wkoło, o kilkadziesiąt kroków od wykrotu, podobni do jakichś złowrogich widm leśnych — i zbliżali się coraz bardziej. + +Ale w chwilę później jakieś dziwne szumy, szmery i zmieszane okrzyki poczęły dolatywać z gościńca i budzić uśpione głębie. + +Tatarzy przestali krzesać i stanęli jak wryci; ręka Wołodyjowskiego wpiła się w ramię Zagłoby. + +Krzyki zwiększały się i nagle buchnęły czerwone światła, a wraz z nimi rozległa się salwa muszkietów — jedna, druga, trzecia — za nią okrzyki: „Ałła!”, szczęk szabel, kwik koni — tętent i wrzaski pomieszane. Na gościńcu wrzała bitwa. + +— Nasi! Nasi! — krzyknął Wołodyjowski. + +— Bij! Morduj! Bij! Siecz! Rżnij! — ryczał pan Zagłoba. + +Sekunda jeszcze: koło wykrotu przebiegło w największym popłochu kilkudziesięciu Tatarów, którzy zmykali teraz co duchu ku swoim. Pan Wołodyjowski nie wytrzymał, skoczył za nimi — i jechał na ich karkach wśród gęstwy i ciemności. + +Zagłoba pozostał sam na dnie jamy. + +Po chwili próbował wyleźć, ale nie mógł. Bolały go wszystkie kości i zaledwie zdołał na nogach się utrzymać. + +— Ha, łajdaki! — rzekł, oglądając się na wszystkie strony. — Uciekliście! Szkoda, że tu który nie został. Miałbym kompanię w tej jamie i pokazałbym mu, gdzie pieprz rośnie. O, poganie! Narżną was tam teraz jak bydła! Dla Boga, hałas tam teraz coraz większy! Chciałbym, żeby to był sam książę Jeremi, bo ten by dopiero was przygrzał. Hałłakujcie! Hałłakujcie! Będą później wilcy nad waszym ścierwem hałłakowali. Ale też ten pan Michał, żeby mnie tu samego zostawić. Ba, nic dziwnego! Łakomy, bo młody. Po tej ostatniej przeprawie już i do piekła bym z nim poszedł, bo to nie taki przyjaciel, co w potrzebie opuszcza. A osa to jest! W mig tamtych trzech ukąsił. Żebym to miał przynajmniej ze sobą ten bukłak… ale już go tam pewnie diabli wzięli… konie rozdeptały. Jeszcze mnie tu jaka gadzina żgnie w tej jamie. Co to? + +Krzyki i salwy muszkietów poczęły oddalać się w stronę pola i pierwszego lasu. + +— Aha! — rzekł Zagłoba. — Już im na karkach jadą! Nie wytrzymaliście, psubraty! Chwała bądź Bogu Najwyższemu! + +Krzyki oddalały się coraz bardziej. + +— Zdrowo jadą! — mruczał dalej szlachcic. — Ale to, widzę, przyjdzie mi posiedzieć w tej jamie. Tego by brakowało, żeby mnie wilcy zjedli. Naprzód Bohun, potem Tatarzy, a w końcu wilcy. Dajże, Boże, pal Bohunowi, a wściekliznę wilkom, bo o Tatarach już tam jakoś nasi myślą niezgorzej! Panie Michale! Panie Michale! + +Cisza odpowiedziała panu Zagłobie, tylko bór szumiał, a z dala coraz słabiej dochodziły okrzyki. + +— Chyba się tu spać położę czy co? Niechże to diabli porwą! Hej, panie Michale! + +Ale cierpliwość pana Zagłoby na długą jeszcze miała być wystawiona próbę, bo szaro już było na niebie, gdy na gościńcu dał się ponownie słyszeć tętent, a następnie światła zabłysły w mroku leśnym. + +— Panie Michale! Tu jestem! — zawołał szlachcic. + +— To waść wyłaź. + +— Ba! Kiedy nie mogę. + +Pan Michał z łuczywem w garści stanął nad jamą i podając rękę Zagłobie, rzekł: + +— No! Tatarów nie ma. Przejechaliśmy się na nich aż za tamten las. + +— A któż to nadszedł? + +— Kuszel i Roztworowski w dwa tysiące koni. Moi dragoni także są z nimi. + +— A pogańców siła było? + +— At! Komunik parotysięczny. + +— To chwała Bogu! Dajże mi się czego napić, bom zemdlał. + +W dwie godziny później pan Zagłoba, napojony i nakarmiony należycie, siedział na wygodnej kulbace wśród dragonów Wołodyjowskiego, a obok niego jechał mały rycerz i tak mówił: + +— Jużże się waćpan nie martw, bo choć do Zbaraża razem z kniaziówną nie przyjedziemy, ale gorzej by było, gdyby wpadła w pogańskie ręce… + +— A może Rzędzian nawróci jeszcze do Zbaraża? — pytał Zagłoba. + +— Tego on nie uczyni, gościniec będzie zajęty; ów czambuł, któryśmy odparli, rychło wróci i w trop za nami iść będzie. Zresztą i Burłaj lada chwila nadciągnie i pierwej stanie pod Zbarażem, niżby Rzędzian mógł zdążyć. Z drugiej strony od Konstantynowa idą: Chmielnicki i chan. + +— O dla Boga! Toż oni właśnie z kniaziówną jakoby w matnię wpadną. + +— Głowa też Rzędziana w tym, aby się między Zbarażem a Konstantynowem póki czas przemknął i nie pozwolił się pułkom Chmielnickiego albo chanowym czambułom ogarnąć. I widzisz waść, mocno ja ufam, że on to potrafi. + +— Dajże tak, Boże! + +— Chytry to jest pachołek jak lis. Waćpanu fortelów nie brak, ale on jeszcze chytrzejszy. Siłaśmy głowy nałamali, jak dziewczynę ratować, i w końcu ręce nam opadły, a przez niego wszystko się naprawiło. Będzie się on teraz wyślizgiwał jak wąż, gdyż i o własną skórę mu chodzi. Ufaj waść, bo i Bóg jest nad nią, który ją tyle razy ratował, i przypomnij sobie, że sam mi w Zbarażu ufać kazałeś wtenczas, kiedy to Zachar przyjeżdżał. + +Zagłoba pokrzepił się nieco tymi słowami pana Michała, a następnie zamyślił się głęboko. + +— Panie Michale — rzekł po chwili — a nie pytałeś Kuszla, co się ze Skrzetuskim dzieje? + +— Jest już w Zbarażu i — chwalić Boga — zdrowy. Przyszedł z Zaćwilichowskim od księcia Koreckiego. + +— A co my jemu powiemy? + +— W tym sęk. + +— Wszakże on ciągle myśli, że dziewczyna w Kijowie zamordowana? + +— Tak jest. + +— A nie mówiłeś teraz Kuszlowi albo komu, skąd jedziemy? + +— Nie mówiłem, bom sobie myślał: lepiej się pierwej naradzimy. + +— Wolałbym chyba o całej imprezie zamilczeć — rzekł Zagłoba. — Miałaby dziewczyna teraz (Boże uchowaj!) wpaść znowu w ręce kozackie albo tatarskie, to dla Skrzetuskiego byłaby nowa boleść; taka właśnie, jakoby mu kto przyschłe rany rozdrapał. + +— Głowę daję, że ją Rzędzian wyprowadzi. + +— Dałbym i ja za to chętnie swoją, ale nieszczęście teraz na świecie jak dżuma grasuje. Lepiej już milczmy i na wolę bożą wszystko zdajmy. + +— Niechże i tak będzie. Ale czy pan Podbipięta tajemnicy Skrzetuskiemu nie wyjawi? + +— Chyba go nie znasz! Parol kawalerski dał, a to dla tego litewskiego powyrka święta rzecz. + +Tu przyłączył się do nich Kuszel i jechali dalej razem, rozmawiając, przy pierwszych promieniach wschodzącego słońca — o rzeczach publicznych, o przyjściu regimentarzy do Zbaraża, które książę Jeremi spowodował, o bliskim przyjeździe księcia i o nieuniknionej już straszliwej z całą potęgą Chmielnickiego rozprawie. + + + +Rozdział XXIV + +W Zbarażu zastali pan Wołodyjowski i Zagłoba wszystkie wojska koronne, zgromadzone i na nieprzyjaciela czekające. Był tam i podczaszy koronny, który spod Konstantynowa nadciągnął, i Lanckoroński, kasztelan kamieniecki, któren pod Barem pierwej gromił, i trzeci regimentarz, pan Firlej z Dąbrowicy, kasztelan bełski, i pan Andrzej Sierakowski, pisarz koronny, i pan Koniecpolski, chorąży, i pan Przyjemski, generał artylerii, wojownik szczególniej w zdobywaniu miast i urządzaniu obrony biegły. A z nimi dziesięć tysięcy wojska kwarcianego, nie licząc kilku chorągwi księcia Jeremiego, które już poprzednio w Zbarażu stały. + +Pan Przyjemski na południowych stokach miasta i zamku, za rzeczką Gniezna i dwoma stawami, zatoczył potężny obóz, który cudzoziemską sztuką ufortyfikował, a który tylko z przodu można było zdobywać, bo tyłów broniły stawy, zamek i rzeczka. W tym to obozie mieli zamiar regimentarze dać odpór Chmielnickiemu i zatrzymać nawałnicę dopóty, dopóki by król z resztą sił i pospolitym ruszeniem wszystkiej szlachty nie nadciągnął. Ale czy był to zamiar wobec potęgi Chmielnickiego podobny do spełnienia? Wielu wątpiło i słuszne przytaczało wątpliwości powody, a między innymi i ten, że w samym obozie źle się działo. Naprzód, między wodzami wrzała tajona niezgoda. Regimentarze bowiem po niewoli przyszli pod Zbaraż, ulegając w tym żądaniu księcia Jeremiego. Początkowo mieli regimentarze chęć bronić się pod Konstantynowem, ale gdy rozeszła się wieść, że Jeremi obiecuje stanąć własną osobą tylko w takim razie, jeżeli Zbaraż na miejsce obrony zostanie wybrany, żołnierstwo natychmiast oświadczyło królewskim wodzom, że chce iść na Zbaraż i gdzie indziej bić się nie będzie. Nie pomogły żadne perswazje ani powaga buławy i wkrótce regimentarze poznali, że jeżeli w dłuższym uporze trwać będą, tedy wojska, począwszy od poważnych znaków husarskich aż do ostatniego żołnierza z rot cudzoziemskich, opuszczą ich i zbiegną pod chorągwie Wiśniowieckiego. Był to jeden z tych smutnych, coraz częstszych w owym czasie przykładów niekarności wojskowej, którą zrodziły zarazem nieudolność wodzów, niezgody ich między sobą, bezprzykładna groza przed potęgą Chmielnickiego i niebywałe dotychczas klęski, a zwłaszcza piławiecka. + +Tak więc regimentarze musieli ruszyć pod Zbaraż, gdzie władza mimo nominacji królewskich miała siłą rzeczy przejść w ręce Wiśniowieckiego, bo jego jednego tylko chciało słuchać wojsko, bić się i ginąć pod nim jednym. Ale tymczasem tego faktycznego wodza nie było jeszcze w Zbarażu, więc niepokój w wojsku wzrastał, karność rozluźniała się do reszty i serca upadały. Już było bowiem wiadomo, że Chmielnicki, a z nim chan ciągną z potęgą, jakiej od czasów Tamerlana nie widziały ludzkie oczy. Coraz nowe wieści nadlatywały do obozu, jakby złowrogie ptactwo, coraz nowe, coraz straszliwsze posłuchy, i wątliły męstwo żołnierza. Były obawy, aby popłoch, podobny do piławieckiego, nie zerwał się nagle i nie rozproszył tej garści wojska, która zagradzała Chmielnickiemu drogę do serca Rzeczypospolitej. Wodzowie sami tracili głowy. Sprzeczne ich rozporządzenia nie były wcale wykonywane lub wykonywano je z niechęcią. Rzeczywiście jeden Jeremi mógł odwrócić klęskę wiszącą nad obozem, wojskiem i krajem. + +Pan Zagłoba i Wołodyjowski, przybywszy z chorągwiami Kuszla, wpadli zaraz w wir wojskowy, ledwie bowiem stanęli na majdanie, otoczyli ich towarzysze różnych znaków, pytając jeden przez drugiego o nowiny. Na widok jeńców tatarskich otucha wstąpiła zaraz w serca ciekawych: „Uszczknęli Tatarów! Jeńcy tatarscy! Bóg dał wiktorię!” — powtarzali jedni. „Tatarzy tuż — i Burłaj z nimi!” — wołali drudzy. „Do broni, mości panowie! Na wały!”. Wieść leciała przez obóz, a zwycięstwo Kuszlowe rosło przez drogę. Coraz więcej ludzi kupiło się naokół jeńców. „Pościnać ich! — wołano. — Co tu będziemy z nimi robili!”. Posypały się pytania tak gęsto jakoby śnieżna zadymka, ale Kuszel nie chciał odpowiadać i poszedł z relacją do kwatery kasztelana bełskiego — zaś Wołodyjowskiego i Zagłobę witali przez ten czas znajomi spod chorągwi „ruskich”, a oni wykręcali się, jak mogli, było im bowiem również pilno zobaczyć się ze Skrzetuskim. + +Znaleźli go w zamku, a z nim starego Zaćwilichowskiego, dwóch księży, miejscowych bernardynów, i pana Longina Podbipiętę. Skrzetuski, ujrzawszy ich, przybladł nieco i oczy zmrużył, bo mu zbyt dużo wspomnień na myśl przywiedli, aby miał bez bólu znieść ich widok. Jednakże powitał ich spokojnie, a nawet radośnie pytał, gdzie byli, i zadowolił się pierwszą lepszą odpowiedzią, gdyż poczytując kniaziównę za umarłą, niczego już nie pragnął, niczego się nie spodziewał i najmniejsze podejrzenie nie wkradło mu się do duszy, że ich długa nieobecność może być w jakimkolwiek z nią związku. Oni też słowem o celu wyprawy nie wspomnieli, choć pan Longinus spoglądał to na jednego, to na drugiego badawczym wzrokiem i wzdychał, i kręcił się na miejscu, chcąc choć cień nadziei na ich obliczach wyczytać. Ale obydwaj zajęci byli Skrzetuskim, którego pan Michał co chwila brał w ramiona, bo mu serce miękło na widok tego wiernego i dawnego przyjaciela, który tyle się wycierpiał, tyle przebył i tyle utracił, że prawie żyć nie miał po co. + +— Ot! Do kupy się znowu zbieramy wszyscy starzy towarzysze — mówił do Skrzetuskiego — i dobrze ci będzie z nami. Wojna też przyjdzie taka, widzę, jakiej jeszcze nie bywało, a z nią i rozkosze wielkie dla każdej duszy żołnierskiej. Byle ci Bóg dał zdrowie, nieraz jeszcze husarzy poprowadzisz! + +— Bóg mi już zdrowie wrócił! — odpowiedział Skrzetuski. — I sam sobie więcej nie życzę, jeno służyć, póki jest potrzeba. + +Jakoż Skrzetuski zdrów był już w istocie, bo młodość i potężna siła zwalczyły w nim chorobę. Zgryzoty przeżarły mu duszę, ale ciała zgryźć nie mogły. Wychudł tylko bardzo i pożółkł tak, że czoło, policzki i nos miał jakby z wosku kościelnego uczynione. Dawna kamienna surowość została mu w twarzy i był w niej taki skrzepły spokój jak w twarzach umarłych. Więcej jeszcze srebrnych nici wiło się w jego czarnej brodzie, a zresztą nie różnił się niczym od innych ludzi, chyba tym, że przeciw żołnierskiemu obyczajowi unikał gwarów, ciżby, pijatyk, chętniej z zakonnikami obcując, których rozmów o życiu klasztornym i o życiu przyszłym chciwie, bywało, słuchał. Jednakże służbę ściśle pełnił i co się tyczyło wojny albo spodziewanego oblężenia, tym na równi ze wszystkimi się zajmował. + +Wnet też rozmowa zeszła na ten przedmiot, bo nikt o niczym innym nie myślał w całym obozie, w zamku i w mieście. Stary Zaćwilichowski wypytywał się o Tatarów i o Burłaja, z którym z dawna miał znajomość. + +— Wielki to jest wojennik — mówił — i aż żal, że przeciw ojczyźnie wraz z innymi powstaje. Razem służyliśmy pod Chocimiem; młodzik to był jeszcze, ale już obiecywał, że na niepospolitego męża wyrośnie. + +— Przecie on jest z Zadnieprza i Zadnieprzańcom przywodzi — rzekł Skrzetuski. — Jakże się to stało, ojcze, że on teraz z południa od strony Kamieńca ciągnie? + +— Widać — odrzekł Zaćwilichowski — umyślnie mu tam Chmielnicki zimowisko wyznaczył, gdyż Tuhaj-bej został nad Dnieprem, a ów murza wielki ma do Burłaja rankor jeszcze z dawnych czasów. Nikt też Tatarom tyle sadła za skórę nie zalał, ile Burłaj. + +— A teraz będzie ich komilitonem! + +— Tak jest! — rzekł Zaćwilichowski. — Takie czasy! Ale tu będzie nad nimi Chmielnicki czuwał, żeby się nie pożarli. + +— A Chmielnickiego kiedy się tu, ojcze, spodziewacie? — pytał Wołodyjowski. + +— Lada dzień, a zresztą, któż może wiedzieć? Powinni regimentarze podjazd za podjazdem wysyłać, a tego nie czynią. Ledwiem uprosił, że Kuszla wysłali ku południowi, a panów Pigłowskich pod Czołhański Kamień. Chciałem i sam iść, ale tu ciągłe rady i rady… Mają jeszcze wysłać i pana pisarza koronnego w kilkanaście chorągwi. Niechże się śpieszą, aby zaś nie było za późno. Daj tu Boże jak najprędzej naszego księcia, bo inaczej taka hańba jak pod Piławcami nas spotka. + +— Widziałem tych żołnierzów, kiedyśmy przez majdan przejeżdżali — rzecze Zagłoba — i tak myślę, że więcej między nimi kpów niż dobrych pachołków. Bazarnikami im być, nie naszymi komilitonami, którzy się w sławie kochamy, więcej ją od zdrowia ceniąc. + +— Co waść gadasz! — burknął staruszek. — Nie ujmuję ja waszmości męstwa, choć dawniej inne miałem mniemanie, ale i to wszystko rycerstwo, co tu jest, to najprzedniejszy żołnierz, jakiego kiedykolwiek miała Rzeczpospolita. Głowy jeno trzeba! Wodza! Pan kamieniecki dobry harcownik, ale żaden wódz; pan Firlej stary, a co do podczaszego, no, ten razem z księciem Dominikiem pod Piławcami zdobył sobie reputację. Cóż dziwnego, że ich słuchać nie chcą? Żołnierz chętnie przeleje krew, jeżeli jest pewien, że go bez potrzeby nie wygubią. Ot i teraz: miast o oblężeniu myśleć, to się spierają, gdzie który będzie stał! + +— Czy aby wiwendy jest dosyć? — pytał niespokojnie Zagłoba. + +— I tego nie tyle, ile potrzeba, ale z paszą jeszcze gorzej. Jeżeli się oblężenie przez miesiąc przeciągnie, to chyba wióry a kamienie będziem koniom dawać. + +— Jeszcze by czas o tym pomyśleć — rzekł Wołodyjowski. + +— To idź im waść to powiedz. Daj Boże księcia, repeto! + +— Nie waszmość jeden za nim wzdychasz — przerwał pan Longinus. + +— Wiem o tym — odrzekł staruszek. — Spojrzyjcie waszmościowie na majdan. Wszyscy u wałów siedzą i z tęsknością w stronę Starego Zbaraża poglądają, inni zaś aż na wieże w mieście włażą, a krzyknie który z pustoty: „Idzie!” — to od radości szaleją. Nie tak spragniony jeleń desiderat aquas, jako my jego. Oby tylko przed Chmielnickim zdążył, bo już tak myślę, że tam musiały zajść impedimenta. + +— My też się po całych dniach o jego przyjazd modlimy — odezwał się jeden z bernardynów. + +Jakoż modlitwy i życzenia całego rycerstwa miały się niebawem ziścić, chociaż następny dzień przyniósł jeszcze większe obawy i pełno wróżb złowrogich. Dnia ósmego lipca, we czwartek, straszliwa burza rozszalała się nad miastem i świeżo zatoczonymi wałami obozu. Deszcz walił potokami. Część robót ziemnych spłynęła. Gniezna i oba stawy wezbrały. Wieczorem piorun huknął w piechotną chorągiew kasztelana bełskiego, Firleja; zabił kilku ludzi, a samą chorągiew roztrzaskał na szczypki. Poczytano to za złe omen i za widomy znak gniewu Bożego, tym bardziej że pan Firlej był kalwinem. Zagłoba proponował, by wysłać do niego deputację z żądaniem i prośbą, aby się nawrócił - „gdyż nie może być błogosławieństwa Bożego dla wojska, którego wódz żyje w sprośnych błędach niebu obrzydłych”. Wielu podzielało to mniemanie i tylko powaga osoby kasztelańskiej i buławy wstrzymała wysłanie deputacji. Ale serca tym bardziej upadły. Burza też szalała bez przerwy. Wały, lubo wzmocnione kamieniami, łozą i ostrokołem, rozmiękły tak, że armaty poczęły grzęznąć. Musiano podkładać deski pod granatniki, moździerze i nawet pod oktawy. W głębokich fosach szumiała woda na chłopa wysoko. Noc nie przyniosła spokoju. Wicher gnał od wschodu coraz nowe olbrzymie zwały chmur, które kłębiąc się i przewalając ze straszliwym łoskotem po niebie, wyrzucały nad Zbarażem wszystek swój zapas dżdżu, gromów, błyskawic… Tylko czeladź została w namiotach w obozie, towarzystwo zaś, starszyzna, nawet regimentarze, z wyjątkiem kasztelana kamienieckiego, schronili się do miasta. Gdyby Chmielnicki nadszedł był razem z tą burzą, byłby wziął obóz bez oporu! + +Nazajutrz było już nieco lepiej, chociaż deszcz jeszcze popadywał. Dopiero koło piątej z południa wiatr przepędził chmury, błękit roztoczył się nad obozem, a w stronie Starego Zbaraża zajaśniała przepyszna siedmiobarwna tęcza, której potężny łuk jednym ramieniem za Stary Zbaraż przechodził, drugim zdawał się ssać wilgoć z Czarnego Lasu — i świecił się, i mienił, i grał na tle chmur uciekających. + +Wówczas otucha wstąpiła w serca. Rycerstwo wróciło do obozu i wstąpiło na śliskie wały, aby widokiem tęczy oczy weselić. Zaraz poczęto rozprawiać gwarnie i zgadywać, co ten pomyślny znak zwiastuje, gdy wtem pan Wołodyjowski, stojąc wraz z innymi nad samą fosą, przysłonił swe rysie oczy ręką i zakrzyknął: + +— Wojsko spod tęczy wychodzi! Wojsko! + +Zrobił się ruch, jakby wicher poruszył masą ludzi, a potem szmer zerwał się nagle. Słowa: „Wojsko idzie!” przeleciały jakoby strzała od jednego końca wałów do drugiego. Żołnierze poczęli się cisnąć, popychać, skłębiać. Szmery zrywały się i cichły; wszystkie dłonie spoczęły nad oczyma, wszystkie oczy wbiły się z wytężeniem w dal — serca tłukły się w piersiach — i patrzyli tak wszyscy, oddech w piersiach wstrzymując, zawieszeni między niepewnością i nadzieją! + +A wtem pod siedmiobarwną bramą zamajaczyło coś i majaczyło coraz wyraźniej, i wynurzało się z dali, i zbliżało coraz bardziej, i widniało coraz dokładniej — aż w końcu ukazały się chorągwie, proporce, buńczuki — później las proporczyków — oczy nie dały dłużej wątpić: było to wojsko. + +Wówczas jeden olbrzymi okrzyk wyrwał się ze wszystkich piersi, okrzyk niepojętej radości: + +— Jeremi! Jeremi! Jeremi! + +Najstarszych żołnierzy ogarnął po prostu szał. Jedni rzucili się z wałów, przebrnęli fosę i biegli piechotą przez zalaną wodą równinę ku zbliżającym się pułkom; drudzy lecieli do koni; inni śmieli się, inni płakali, składali ręce lub wyciągali je ku niebu, wołając: „Idzie nasz ojciec, nasz zbawca, nasz wódz!”. Zdawać by się mogło, że oblężenie już zdjęte, Chmielnicki pokonany i zwycięstwo odniesione. Tymczasem pułki księcia podchodziły coraz bliżej, tak że można już było rozróżnić znaki. Szły więc naprzód, jako zwykle, lekkie pułki książęcych Tatarów, semenów i Wołochów; za nimi widać było cudzoziemską piechotę Machnickiego, dalej — armaty Wurcla, dragonie i poważne znaki husarskie. Promienie słońca łamały się na ich zbrojach, na grotach sterczących kopii — i szli wszyscy w blaskach niezwyczajnych, jakoby już ich otaczała gloria zwycięstwa. Skrzetuski, stojący wraz z panem Longinem na wałach, poznał z dala swoją chorągiew, którą był w Zamościu zostawił — i wyżółkłe policzki zarumieniły mu się nieco; odetchnął silnie po kilkakroć, jakby jakiś niezmierny ciężar zrzucał z piersi, i poweselał w oczach. Bo też i bliskie już były dla niego dni trudów nadludzkich oraz walk heroicznych, które najlepiej goją serce i pamięć bolesną gdzieś coraz głębiej na dno duszy strącają. Pułki zbliżyły się jeszcze i zaledwie tysiąc kroków dzieliło je od obozu. Nadbiegła też i starszyzna, by oglądać wejście książęce: więc trzej regimentarze, z nimi pan Przyjemski, pan chorąży koronny, pan starosta krasnostawski, pan Korf i wszyscy inni oficerowie tak chorągwi polskich, jak i cudzoziemskiego autoramentu. Podzielali oni ogólną radość, a szczególniej pan Lanckoroński, regimentarz, większy rycerz aniżeli wódz, ale w sławie wojennej rozkochany, wyciągał buławę w stronę, skąd przychodził Jeremi, i mówił tak głośno, że go wszyscy słyszeli: + +— Oto tam nasz najwyższy wódz i ja pierwszy dank i władzę swą mu oddawam! + +Pułki książęce zaczęły wchodzić do obozu. Było wszystkiego ludu trzy tysiące, ale za sto tysięcy serc przyrosło — bo byli to przecie wszystko zwycięzcy spod Pohrebyszcz, Niemirowa, Machnówki i Konstantynowa. Witali się tedy znajomi i przyjaciele. Za lekkimi pułkami wtoczyła się na koniec z trudem i artyleria wurclowska, prowadząc cztery hakownice, dwie oktawy srodze donośne i sześć zdobycznych organków. Książę, który ze Starego Zbaraża pułki ekspediował, wjechał dopiero wieczorem po zachodzie słońca. Zbiegło się, co żyło, na jego spotkanie. Żołnierze, pozapalawszy kaganki, ogarki, pochodnie i szczapy łuczywa, otoczyli tak książęcego dzianeta, że postępować nie mógł. Chwytano go też za cugle, by oczy widokiem bohatera dłużej napoić. Całowano suknie książęce, a samego ledwie że nie porwano na ramiona. Uniesienie doszło do tego stopnia, że nie tylko żołnierze spod swojskich znaków, ale i roty cudzoziemskie oświadczyły, że przez kwartał darmo będą służyły. Coraz większy tłok czynił się naokół księcia, tak że kroku już postąpić nie mógł — siedział więc na swym białym dzianecie, otoczony żołnierstwem, jak pasterz między owcami, a okrzykom i wiwatom nie było końca. + +Wieczór się zrobił cichy, pogodny. Na ciemnym niebie zabłysło tysiące gwiazd i wnet zjawiły się pomyślne wróżby. Właśnie gdy pan Lanckoroński zbliżył się do księcia z buławą w ręku, by mu ją oddać, jedna z gwiazd, oderwawszy się od sklepienia i ciągnąc za sobą strugę świetlaną, spadła z hukiem w stronie Konstantynowa, skąd miał nadciągnąć Chmielnicki, i zgasła. + +— To Chmielnickiego gwiazda! — krzyknęli żołnierze. — Cud! Cud! Znak widomy! + +— Vivat Jeremi victor! — powtórzyło tysiące głosów, a wtem kasztelan kamieniecki zbliżył się i dał znak ręką, że chce mówić. Uciszyło się zaraz nieco, on zaś rzekł: + +— Król mnie dał buławę, ale ja ją w twoje, godniejsze ręce, zwycięzco, oddaję i pierwszy twoich rozkazów chcę słuchać. + +— I my z nim! — powtórzyli dwaj inni regimentarze. + +Trzy buławy wyciągnęły się ku księciu, ale on rękę cofnął i odrzekł: + +— Nie ja waszmościom dawałem buławy, więc ich nie będę odbierał. + +— Bądź więc nad trzema czwartą! — rzekł Firlej. + +— Vivat Wiśniowiecki! Vivant regimentarze! — krzyknęło rycerstwo. — Żyć i umierać razem chcemy! + +W tej chwili dzianet książęcy podniósł łeb, wstrząsnął farbowaną purpurowo grzywą i zarżał potężnie, aż wszystkie konie w obozie odpowiedziały mu jednym głosem. + +Poczytano i to za przepowiednię zwycięstwa. Żołnierze mieli ogień w oczach. Serca rozpaliły się pragnieniem walki, dreszcz zapału przebiegał przez ciała. Starszyzna nawet podzielała ogólne uniesienie. Podczaszy płakał i modlił się, a pan kasztelan kamieniecki i pan starosta krasnostawski pierwsi poczęli trzaskać szablami, wtórując żołnierzom, którzy biegli na zręby wałów i wyciągając ręce w ciemności, wołali ku stronie, z której spodziewano się nieprzyjaciela: + +— Bywajcie, psubraty! Znajdziecie nas gotowych! Tej nocy nikt nie spał w obozie i aż do rana grzmiały okrzyki i roiły się światła błyszczące kaganków i pochodni. + +Nad ranem przyszedł z podjazdu spod Czołhańskiego Kamienia pan pisarz koronny Sierakowski i przyniósł wiadomość o nieprzyjacielu, który o pięć mil od obozu się znajdował. Podjazd stoczył walkę z przeważnymi siłami ordyńców; zginęło w niej dwóch panów Mańkowskich, pan Oleksicz i kilku zacnego towarzystwa. Przywiezione języki twierdziły, że za onym komunikiem chan i Chmielnicki idą z całą potęgą. Dzień zeszedł na oczekiwaniu i rozporządzeniach do obrony. Książę, przyjąwszy bez dłuższych wahań naczelne dowództwo, szykował wojsko, wyznaczał każdemu, gdzie miał stać, jak się bronić i jak innym w pomoc przychodzić. W obozie zapanował najlepszy duch; karność została przywrócona, a zamiast dawnego zamieszania, krzyżowania się rozporządzeń, niepewności — widziałeś wszędy ład i sprawność. Do południa wszyscy byli na swych pozycjach. Straże przed obozem rozrzucone donosiły każdej chwili, co dzieje się w okolicy. W pobliższych wioskach wysłana czeladź brała żywność i paszę, ile się gdzie jeszcze dało złapać. Żołnierz, stojąc na wałach, gwarzył wesoło i śpiewał, a noc spędzono, drzemiąc przy ogniskach, z ręką na szabli, w takiej gotowości, jakby co chwila szturm miał nastąpić. + +Jakoż świtaniem poczęło się coś czernić w stronie Wiśniowca. Dzwony uderzyły w mieście na trwogę, a w obozie długie, żałosne głosy trąb pobudziły czujność żołnierzy. Piesze regimenta wyszły na wały, w przerwach stanęła jazda gotowa zerwać się za pierwszym znakiem do ataku, a przez całą długość okopu wzniosły się ku górze dymki od zapalonych lontów. + +W tej samej chwili pojawił się książę na swoim białym dzianecie. Ubrany był w srebrne blachy, ale bez hełmu. Najmniejszej troski nie było znać na jego czole; owszem, wesołość biła mu z oczu i twarzy. + +— Mamy gości, mości panowie! Mamy gości! — powtarzał, przejeżdżając wzdłuż wałów. + +Cisza nastała i słychać było łopotanie chorągwi, które lekki powiew wiatru to nadymał, to owijał naokoło drzewców. Tymczasem nieprzyjaciel zbliżył się tak, że można go było okiem ogarnąć. + +Była to pierwsza fala, więc nie sam Chmielnicki z chanem, ale rekonesans złożony ze trzydziestu tysięcy wyborowych ordyńców uzbrojonych w łuki, samopały i szable. Zagarnąwszy tysiąc pięćset pachołków wysłanych po żywność, szli gęstą ławą od Wiśniowca, potem wyciągnąwszy się w długi półksiężyc, poczęli zajeżdżać z przeciwnej strony ku Staremu Zbarażowi. + +Ale tymczasem książę przekonawszy się, iż to tylko komunik, dał rozkaz, by jazda wyszła z okopów. Rozległy się głosy komendy, pułki zaczęły się ruszać i wychodzić zza wałów, jak pszczoły z ula. Równina napełniła się ludźmi i końmi. Z dala widać było rotmistrzów z buzdyganami w ręku oganiających chorągwie i szykujących je do boju. Konie parskały rzeźwo — a czasem rżenie przebiegło szeregi. Potem z tej masy wysunęły się dwie chorągwie Tatarów i semenów książęcych i szły drobnym kłusem naprzód; łuki trzęsły się im na plecach, migotały kołpaki — i szli w milczeniu, a na czele ich jechał rudy Wierszułł, pod którym koń rzucał się jak szalony, co chwila zwieszając w powietrzu przednie kopyta, jakby chciał zerwać wędzidła i skoczyć co prędzej w zamęt. + +Błękitu nieba nie plamiła żadna chmurka, dzień był jasny, przezroczysty — i widać ich było jak na dłoni. + +W tejże samej chwili od strony Starego Zbaraża ukazał się taborek książęcy, który nie zdołał wejść z całym wojskiem, a teraz nadążał co siły z obawy, aby ordyńcy nie ogarnęli go jednym zamachem. Jakoż nie uszedł ich oczu i wnet długi półksiężyc ruszył ku niemu z kopyta. Krzyki: „Ałła!” doleciały aż do uszu stojącej na wałach piechoty; chorągwie Wierszułła pomknęły jak wicher na ratunek. + +Ale półksiężyc dobiegł prędzej do taborku i opasał go w jednej chwili jakoby czarną wstęgą, a jednocześnie kilka tysięcy ordyńców zwróciło się z wyciem nieludzkim ku Wierszułłowi, starając się go również opasać. I tu dopiero można było poznać doświadczenie Wierszułła i sprawność jego żołnierzy. Widząc bowiem, że im zachodzą z prawej i lewej strony, rozdzielili się na troje i skoczyli na boki, po czym rozdzielili się na czworo, potem na dwoje — a za każdym razem nieprzyjaciel musiał się zwracać całą linią, bo przed sobą nie miał nikogo, a skrzydła już mu rwano. Dopiero za czwartym razem uderzyli się pierś w pierś, ale Wierszułł uderzył całą siłą w najsłabsze miejsce, rozerwał je i od razu znalazł się na tyłach nieprzyjaciela. Wtedy porzucił go i szedł jak burza ku taborkowi, nie dbając, że tamci zaraz mu na kark najadą. + +Starzy praktycy, patrząc na to z wałów, uderzali się zbrojnymi dłońmi po lędźwiach, wykrzykując: + +— Niech ich kule biją! Tylko książęcy rotmistrze tak prowadzą! + +Tymczasem Wierszułł, natarłszy ostrym klinem na pierścień opasujący taborek, przebił go tak, jak strzała przebija ciało żołnierza, i w mgnieniu oka przedostał się do środka. Teraz zamiast dwóch bitew zawrzała jedna, ale tym zaciętsza. Cudny to był widok! W środku równiny taborek jakoby ruchoma forteca wyrzucał długie smugi dymu i ział ogniem — naokół zaś czerniło się mrowie ruchliwe, rozszalałe, niby jakiś wir olbrzymi, za wirem konie latające bez jeźdźców, w środku szum, wrzask, grzechotanie samopałów. Ci tłoczą się jedni przez drugich, tamci nie dają się rozrywać. Jak dzik otoczony broni się białymi kłami i tnie zajadłą psiarnię, tak ów tabor wśród chmary tatarskiej bronił się z rozpaczą i nadzieją, że z obozu pomoc większa od Wierszułłowej mu przyjdzie. + +Jakoż wkrótce na równinie zamigotały czerwone kolety dragonów Kuszla i Wołodyjowskiego — rzekłbyś: listki czerwone kwiatów, które wiatr żenie. Ci dobiegli do chmary tatarskiej i wpadli w nią jak w czarny las, tak że po chwili wcale ich nie było widać, tylko kotłowanie uczyniło się jeszcze większe. Dziwno było nawet żołnierzom, dlaczego książę nie przyjdzie od razu z dostateczną potęgą w pomoc otoczonym, ale on zwłóczył, chcąc dowodnie pokazać żołnierzom, jakie to posiłki im prowadził — i przez to serce im podnieść, i do większych jeszcze niebezpieczeństw przygotować. + +Jednakże ogień w taborku słabiał; znać, już nabijać nie mieli czasu albo się rury muszkietów zbyt rozgrzały; natomiast wrzask Tatarów zwiększał się coraz bardziej, więc książę dał znak i trzy husarskie chorągwie: jedna jego własna pod Skrzetuskim, druga starosty krasnostawskiego, trzecia królewska pod panem Pigłowskim, runęły z obozu ku bitwie. Dobiegły i uderzywszy jak obuchem, rozerwały od razu pierścień tatarski, potem spędziły go, zgniotły na równinie, wyparły ku lasom, rozbiły raz jeszcze — i gnały o ćwierć mili od obozu, taborek zaś wśród radosnych okrzyków i huku dział zemknął bezpiecznie w okopy. + +Tatarzy jednak, czując, że za nimi idzie Chmielnicki i chan, nie znikli całkiem z oczu: owszem, wkrótce zjawili się na nowo i, hałłakując, obiegali cały obóz, zajmując przy tym drogi, gościńce i wsie pobliskie, z których wkrótce podniosły się słupy czarnego dymu ku niebu. Mnóstwo ich harcowników zbliżyło się pod okopy, przeciw którym sypnęli się zaraz pojedynczo i kupkami żołnierze książęcy i kwarciani, szczególniej z tatarskich, wołoskich i dragońskich chorągwi. + +Wierszułł nie mógł brać w harcach udziału, albowiem sześć razy w głowę cięty przy obronie taborku leżał jak nieżywy w namiocie; natomiast pan Wołodyjowski, choć cały już jak rak od krwi czerwony, za mało miał jeszcze ukontentowania i pierwszy wyruszył. Trwały owe harce aż do wieczora, na które z obozu piechoty i rycerstwo z górnych chorągwi patrzyło jak na widowisko. Przebiegano więc sobie wzajemnie, potykano się gromadami albo pojedynczo, chwytano żywcem niewolników. A pan Michał, co którego ucapił i odprowadził, to znów wracał; czerwony jego mundur uwijał się po całym pobojowisku, aż go wreszcie Skrzetuski panu Lanckorońskiemu jako osobliwość z dala pokazał, bo ilekroć sczepił się z Tatarem, rzekłbyś: w Tatara piorun trzasł. Zagłoba, choć pan Michał nie mógł go dosłyszeć, dodawał mu krzykiem z wałów ochoty, od czasu zaś do czasu zwracał się do stojących naokół żołnierzy i mówił: + +— Patrzcie, waszmościowie! Ja to uczyłem go szablą robić. Dobrze! Dalejże po nim! Dalibóg, niedługo mnie dorówna! + +Ale tymczasem słońce zaszło — i harcownik począł z wolna ściągać się z pola, na którym pozostały tylko trupy końskie i ludzkie. W mieście poczęto znów dzwonić na „Anioł Pański”. + +Noc zapadała z wolna, jednakże ciemność nie nadchodziła, bo naokół świeciły łuny. Paliły się Załościce, Barzyńce, Łubianki, Stryjówka, Kretowice, Zarudzie, Wachlówka — i cała okolica, jak okiem sięgnąć, płonęła jednym pożarem. Dymy w nocy stały się czerwone, gwiazdy świeciły na różowym tle nieba. Chmary ptactwa z lasów, gąszczów i stawów podnosiły się z wrzaskiem okropnym i krążyły w powietrzu oświetlonym pożogą jakoby płomienie latające. Bydło w taborze, przerażone niezwykłym widokiem, poczęło ryczeć żałośnie. + +— Nie może być — mówili między sobą w okopie starzy żołnierze — aby ów komunik tatarski takowe rozniecił pożary; pewnie to sam Chmielnicki z Kozakami i całą ordą się zbliża. + +Jakoż nie były to czcze domysły, już bowiem pan Sierakowski przywiózł poprzedniego dnia wiadomość, że hetman zaporoski i chan tuż za komunikiem następują, czekano więc ich na pewno. Żołnierze co do jednego byli na okopach; lud na dachach i wieżach. Wszystkie serca biły niespokojnie. Niewiasty szlochały po kościołach, wyciągając ręce do Najświętszego Sakramentu. Gorsze od wszystkiego oczekiwanie przygniotło niezmiernym ciężarem miasto, zamek i obóz. + +Ale nie trwało długo. Noc jeszcze nie zapadła zupełnie, gdy na widnokręgu ukazały się pierwsze szeregi kozackie i tatarskie, za nimi drugie, trzecie, dziesiąte, setne, tysiączne. Rzekłbyś: wszystkie lasy i chaszcze zerwały się nagle z korzeni i idą na Zbaraż. Na próżno oczy ludzkie szukały końca tych szeregów; jak wzrok sięgnął, czerniło się mrowie ludzkie i końskie ginące w dymach i łunach oddalenia. Szli jak chmury albo jak szarańcza, która całą okolicę ruchomą, straszliwą masą pokryje. Przed nimi szedł groźny pomruk głosów ludzkich jak wicher szumiący w boru wśród wierzchołków starych sosen. Po czym, zatrzymawszy się o ćwierć mili, poczęli się rozkładać i zapalać nocne ogniska. + +— Widzicie ognie? — szeptali żołnierze. — Dalej idą, niż koń jednym tchem doleci. + +— Jezus Maria! — mówił do Skrzetuskiego Zagłoba. — Mówię waćpanu, że lew jest we mnie i trwogi nie czuję, ale wolałbym, żeby ich jasne pioruny wszystkich do jutra zatrzasły. Jak mi Bóg miły, że ich za wiele! Już chyba i na Dolinie Józefata większego tłoku nie będzie. I powiedz waćpan, o co tym złodziejom chodzi? Nie siedziałby to każdy psubrat lepiej w domu? Nie robiłby spokojnie pańszczyzny? Co my winni, że nas Pan Bóg szlachtą, a ich chamami stworzył i powinnymi im być kazał? Tfu! Złość mię porywa! Słodki ja człowiek, do rany mnie przyłożyć, ale niechże mię do pasji nie doprowadzają. Za dużo oni mieli swobód, za dużo chleba, toteż się rozmnożyli jak myszy w gumnie, a teraz się na kotów porywają… Poczekajcie! Poczekajcie! Jest tu kot, co się nazywa kniaź Jarema, i drugi, Zagłoba! Co waść myślisz, czy będą tentowali traktatów? Żeby się tak w pokorę udali, jeszcze by ich można zdrowiem darować, co? Jedno mię ciągle niepokoi: czy wiwendy w obozie jest dosyć? A, do diabła! Patrzcie no, waszmościowie, znowu tam ognie za tymi ogniami, i dalej ognie! Niechże czarna śmierć spadnie na takowy congressus! + +— Co waść mówisz o traktatach! — odrzekł Skrzetuski. — Gdy oni sądzą, iż wszystkich nas mają w ręku i jutro najdalej dostaną! + +— Ale nie dostaną? Co? — pytał Zagłoba. + +— Boska w tym wola. W każdym razie, skoro tu jest książę, nie przyjdzie im łatwo. + +— Otoś mnie waćpan pocieszył! Nie o to mnie chodzi, by im łatwo nie przyszło, jeno, żeby wcale nie przyszło. + +— Niemałe to jest ukontentowanie dla żołnierza, gdy darmo gardła nie daje. + +— Pewnie, pewnie… Niech to pioruny zapalą razem z waszym ukontentowaniem! + +W tej chwili zbliżyli się Podbipięta i Wołodyjowski. + +— Mówią, że ordy i kozactwa jest na pół miliona — rzekł Litwin. + +— Bodaj waści język odjęło! — krzyknął Zagłoba. — Dobra nowina! + +— Przy szturmach łatwiej ich ciąć niż w polu — odpowiedział ze słodyczą pan Longinus. + +— Skoro się książę nasz i Chmielnicki wreszcie spotkali — rzekł pan Michał — to już o żadnych układach ani gadać. Albo starosta, albo kapucyn! Jutro sądny dzień będzie! — dodał, zacierając ręce. + +Mały rycerz miał słuszność. W tej wojnie, tak długiej, dwa lwy najstraszniejsze ani razu nie stanęły sobie oko w oko. Gromił jeden hetmanów i regimentarzy, drugi potężnych atamanów kozackich, za jednym i za drugim szło w trop zwycięstwo, jeden i drugi byli postrachem nieprzyjaciół — ale czyja szala miała przeważyć w bezpośrednim spotkaniu, teraz dopiero miało się rozstrzygnąć. Wiśniowiecki patrzył bowiem z okopu na nieprzejrzane ćmy tatarskie, kozackie — i na próżno starał się je objąć okiem. Chmielnicki spoglądał z pola na zamek i obóz, myśląc w duszy: „Tam mój wróg najstraszliwszy; gdy tego zetrę, któż mi się oprze?”. + +Łatwo to było zgadnąć, że walka między tymi dwoma ludźmi będzie długa i zaciekła, ale rezultat nie mógł być wątpliwy. Ów kniaź na Łubniach i Wiśniowcu stał na czele piętnastu tysięcy ludzi, licząc w to i sługi obozowe, gdy tymczasem za chłopskim wodzem szły ludyszcza mieszkające od Morza Azowskiego i Donu aż po ujścia Dunaju. Szedł więc z nim chan na czele ordy krymskiej, białogrodzkiej, nohajskiej i dobrudzkiej — szedł lud, który na wszystkich dorzeczach Dniestru i Dniepru zamieszkiwał, szli Niżowi i czerń nieprzeliczona — ze stepów, jarów, borów, miast, miasteczek, wsi i chutorów, i ci wszyscy, co pierwej w dworskich lub koronnych chorągwiach służyli; szli Czerkasowie, karałasze wołoscy, Turcy sylistryjscy, Turcy rumelscy; szły nawet luźne watahy Serbów i Bułgarów. Zdawać się mogło, że to nowa wędrówka narodów, które porzuciły mroczne stepowe siedziby, ciągną na zachód, by nowe ziemie zająć, nowe państwo utworzyć. + +Taki to był stosunek sił walczących… Garść przeciw krociom, wyspa naprzeciw morzu! Więc nie dziwota, że niejedno serce biło trwogą i że nie tylko w mieście, nie tylko w tym kącie kraju, ale i w całej Rzeczypospolitej patrzono na ten samotny okop, otoczony powodzią dzikich wojowników, jak na grobowiec wielkich rycerzy i wielkiego ich wodza. + +Tak samo zapewne patrzył i Chmielnicki, bo ledwie ognie rozpaliły się dobrze w jego obozach, gdy przed okopami Kozak wysłaniec jął machać białą chorągwią, trąbić i krzyczeć, by nie strzelano. + +Straże wyszły i porwały go natychmiast. + +— Od hetmana do księcia Jaremy — rzekł im. + +Kniaź jeszcze z konia nie zsiadł i stał na okopie z twarzą pogodną jak niebo. Łuny odbijały mu się w oczach i obłóczyły różowym blaskiem jego delikatną, białą twarz. Kozak, stanąwszy przed obliczem pańskim, stracił mowę i łydy zadrżały pod nim, a mrowie przeszło mu przez ciało, choć to był stary wilk stepowy i jako poseł przybywał. + +— Kto ty? — pytał książę wojewoda, utkwiwszy w niego swe spokojne źrenice. + +— Ja setnik Sokół… od hetmana. + +— A z czym przychodzisz? + +Setnik począł bić czołem pokłony aż pod strzemiona książęce. + +— Przebacz, władyko! Co mnie kazali, to powiem, ja nie winien! + +— Mów śmiało. + +— Hetman kazał mi powiedzieć, że w gości przybył do Zbaraża i jutro w zamku was odwiedzi. + +— Powiedz mu, że nie jutro, ale dziś wydaję ucztę w zamku! — odrzekł książę. + +Jakoż w godzinę później zagrzmiały na wiwaty moździerze, wzniosły się radosne okrzyki — i wszystkie okna zamkowe zajaśniały od tysiąców świec jarzących. + +Chan, usłyszawszy wiwatowe strzały, głosy trąb i kotłów, wyszedł własną osobą przed namiot w towarzystwie brata Nuradyna, sułtana Gałgi, Tuhaj-beja i wielu murzów, a następnie posłał po Chmielnickiego. + +Hetman, jakkolwiek nieco już podpity, stawił się natychmiast i bijąc pokłony, a zarazem przykładając palce do czoła, brody i piersi, czekał na zapytanie. + +Przez długi czas chan spoglądał na zamek świecący z dala jak olbrzymia latarnia i kiwał z lekka głową, na koniec pogładził się ręką po rzadkiej brodzie, która w dwóch długich kosmykach spadała na łasicową szubę, i rzekł, wskazując palcem na jaśniejące szyby: + +— Hetmanie zaporoski, co tam jest? + +— Najpotężniejszy carzu! — odrzekł Chmielnicki. — To kniaź Jarema ucztuje. + +Chan zdumiał się. + +— Ucztuje?… + +— Trupy to jutrzejsze dziś ucztują — odrzekł Chmielnicki. + +Wtem nowe wystrzały huknęły na zamku, zabrzmiały trąby, a zmieszane okrzyki doszły aż do dostojnych uszu chanowych. + +— Jeden Bóg — mruknął. — Lew jest w sercu tego giaura. + +I po chwili milczenia dodał: + +— Wolałbym z nim stać niż z tobą. + +Chmielnicki zadrżał. Ciężko on opłacał niezbędną przyjaźń tatarską, a do tego jeszcze nigdy nie był pewien straszliwego sojusznika. Lada fantazja chanowa i wszystkie ordy mogły się zwrócić przeciw kozactwu, które wówczas byłoby zgubione bez ratunku. A przy tym wiedział Chmielnicki jeszcze i to, że chan pomagał mu wprawdzie dla łupów, dla darów, dla nieszczęsnego jasyru, uważając się jednak za prawowitego monarchę, wstydził się w duszy stawać po stronie buntu przeciw królowi, po stronie takiego „Chmiela” przeciw takiemu Wiśniowieckiemu. + +Hetman kozacki upijał się częstokroć nie tylko z nałogu, ale i z desperacji… + +— Wielki monarcho! — rzekł. — Jarema twój wróg. On to Tatarom odjął Zadnieprze, on pobitych murzów jako wilków po drzewach na postrach wieszał; on na Krym chciał iść ogniem i mieczem… + +— A wy to nie czyniliście szkód w ułusach? — pytał chan. + +— Jam twój niewolnik. + +Sine wargi Tuhaj-beja poczęły drgać i kły błyskać; miał on między Kozakami śmiertelnego wroga, który swego czasu cały czambuł w pień mu wyciął i samego ledwie nie schwytał. Nazwisko jego cisnęło mu się teraz do ust z nieubłaganą siłą mściwych wspomnień, więc nie wytrzymał i począł warczeć z cicha: + +— Burłaj! Burłaj! + +— Tuhaj-beju! — rzekł natychmiast Chmielnicki. — Wy z Burłajem za najjaśniejszym i mądrym rozkazaniem chanowym zeszłego roku wodę na miecze leli. + +Nowa salwa wystrzałów zamkowych przerwała dalszą rozmowę. + +Chan rękę wyciągnął i zatoczył nią koło obejmujące Zbaraż miasto, zamek i okop. + +— Jutro to moje? — pytał, zwróciwszy się do Chmielnickiego. + +— Jutro tamci pomrą — odparł Chmielnicki z oczyma utkwionymi w zamek. + +Po czym na nowo jął bić pokłony i ręką dotykać czoła, brody i piersi, uważając rozmowę za skończoną. Chan też otulił się w łasicową szubę, bo noc była chłodna, choć lipcowa, i rzekł, zwróciwszy się ku namiotom: + +— Późno już!… + +Wówczas wszyscy poczęli się kiwać, jakby jedną siłą poruszani, a on szedł do namiotu z wolna i poważnie, powtarzając z cicha: + +— Jeden Bóg!… + +Chmielnicki oddalił się również ku swoim, a przez drogę mruczał: + +— Oddam ci zamek i miasto, i łupy, i jeńców, ale Jarema będzie mój, nie twój, choćby mi gardłem zapłacić za niego przyszło. + +Stopniowo ogniska poczęły mdleć i gasnąć, stopniowo uciszał się głuchy szmer kilkuset tysięcy głosów; jeszcze tu i owdzie odzywał się głos piszczałek lub wołania koniuchów tatarskich wyganiających konie na nocną paszę; po czym i te głosy umilkły i sen objął nieprzeliczone zastępy tatarskie i kozackie. Tylko zamek huczał, grzmiał… wiwatował, jakby w nim wesele wyprawiano. + +W obozie oczekiwano powszechnie, że szturm nazajutrz nastąpi. Jakoż od rana ruszyły się tłumy czerni, Kozaków, Tatarów i innych dzikich wojowników ciągnących z Chmielnickim i szły ku okopom na kształt czarnych chmur walących się na szczyt góry. Żołnierz, lubo już dnia poprzedniego na próżno starał się zliczyć ogniska, zdrętwiał teraz na widok tego morza głów. Lecz nie był to jeszcze szturm prawdziwy, ale raczej oględziny pola, szańców, fos, wałów i całego polskiego obozu. I jak wzdęta fala morska, którą wiatr żenie z dalekiej roztoczy, przyjdzie, spiętrzy się, zapieni, uderzy z hukiem, a potem cofnie się w dal, tak oni uderzali tu i owdzie i znów się cofali, i znów uderzali, jakby próbując oporu, jakby chcąc się przekonać, czy samym swym widokiem, czy samą liczbą nie zgniotą ducha, zanimby ciała zgnieść mogli. + +Bili też z dział — i kule gęsto poczęły padać do obozu, z którego odpowiadały oktawy i ręczna strzelba, a jednocześnie na wałach pojawiła się procesja z Najświętszym Sakramentem, aby otrzeźwić zdrętwiałe wojsko. Niósł ksiądz Muchowiecki złocistą monstrancję, trzymając ją obu rękoma powyżej twarzy, a czasem podnosząc w górę — i szedł z przymkniętymi oczyma i ascetyczną twarzą, spokojny, przybrany w lamową kapę i pod baldachimem. Przy nim szło dwóch księży, trzymając go pod łokcie: Jaskólski, kapelan husarski, czasu swego przesławny żołnierz, w sztuce wojennej jakby wódz jaki doświadczony, i Żabkowski, również ekswojskowy, olbrzymi bernardyn, siłą jednemu tylko panu Longinowi w całym obozie ustępujący. Drążki baldachimu niosło czterech szlachty, między którymi był i Zagłoba — przed baldachimem zaś postępowały dziewczątka o słodkich twarzach, sypiące kwiaty. Szli tedy przez całą długość wałów, a za nimi starszyzna wojskowa; żołnierzom zaś na widok monstrancji błyszczącej na kształt słońca, na widok spokoju księży i onych dziewczątek przybranych w bieli rosły serca, przybywała odwaga, zapał wstępował w dusze. Wiatr roznosił krzepiący zapach mirry palonej w trybularzach; głowy wszystkich pochylały się z pokorą. Muchowiecki od czasu do czasu wznosił monstrancję i oczy ku niebu — i intonował pieśń: „Przed tak wielkim Sakramentem”. + +Dwa potężne głosy Jaskólskiego i Żabkowskiego podchwytywały ją w lot, dośpiewując: „upadajmy na twarzy” — a całe wojsko śpiewało dalej: „Niech ustąpią z testamentem nowym prawom już starzy!”. Głęboki bas dział wtórował pieśni, a czasem kula armatnia przelatywała, hucząc nad baldachimem i księżmi, czasem, uderzywszy poniżej w wał, zasypywała ich ziemią, aż pan Zagłoba kurczył się i przyciskał do drążka. Szczególniej strach chwytał go za włosy, gdy procesja dla modlitew stawała na miejscu. Wówczas trwało milczenie i kule słychać było doskonale, lecące stadem jak wielkie ptaki; Zagłoba tylko się czerwienił coraz mocniej, a ksiądz Jaskólski zezował ku polu i nie mogąc wytrzymać, mruczał: „Kury im sadzać, nie z dział bić!” — bo istotnie bardzo złych mieli puszkarzy Kozacy, a on, jako dawny żołnierz, nie mógł spokojnie na takową niezręczność i takie marnowanie prochu patrzeć. I znowu szli dalej — aż doszli do drugiego końca wałów, na które też nie było ze strony nieprzyjaciela nigdzie wielkiego nacisku. Próbując tu i owdzie, szczególniej od zachodniego stawu, czy się nie uda wywołać popłochu, cofnęli się na koniec Tatarzy i Kozacy ku swoim stanowiskom i trwali w nich, nie wysyłając nawet harcowników. Tymczasem procesja otrzeźwiła całkowicie oblężonych. + +Widocznym już teraz było, że Chmielnicki czeka na przybycie swego taboru, jakkolwiek skądinąd tak pewny był, że pierwszy prawdziwy szturm wystarczy, iż zaledwie kilka szańców pod armaty kazał usypać i żadnych innych ziemnych robót nie przedsiębrał, aby zagrozić oblężonym. Tabor nadciągnął nazajutrz i stanął, wóz przy wozie, w kilkadziesiąt rzędów, na milę długości, od Werniaków aż ku Dębinie — z nim przyszły jeszcze nowe siły, a mianowicie pyszna piechota zaporoska, prawie janczarom tureckim równa, do szturmów i wstępnego boju o wiele od czerni i Tatarów sposobniejsza. + +Pamiętny wtorkowy dzień trzynastego lipca zeszedł na obustronnych gorączkowych przygotowaniach: już nie było wątpliwości, że szturm nastąpi, bo trąby, kotły i litaury grały od rana larum w kozackim obozie, a między tatarstwem huczał jak grzmot wielki święty bęben, bałt zwany… Wieczór uczynił się cichy, pogodny; jeno z obu stawów i Gniezny podniosły się lekkie mgły — na koniec pierwsza gwiazda zamigotała na niebie. + +W tej chwili sześćdziesiąt armat kozackich ryknęło jednym głosem, nieprzejrzane zastępy ruszyły z krzykiem okropnym ku wałom — i szturm się rozpoczął. + +Wojska stały na wałach i zdawało im się, że ziemia drży pod ich nogami; najstarsi żołnierze nie pamiętali nic podobnego. + +— Jezus Maria! Co to jest? — pytał Zagłoba, stojąc obok Skrzetuskiego z husarią w przerwie wałowej. — To nie ludzie idą na nas. + +— Jakbyś waść wiedział, że nie ludzie; nieprzyjaciel woły przed sobą żenie, abyśmy się pierwej strzelbą na nie wysilili. + +Stary szlachcic poczerwieniał jak burak, oczy wyszły mu na wierzch, a z ust buchnęło jedno słowo, w którym cała wściekłość, cały przestrach i wszystko, co mógł myśleć w tej chwili, było zawarte: + +— Łajdaki!… + +Woły jak szalone, popędzane przez dzikich, półnagich czabańczuków batami i palącymi się pochodniami, zdziczałe ze strachu, biegły naprzód z rykiem okropnym, to zbijając się w kupę, to pędząc, to rozbiegając lub zwracając w tył, a pędzone krzykiem, parzone ogniem, smagane surowcem, leciały znów ku wałom. Aż Wurcel począł ziać ogniem i żelazem, wówczas dymy zakryły świat — niebo poczerwieniało — przerażone bydło rozproszyło się, jakby je piorun rozegnał, połowa go padła — a po ich trupach nieprzyjaciel szedł dalej. + +Na przedzie, kłuci z tyłu spisami i prażeni ogniem z samopałów, biegli jeńcy z worami piasku, którymi fosę mieli zasypywać. Byli to chłopi z okolic Zbaraża, którzy nie zdołali schronić się do miasta przed nawałą; zarówno młodzi mężczyźni, jak starcy i niewiasty. Biegło to wszystko z krzykiem, płaczem i wyciąganiem rąk ku niebu, i wołaniem o litość. + +Włosy stawały na głowie od tego wycia, ale litość zmarła wówczas na ziemi: z jednej strony spisy kozackie pogrążały się w ich plecy, z drugiej kule Wurcla miażdżyły nieszczęsnych, kartacze rwały ich na sztuki, ryły w nich bruzdy, więc biegli, bluzgali się we krwi — padali, podnosili się i znów biegli, bo pchała ich fala kozacka, kozacką turecka, tatarska… + +Wnet fosa zapełniła się ciałami, krwią, worami z piaskiem — na koniec zrównała się i nieprzyjaciel z wyciem rzucił się przez nią. + +Pułki pchały się jedne za drugimi; przy świetle działowego ognia widać było starszyznę, zaganiającą buzdyganami coraz nowe zastępy na okop. Co najprzebrańszy lud rzucił się na kwatery i wojska Jeremiego, bo widział Chmielnicki, iż tam będzie opór największy. Szły więc: kurzenie siczowe, za nimi straszliwi perejasławscy z Łobodą, za nimi Woronczenko wiódł pułk czerkaski, Kułak pułk karwowski, Neczaj bracławski, Stępka humański, Mrozowicki korsuński — szli i kalniczanie, i potężny pułk białocerkiewski piętnaście tysięcy ludzi liczący — a z nim sam Chmielnicki — w ogniu jak szatan czerwony, szeroką pierś na kule wystawiający, z twarzą lwa, okiem orła — w chaosie, dymie, zamieszaniu, rzezi i zwichrzeniu, w płomieniach na wszystko baczny, wszystkim rządzący. + +Za mołojcami szli dzicy dońscy Kozacy; dalej Czerkasi walczący z bliska nożami, tuż Tuhaj-bej wiódł wyborowych nohajców; za nimi Subagazi białogrodzkich Tatarów, tuż Kurdłuk śniadych astrachańców zbrojnych w olbrzymie łuki i strzały, z których każda nieledwie za dziryt ujść mogła. Szli jedni za drugimi tak gęsto, że gorący oddech z tyłu idących oblewał karki przodowym. + +Ilu ich padło, nim doszli na koniec do owej fosy ciałami jeńców zasypanej, któż opowie, któż wyśpiewa! Lecz doszli i przeszli, i poczęli się drzeć na wały. Wówczas rzekłbyś, że ta noc gwiaździsta — to noc sądu ostatecznego. Działa, nie mogąc tłuc bliższych, ryczały ogniem nieustannym na dalsze szeregi. Granaty, kreśląc łuki ogniste po niebie, leciały z chichotem piekielnym, czyniąc w ciemności dzień jasny. Piechota niemiecka i polska łanowa, a obok niej spieszeni dragoni książęcy leli prawie wprost w twarze i piersi mołojców płomień i ołów. + +Pierwsze ich szeregi chciały się cofać i pchane z tyłu, nie mogły. Więc marli na miejscu. Krew bluzgała pod stopami następujących. Wały stały się śliskie, obsuwały się po nich nogi, ręce, piersi. Oni darli się na nie, spadali i znów się darli, przykryci dymem, czarni od sadzy, kłuci, rąbani, strzelani, gardząc ranami i śmiercią. Miejscami walczono już na białą broń. Widziałeś ludzi jakby nieprzytomnych z wściekłości, z wyszczerzonymi zębami, z twarzą zalaną krwią… Żywi walczyli na drgającej masie pobitych i konających. Nie było już słychać komendy, jeno krzyk ogólny, straszny, w którym ginęło wszystko: i grzechot strzelb, i charczenie rannych, i jęki, i syk granatów. + +I trwała ta walka olbrzymia a bezpardonowa przez całe godziny. Naokół wału urósł drugi wał trupów — i tamował przystęp szturmującym. Siczowych wycięto niemal do nogi, pułk perejasławski leżał pokotem naokół wału; karwowski, bracławski i humański były zdziesiątkowane — ale inne pchały się jeszcze, popychane z tyłu przez gwardie hetmańskie, rumelskich Turków i urumbejskich Tatarów. Jednakże zamieszanie powstawało już w szeregach napastniczych, gdy tymczasem naokoło łanowe piechoty polskie, Niemcy i dragonia nie ustąpili dotąd ani piędzi. Zziajani, krwią ociekli, porwani szałem bojowym, spotnieli, wpół obłąkani od zapachu krwi, rwali się jedni przez drugich ku nieprzyjacielowi tak właśnie, jak rozwścieczeni wilcy drą się ku stadu owiec. W tej chwili Chmielnicki natarł powtórnie z niedobitkami pierwszych pułków i z całą nietkniętą jeszcze potęgą białocerkwian, Tatarów, Turków i Czerkasów. + +Działa z okopów przestały grzmieć, granaty świecić, tylko broń ręczna zgrzytała przez całą długość zachodniego wału. Zgiełk wszczął się na nowo. Na koniec i strzelba umilkła. Ciemności pokryły walczących. + +I już żadne oko nie mogło widzieć, co się tam dzieje — jeno przewracało się coś w pomroce jakby olbrzymie cielsko potworu rzucane konwulsjami. Nawet z krzyków nie można było już poznać, czy brzmi w nich tryumf, czy rozpacz. Chwilami i one milkły, a wtedy słychać było tylko jakby olbrzymi jeden jęk rozlegający się ze wszech stron, spod ziemi, na ziemi, w powietrzu, wyżej i wyżej, jak gdyby i dusze odlatywały, jęcząc, z tego pobojowiska. + +Ale były to krótkie przerwy: po takiej chwili wrzaski i wycia odzywały się z większą jeszcze siłą, coraz chrapliwsze, coraz bardziej nieczłowiecze. + +Wtem znów zagrzmiał ogień ręcznej strzelby: to oberszter Machnicki z resztą piechoty przychodził w pomoc utrudzonym regimentom. Trąbki na odwrót poczęły grać w tylnych szeregach mołojców. + +Nastała przerwa, pułki kozackie oddaliły się od okopu na staję i stanęły pod osłoną własnych dział — ale nie minęło i pół godziny, gdy Chmielnicki znowu zerwał się i po raz trzeci gnał ich do szturmu. + +Ale wówczas na okopie ukazał się na koniu sam książę Jeremi. Łatwo go było poznać, bo proporzec i buńczuk hetmański wiały mu nad głową — a zaś przed nim i za nim niesiono kilkadziesiąt palących się krwawo pochodni. Wnet poczęto bić z dział do niego, ale niewprawni puszkarze przerzucali kule daleko, aż za Gnieznę, on zaś stał spokojnie i patrzył w zbliżające się chmury… + +Kozacy zwolnili kroku, jakby oczarowani tym widokiem. + +— Jarema! Jarema! — poszedł cichy pomruk, niby szum wiatru, przez głębokie szeregi. + +I stojąc na okopie wśród krwawych świateł, wydawał im się ten groźny książę jakby olbrzym z baśni ludowej, więc drżenie przebiegło im utrudzone członki, a ręce czyniły znaki krzyża… On stał ciągle. + +Skinął złotą buławą — i wnet złowrogie ptactwo granatów zaszumiało na niebie i wpadło w następujące szeregi; zastępy zwinęły się jak smok śmiertelnie rażony; okrzyk przerażenia przeleciał z jednego końca ławy na drugi. + +— Biegiem! Biegiem! — rozległy się głosy pułkowników kozackich. + +Czarna ława ruszyła całym pędem ku wałom, pod którymi mogła znaleźć ochronę od granatów, ale nie przebiegła jeszcze ani połowy drogi, gdy książę, widny ciągle jak na dłoni, zwrócił się nieco ku zachodowi i znów skinął złotą buławą. + +Na ten znak od strony stawu, z przerwy między jego zwierciadłem a wałem, poczęła się wysuwać jazda — i w mgnieniu oka rozlała się na krańcu brzegowym równiny; przy świetle granatów widać było doskonale olbrzymie chorągwie husarii Skrzetuskiego i Zaćwilichowskiego, dragonie Kuszla i Wołodyjowskiego i Tatarów książęcych Roztworowskiego. Za nimi wysuwały się coraz nowe pułki semenów i Wołochów Bychowca. Nie tylko Chmielnicki, ale ostatni z ciurów kozackich poznał w jednej chwili, że zuchwały wódz postanowił rzucić całą jazdę w bok nieprzyjacielowi. + +Natychmiast w szeregach mołojców zabrzmiały trąbki do odwrotu. „Czoło ku jeździe! Czoło ku jeździe!” — rozległy się przerażone głosy. Jednocześnie zaś Chmielnicki usiłował zmienić front swych wojsk i jazdą od jazdy się zasłonić. Ale już czasu nie było. Zanim zdołał sprawić szyki, zerwały się książęce chorągwie i biegły jakby na skrzydłach z okrzykiem „Bij, zabij!”, z warkotaniem proporców, z świstem piór i żelaznym chrzęstem zbroi. Husarie wraziły kopie w ścianę nieprzyjaciela i same wpadły za nimi jak orkan, przewalając i druzgocąc wszystko po drodze. Żadna siła ludzka, żaden rozkaz, żaden wódz nie zdołał już utrzymać pułków pieszych, na które pierwszy impet się zwrócił. Dziki popłoch ogarnął wyborową gwardię hetmańską. Białocerkwianie rzucali samopały, piszczele, spisy, kosy, kiścienie, szable i osłaniając głowy rękoma, gnali w obłędzie strachu, z rykiem zwierzęcym, na stojące w tyle oddziały Tatarów. Ale Tatarzy przyjęli ich ulewą strzał — więc rzucili się w bok i biegli wzdłuż taboru pod ogniem piechoty i dział Wurcla, ścieląc się trupem tak gęstym, że rzadko gdzie jeden na drugiego nie padał. + +Ale tymczasem dziki Tuhaj-bej, wspomagany przez Subagaziego i Urum-murzę, uderzył z wściekłością na nawałę husarii. Nie miał on nadziei jej złamać, pragnął ją tylko choćby na krótko powstrzymać, aby przez ten czas sylistryjscy i rumelscy janczarowie mogli sformować się w czworoboki, a białocerkiewszczanie ochłonąć z pierwszego popłochu. Skoczył więc jak w dym — i sam leciał w pierwszym szeregu nie jak wódz, ale jak prosty Tatar i siekł, zabijał, narażał się razem z innymi. Krzywe szable nohajców dzwoniły po pancerzach i harnaszach, a wycie wojowników głuszyło wszystkie inne głosy. Lecz wytrzymać nie mogli. Wyparci z miejsca, naciskani strasznym ciężarem żelaznych jeźdźców, którym nie zwykli stawiać czoła otwarcie, spychani ku janczarom, cięci długimi mieczami, zrzucani z siodeł, kłuci, bici, gnieceni jak jadowite robactwo, bronili się jednak z taką wściekłością, że istotnie pęd husarii wstrzymany został. Tuhaj-bej w ukropie bojowym rzucał się na kształt niszczącego płomienia, a nohajcy szli przy nim, jak wilcy idą przy wilczycy. + +Jednak ustępowali, coraz gęstszym trupem padając. Już krzyki „Ałła!” grzmiące z pola zwiastowały, że janczarowie stanęli w ordynku, gdy do wściekłego Tuhaj-beja przypadł Skrzetuski i w łeb koncerzem go trzasnął. Lecz widać rycerz wszystkich sił jeszcze po chorobie nie odzyskał lub może kuta w Damaszku misiurka cięcie wstrzymała, dość że brzeszczot zwinął się na głowie i uderzywszy płaszczyzną, spękał się na drobne kawałki. Ale oczy Tuhaj-beja nocą natychmiast się powlokły, zdarł konia i padł na ręce nohajców, którzy porwawszy swego wodza, pierzchli z wrzaskiem okropnym w obie strony, jak pierzcha mgła zwiana wichrem gwałtownym. Wszystkie jazdy książęce znalazły się teraz wobec janczarów rumelskich i sylistryjskich i wobec watah poturczeńców serbskich, które razem z janczarami utworzyły jeden potężny czworobok i cofały się z wolna ku taborowi, zwrócone frontem ku wrogom, najeżone rurami muszkietów, ostrzami długich włóczni, dzirytów, berdyszów i handżarów. + +Chorągwie pancerne, dragońskie i semeńskie pędziły ku nim jak wicher, a na samym przedzie szła z łoskotem i tętentem husarska Skrzetuskiego. Sam on leciał na oślep w pierwszym szeregu, a przy nim pan Longinus na swej kobyle inflanckiej, ze straszliwym Zerwikapturem w ręku. + +Czerwona wstęga ognia przeleciała z jednego końca czworoboku na drugi — kule zaświstały w uszach jeźdźców, gdzieniegdzie człowiek jęknął, gdzieniegdzie koń się zwalił, linia jazdy łamie się, ale oni pędzą dalej; już dobiegają, już janczary słyszą chrapanie i zdyszany oddech koni — czworobok zbija się jeszcze ciaśniej i pochyla mur włóczni trzymanych żylastymi rękoma ku rozszalałym rumakom. Ile ostrz w tej chmurze, tyle śmierci grozi rycerzom. + +Wtem jakiś husarz-wielkolud dopada w niepowstrzymanym pędzie do ściany czworoboku; przez chwilę widać kopyta olbrzymiego konia zwieszone w powietrzu; następnie rycerz i rumak wpadają w środek ścisku, druzgocąc włócznie, przewalając ludzi, łamiąc, miażdżąc, niwecząc. + +Jak orzeł spada na stado białych pardew, a one zbite przed nim w lękliwą kupę idą na łup drapieżnika, który rwie je pazurami i dziobem — tak pan Longinus Podbipięta, wpadłszy w środek nieprzyjacielskich szyków, szalał ze swym Zerwikapturem. I nigdy trąba powietrzna nie czyni takich spustoszeń w młodym i gęstym lesie, jakie on czynił w ścisku janczarów. Straszny był: postać jego przybrała nieczłowiecze wymiary; kobyła zmieniła się w jakiegoś smoka ziejącego płomień z nozdrzy, a Zerwikaptur troił się w ręku rycerza. Kislar-Bak, olbrzymi aga, rzucił się na niego i padł przecięty na dwoje. Próżno co tęższe chłopy wyciągną ręce, zastawią mu się włóczniami — wnet mrą, jakby rażeni gromem — on zaś tratuje po nich, ciska się w tłum największy i co machnie — rzekłbyś: kłosy pod kosą padają, robi się pustka, słychać wrzask przestrachu, jęki, grzmot uderzeń, zgrzyt żelaza o czaszki i chrapanie piekielnej kobyły. + +— Diw! Diw! — wołają przerażone głosy. + +W tej chwili żelazna nawała husarii ze Skrzetuskim na czele runęła bramą otwartą przez litewskiego rycerza: ściany czworoboku pękły jak ściany walącego się domu i masy janczarów rzuciły się w ucieczce na wszystkie strony. + +Czas też był na to, bo nohajcy pod Subagazim wracali już, jak wilki krwi żądne, do bitwy, a z drugiej strony Chmielnicki, zebrawszy na nowo białocerkwian, szedł z pomocą janczarom — lecz teraz zmieszało się wszystko. Kozacy, Tatarzy, poturczeńcy, janczarowie uciekali w największym nieładzie i popłochu ku taborom, nie dając żadnego oporu. Jazda parła ich, siekąc na oślep. Kto nie zginął w pierwszej stai, ginął w drugiej. Pogoń była tak zacięta, że chorągwie prześcignęły tylne szeregi uciekających; żołnierzom ręce mdlały od cięcia. Tłumy rzucały broń, chorągwie, czapki, a nawet świty. Białe kapuzy janczarskie pokryły jak śniegiem pole. Cała wyborna milicja Chmielnickiego, piechota, jazda, artyleria, posiłkowe oddziały tatarskie i tureckie utworzyły jedną bezładną masę, nieprzytomną, obłąkaną, oślepłą z przerażenia. Całe setki uciekały przed jednym towarzyszem. Husaria, rozbiwszy piechoty i Tatarów, uczyniła swoje, teraz zaś dragoni i lekkie chorągwie szły ze sobą w zawody, a na ich czele pan Wołodyjowski z Kuszlem szerzyli wiarę ludzką przechodzące klęski. Krew pokryła jedną kałużą straszliwe pobojowisko i chlupotała jak woda pod gwałtownymi uderzeniami kopyt końskich, pryskając na zbroje i twarze rycerzy. + +Uciekające tłumy odetchnęły dopiero wśród wozów swego taboru, gdy trąby odwołały jazdę książęcą. + +Rycerstwo wracało ze śpiewaniem i okrzykami radości, licząc po drodze dymiącymi szablami trupy nieprzyjaciół. Ale któż mógł jednym rzutem oka rozmiary klęski ocenić? Kto mógł wszystkich policzyć, gdy przy samym okopie leżały ciała jedne na drugich „na chłopa wysoko”? Żołnierze byli jakby zaczadzeni surowymi wyziewami krwi i potu. Szczęściem, od strony stawów wstał dość silny wiatr i zwiał te zaduchy ku nieprzyjacielskim namiotom. + +Tak skończyło się pierwsze spotkanie straszliwego „Jaremy” z Chmielnickim. + +Ale szturm nie był skończony, bo podczas gdy Wiśniowiecki odpierał ataki wymierzone na prawe skrzydło obozu, Burłaj na lewym o mało co nie stał się panem okopów. Obszedłszy cicho miasto i zamek na czele zadnieprzańskich wojowników, dotarł do wschodniego stawu i uderzył potężnie na Firlejowe kwatery. Nie mogła wytrzymać uderzenia węgierska piechota tam stojąca, bo wały przy stawie nie były jeszcze dokończone — i pierwszy chorąży pierzchnął z banderią, za nim zaś cały pośpieszył regiment. Burłaj wskoczył do środka, a za nim Zadnieprzańcy runęli jak niewstrzymany potok. Krzyki zwycięstwa dobiegły aż do przeciwnego krańca obozu! Kozacy, pędząc za uciekającymi Węgrami, rozbili mały oddział jazdy, zagwoździli kilka dział i już docierali do kwater kasztelana bełskiego, gdy pan Przyjemski na czele kilku rot niemieckich nadbiegł z pomocą. Przebiwszy jednym pchnięciem chorążego, porwał za chorągiew i rzucił się z nią na nieprzyjaciela, za nim Niemcy zwarli się potężnie z kozactwem. Zawrzała straszliwa walka ręczna, w której z jednej strony zaciekłość i przygniatająca liczba Burłajowych zastępów, z drugiej męstwo starych lwów z trzydziestoletniej wojny szły ze sobą o lepszą. Na próżno Burłaj ciskał się w najgęstsze szeregi walczących na kształt rannego odyńca. Ani pogarda śmierci, z jaką walczyli mołojcy, ani ich wytrwałość nie mogła powstrzymać niepohamowanych Niemców, którzy idąc murem naprzód, razili ich tak potężnie, że wyparli zaraz z miejsca, przyparli do okopów, zdziesiątkowali i po półgodzinnej walce wyrzucili precz za wały. Pan Przyjemski, zalany krwią, pierwszy zatknął swą chorągiew na niedokończonym nasypie. + +Położenie Burłaja było teraz straszne, musiał bowiem cofać się tąż samą drogą, którą nadszedł, a że Jeremi zgniótł już właśnie atakujących prawe skrzydło, mógł więc z łatwością odciąć cały Burłajowy oddział. Przyszedł mu wprawdzie z pomocą Mrozowicki, na czele korsuńskich konnych mołojców, ale w tej chwili ukazała się husaria pana Koniecpolskiego, do niej przyłączył się wracający z ataku na janczarów Skrzetuski i obaj odcięli cofającego się dotychczas w porządku Burłaja. + +Jednym atakiem rozbili go w puch i wtedy to poczęła się rzeź okropna. Kozacy, mając zamkniętą drogę do taborów, mieli tylko drogę śmierci otwartą. Jedni też, nie prosząc pardonu, bronili się zaciekle gromadkami lub pojedynczo, inni próżno wyciągali ręce ku jeźdźcom huczącym jak wicher po bojowisku. Rozpoczęły się gonitwy, przebiegania, pojedyncze walki, wyszukiwania nieprzyjaciół ukrytych w padlinach i nierównościach gruntu. Z okopów, aby oświecić pobojowisko, zaczęto rzucać pozapalane maźnice ze smołą, które leciały jak ogniste meteory z grzywą płomienną. Przy tych czerwonych blaskach docinano reszty Zadnieprzańców. + +Skoczył im jeszcze na pomoc i Subagazi, który dnia tego cudów męstwa dokazywał, ale przesławny Marek Sobieski, starosta krasnostawski, osadził go na miejscu, jak lew osadza dzikiego bawołu — więc widział już Burłaj, że znikąd nie ma ratunku. Aleś, Burłaju, sławę swą kozaczą kochał więcej niż życie, dlategoś nie szukał ocalenia! Inni wymykali się w ciemnościach, kryli się po szczelinach, prześlizgiwali się między kopytami rumaków, on zaś szukał jeszcze wrogów. Tam ściął pana Dąbka i pana Rusieckiego, i młode lwie pacholę pana Aksaka, tego samego, który pod Konstantynowem nieśmiertelną okrył się sławą; potem porwał pana Sawickiego, potem dwóch od razu skrzydlatych husarzy rozciągnął na ziemi rodzącej, na koniec, widząc ogromnego szlachcica przebiegającego z rykiem żubrowym pobojowisko, zerwał się i szedł jak błyszczący płomień na niego. + +Pan Zagłoba — on to był bowiem — ryknął ze strachu jeszcze silniej i zwrócił konia do ucieczki. Reszta włosów stanęła mu dębem na głowie, ale przytomności nie stracił, owszem, fortele jak błyskawice przelatywały mu przez głowę, a jednocześnie wrzeszczał co siły: „Mości panowie! Kto w Boga wierzy!…” — i gnał jak wicher ku gęstszej kupie jeźdźców. Burłaj zaś przebiegał mu od boku jakoby po cięciwie łuku. Pan Zagłoba zamknął oczy, a w głowie szumiało mu: „Zdechnę ja i pchły moje!” — słyszał za sobą prychanie konia, spostrzegł, że nikt nie idzie mu z pomocą, że nie uciecze i że żadna inna ręka, chyba jego własna, nie wyrwie go z Burłajowej paszczęki. + +Ale w tej ostatniej chwili, w tej już prawie agonii, nagle rozpacz jego i przestrach zmieniły się we wściekłość; ryknął tak strasznie, jak żaden tur nie ryczy, i zwinąwszy konia na miejscu, zwrócił się na przeciwnika. + +— Zagłobę gonisz! — krzyknął, nacierając z szablą wzniesioną. + +W tej chwili nowe stado płonących maźnic rzucono z okopów; uczyniło się widno. Burłaj spojrzał i zdumiał. + +Nie zdumiał, usłyszawszy imię, bo go nigdy w życiu nie słyszał; ale poznawszy męża, którego jako Bohunowego przyjaciela ugaszczał niedawno w Jampolu. + +Ale właśnie ta nieszczęsna chwila zdumienia zgubiła mężnego wodza mołojców, bo nim się opamiętał, ciął go pan Zagłoba przez skroń i jednym zamachem zwalił z konia. + +Było to na oku wszystkiego wojska. Radosnym wrzaskom usarskim odpowiedział okrzyk przerażenia mołojców, którzy widząc śmierć starego lwa czarnomorskiego, stracili resztę ducha i zaniechali wszelkiego oporu. Których nie wyrwał z toni Subagazi, ci zginęli wszyscy do jednego — bo jeńców wcale tej straszliwej nocy nie brano. + +Subagazi pierzchnął ku taborom, goniony przez starostę krasnostawskiego i lekką jazdę. Szturm na całej linii okopów był odparty — tylko pod taborem kozackim wrzała jeszcze wysłana w pogoń jazda. + +Okrzyk tryumfu i radości wstrząsnął całym obozem oblężonych, a potężne okrzyki aż ku niebu się wzbiły. Krwawi żołnierze, okryci potem, pyłem, czarni od prochu, z ociekłymi twarzami i brwią jeszcze zmarszczoną, z płomieniem jeszcze niezgasłym w oczach, stali oparci na broni, chwytając piersiami powietrze, gotowi znów zerwać się do boju, gdyby tego zaszła potrzeba. + +Ale powoli wracała i jazda z krwawego żniwa pod taborem; potem zjechał na pobojowisko sam książę, a za nim regimentarze, pan chorąży, pan Marek Sobieski, pan Przyjemski. Cały ten świetny orszak posuwał się z wolna wzdłuż okopu. + +— Niech żyje Jeremi! — wołało wojsko. — Niech żyje ojciec nasz! + +A książę bez hełmu kłaniał się głową i buławą na wszystkie strony. + +— Dziękuję waszmościom! Dziękuję waszmościom! — powtarzał dźwięcznym, donośnym głosem. + +Po czym zwrócił się do pana Przyjemskiego. + +— Ten okop jest za duży! — rzekł. + +Przyjemski skinął głową na znak zgody. + +I przejechali wodze zwycięscy od zachodniego aż do wschodniego stawu, opatrując pobojowisko, szkody, jakie nieprzyjaciel w wałach porobił, i same wały. + +Tymczasem poza orszakiem książęcym uniesieni zapałem żołnierze nieśli wśród okrzyków, na ręku, do obozu pana Zagłobę, jako największego tryumfatora w dniu dzisiejszym. Ze dwadzieścia tęgich rąk podtrzymywało w górze okazałą postać wojownika, wojownik zaś, czerwony, spocony, machając rękoma dla utrzymania równowagi, krzyczał co siły: + +— Ha! Zadałem mu pieprzu! Umyślnie udałem ucieczkę, żeby go za sobą wywabić. Nie będzie nam więcej psubrat burłajował! Mości panowie! Trzeba było dać przykład młodszym! Na Boga! Ostrożnie, bo mnie uronicie i potłuczecie. Trzymajcieże dobrze, macie trzymać! Miałem z nim robotę, wierzcie mi! O, szelmy! Lada hultaj dziś szlachcicowi się nadstawia! Ale mają za swoje. Ostrożnie! Puśćcie, do diabła! + +— Niech żyje! Niech żyje! — krzyczała szlachta. + +— Do księcia z nim! — powtarzali inni. + +— Niech żyje! Niech żyje!!! + +Tymczasem hetman zaporoski, przypadłszy do swego taboru, ryczał jak dziki ranny zwierz, darł żupan na piersiach i kaleczył sobie twarz. Starszyzna, ocalała z pogromu, otoczyła go w ponurym milczeniu, nie niosąc ani słowa pociechy, a jego obłęd prawie pochwycił. Wargi miał spienione, piętami bił w ziemię, obu rękoma szarpał włosy w czuprynie. + +— Gdzie moje pułki?… Gdzie mołojcy?… — powtarzał chrapliwym głosem. — Co powie chan, co powie Tuhaj-bej! Wydajcie mnie Jaremie! Niech moją głowę na pal wbiją! + +Starszyzna milczała ponuro. + +— Czemu mnie worożychy wiktorię przepowiadały? — ryczał dalej hetman. — Urezać szyje wiedźmom!… Czemu mnie mówiły, że Jaremę dostanę? + +Zwykle, gdy ryk tego lwa wstrząsał taborem, pułkownicy milczeli — ale teraz lew był zwyciężony i zdeptany, szczęście zdawało się go opuszczać, więc klęska uzuchwaliła starszyznę. + +— Jaremie ne zderżysz — mruknął ponuro Stepka. + +— Zgubisz nas i siebie! — ozwał się Mrozowicki. + +Hetman skoczył ku nim jak tygrys. + +— A kto sprawił Żółte Wody? Kto Korsuń? Kto Piławce? + +— Ty! — rzekł szorstko Woronczenko. — Ale tam Wiśniowieckiego nie było. + +Chmielnicki porwał się za czuprynę. + +— Ja chanowi przyrzekł dziś nocleg w zamku! — wył w rozpaczy. + +Na to Kułak: + +— Co ty chanowi przyrzekał, to twoja głowa! Ty jej pilnuj, by ci z karku nie spadła… ale do szturmu nas nie pchaj, rabów bożych nie gub! Wałami Lachów otocz, szańce każ sypać pod puszki, inaczej hore tobi. + +— Hore tobi! — powtórzyły ponure głosy. + +— Hore wam! — odrzekł Chmielnicki. + +I tak oni rozmawiali groźnie jak grzmoty… Wreszcie Chmielnicki zatoczył się i rzucił na pęki owczych skór pokrytych dywanami w rogu namiotu. + +Pułkownicy stali nad nim ze zwieszonymi głowami i długi czas trwało milczenie. Na koniec hetman podniósł głowę i zakrzyknął chrapliwie: + +— Horyłki!… + +— Nie będziesz pił! — warknął Wyhowski. — Chan przyszle po ciebie. + +Tymczasem chan siedział o milę drogi od pola bitwy, nie wiedząc, co się na placu dzieje. Noc była spokojna i ciepła, więc siedział przed namiotem wśród mułłów i agów — i w oczekiwaniu na nowiny pożywał daktyle ze srebrnej misy, obok stojącej, czasem zaś poglądał na wyiskrzone niebo, mrucząc: + +— Mahomet Rosullah… + +Wtem na spienionym koniu przypadł zadyszany, okryty krwią Subagazi; zeskoczył z siodła i zbliżywszy się szybko, począł bić pokłony, czekając na zapytanie. + +— Mów! — rzekł chan ustami pełnymi daktylów. + +Subagaziemu słowa paliły płomieniem wargi, ale nie śmiał przemówić bez zwykłych tytułów, rozpoczął więc, bijąc ciągle czołem, w następujący sposób: + +— Najpotężniejszy chanie wszystkich ord, wnuku Mahometa, samodzielny monarcho, panie mądry, panie szczęśliwy, panie drzewa zaleconego od Wschodu do Zachodu, panie drzewa kwitnącego… + +Tu chan skinął ręką i przerwał. Widząc na twarzy Subagaziego krew, a w oczach ból, żal i rozpacz, wypluł niedojedzone daktyle na rękę, następnie oddał je jednemu z mułłów, który przyjął je z oznakami czci nadzwyczajnej i zaraz spożywać począł; chan zaś rzekł: + +— Mów prędko, Subagazi, i mądrze: azali obóz niewiernych wzięty? + +— Bóg nie dał! + +— Lachy? + +— Zwycięscy. + +— Chmielnicki? + +— Pobity. + +— Tuhaj-bej? + +— Ranny. + +— Bóg jeden! — rzekł chan. — Ilu wiernych poszło do raju? + +Subagazi wzniósł oczy w górę i wskazał krwawą ręką na wyiskrzone niebo. + +— Ile tych świateł u stóp Ałłacha — odrzekł uroczyście. + +Tłusta twarz chanowa poczerwieniała: gniew chwytał go za piersi. + +— Gdzie ten pies — pytał — który mi obiecał, że dziś w zamku będziemy spali? Gdzie ten wąż jadowity, którego Bóg zdepcze moją nogą? Niech się stawi i zda sprawę ze swych obmierzłych obietnic. + +Kilku murzów ruszyło natychmiast po Chmielnickiego, chan zaś uspokajał się z wolna, na koniec rzekł: + +— Bóg jeden! + +Po czym zwrócił się do Subagaziego. + +— Subagazi! — rzekł. — Krew jest na twojej twarzy. + +— To krew niewiernych — odparł wojownik. + +— Mów, jak ją rozlałeś, i uciesz nasze uszy męstwem wiernych. + +Tu Subagazi począł opowiadać obszernie o całej bitwie, wychwalając męstwo Tuhaj-beja, Gałgi i Nuradyna; nie zmilczał także i o Chmielnickim, owszem, wysławiał go na równi z innymi, wolę bożą jedynie i wściekłość niewiernych za przyczynę klęski podając. Jeden szczegół uderzył chana w jego opowiadaniu, mianowicie: że do Tatarów nie strzelano wcale z początku bitwy i że jazda książęca uderzyła na nich dopiero wtedy, gdy jej zastąpili pole. + +— Ałłach!… Nie chcieli ze mną wojny — rzekł chan — ale teraz za późno… + +Tak było w istocie. Książę Jeremi z początku bitwy zabronił strzelać do Tatarów, chcąc wpoić w żołnierzy przekonanie, że układy z chanem już rozpoczęte i że ordy pozornie tylko stają po stronie czerni. Później dopiero siłą rzeczy przyszło do spotkania i z Tatarami. + +Chan kiwał głową, namyślając się w tej chwili, czyby jeszcze nie lepiej było zwrócić oręż przeciw Chmielnickiemu, gdy nagle sam hetman stanął przed nim. Chmielnicki był już spokojny i zbliżył się z podniesioną głową, śmiało patrząc w oczy chanowe; na twarzy malowała mu się chytrość i odwaga. + +— Zbliż się, zdrajco — rzekł chan. + +— Zbliża się hetman kozacki i nie zdrajca, ale wierny sojusznik, któremuś pomoc nie tylko w szczęściu, ale i w nieszczęściu obiecał — odrzekł Chmielnicki. + +— Idź, nocuj w zamku! Idź, wyciągnij za łeb Lachów z okopu, jakeś mi obiecywał! + +— Wielki chanie wszystkich ord! — odrzekł silnym głosem Chmielnicki. — Jesteś potężny i obok sułtana najpotężniejszy na ziemi! Jesteś mądry i silny, ale czy możesz wypuścić strzałę z łuku aż pod gwiazdy albo zmierzyć głębokość morza? + +Chan spojrzał na niego ze zdziwieniem. + +— Nie możesz — mówił coraz silniej Chmielnicki. — Tak i ja nie mogłem zmiarkować całej pychy i zuchwalstwa Jaremy! Zali mogłem podumać, że nie ulęknie się ciebie, chanie, że nie upokorzy się na twój widok, nie uderzy czołem przed tobą, ale wzniesie rękę zuchwałą na ciebie samego, przeleje krew twoich wojowników i będzie ci urągał, potężny monarcho, jak ostatniemu z twoich murzów? Gdybym ja tak śmiał myśleć, ciebie bym znieważył, którego czczę i miłuję. + +— Ałłach! — rzekł chan coraz bardziej zdziwiony. + +— Lecz to ci powiem — mówił dalej Chmielnicki z coraz większą pewnością w głosie i postawie — jesteś wielki i potężny; od Wschodu aż do Zachodu narody i monarchowie biją ci czołem i lwem zowią. Jeden Jarema nie pada na twarz przed twoją brodą; więc jeżeli go nie zetrzesz, jeżeli karku mu nie ugniesz i po jego grzbiecie nie będziesz na koń siadał, za nic twoja potęga, za nic twoja sława, bo powiedzą, że jeden kniaź lacki pohańbił krymskiego carza i kary nie odebrał, że on większy, że potężniejszy od ciebie… + +Nastało głuche milczenie; murzowie, agowie i mułłowie patrzyli jak w słońce w twarz chana, tamując oddech w piersiach, a on oczy miał zamknięte i myślał. + +Chmielnicki wsparł się buławą i czekał śmiało. + +— Rzekłeś — przemówił w końcu chan — zegnę kark Jaremy, po jego grzbiecie na koń będę siadał, aby nie mówiono od Wschodu do Zachodu, że jeden pies niewierny mnie pohańbił. + +— Bóg jest wielki! — zawołali jednym głosem murzowie. + +Chmielnickiemu zaś radość strzeliła z oczu: za jedną drogą odwrócił zgubę wiszącą nad swą głową i sprzymierzeńca wątpliwego w najwierniejszego zmienił. + +Ten lew umiał w każdej chwili w węża się przedzierzgnąć. + +Oba obozy huczały do późna w noc, jak huczą pszczoły na wyroju, przygrzane słońcem wiosennym, a tymczasem na pobojowisku spali snem nieprzebudzonym i wiecznym rycerze pobodzeni włóczniami, pocięci mieczem, poprzeszywani przez strzały i kule. Księżyc zeszedł i rozpoczął wędrówkę po tym polu śmierci; więc odbijał się w kałużach skrzepłej krwi, wydobywał z pomroki coraz nowe stosy poległych, schodził z jednych ciał, wchodził cicho na drugie; przeglądał się w otwartych martwych źrenicach, oświecał sine twarze, szczątki potrzaskanej broni, trupy końskie — i promienie jego bladły coraz bardziej, jakby przerażone tym, co widziały. Po polu biegały gdzieniegdzie pojedynczo i gromadkami jakieś złowrogie postacie: to czeladź i ciury przyszli obdzierać pobitych, jak szakale przychodzą po lwach… Lecz jakaś zabobonna bojaźń spędziła i ich w końcu z pobojowiska. Było coś straszliwego, coś tajemniczego zarazem w tym polu pokrytym trupami, w tym spokoju i nieruchomości żywych niedawno kształtów ludzkich, w tej cichej zgodzie, w jakiej leżeli obok siebie Polacy, Turcy, Tatarzy i Kozacy. Wiatr niekiedy zaszumiał w zaroślach rosnących na pobojowisku, a żołnierzom czuwającym w okopie wydało się, że to dusze ludzkie kołują tak nad ciałami. Jakoż i mówiono, że gdy północ wybiła w Zbarażu, na całym polu, od okopu aż do taboru, zerwały się z szumem jakoby niezmierne stada ptastwa. Słyszano jakieś rozpłakane głosy powietrzne, jakieś ogromne westchnienia, od których włosy wstawały na głowie — i jakieś jęki. Ci, co mieli lec jeszcze w tej walce i których uszy otwartsze były na zaziemskie wołania, słyszeli wyraźnie, jak dusze polskie, odlatując, wołały: „Przed oczy Twoje, Panie, winy nasze składamy!” — a zaś kozackie jęczały: „Chryste! Chryste, pomyłuj!” — bo jako w bratobójczej wojnie poległe nie mogły wprost do wiekuistej światłości ulecieć, ale przeznaczone im było lecieć gdzieś w dal ciemną i razem z wichrem krążyć nad padołem łez, i płakać, i jęczeć po nocach, dopóki odpuszczenia wspólnych win i zapomnienia, i zgody u nóg Chrystusowych nie wyżebrzą!… + +Ale wówczas zatwardziły się jeszcze tym bardziej serca ludzkie i żaden anioł zgody nie przelatywał nad pobojowiskiem. + + + +Rozdział XXV + +Nazajutrz, zanim słońce rozlało złote blaski na niebie, stanął już nowy wał ochronny w polskim obozie. Dawne wały były zbyt obszerne, trudno się było w nich bronić i przychodzić wzajem z pomocą, więc książę z panem Przyjemskim postanowili zamknąć wojska do ciaśniejszych okopów. Pracowano nad tym gwałtownie całą noc — a husaria na równi ze wszystkimi pułkami i czeladzią. Dopiero po trzeciej w nocy sen zamknął oczy utrudzonemu rycerstwu, ale też spali wszyscy, oprócz straży, kamiennym snem, bo i nieprzyjaciel pracował także w nocy, a następnie nie poruszał się długo po wczorajszej klęsce. Spodziewano się nawet, że szturm dnia tego wcale nie nastąpi. + +Skrzetuski, pan Longinus i Zagłoba, siedząc w namiocie, spożywali polewkę piwną, gęsto okraszoną kostkami sera — i rozmawiali o trudach minionej nocy z tym zadowoleniem, z jakim żołnierze rozmawiają o świeżym zwycięstwie. + +— Mój obyczaj jest kłaść się o wieczornym udoju, a wstawać o rannym, jako czynili starożytni — mówił pan Zagłoba — ale na wojnie trudno! Śpisz, kiedy możesz, wstajesz, kiedy cię budzą. To mnie jeno gniewa, że dla takiego tałałajstwa musimy się inkomodować. Ale trudno! Takie czasy! Zapłaciliśmy im też za to wczoraj. Żeby tak jeszcze z parę razy podobny poczęstunek dostali, odechciałoby się im nas budzić. + +— Nie wiesz waćpan, czy siła naszych poległo? — pytał Podbipięta. + +— I! Niewielu; jak to zawsze bywa, że oblegających zawsze więcej ginie niż oblężonych. Waćpan się na tym nie znasz tak jak ja, boś tyle wojny nie zażywał, ale my, starzy praktycy, nie potrzebujemy trupa liczyć, bo z samej bitwy umiemy wymiarkować. + +— Przyuczę się i ja przy waćpanach — rzekł ze słodyczą pan Longinus. + +— Pewnie, że tak, jeżeli tylko dowcip waćpanu dopisze, czego się nie bardzo spodziewam. + +— Dajże waćpan spokój — ozwał się Skrzetuski. — Przecie nie pierwsza to wojna dla pana Podbipięty, a daj Boże najlepszym rycerzom tak stawać, jak on wczoraj. + +— Robiło się, co mogło — odrzekł Litwin — nie tyle, ile by się chciało. + +— Owszem! Owszem! Wcale nieźle waćpan stawałeś — mówił protekcjonalnie Zagłoba — a że cię inni przewyższyli (tu począł wąs podkręcać do góry), to nie twoja wina. + +Litwin słuchał ze spuszczonymi oczyma i westchnął, marząc o przodku Stowejce i o trzech głowach. + +W tej chwili skrzydło namiotu uchyliło się i wszedł raźno pan Michał, wesoły jak szczygieł w pogodny ranek. + +— No! Tośmy w kupie! — zawołał pan Zagłoba. — Dajcieże mu piwa! + +Mały rycerz uścisnął ręce trzem towarzyszom i rzekł: + +— Żebyście waćpaństwo wiedzieli, ile kul leży na majdanie, to przechodzi imainację! Nie przejdziesz, żebyś się nie potknął. + +— Widziałem i ja to — odrzekł Zagłoba — bom też, wstawszy, przeszedł się kęs po obozie. Przez dwa lata kury w całym powiecie lwowskim tyle jaj nie nanoszą. Ej, żeby to tak były jaja, dopiero byśmy używali na jajecznicy! A trzeba waćpanom wiedzieć, że ja za miskę jajecznicy największy specjał oddam. Żołnierska we mnie natura, tak jak i w was. Zjem chętnie co dobrego, byle dużo. Dlatego też i do bitwy skorszy jestem od dzisiejszych młodzików piecuchów, co to niecułki ulęgałek nie zje, żeby się zaraz za żywot nie trzymał. + +— No! Aleś się waćpan wczoraj z Burłajem popisał! — rzekł mały rycerz. — Burłaja tak ściąć: ho! ho! Nie spodziewałem się tego po waćpanu. Toż to przecież był rycerz przesławny na całą Ukrainę i Turecczyznę. + +— Co? Ha! — rzekł z zadowoleniem Zagłoba. — Nie pierwszyzna mi to, nie pierwszyzna, panie Michale. Widzę, szukaliśmy się wszyscy w korcu maku, ale też i dobraliśmy się we czterech tak, że takiej czwórki w całej Rzeczypospolitej nie znajdziesz. Dalibóg, z waćpanami i z księciem naszym na czele ruszyłbym samopięt, choćby na Stambuł. Bo uważcie tylko: pan Skrzetuski zabił Burdabuta, a wczoraj Tuhaj-beja… + +— Tuhaj-bej nie zabit — przerwał porucznik. — Sam czułem, że mi się ostrze zwinęło; później też zaraz nas rozdzielili. + +— Wszystko jedno — rzekł Zagłoba — nie przerywaj, panie Janie. Pan Michał usiekł w Warszawie Bohuna, jakeśmy ci to mówili… + +— Lepiej byś waść nie wspominał — rzekł Litwin. + +— Co się wymówiło, to się wymówiło — odparł Zagłoba. — Choć wolałbym był nie wspominać, ale idę dalej… Otóż pan Podbipięta z Myszykiszek zdusił owego Pułjana, a ja Burłaja. Nie zamilczę wszelako waćpaństwu, że oddałbym tamtych wszystkich za jednego Burłaja i że pono najcięższą miałem robotę. Diabeł to był, nie Kozak, co? Żebym tak miał synów legitime natos, piękne bym im imię zostawił. Ciekawym tylko, co król jegomość i sejmy na to powiedzą, jak nas nagrodzą, nas, którzy się siarką i saletrą więcej niż czym innym żywimy. + +— Był większy od nas wszystkich rycerz — rzekł pan Longinus — a nazwiska jego nikt nie wie i nie pamięta. + +— A to ciekawym, kto taki? Chyba w starożytności? — rzekł urażony Zagłoba. + +— Nie w starożytności, ale, brateńku, ten, który króla Gustawa Adolfa pod Trzcianną razem z koniem obalił i w jasyr wziął — rzekł Litwin. + +— A ja słyszałem, że było to pod Puckiem — wtrącił pan Michał. + +— Wszelako król mu się wyrwał i zbiegł — rzekł Skrzetuski. + +— Tak jest! Wiem ja coś o tym — mówił, przymykając oko, pan Zagłoba — bom wtedy właśnie pod panem Koniecpolskim, ojcem chorążego, służył… Wiem ja coś o tym! Modestia to nie pozwala onemu rycerzowi powiedzieć swego nazwiska i dlatego nikt go nie wie. Chociaż, wierzcie w to, co powiem: Gustaw Adolf wielkim był wojownikiem, prawie panu Koniecpolskiemu równym, ale w pojedynczym spotkaniu z Burłajem cięższa była robota; ja wam to mówię! + +— To niby znaczy, żeś to waćpan powalił Gustawa Adolfa? — pytał Wołodyjowski. + +— Albożem ci się pochwalił, panie Michale? Niech tam to już zostanie w niepamięci; mam ja się z czym i dziś pochwalić: co będę dawne czasy wspominał!… Strasznie to piwsko burczy w żywocie; a im więcej w nim sera, tym więcej burczy. Wolę winną polewkę, choć chwała Bogu i za to, co jest, bo wkrótce może i tego nie starczy… Ksiądz Żabkowski mnie mówił, że ponoś wiwendy skąpo, a on się tym bardzo niepokoi, bo ma brzuch jak gumno. Setny to bernardyn! Okrutniem go polubił. Więcej w nim żołnierza niż mnicha. Kiedy by kogo w pysk trzasnął, to choć zaraz trumnę zamawiaj. + +— Ale — rzekł mały rycerz — nie mówiłem też waćpaństwu, jak grzecznie poczynał sobie tej nocy ksiądz Jaskólski. Usadowił się w onym narożniku, w tej srogiej wieży po prawej stronie zamku, i patrzył na bitwę. A trzeba wiedzieć, że on okrutnie z guldynki strzela. Powiada tedy do Żabkowskiego: „Nie będę do Kozaków strzelał, bo zawszeć to chrześcijanie, choć Bogu dyzgusta czynią; ale do Tatarów (powiada) nie wytrzymam!” — i jak jął dmuchać, tak ich podobno coś z pół kopy przez całą bitwę popsował. + +— Żeby to wszystko duchowieństwo było takie! — westchnął Zagłoba. — Ale nasz Muchowiecki to jeno ręce ku niebu wznosi, a płacze, że się tyle krwi chrześcijańskiej leje. + +— Daj waść pokój — rzekł poważnie Skrzetuski. — Ksiądz Muchowiecki święty ksiądz i w tym masz najlepszy dowód, że choć on nie starszy od tamtych dwóch, przecie głowy przed jego zacnością schylają. + +— Nie tylko ja też nie neguję jego świątobliwości — odparł Zagłoba — ale myślę, że i samego chana potrafiłby nawrócić. Oj, mości panowie! Musi się tam jego chańska mość sierdzić, aż wszy na nim koziołki ze strachu przewracają! Jeżeli przyjdzie z nim do układów, pojadę i ja z komisarzami. Znamy się z dawna i niegdyś wielce mnie miłował. Może też sobie przypomni. + +— Do układów Janickiego pewnie wybiorą, bo on po tatarsku, tak jak po polsku mówi — rzekł Skrzetuski. + +— I ja tak samo, a z murzami znamy się jak łyse konie. Córki mi swoje chcieli w Krymie oddawać, żeby się potomstwa pięknego doczekać, a żem to był młody i paktów konwentów nie zawierałem ze swoją niewinnością, jako imć Podbipięta z Myszykiszek, więcem tam siła figlów napłatał. + +— Słuchać hadko! — rzekł pan Longinus, spuszczając oczy. + +— A waćpan to jako szpak wyuczony; jedno w kółko powtarza. Widać, że boćwinkowie mowy ludzkiej dobrze jeszcze nie umieją. + +Dalszy ciąg rozmowy przerwał gwar dochodzący z zewnątrz namiotu — więc rycerze wyszli zobaczyć, co się dzieje. Mnóstwo żołnierzy stało na okopie, spoglądając na okolicę, która w ciągu nocy zmieniła się znacznie i jeszcze w oczach się zmieniała. Kozacy również nie próżnowali od czasu ostatniego szturmu, ale sypali szańce, zaciągali na nie działa tak długie i donośne, jakich nie było w polskim obozie, porozpoczynali poprzeczne, wężowato idące fosy, aprosze; z daleka wydawały się te nasypy jak tysiące olbrzymich kretowisk. Cała pochyła równina była nimi pokryta, świeżo skopana ziemia czerniła się wszędzie między zielonością — i wszędy mrowiło się od pracującego ludu. Na pierwszych wałach migotały także krasne czapki mołojców. + +Książę stał także na okopie w towarzystwie starosty krasnostawskiego i pana Przyjemskiego. Poniżej kasztelan bełski poglądał przez perspektywę na roboty kozackie i mówił do podczaszego koronnego: + +— Nieprzyjaciel rozpoczyna regularne oblężenie. Widzę, że trzeba nam będzie obrony w okopie poniechać i do zamku się przenieść. + +Dosłyszał te słowa książę Jeremi i rzekł, pochylając się z góry ku kasztelanowi: + +— Niechże nas Bóg od tego broni, bo dobrowolnie jakoby w potrzask byśmy leźli. Tu nam żyć albo umierać. + +— Takie i moje zdanie, choćbym miał co dzień jednego Burłaja zabijać — wtrącił pan Zagłoba. — Protestuję imieniem całego wojska przeciw zdaniu jaśnie wielmożnego kasztelana bełskiego. + +— To do waści nie należy! — rzekł książę. + +— Cicho waść! — szepnął Wołodyjowski, ciągnąc szlachcica za rękaw. + +— Wygnieciemy ich w tych zakrywkach jako krety — mówił Zagłoba. — A ja waszą książęcą mość proszę, aby mnie pierwszemu pozwolił iść z wycieczką. Znają oni mnie już dobrze, poznają jeszcze lepiej. + +— Z wycieczką?… — rzekł nagle książę i zmarszczył brwi. — Czekaj no waść… noce z wieczora bywają ciemne… + +Tu zwrócił się do starosty krasnostawskiego, do pana Przyjemskiego i do regimentarzy. + +— Proszę waszmość panów na radę — rzekł. + +I zstąpił z okopu, a za nim udała się cała starszyzna. + +— Na miłość boską, co waćpan czynisz? — mówił Wołodyjowski do Zagłoby. — Cóż to? Służby i dyscypliny nie znasz, że do rozmowy starszych się mieszasz? Książę łaskawy pan, ale w czasie wojny nie ma z nim żartów. + +— Nic to, panie Michale! — odrzekł Zagłoba. — Pan Koniecpolski, ojciec, srogi był lew, a na moich radach siła polegał i niech mnie dziś wilcy zjedzą, jeżeli nie dlatego po dwakroć pogromił Gustawa Adolfa. Umiem ja z panami gadać! Albo i teraz! Zauważyłeś, jak książę obstupuit, gdym mu wycieczkę doradził? Jeżeli Bóg da wiktorię, czyja będzie zasługa, co? Twoja? + +W tej chwili zbliżył się Zaćwilichowski. + +— A co? Ryją! Ryją jak świnie! — rzekł, ukazując na pole. + +— Wolałbym, żeby to były świnie — odpowiedział Zagłoba — bo kiełbasy by nam tanio wypadły, a ich padło i dla psów się nie przygodzi. Dziś już musieli żołnierze kopać studnie w kwaterach pana Firleja, gdyż we wschodnim stawie od trupów wody nie znać. Nad ranem żółć w psubratach popękała i wszyscy spłynęli. Jak przyjdzie piątek, nie będzie można ryb jeść, bo mięsem karmione. + +— Prawda jest — rzecze Zaćwilichowski — starym żołnierz, a tyle trupa dawnom nie widział, chyba pod Chocimiem przy szturmach janczarskich na nasz obóz. + +— Zobaczysz go waszmość jeszcze więcej, ja to waszmości mówię! + +— Myślę, że dziś wieczorem albo jeszcze i przed wieczorem znowu do szturmu ruszą. + +— A ja powiadam, że do jutra zostawią nas w spokoju. + +Ledwie pan Zagłoba skończył mówić, gdy na szańcach kozackich wykwitły długie białe dymy i kule z szumem przeleciały nad okopem. + +— Masz waść! — rzekł Zaćwilichowski. + +— Ba! Sztuki wojennej nie znają! — odparł Zagłoba. + +Stary Zaćwilichowski miał jednak słuszność. Chmielnicki rozpoczął regularne oblężenie, poprzecinał wszystkie drogi, wyjścia, odjął paszę, sypał aprosze i szańce, podkopywał się wężownicami pod obóz, ale szturmów nie poniechał. Postanowił on nie dać spokoju oblężonym, nużyć ich, straszyć, trzymać w ustawicznej bezsenności i nękać dopóty, dopóki broń nie wypadnie z ich rąk zesztywniałych. Więc wieczorem znowu uderzył na kwatery Wiśniowieckiego z nie lepszym jak poprzedniego dnia skutkiem, tym bardziej że i mołojcy nie szli już z taką ochotą. Następnego dnia ogień nie ustawał ani na chwilę. Wężownice tak już były bliskie, że i ręczna strzelba donosiła do wałów; przykrywki ziemne dymiły jak małe wulkany od rana do wieczora. Nie była to walna bitwa, ale nieustająca szarpanina. Oblężeni wypadali niekiedy z wałów, a wówczas przychodziło do szabel, cepów, kos i włóczni. Ale zaledwie wygnieciono jednych mołojców, natychmiast przykrywki napełniały się nowym ludem. Żołnierz przez cały dzień nie miał ani chwili odpoczynku, a gdy nadszedł upragniony zachód słońca, rozpoczął się nowy szturm generalny — o wycieczce nie było co i myśleć. + +W nocy szesnastego lipca uderzyli dwaj dzielni pułkownicy, Hładki i Nebaba, na kwatery książęce i ponieśli znów straszną klęskę. Trzy tysiące najdzielniejszych mołojców legło na placu — reszta, goniona przez starostę krasnostawskiego, uciekła w największym popłochu do taboru, rzucając broń i rogi z prochem. Również niefortunny koniec spotkał i Fedoreńka, który korzystając z gęstej mgły, o mało na świtaniu nie wziął miasta. Odparł go pan Korf na czele Niemców, a pan starosta krasnostawski i pan chorąży Koniecpolski wybili prawie do szczętu w ucieczce. + +Lecz nic to było wszystko w porównaniu z okropną nawałą, jaka dnia dziewiętnastego lipca rozpętała się nad okopem. Uprzedniej nocy wysypali Kozacy naprzeciw kwater Wiśniowieckiego wysoki wał, z którego armaty wielkiego kalibru ziały nieustannym ogniem, gdy zaś dzień minął i pierwsze gwiazdy zabłysły na niebie, dziesiątki tysięcy ludzi ruszyły do ataku. Jednocześnie w dali ukazało się kilkadziesiąt straszliwych machin, podobnych do wież, które toczyły się z wolna ku okopowi. Po bokach ich wznosiły się na kształt potwornych skrzydeł mosty, które przez fosy miano przerzucać — a szczyty dymiły, świeciły i huczały wystrzałami lekkich działek, rusznic i samopałów. Szły te wieże między mrowiem głów jakby olbrzymi pułkownicy — to czerwieniąc się w ogniu armat, to niknąc w dymie i ciemności. Żołnierze ukazywali je sobie z daleka, szepcąc: + +— To hulaj-horodyny! Nas to Chmielnicki będzie mełł w tych wiatrakach. + +— Patrzcie, jak się toczą z hukiem, rzekłbyś: grzmoty! + +— Z armat do nich! Z armat! — wołali inni. + +Jakoż puszkarze książęcy posyłali kulę za kulą, granat za granatem ku straszliwym machinom, ale że widać je było wówczas tylko, gdy wystrzały rozdarły ciemność, więc kule mijały je najczęściej. + +Tymczasem zbita masa kozactwa napływała coraz bliżej, jak czarna fala płynąca nocą z dalekiej morskiej przestrzeni. + +— Uf! — mówił pan Zagłoba, stojąc wraz z jazdą przy Skrzetuskim — Gorąco mi jak nigdy w życiu! Noc taka parna, że suchej nitki na mnie nie ma. Diabli nadali te machiny! Sprawże, Boże, żeby się ziemia pod nimi rozstąpiła, bo już mi kością w gardle stoją te łajdaki… Amen! Ni zjeść, ni się wyspać… Psi w lepszych kondycjach od nas żyją! Uf! Jak parno! + +Rzeczywiście powietrze było ciężkie i parne, a do tego przesycone wyziewami trupów gnijących od kilku dni na całym pobojowisku. Niebo przysłoniło się czarną i niską oponą chmur. Burza wisiała nad Zbarażem. Żołnierzom pod zbrojami pot oblewał ciało, a piersi oddychały z wysileniem. + +W tej chwili bębny poczęły warczeć w ciemnościach. + +— Już zaraz uderzą! — rzekł Skrzetuski. — Słyszysz waść? Bębnią. + +— Słyszę. Żeby w nich diabli bębnili! Czysta desperacja! + +— Koli! Koli! — zawrzasły tłumy, rzucając się ku okopom. + +Bitwa zawrzała na całej długości okopu. Uderzono jednocześnie na Wiśniowieckiego, na Lanckorońskiego, na Firleja i Ostroroga, aby jeden drugiemu nie mógł przychodzić z pomocą. Kozactwo, spojone gorzałką, szło jeszcze zacieklej niż w czasie poprzednich szturmów, ale tym dzielniejszy napotykało opór. Duch bohaterski wodza ożywiał żołnierzy; groźne piechoty kwarciane złożone z chłopów mazurskich zbiły się tak z kozactwem, że pomieszały się z nim zupełnie. Walczono tam na kolby, pięści i zęby. Pod razami zawziętych Mazurów legło kilkuset najpyszniejszej piechoty zaporoskiej, ale wnet nowe tłumy zalały ich zupełnie. Bitwa na całej linii stawała się coraz zażartszą. Rury muszkietów paliły ręce żołnierzy, tchu im brakło, starszyźnie głos zamarł w gardzieli od wrzasków komendy. Starosta krasnostawski i Skrzetuski wypadli znów z jazdą i zajeżdżali z boku Kozaków, tratując całe pułki i pławiąc się we krwi. + +Godzina upływała za godziną i szturm nie ustawał, bo straszliwe luki w szeregach kozackich Chmielnicki w jednym mgnieniu oka zapełniał nowymi siłami. Tatarzy dopomagali wrzaskiem, puszczając zarazem chmury strzał na broniących się żołnierzy; niektórzy, stojąc w tyle czerni, zaganiali ją do szturmu batami z byczego surowca. Wściekłość walczyła z wściekłością, pierś uderzała o pierś — mąż wiązał się w uścisku śmiertelnym z mężem… + +I tak walczyli, jak walczą rozhukane fale morskie z wyspą skalistą. + +Nagle ziemia zatrzęsła się pod nogami wojowników, a całe niebo stanęło w sinym ogniu, jakby już Bóg nie mógł dłużej patrzyć na okropności ludzkie. Łoskot straszliwy zgłuszył wrzaski ludzkie i huk armat. To artyleria niebieska rozpoczęła teraz straszliwą kanonadę. Grzmoty roztaczały się od wschodu na zachód. Zdawało się, że to niebo wraz z chmurami pękło i wali się na głowy walczących. Chwilami świat cały wyglądał jak jeden płomień, chwilami ślepło wszystko od ciemności i znów czerwone zygzaki gromów rozdzierały czarną oponę. Wicher uderzył raz i drugi, zerwał tysiące czapek, proporców, chorągwi i rozmiótł je w mgnieniu oka po pobojowisku. Pioruny poczęły walić jeden za drugim — potem nastąpił chaos grzmotów, błyskawic, wichru, ognia i ciemności — niebo się wściekło, jak ludzie. + +Niepamiętna burza rozszalała się nad miastem, zamkiem, okopami i taborem. Bitwa została przerwana. Na koniec upusty niebieskie rozwarły się i nie strugi, ale potoki dżdżu poczęły lać na ziemię. Fala przysłoniła świat: o krok naprzód nie było nic widać. Trupy w fosie spłynęły. Pułki kozackie, porzuciwszy szturm, biegły jedne za drugimi ku taborowi, szły na oślep, spotykały się ze sobą i sądząc, że to nieprzyjaciel je goni, rozpraszały się w ciemności; za nimi, topiąc się i przewracając, umykały armaty, amunicje, wozy. Woda porozrywała roboty ziemne kozackie, szumiała w rowach i wężownicach, wciskała się w nakrywki ziemne, lubo ubezpieczono je rowami, i biegła z szumem po równinie, jakby goniąc uciekających mołojców. + +Deszcz walił coraz większy. Piechoty w okopie umknęły z wałów, szukając pod namiotami schronienia, tylko dla jazdy starosty krasnostawskiego i Skrzetuskiego nie przychodził rozkaz odwrotu. Stali więc jeden przy drugim jakoby w jeziorze, strząsając z siebie wodę. Tymczasem burza poczęła z wolna przechodzić. Po północy deszcz wreszcie ustał. Między przerwami chmur tu i owdzie zabłysły gwiazdy. Upłynęła jeszcze godzina — i woda trochę spadła. Wówczas przed chorągwią Skrzetuskiego ukazał się niespodzianie sam książę. + +— Mości panowie — spytał — a ładownice wam nie zamokły? + +— Suche, mości książę! — odpowiedział Skrzetuski. + +— To dobrze! Zsiąść mi z koni, ruszyć przez wodę ku onym beluardom, podsypać je prochem i zapalić. A cicho mi iść! Pan starosta krasnostawski pójdzie z wami. + +— Według rozkazu! — odpowiedział Skrzetuski. + +Wtem książę dojrzał mokrego pana Zagłobę. + +— Waść się prosiłeś na wycieczkę; ruszajże teraz! — rzekł. + +— Masz, diable, kubrak! — mruknął pan Zagłoba. — Tego jeszcze brakowało! + +W pół godziny potem dwa oddziały rycerzy po dwieście pięćdziesiąt ludzi, brodząc po pas w wodzie, biegły z szablami w ręku ku owym straszliwym „hulaj-horodynom” kozackim, stojącym o pół staja od okopu. Jeden oddział wiódł „lew nad lwy”, pan starosta krasnostawski, Marek Sobieski, który ani chciał słyszeć o pozostaniu w okopie, drugi — Skrzetuski. Czeladź niosła za rycerzami maźnice ze smołą, suche pochodnie i prochy, a oni szli cicho jak wilcy skradający się ciemną nocą ku owczarni. + +Mały rycerz przyłączył się na ochotnika do Skrzetuskiego, bo kochał pan Michał takie wyprawy nad życie — dreptał więc teraz po wodzie, mając radość w sercu, a szablę w dłoni; obok postępował pan Podbipięta z gołym Zerwikapturem, widny między wszystkimi, bo o dwie głowy od najwyższych wyższy; a między nimi nadążał, sapiąc, pan Zagłoba i mruczał z nieukontentowaniem, przedrzeźniając słowa książęce: + +— „Chciało ci się wycieczki; ruszaj teraz!”. Dobrze! Psu by się nie chciało iść na wesele przez taką wodę. Jeżelim doradzał wycieczkę w taki czas, to niech nigdy w życiu nic prócz wody nie piję! Ja nie kaczka, a mój brzuch nie czółno. Zawsze miałem abominację do wody, a cóż dopiero do takiej, w której chłopska padlina moknie… + +— Cicho waść! — rzekł pan Michał. + +— Waść sam cicho! Nie większyś od kiełbia i umiesz pływać, to ci łatwo. Powiem nawet, że niewdzięcznie to ze strony księcia, żeby mi jeszcze po zabiciu Burłaja nie dać spokoju. Dość już Zagłoba zrobił, niech jeno każdy tyle zrobi, a Zagłobie dajcie spokój, bo pięknie będziecie wyglądali, jak go nie stanie! Na Boga! Jeżeli wpadnę w jaką dziurę, wyciągnijcieże mnie, waćpanowie, za uszy, bo się zaraz zaleję. + +— Cicho waść! — rzekł Skrzetuski. — Kozacy tam siedzą, w tych ziemnych zakrywkach, jeszcze cię usłyszą. + +— Gdzie? Co waćpan gadasz? + +— A tam, w onych kopcach pod darnią. + +— Tego jeszcze brakowało! Niechże to jasne pioruny zatrzasną! + +Resztę słów stłumił pan Michał, położywszy Zagłobie dłoń na ustach, bo zakrywki były już ledwie o pięćdziesiąt kroków odległe. Szli wprawdzie cicho rycerze, ale woda chlupotała im pod nogami; szczęściem deszcz znowu zaczął padać i szum jego głuszył stąpania. + +Straży przy zakrywkach nie było. Któż bowiem spodziewałby się wycieczki po szturmie i po takiej burzy, która jakby jeziorem rozdzieliła walczących. + +Pan Michał z panem Longinem skoczyli naprzód i pierwsi doszli do kopca. Mały rycerz puścił szablę na sznurek, złożył dłonie do ust i począł wołać: + +— Hej, ludy! + +— A szczo? — ozwały się ze środka głosy mołojców, widocznie przekonanych, że to ktoś od taborów kozackich przychodzi. + +— Sława Bohu! — odrzekł Wołodyjowski. — A puśćcie no! + +— A to nie wiesz, jak wejść? + +— Wiem już! — odrzekł Wołodyjowski i zmacawszy wejście, skoczył do środka. + +Pan Longinus z kilku innymi runął za nim. + +W tej chwili wnętrze pokrywki zabrzmiało przeraźliwym wyciem ludzkim — jednocześnie rycerstwo, wydawszy okrzyk, rzuciło się ku innym kopcom. W ciemności rozległy się jęki, szczęk żelaza, gdzieniegdzie przebiegały jakieś ciemne postacie, inne padały na ziemię, czasem huknął wystrzał — ale wszystko razem nie trwało dłużej jak kwadrans. Mołojcy, zaskoczeni po największej części w śnie głębokim, nie bronili się nawet — i wygnieciono ich wszystkich, zanim zdołali za broń chwycić. + +— Do hulaj-grodów! Do hulaj-grodów! — rozległ się głos starosty krasnostawskiego. + +Rycerstwo rzuciło się ku wieżom. + +— Palić od środka, bo z wierzchu mokre! — zagrzmiał Skrzetuski. + +Ale rozkaz niełatwy był do wykonania. W wieżach budowanych z bierwion sosnowych nie było ani drzwi, ani żadnego otworu. Strzelcy kozaccy wchodzili na nie po drabinach, działa zaś, ponieważ mogły się mieścić tylko mniejsze, wciągano na powrozach. Rycerze biegali więc czas jakiś naokoło, próżno siekąc szablami belki lub szarpiąc rękoma za węgły. + +Na szczęście czeladź miała siekiery; poczęto rąbać. Starosta krasnostawski kazał też podkładać puszki z prochem umyślnie na ten cel przygotowane. Pozapalano maźnice ze smołą, jak również pochodnie — i płomień począł lizać mokre, lecz przesiąknięte żywicą bierwiona. + +Zanim jednakże zajęły się bierwiona, zanim prochy wybuchły, pan Longinus schylił się i podniósł ogromny głaz wydobyty z ziemi przez Kozaków. + +Czterech najtęższych z ludu mocarzy nie ruszyłoby go z miejsca, lecz on kołysał nim w potężnych rękach — i tylko przy świetle maźnic widać było, że krew wystąpiła mu na twarz. Rycerze oniemieli z podziwu. + +— To Herkules! Niechże go kule biją! — wołali, wznosząc ręce do góry. + +Tymczasem pan Longinus zbliżył się do niepodpalonej jeszcze beluardy, przechylił się w tył i puścił kamień w sam środek ściany. + +Obecni aż pochylili głowy, tak głaz huczał. Pękły od ciosu zaraz spojenia; rozległ się trzask, wieża roztwarła się jak złamane podwoje i runęła z łoskotem. + +Stos drzewa polano smołą i podpalono w jednej chwili. + +Po niejakim czasie kilkadziesiąt olbrzymich płomieni oświeciło całą równinę. Deszcz padał ciągle, ale ogień przemógł go — i „paliły się te beluardy z podziwem obu wojsk, jako że w dzień tak mokry”. + +Skoczyli na pomoc z kozackiego taboru Stępka, Kułak i Mrozowicki, każdy na czele kilku tysięcy mołojców, i próbowali gasić — próżno! Słupy ognia i czerwonego dymu strzelały coraz potężniej ku niebu, odbijając się w jeziorkach i kałużach, których burza naczyniła na pobojowisku. + +Tymczasem rycerze wracali w ściśniętych szeregach do okopu, gdzie z daleka już witano ich radosnymi okrzykami. + +Nagle Skrzetuski obejrzał się naokoło, rzucił okiem w głąb szeregu i krzyknął grzmiącym głosem: + +— Stój! + +Pana Longina i małego rycerza nie było między wracającymi. + +Widocznie, uniesieni zapałem, zbyt długo zabawili się przy ostatniej beluardzie, a może odnaleźli gdzie zatajonych jeszcze mołojców, dość, iż widocznie nie spostrzegli odwrotu. + +— Naprzód! — skomenderował Skrzetuski. + +Starosta krasnostawski, idąc na drugim końcu szeregu, nie rozumiał, co zaszło, i biegł pytać — gdy w tejże chwili obaj pożądani rycerze ukazali się, jakby spod ziemi wyrośli, na pół drogi między beluardami a rycerstwem. + +Pan Longinus z błyszczącym Zerwikapturem w ręku stąpał olbrzymimi krokami, a przy nim biegł kłusem pan Michał. Obaj głowy mieli zwrócone ku goniącym ich na kształt zgrai psów mołojcom. + +Przy czerwonej łunie pożaru widać było całą gonitwę doskonale. Rzekłbyś: olbrzymia łosza uchodzi przed gromadą strzelców ze swoim małym, gotowa w każdej chwili rzucić się na napastników. + +— Zginą! Na miłosierdzie Boskie, prędzej! — krzyczał rozdzierającym głosem pan Zagłoba. — Ustrzelą ich z łuków albo z piszczeli! Na rany Chrystusa, prędzej! + +I nie bacząc na to, że nowa bitwa może się za chwilę zawiązać, leciał z szablą w ręku razem ze Skrzetuskim i innymi na pomoc, utykał, przewracał się, podnosił, sapał, krzyczał, trząsł się cały i gnał resztkami nóg i tchu. + +Jednakże mołojcy nie strzelali, bo samopały zamokły, a cięciwy łuków rozmiękły — więc nacierali jeno coraz bliżej. Kilkunastu ich wysforowało się naprzód i już, już mieli dobiec, ale wówczas obaj rycerze zwrócili się ku nim jak odyńce i wydawszy krzyk okropny, wznieśli szable do góry. Kozacy stanęli w miejscu. Pan Longinus ze swym olbrzymim mieczem wydawał im się jakąś nadprzyrodzoną istotą. + +I jako dwa bure wilki zbyt napierane przez ogary odwrócą się i błysną białymi kłami, a psiarnia, skomląc z dala, nie śmie się na nie rzucić, tak i oni odwracali się po kilkakroć i za każdym razem biegnący na przedzie stawali na miejscu. Raz tylko puścił się ku nim jeden, widocznie śmielszej natury, z kosą w ręku; ale pan Michał skoczył jak żbik ku niemu i ukąsił go na śmierć. Reszta czekała na innych, którzy nadchodzili biegiem gęstą ławą. + +Lecz i szereg rycerzy był coraz bliższy, a pan Zagłoba leciał z szablą nad głową, krzycząc nieludzkim głosem: + +— Bij! Morduj! + +Wtem huknęło z okopów i granat, chychocząc jak puszczyk, zakreślił czerwony łuk na niebie i upadł w ściśniętą ławicę; za nim drugi, trzeci, dziesiąty. Zdawało się, że bitwa rozpoczyna się na nowo. + +Kozakom aż do oblężenia Zbaraża nieznane były tego rodzaju pociski i po trzeźwemu bali się ich najwięcej, widząc w nich czary „Jaremy” — więc ławica wstrzymała się w jednej chwili, potem pękła na dwoje, a razem pękły i granaty roznosząc postrach, śmierć i zniszczenie. + +— Spasajtes! Spasajtes! — rozległy się przerażone głosy. + +I pierzchło wszystko, a tymczasem pan Longinus i mały rycerz wpadli w zbawczy szereg husarzy. + +Zagłoba rzucał się to jednemu, to drugiemu na szyję, całował ich po policzkach i oczach. Radość dławiła go, a on ją tłumił, nie chcąc miękkiego serca okazać — i wołał: + +— Ha, skurczybyki! Nie powiem, żebym was miłował, ale się o was bałem! Bodaj was byli usiekli! Tak to służbę znacie, że na tyłach zostajecie! Warto by was końmi po majdanie za nogi powlec! Pierwszy powiem księciu, by wam poenam obmyślił… Chodźmy teraz spać… Chwała Bogu i za to! Szczęście tych psubratów, że przed granatami uciekli, bo byłbym ich naszatkował jak kapusty. Wolę się bić niż patrzyć spokojnie, jak znajomi giną. Musimy dzisiaj podpić! Chwała Bogu i za to! Już myślałem, że wam obum requiem jutro zaśpiewamy. Ale żałuję, że spotkania nie było, bo mnie ręka okrutnie świerzbi, choć w nakrywkach dałem im bobu z cebulą. + + + +Rozdział XXVI + +Jednakże znowu wypadło zatoczyć nowe wały i ująć obozu, aby udaremnić wykonane już prace ziemne kozackie i uszczuplonym siłom ułatwić obronę. Kopano tedy po szturmie całą noc. Zaczem Kozacy nie próżnowali także. Podszedłszy cicho ciemnej nocy z wtorku na środę, rzucili naokoło obozu drugi wał, wiele wyższy. Stąd na zorzy, ozwawszy się wszyscy głosem, poczęli zaraz strzelać i całe cztery dni i cztery noce strzelali. Czyniono sobie wzajem wiele szkód, albowiem z obu stron najlepsi strzelcy szli w zawody. + +Od czasu do czasu zrywały się masy kozactwa i czerni do szturmu, ale nie dochodziły do wałów, tylko strzelanina stawała się coraz gorętszą. Nieprzyjaciel, mając potężne siły, zmieniał walczące oddziały, prowadząc jedne na spoczynek, drugie do boju. Ale w obozie nie było żołnierza do zastępstwa: jedni i ci sami ludzie musieli strzelać, zrywać się co chwila do obrony pod groźbą szturmów, grzebać zabitych, kopać studnie i podsypywać wyżej wały, aby lepszą dawały zasłonę. Sypiano, a raczej drzemano u wałów wśród ognia i kul lecących tak gęsto, że każdego ranka można je było zmiatać bezpiecznie z majdanu. Przez cztery dni nikt nie zrzucił z siebie odzieży, która mokła na deszczu, schła na słońcu, paliła w dzień, ziębiła w nocy — przez cztery dni nikt nie miał w ustach nic ciepłego. Pito gorzałkę, domieszywając do niej prochu dla większej tęgości, gryziono suchary i rwano zębami wyschłe wędzone mięsiwo, a wszystko wśród dymu, wystrzałów, świstu kul i huku armat. + +I „nic to było wziąć po łbie albo po boku”. Żołnierz obwiązywał brudną szmatą krwawy łeb i bił się dalej. Dziwni to byli ludzie: w podartych koletach i zardzewiałych zbrojach, z potrzaskanymi rusznicami w ręku, z czerwonymi od bezsenności oczyma, a wiecznie czujni, zawsze ochoczy, dzień czy noc, deszcz czy pogoda, zawsze gotowi do boju. + +Żołnierz rozkochał się w swym wodzu, w niebezpieczeństwach, w szturmach, w ranach i śmierci. Jakaś egzaltacja bohaterska ogarnęła dusze; serca stały się harde, umysły „zatwardziły się”. Okropność stała się dla nich rozkoszą. Rozmaite chorągwie prześcigały się wzajem w służbie, w wytrwałości na głód, bezsenność, pracę, w męstwie i zaciekłości. Przyszło do tego, że trudno było żołnierzy utrzymać na wałach, bo nie poprzestając na obronie, darli się do nieprzyjaciela jak rozwścieczeni z głodu wilcy do owczarni. We wszystkich pułkach panowała jakaś dzika wesołość. Kto by wspomniał o poddaniu, rozerwano by go w mgnieniu oka na sztuki. „Tu umierać chcemy!” — powtarzały wszystkie usta. + +Każdy rozkaz wodza spełniano z błyskawiczną szybkością. Raz zdarzyło się, iż książę przy objeździe wieczornym wałów, dosłyszawszy, że ogień chorągwi kwarcianej imienia Leszczyńskich słabnie, przyjechał przed żołnierzy i spytał: + +— A czemu to nie strzelacie? + +— Prochy nam wyszły; posłaliśmy na zamek po nowe. + +— Tam macie bliżej! — rzekł książę, ukazując na szańce nieprzyjaciela. + +Zaledwie skończył, gdy cała chorągiew skoczyła z wałów, rzuciła się biegiem ku nieprzyjacielowi i wpadła jak orkan na szańce. Wybito Kozaków ośnikami, drągami, kolbami muszkietów, zagwożdżono cztery działa i po upływie pół godziny żołnierze, zdziesiątkowani, ale zwycięscy, wrócili ze znacznym zapasem prochu w beczułkach i rogach myśliwskich. + +Dzień upływał za dniem. Aprosze kozackie coraz ciaśniejszym pierścieniem obejmowały okop i wpierały się weń jak kliny w drzewo. Strzelano już z tak bliska, że nie licząc szturmów, dziesięciu ludzi spod każdej chorągwi padało dziennie; księża nie mogli dochodzić z sakramentami. Oblężeni zasłaniali się wozami, namiotami, skórami, rozwieszoną odzieżą; w nocy chowano zabitych, gdzie który legł, ale żywi bili się tym zacięciej na mogiłach wczorajszych towarzyszów. Chmielnicki szafował krwią swych ludzi bez miary, ale każdy szturm nowe tylko, coraz większe przynosił mu w zysku straty. Sam on był zdumiony oporem; liczył jeno na to, że czas zwątli serca i siły oblężonych — jakoż czas płynął, ale oni coraz większą okazywali pogardę śmierci. + +Wodzowie dawali przykład żołnierzom. Książę Jeremi sypiał na gołej ziemi u wału; pił gorzałkę i jadł wędzone końskie mięso, cierpiąc trudy i zmiany pogody „nad pański swój stan”. Chorąży koronny Koniecpolski i starosta krasnostawski osobiście wiedli pułki na wycieczki; w czasie szturmów stawali bez zbroi w najgęstszym gradzie kul. Nawet ci wodze, którym — jak Ostrorogowi — brakło wojennego doświadczenia i na których żołnierz nauczył się patrzeć bez ufności, teraz pod ręką Jeremiego zdawali się w innych zmieniać ludzi. Stary Firlej i Lanckoroński sypiali również u wałów, a pan Przyjemski w dzień ustawiał działa, w nocy rył pod ziemią jak kret, kopiąc pod kozackimi minami kontrminy, wysadzając aprosze lub otwierając drogi podziemne, którymi żołnierze dostawali się jak duchy śmierci między uśpione kozactwo. + +Na koniec Chmielnicki postanowił spróbować układów, mając tę myśl uboczną, że przez ten czas podstępem będzie mógł czegoś dokonać. Pod wieczór dwudziestego czwartego lipca poczęli Kozacy wołać z szańców na żołnierzy, aby zaprzestali strzelać. Wysłany Zaporożec oznajmił, iż hetman życzy sobie widzieć starego Zaćwilichowskiego. Po krótkiej naradzie regimentarze zgodzili się na propozycję i starzec wyjechał z okopu. + +Z dala widziało rycerstwo, jak mu czapkowano w szańcach kozackich, gdyż Zaćwilichowski przez krótki czas swego komisarstwa zdołał sobie zjednać szacunek dzikiego Zaporoża — i sam Chmielnicki go szanował. Strzelanina wtedy ustała. Kozacy aproszami zbliżali się do samego wału; rycerstwo schodziło ku nim. Obie strony miały się na ostrożności, ale nie było nic nieprzyjaznego w tych spotkaniach. Szlachta wyżej ceniła zawsze Kozaków od pospolitej czerni, a teraz ceniąc ich męstwo i uporność w boju, rozmawiała z nimi na równej stopie jak kawalerowie z kawalerami; Kozacy z podziwem patrzyli z bliska na to niedostępne lwie gniazdo, które wstrzymało całą ich i chanową potęgę. Więc poczęli się zbliżać, gwarzyć a narzekać, że tyle krwi chrześcijańskiej się leje; pod koniec częstowano się tabaką i gorzałką. + +— Ej, panowie łycari! — mówili starzy Zaporożcy. — Żeby wy tak zawsze stawali, nie byłoby Żółtych Wód i Korsunia, i Piławiec. Czorty wy chyba, nie ludzie. Takich my jeszcze na świecie nie widzieli. + +— Przyjdźcie jutro i pojutrze, zawsze nas takich znajdziecie. + +— No, tak i przyjdziemy, a tymczasem sława Bogu za oddech. Siła się krwi chrześcijańskiej leje. Ale i tak was głód zmoże. + +— Prędzej przyjdzie król niż głód; dopierośmy gęby obtarli po smacznej strawie. + +— A zbraknie nam wiwendy, to w waszych taborach poszukamy — mówił, biorąc się w boki, Zagłoba. + +— Daj Bóg, żeby bat'ko Zaćwilichowski wskórał co u naszego hetmana, bo jak nie wskóra, to wieczór do szturmu pójdziemy. + +— Nam też już tęskno. + +— Chan wam obiecał, że wszyscy będziecie kęsim. + +— A nasz książę obiecał chanowi, że go za brodę do ogona swemu koniowi przywiąże. + +— Czarownik on, ale ne zderżyt. + +— Lepiej by wy z naszym kniaziem na pogan poszli, niż przeciw zwierzchności rękę podnosili. + +— Z waszym kniaziem… Hm! Dobrze by było. + +— A to czemu się buntujecie? Przyjdzie król, bójcie się króla. Kniaź Jarema także był wam jak ojciec… + +— Taki on ojciec, jak śmierć matka. Dżuma tylu dobrych mołojców nie wybiła. + +— Gorszy on będzie: jeszcze wy go nie poznali. + +— My i nie chcemy go znać. Starzy u nas mówią, że który Kozak jego na oczy dojrzy, temu już śmierć pisana. + +— Będzie tak i z Chmielnickim. + +— Boh znajet, szczo budet. To pewno, że im dwom nie żyć na świecie, na białym. Nasz bat'ko też mówi, że gdyby wy jemu tylko Jaremę wydali, to by was zdrowych puścił i królowi by się z nami wszystkimi pokłonił. + +Tu żołnierze poczęli sapać, marszczyć brwi i zgrzytać. + +— Zamilczeć, bo się do szabel weźmiem. + +— Serdytes, Lachy! — mówili Kozacy. — Ale będzie wam kęsim. + +I tak tam oni rozmawiali, czasem przyjaźnie, a czasem z groźbami, które mimo ich woli odzywały się jak grzmoty. Po południu przyjechał z powrotem do obozu pan Zaćwilichowski. Układów nie było, a zawieszenie broni nie doszło do skutku. Stawiał Chmielnicki potworne żądania, aby wydano mu księcia i chorążego Koniecpolskiego. W końcu wyliczał krzywdy wojsk zaporoskich i jął namawiać pana Zaćwilichowskiego, by z nim na zawsze pozostał. Na to spłonął stary rycerz, zerwał się i odjechał. Wieczorem nastąpił szturm krwawo odparty. Cały obóz przez dwie godziny był w ogniu. Kozaków nie tylko odrzucono od wałów, ale piechoty zdobyły pierwsze szańce, porozkopywały strzelnice, zakrywki i spaliły znów czternaście hulaj-grodów. Chmielnicki zaprzysiągł tej nocy chanowi, że nie odstąpi, dopóki jeden żywy człowiek pozostanie w okopie. + +Nazajutrz o zorzy nowa strzelanina, wkopywanie się w wały — i całodzienna bitwa na cepy, kosy, ośniki, szable, kamienie i bryły ziemi. Przyjazne uczucia wczorajsze i ubolewanie nad przelewaniem krwi chrześcijańskiej ustąpiły większej jeszcze zaciętości. Deszcz popadywał od rana. Tegoż dnia wydano żołnierzom po pół racji, na co mruczał mocno pan Zagłoba, ale w ogóle puste brzuchy zdwoiły jeszcze zaciekłość rycerstwa. Przysięgano sobie wzajem paść jeden na drugim, a nie poddać się do ostatniego tchnienia. Wieczór przyniósł nowe szturmy Kozaków poprzebieranych za Turków, krócej wszelako trwające. Nastała noc pełna hałasów i krzyków, „wielce swarliwa”. Strzelanie nie ustawało ani na chwilę. Wyzywano się wzajemnie; bito się kupami i pojedynczo. Wychodził na harc pan Longinus, ale nikt przeciw niemu nie chciał stanąć — strzelano tylko doń z daleka. Natomiast wielką sławą okrył się pan Stępowski i pan Wołodyjowski, który w pojedynczym spotkaniu usiekł sławnego zagończyka Dudara. + +Wychodził na koniec i pan Zagłoba, ale tylko na szermierkę językową. „Po zabiciu Burłaja (mówił) nie mogę się z lada chmyzem pospolitować!”. Natomiast w walce na języki nie znalazł równego sobie między kozactwem — i do desperacji ich przyprowadzał, gdy okryty dobrze darniną, wołał jakoby spod ziemi stentorowym głosem: + +— Siedźcie tu, chamy, pod Zbarażem, a tam wojsko litewskie idzie w dół Dnieprem. Żonom waszym i mołodyciom się pokłonią. Na przyszłą wiosnę siła małych boćwinków po chałupach znajdziecie, jeśli chałupy znajdziecie. + +Była to prawda: wojsko litewskie szło istotnie pod Radziwiłłem w dół Dniepru, paląc i niszcząc, ziemię i wodę zostawując. Wiedzieli to Kozacy, więc wpadali we wściekłość i w odpowiedzi posyłali panu Zagłobie grad kul, jakoby kto gruszki sypał. Ale pan Zagłoba pilnował dobrze głowy za darniną i krzyczał znowu: + +— Chybiliście, pieskie dusze, a jam Burłaja nie chybił. Sam tu! Na pojedynkę ze mną! Znacie mnie! Na tu, na! Chamy, strzelajcie, póki macie folgę, bo na jesień będziecie Tatarzęta w Krymie iskać albo groble na Dnieprze sypać. Bywajcie! Bywajcie! Grosz za głowę waszego Chmiela! Daj mu który ode mnie w pysk: od Zagłoby! Słyszycie? A co, gnojki? Mało to już waszego ścierwa na polu leży? Zdechłymi psami was czuć! Kazała wam się zaraza kłaniać! A do wideł, do pługów, łajdaki, do dumbasów! Wiśnie i sól pod wodę wozić, nie nam tu wstręty czynić! + +Natrząsali się też i Kozacy z „panów, których trzech na jeden suchar wypada”, pytali, czemu to czynszu i dziesięciny nie każą oni panowie poddanym wypłacać, ale przecie Zagłoba bywał w sporach górą. I tak brzmiały te rozmowy, przerywane przekleństwami i dzikimi wybuchami śmiechu, po całych nocach, wśród strzałów i większych lub mniejszych walk. Wyjeżdżał potem pan Janicki układać się z chanem, który mu znowu powtarzał, że wszyscy będą kęsim, aż zniecierpliwiony poseł odpowiedział: „Już nam dawno to obiecujecie, a nic nam dotąd! Kto po nasze głowy przyjdzie, ten i swoją przyniesie!”. Wymagał chan, żeby książę Jeremi zjechał się z jego wezyrem w polu, ale była to prosta zdrada, którą wykryto — i układy ostatecznie zostały zerwane. Przez cały ich czas zresztą nie było przestanku w walce. Wieczór szturmy, w dzień strzelanina z armat, z organków, z samopałów i „piszczeli” — wypadanie z wałów, szarpanina, mieszanie się chorągwi — szalone ataki jazdy, klęski i rozlew krwi coraz większy. + +Żołnierzy podtrzymywała jakaś dzika żądza walki, krwi i niebezpieczeństw. Szli do bitwy ze śpiewaniem, jak na wesele. Tak się już zresztą wzwyczaili do huku i hałasów, że te oddziały, które komenderowano do spoczynku, spały wśród ognia i padających gęsto kul nieprzebudzonym snem. Żywności było coraz mniej, bo regimentarze nie opatrzyli dostatecznie obozu przed przybyciem księcia. Nastała wielka drożyzna, ale kto miał pieniądze i kupował gorzałkę lub chleb, ten dzielił się wesoło z innymi. Wszyscy zaś nie dbali o jutro, wiedząc, że jedna z dwóch rzeczy ich nie minie: odsiecz ze strony królewskiej albo śmierć! Na obie byli równie gotowi — a najbardziej gotowi na bitwę. Niesłychanym w historii przykładem dziesiątki potykały się przeciw tysiącom z takim uporem, z taką zaciekłością, że każdy szturm był nową klęską kozacką. Prócz tego nie było dnia, żeby po kilkakroć nie wypadali z obozu i nie napadali nieprzyjaciela w jego własnych szańcach. Wieczorami, gdy Chmielnicki myślał, że już znużenie powinno było obalić najwytrwalszych, i cicho gotował szturmy, naraz wesołe śpiewy dolatywały jego uszu. Wtedy uderzał się dłonią po udach z wielkiego zdziwienia i naprawdę myślał, że Jeremi jest chyba czarownikiem możniejszym od tych wszystkich, którzy byli w kozackim taborze. Więc wściekał się i zrywał do boju, i wylewał morza krwi, bo i to spostrzegł, że jego gwiazda przy gwieździe straszliwego kniazia blednąc zaczyna. + +W obozie kozackim śpiewano pieśni o Jaremie lub cichym głosem opowiadano sobie o nim rzeczy, od których włosy wstawały na głowie mołojcom. Mówiono, że czasem zjawia się nocą na okopie i rośnie w oczach, aż głową wyżej wież zbaraskich sięga; że oczy ma wtedy jakby dwa miesiące, a miecz w jego ręku jest jako ta gwiazda złowroga, którą Bóg czasem ludziom na pohybel na niebo wysyła. Mówiono także, że gdy krzyknie, polegli w boju rycerze wstają z chrzęstem zbroi i szykują się wraz z żywymi w szeregi. Jeremi był na wszystkich ustach: śpiewali o nim i didy-lirnicy, rozmawiali i starzy Zaporożcy, i czerń ciemna, i Tatarzy. A w tych rozmowach, w tej nienawiści, w tym zabobonnym przestrachu tkwiła jakby jakaś dzika miłość, którą ten lud stepowy ukochał swego krwawego niszczyciela. Tak jest! Chmielnicki bladł przy nim nie tylko w oczach chana i Tatarów, ale nawet w oczach własnego ludu — i widział, że musi Zbaraż zdobyć albo urok jego rozwieje się jak pomroka przed zorzą poranną, musi zdeptać tego lwa albo sam zginie. + +Zaś lew nie tylko się bronił, ale każdego dnia sam wypadał, coraz straszliwszy, z komyszy. Nie pomagały podstępy, zdrady ani otwarta przemoc. Tymczasem czerń i Kozacy poczynali szemrać. I im ciężko było siedzieć w dymie, ogniu, w gradzie kul, w trupim zapachu, na deszczu, upałach i w obliczu śmierci. Zresztą nie trudów bali się dzielni mołojcy, nie niewywczasów, nie szturmów i ognia, i krwi, i śmierci — oni się bali „Jaremy”. + + + +Rozdział XXVII + +Wielu prostych rycerzy okryło się nieśmiertelną sławą w tym pamiętnym okopie zbaraskim, lecz lutnia będzie sławiła w pierwszym rzędzie pana Longina Podbipiętę dla jego tak wielkich przewag, że chyba jego skromność mogła wejść z nimi w paragon. Noc to była posępna, ciemna i wilgotna; żołnierz, znużony czuwaniem u wałów, drzemał oparty na broni. Po nowych dziesięciu dniach strzelaniny i szturmów pierwszy to raz nastała cisza i spokój. Z bliskich, bo zaledwie o trzydzieści kroków stojących szańców kozackich nie słychać było wywoływań, klątew i zwykłych hałasów. Zdawało się, że nieprzyjaciel chcąc znużyć, sam się znużył nareszcie. Gdzieniegdzie tylko błyszczało tam mdłe światełko ognia ukrywanego pod darniną: z jednego miejsca dochodził słodki, przyciszony głos liry, na której grał jakiś Kozak; daleko w koszu tatarskim konie rżały, a na wałach rozlegały się od czasu do czasu głosy straży. + +Chorągwie pancerne książęce były tej nocy na pieszej służbie w obozie, więc pan Skrzetuski, pan Podbipięta, mały rycerz i pan Zagłoba na okopie, szepcąc ze sobą z cicha, w przerwach rozmowy wsłuchiwali się w szum deszczu padającego w fosę. Skrzetuski mówił: + +— Dziwny mi jest ten spokój. Uszy tak przywykły do huku i hałasu, że cisza w nich dzwoni. Aby się tylko jaka zdrada in hoc silentio nie ukrywała. + +— Od czasu jak jestem na pół racji, wszystko mi jedno! — mruczał posępnie Zagłoba. — Trzech rzeczy potrzebuje moja odwaga, a to: jeść dobrze, pić dobrze i wyspać się. Najlepszy rzemień, niesmarowany, zeschnie i popęka. Cóż dopiero, jeżeli w dodatku moknie jak konopie w wodzie? Deszcz nas moczy, a Kozacy międlą, jakże się z nas paździerze nie mają sypać? Miłe kondycje: bułka już florena kosztuje, a kwaterka gorzałki pięć. Tej śmierdzącej wody pies by w gębę nie chciał wziąć, bo już i studnie trupem nasiąknęły, a mnie się tak pić chce, jak i moim butom, które tak pyski pootwierały jak ryby. + +— Ale waścine buty i wodę piją, nie przebredzając — rzekł pan Wołodyjowski. + +— Milczałbyś, panie Michale. Nie większyś od sikory, to się ziarnkiem prosa pożywisz, a z naparstka napijesz. Ale ja Bogu dziękuję, że nie jestem taki misterny i że mnie nie kura z piasku zadnią nogą wygrzebała, ale niewiasta urodziła; dlatego potrzebuję jeść i pić jako człowiek, nie jak chrabąszcz, a żem od południa nic prócz śliny w gębie nie miał, dlatego mi i twoje żarty nie w smak. + +Tu pan Zagłoba począł sapać gniewnie, a pan Michał wziął się za bok i tak mówił: + +— Mam ja tu na udzie manierzynę, com ją dziś Kozakowi wydarł, ale kiedy mnie kura z piasku wygrzebała, to już myślę, że i gorzałka tak nikczemnej persony nie będzie waści smaczna. W twoje ręce, Janie! — rzekł, zwracając się do Skrzetuskiego. + +— Daj, bo zimno! — rzekł Skrzetuski. + +— Pij do pana Longina. + +— Przechera z ciebie, panie Michale — rzekł Zagłoba — aleś chłop setny i to masz do siebie, że sobie odejmiesz, a drugiemu oddasz. Niechby się święciły te kury, co by takich żołnierzów jak ty z piasku wygrzebywały, ale ich na świecie podobno nie masz i nie o tobie myślałem. + +— To weź waćpan od pana Podbipięty; nie chcę cię krzywdzić — rzekł pan Michał. + +— Co waćpan robisz? Zostawże i mnie! — wołał z przestrachem Zagłoba, spoglądając na pijącego Litwina. — Czego tak głowę zadzierasz? Bodaj ci tak już została! Za długie masz kiszki, niełatwo je nalejesz. Leje jak w spróchniałą sosnę! Żeby cię usiekli! + +— Ledwiem co przechylił — rzekł pan Longinus, oddając manierkę. + +Pan Zagłoba przechylił lepiej i wypił do reszty; po czym parsknął i tak mówił: + +— Cała to pociecha, że jeżeli się kiedy skończy nasza mizeria, a Bóg pozwoli zdrowo wynieść głowy z tych terminów, to sobie we wszystkim wynagrodzimy. Jużci nam jakoweś chleby obmyślą. Ksiądz Żabkowski umie dobrze zjeść, ale go w kozi róg zapędzę. + +— A co to za verba veritatis usłyszeliście dziś z księdzem Żabkowskim od Muchowieckiego? — pytał pan Michał. + +— Cicho! — rzekł Skrzetuski. — Ktoś tu się z majdanu zbliża. + +Umilkli, wtem jakaś ciemna postać stanęła koło nich i przyciszony głos spytał: + +— A czuwacie? + +— Czuwamy, mości książę — rzekł, prostując się, Skrzetuski. + +— Pilno dawać baczność. Źle wróży ten spokój. + +I książę przeszedł dalej, patrząc, czy gdzie sen nie przemógł utrudzonych żołnierzy. Pan Longinus ręce złożył. + +— Co to za wódz! Co to za wojennik! + +— Mniej on od nas spoczywa — rzekł Skrzetuski. — Tak całe wały sam co noc obchodzi, aż het, do drugiego stawu. + +— Dajże mu Boże zdrowie! + +— Amen… + +Nastało milczenie. Wszyscy wpatrywali się wytężonymi oczyma w ciemność, ale nic nie było widać — szańce kozackie były spokojne. Ostatnie światła na nich pogasły. + +— Można by ich zejść jak susłów we śnie! — mruknął Wołodyjowski. + +— Kto wie? — odrzekł Skrzetuski. + +— Sen mnie tak morzy — mówił Zagłoba — że aż mi oczy pod wierzch głowy uciekają, a spać nie wolno. Ciekawym, kiedy będzie wolno? Czy strzelają, czy nie strzelają, ty stój pod bronią i kiwaj się od fatygi, jak Żyd na szabasie. Psia służba! Sam nie wiem, co mnie tak rozbiera: czy gorzałka, czy ranna irytacja za ów impet, któreśmy niesłusznie obaj z księdzem Żabkowskim wytrzymać musieli? + +— Jakże to było? — pytał pan Longinus. — Zacząłeś waćpan mówić i nie skończyłeś. + +— To teraz opowiem: może się jakoś ze snu wybijemy! Poszliśmy rano z księdzem Żabkowskim na zamek w tej myśli, żeby to co do przegryzienia znaleźć. Chodzimy, chodzimy, zaglądamy wszędzie: nie ma nic, wracamy źli. Aż na podwórzu spotykamy ministra kalwińskiego, któren kapitana Szenberka na śmierć gotował, tego, co go wczoraj postrzelili pod chorągwią pana Firlejową. Ja mu tedy mówię: „Będziesz się tu, szołdro, włóczył i dyzgusta Bogu czynił? Jeszcze niebłogosławieństwo na nas ściągniesz!”. A on, widać dufając w protekcję pana bełskiego, rzecze: „Taka dobra nasza wiara, jak i wasza, albo i lepsza!”. Jak to powiedział, ażeśmy skamienieli ze zgrozy. Ale ja nic! Myślę sobie: jest ksiądz Żabkowski, niechże będzie dysputa. A mój ksiądz Żabkowski aż parska i zaraz z argumentami: zmacał go pod żebro, on zaś nic na tę pierwszą rację nie odrzekł, bo jak się wziął toczyć, tak aż o ścianę się oparł. Wtem nadszedł książę z księdzem Muchowieckim i na nas: że to hałasy i swary wszczynamy! Że to nie czas, nie miejsce i nie argumenta! Zmyli nam głowy jak żakom; a bodaj czy słusznie, bo utinam sim falsus vates, ale te ministry pana Firleja ściągną jeszcze na nas jakie nieszczęście… + +— A ówże kapitan Szenberk nie rewokował? — pytał pan Michał. + +— Gdzie tam! Umarł w bezecności, jak i żył. + +— Że też to ludzie wolą się i zbawienia wyrzec jak swego uporu! — westchnął pan Longinus. + +— Bóg nas od przemocy i od czarów kozackich broni — mówił dalej Zagłoba — a oni Go jeszcze obrażają. Czy waściom wiadomo, że wczoraj z tego tam ot szańca kłębkami nici na majdan strzelano? Żołnierze powiadali, że zaraz w tym miejscu, gdzie kłębki padały, ziemia jakoby trądem się pokryła… + +— Wiadoma rzecz, że przy Chmielnickim czarni za rękodajnych służą — rzekł, żegnając się, Litwin. + +— Czarownice sam widziałem — dodał Skrzetuski — i powiem waszmościom… + +Dalsze słowa przerwał pan Wołodyjowski, który ścisnął nagle ramię Skrzetuskiego i szepnął: + +— Cicho no!… + +Po czym skoczył nad sam brzeg okopu i słuchał pilnie. + +— Nic nie słyszę — rzekł Zagłoba. + +— Ts!… Deszcz zagłusza! — odpowiedział Skrzetuski. + +Pan Michał począł kiwać ręką, aby mu nie przeszkadzano, i czas jeszcze jakiś słuchał pilno, na koniec zbliżył się do towarzyszów. + +— Idą — szepnął. + +— Daj znać księciu! Poszedł ku kwaterom Ostroroga — odszepnął Skrzetuski — my zaś pobieżymy ostrzec żołnierzy. + +I zaraz z miejsca puścili się wzdłuż okopu, zatrzymując się co chwila i szepcąc wszędy po drodze czuwającym żołnierzom: + +— Idą! Idą!… + +Słowa przeleciały jakoby cichą błyskawicą z ust do ust. Po kwadransie przyjechał książę, już na koniu, i wydał rozkazy oficerom. Ponieważ nieprzyjaciel chciał widocznie zaskoczyć obóz w śnie i nieczujności, więc książę polecił utrzymać go w błędzie. Żołnierze mieli się zachować jak najciszej i dopuścić szturmujących aż na same wały, po czym dopiero gdy wystrzał z działa da znak, uderzyć na nich niespodzianie. + +Żołnierz był w gotowości, więc tylko rury muszkietów pochyliły się bez szelestu i zapadło głuche milczenie. Skrzetuski, pan Longinus i pan Wołodyjowski dyszeli obok siebie, a i pan Zagłoba został z nimi, bo wiedział z doświadczenia, że najwięcej kul pada na środek majdanu — a na wale, przy takich trzech szablach, najbezpieczniej. + +Usadowił się tylko trochę z tyłu rycerzy, aby pierwszy impet na niego nie przyszedł. Nieco z boku przykląkł pan Podbipięta z Zerwikapturem w ręku, a Wołodyjowski przycupnął tuż przy Skrzetuskim i szepnął mu w same ucho: + +— Idą na pewno… + +— Krok pod miarę. + +— To nie czerń ani Tatarzy. + +— Piechota zaporoska. + +— Albo janczary; oni dobrze maszerują. Z konia można by ich więcej naciąć! + +— Dziś za ciemno na jazdę. + +— Słyszysz teraz? + +— Ts! ts!… + +Obóz zdawał się być pogrążony w najgłębszym śnie. Nigdzie żadnego ruchu, nigdzie światła — wszędy najgłębsze milczenie przerywane tylko szelestem drobnego, jakby sianego przez sito dżdżu. Z wolna jednak w tym szeleście powstawał drugi; cichy, ale łatwiejszy do ułowienia uchem, bo miarowy i coraz bliższy, coraz wyraźniejszy; na koniec o kilkanaście kroków od fosy pojawiła się jakaś wydłużona zbita masa, o tyle widzialna, o ile czarniejsza od ciemności — i zatrzymała się w miejscu. + +Żołnierze utaili dech w piersiach, tylko mały rycerz szczypał w udo Skrzetuskiego, jakby chcąc mu w ten sposób swoje zadowolenie okazać. + +Tymczasem napastnicy zbliżyli się do fosy i poczęli w nią spuszczać drabiny, następnie zleźli po nich sami i przechylili je ku wałowi. + +Wał milczał ciągle, jakby na nim i za nim wszystko wymarło — i cisza nastała śmiertelna. + +Tu i owdzie mimo całej ostrożności wstępujących szczeble zaczęły skrzypieć i trzeszczeć… + +„Dadzą wam bobu!” — myślał Zagłoba. + +Wołodyjowski przestał szczypać Skrzetuskiego, a pan Longinus ścisnął rękojeść Zerwikaptura i wytężył oczy, bo był najbliżej wału i spodziewał się pierwszy uderzyć. + +Wtem trzy pary rąk pojawiły się u krawędzi i chwyciły się jej silnie, a za nimi poczęły się z wolna i ostrożnie podnosić trzy szpice od misiurek… wyżej i wyżej… + +„To Turcy!” — pomyślał pan Longinus. + +W tej chwili rozległ się straszliwy huk kilku tysięcy muszkietów; zrobiło się widno jak w dzień. Nim światło zgasło, pan Longinus zamachnął się i ciął okropnie, aż powietrze zawyło pod ostrzem. + +Trzy ciała spadły w fosę, trzy głowy w misiurkach potoczyły się pod kolana klęczącego rycerza. + +Wówczas, choć piekło zawrzało na ziemi, niebo otworzyło się nad panem Longinem, skrzydła urosły mu u ramion, chóry anielskie rozśpiewały mu się w piersi i był jakoby wniebowzięty, i walczył jak we śnie, i cięcia jego miecza były jakby modlitwą dziękczynną. + +A wszyscy dawno zmarli Podbipiętowie, począwszy od przodka Stowejki, uradowali się w niebie — że taki był z Zerwikapturów-Podbipiętów żyjący ostatni. + +Szturm ten, w którym ze strony nieprzyjaciela posiłkowe hufce Turków rumelskich, sylistryjskich i gwardia chanowa janczarów brały przeważny udział, krwawiej od innych został odparty i ściągnął straszliwą burzę na głowę Chmielnickiego. Zaręczał on bowiem poprzednio, że Polacy mniej zaciekle z Turkami będą walczyli i byle mu tych rot pozwolono, obóz zdobędzie. Musiał więc teraz łagodzić chana i rozwścieczonych murzów oraz podarkami ich zniewalać. Chanowi pozwolił dziesięć tysięcy talarów, zaś Tuhaj-bejowi, Korz-Adze, Subagaziemu, Nuradynowi i Gałdze po dwa. Tymczasem w obozie czeladź wyciągała trupy z fosy, w czym nie przeszkadzano jej strzelaniem z szańców. Żołnierze spoczywali aż do rana, bo było to już pewne, że szturm się nie powtórzy. Spali tedy wszyscy snem nieprzebudzonym prócz chorągwi strażowych i prócz pana Longina Podbipięty, który noc całą krzyżem na mieczu leżał, dziękując Bogu, iż mu pozwolił ślub spełnić i taką wielką chwałą się okryć, że imię jego przechodziło z ust do ust w obozie i w mieście. Nazajutrz wezwał go do siebie książę-wojewoda i chwalił wielce, a żołnierze przychodzili tłumami przez cały dzień winszować i oglądać trzy głowy, które czeladź przyniosła mu przed namiot, a które już czerniały na powietrzu. Było tedy podziwu i zazdrości niemało, a niektórzy wierzyć oczom nie chcieli, bo tak były równo ścięte wraz ze stalowymi czepcami od misiurek, jakby kto nożycami odkroił. + +— Straszliwy z waści sartor! — mówiła szlachta. — Wiedzieliśmy o tobie, żeś dobry kawaler, ale takiego ciosu mogliby i starożytni pozazdrościć, bo i najgrzeczniejszy kat lepiej nie potrafi. + +— Wiatr tak czapek nie zdejmie, jako te głowy są zdjęte! — mówili inni. + +I wszyscy ściskali dłonie pana Longina, a on stał ze spuszczonymi oczyma, promienny, słodki — zawstydzony jako panna przed ślubem i mówił, jakby się tłumacząc: + +— Ustawili się dobrze. + +Próbowano następnie miecza, ale że to był krzyżacki, dwuręczny koncerz, nikt nie mógł nim swobodnie poruszać, nie wyjmując nawet księdza Żabkowskiego, choć on podkowę jak trzcinę przełamywał. + +Koło namiotu robiło się coraz gwarniej, a pan Zagłoba, Skrzetuski i Wołodyjowski czynili honory przybywającym, częstując ich opowiadaniem, bo nie było czym innym, jako że ostatnich już prawie sucharów dogryzano w obozie, a mięsa innego jak wędzonej koniny dawno nie stawało. Ale przecie duch starczył za jadło i napitek. Pod koniec, gdy inni zaczęli się już rozchodzić, nadszedł pan Marek Sobieski, starosta krasnostawski, ze swoim porucznikiem Stępowskim. Pan Longinus wybiegł na jego spotkanie, on zaś powitał go wdzięcznie i rzekł: + +— To u waszmości dziś święto! + +— Pewnie, że święto — odparł Zagłoba — bo nasz przyjaciel ślub spełnił. + +— Chwała Panu Bogu! — odparł starosta. — To już niedługo, braciszku, powitamy was kosmatą ręką. A macieże co upatrzonego? + +Pan Podbipięta zmieszał się nadzwyczajnie i zaczerwienił aż do uszu, a starosta mówił dalej: + +— Po konfuzji miarkuję, że tak jest. Święty to wasz obowiązek pamiętać, aby taki ród nie zaginął. Daj Boże, żeby się na kamieniu rodzili podobni żołnierze, jak waszmościowie we czterech jesteście. + +To rzekłszy, począł ściskać ręce pana Longina, Skrzetuskiego, Zagłoby i małego rycerza, a oni uradowali się w sercach, że z takich ust pochwałę słyszą, bo pan starosta krasnostawski był zwierciadłem męstwa, honoru i wszystkich cnót rycerskich. Był to wcielony Mars; zlały się na niego wszystkie dary boże w obfitości, gdyż nadzwyczajną pięknością nawet młodszego brata Jana, późniejszego króla, przewyższał; fortuną i mieniem najpierwszym wyrównywał, a jego zdolności wojenne sam wielki Jeremi pod niebiosa wynosił. Nadzwyczajna też byłaby to gwiazda na niebie Rzeczypospolitej, lecz ze zrządzenia Bożego blask jej wziął w siebie młodszy Jan, a ona zgasła przedwcześnie w dniu klęski. + +Atoli rycerze nasi uradowali się wielce pochwałą bohatera, ten zaś wcale na niej nie poprzestał i tak dalej mówił: + +— Siła ja o waszmościach od samego księcia wojewody słyszałem, który nad innych was miłuje. Nie dziwię się też, że mu służycie, nie oglądając się na promocje, które by w królewskich chorągwiach łatwiej przyjść mogły. + +Na to odrzekł Skrzetuski: + +— Wszyscy my w królewskiej właśnie usarskiej chorągwi jesteśmy pod znak zapisani z wyjątkiem pana Zagłoby, któren, jako wolentarz, z wrodzonej rezolucji staje. A że pod księciem wojewodą służymy, to w pierwszym rzędzie z miłości dla jego osoby, a po wtóre, chcieliśmy wojny jak najwięcej zażywać. + +— Jeżeliście taką mieli chęć, to słusznie czynicie. Pewnie by pan Podbipięta pod niczyją chorągwią tak łatwo swoich głów nie znalazł — odrzekł starosta. — Ale co do wojny, to w tych czasach wszyscy jej mamy do syta. + +— Więcej niźli czego innego — odparł Zagłoba. — Przychodzili tu do nas od rana z pochwałami, ale żeby nas kto na przekąskę i łyk gorzałki poprosił, ten by nas najwdzięczniej uczęstował. + +To powiedziawszy, pan Zagłoba pilno patrzył w oczy staroście krasnostawskiemu i mrugał niespokojnie. Starosta zaś uśmiechnął się i rzekł: + +— Od wczorajszego południa nic w gębę nie wziąłem, ale łyk gorzałki może się w jakim sepeciku znajdzie. Służę waszmościom. + +Lecz Skrzetuski, pan Longinus i mały rycerz poczęli się opierać i gromić pana Zagłobę, który się wykręcał, jak mógł, i tłumaczył, jak umiał. + +— Nie przymawiałem się — mówił — bo ambicja moja w tym, że wolę swoje oddać, byle cudzego nie ruszać, ale gdy tak zacna persona prosi, toż grubianitas byłaby odmawiać. + +— Już też pójdźcie! — mówił starosta. — I mnie miło w dobrej kompanii posiedzieć, a póki nie strzelają, mamy czas. Na jadło was nie proszę, bo i o koninę już trudno, a co nam konia na majdanie ubiją, to sto rąk po niego się wyciąga, wszelako gorzałki jest ze dwie flasze, których dla siebie samego pewnie nie będę chował. + +Tamci jeszcze się opierali i nie chcieli, ale gdy bardzo nastawał, poszli, a przodem pobiegł pan Stępowski i tak się uwinął, że kilka sucharów i kilka kawałków koniny znalazło się do przegryzienia po wódce. Pan Zagłoba zaraz nabrał lepszej myśli i mówił: + +— Da Bóg, że jak król jegomość nas wyzwoli z tego oblężenia, to się zaraz pospolitemu ruszeniu do wozów dobierzemy. Oj, siła oni specjałów zawsze ze sobą wożą i brzucha każdy lepiej strzeże niż Rzeczypospolitej. Wolę z nimi jeść jak wojować, ale że to pod okiem królewskim, to może będą nieźle stawali. + +Starosta spoważniał. + +— Jakośmy sobie zaprzysięgli — rzekł — że jeden na drugim padnie, a nie poddamy się, tak się i stanie. Musimy być na to gotowi, że coraz cięższe czasy przyjdą. Żywności już prawie nie ma, a co gorzej, to i prochy się kończą. Innym ja bym tego nie mówił, ale waszmościom można. Niedługo jeno zaciekłość w sercach i szable w ręku nam pozostaną, i gotowość na śmierć, więcej nic. Daj, Boże, króla jak najprędzej, bo to ostatnia nadzieja. Wojenny to pan! Pewnie by fatygi i zdrowia, i gardła nie żałował, byle nas wyzwolić, ale za małe ma siły i musi czekać, a waszmościowie wiecie, jak pospolite ruszenie powoli się ściąga. I zresztą skąd król jegomość ma wiedzieć, w jakich my tu kondycjach się bronimy i że już okruchów dojadamy? + +— My już siebie ofiarowali — rzekł Skrzetuski. + +— A żeby tak dać znać? — pytał Zagłoba. + +— Żeby się znalazł kto taki cnotliwy — rzekł starosta — kto by się przekraść podjął, ten by nieśmiertelną sławę za życia pozyskał, ten by był zbawcą całego wojska i od ojczyzny klęskę by odwrócił. Choćby i pospolite ruszenie jeszcze w całości nie stanęło, to może sama bliskość króla zdołałaby bunt rozproszyć. Ale kto pójdzie? Kto się podejmie, gdy Chmielnicki tak poobsadzał wszystkie drogi i wyjścia, że mysz się nie przeciśnie z okopu? Jawna i oczywista to śmierć taka impreza! + +— A od czego fortele? — rzekł Zagłoba. — I jeden już mi do głowy przychodzi. + +— Jaki? Jaki? — pytał starosta. + +— A owo co dzień bierzemy po garści jeńców. Żeby tak którego przekupić? Niechby udał, że od nas uciekł, a potem ruszył do króla. + +— Muszę o tym z księciem pomówić — rzekł starosta. + +Pan Longinus zamyślił się głęboko, aż czoło pokryło mu się bruzdami, i cały czas siedział milczący. Nagle podniósł głowę i rzekł ze zwykłą sobie słodyczą: + +— Ja się podejmę przekraść przez Kozaków… + +Rycerze, usłyszawszy te słowa, porwali się zdumieni z miejsc, pan Zagłoba usta otworzył, Wołodyjowski począł ruszać wąsikami raz po razu, Skrzetuski przybladł, a starosta krasnostawski uderzył się po aksamicie i zakrzyknął: + +— Waćpan podjąłbyś się tego dokonać? + +— Czyś waść rozważył, co mówisz? — rzekł Skrzetuski. + +— Dawno rozważyłem — rzekł Litwin — bo już to nie od dziś między rycerstwem mówią, że trzeba dać znać królowi jegomości o naszym położeniu. A ja, słysząc to, myślałem sobie w duchu: niechby mnie Bóg Najwyższy pozwolił ślub mój spełnić, zaraz bym poszedł. Ja, lichy człek, co ja znaczę? Co mnie będzie za szkoda, chociaż usieką po drodze? + +— Ależ usieką bez pochyby! — zawołał Zagłoba. — Słyszałeś waść, co pan starosta mówił, że to śmierć oczywista? + +— Tak i co z tego, brateńku? — rzekł pan Longinus. — Jak Bóg zechce, to przeprowadzi, a nie, to w niebie nagrodzi. + +— Ale pierwej cię pochwycą, mękami zmorzą i śmierć okrutną zadadzą. Człeku, czyś rozum stracił? — mówił Zagłoba. + +— A taki pójdę, brateńku — odparł ze słodyczą Litwin. + +— Ptak by nie przeleciał, bo z łuku by go ustrzelili. Okopali nas naokoło jako jaźwca w jamie. + +— A taki pójdę — powtórzył Litwin. — Ja Bogu wdzięczność winien, że mnie ślub spełnić pozwolił. + +— No, widzicie go! Patrzcie się na niego! — wołał zdesperowany Zagłoba. — To lepiej każ sobie od razu głowę uciąć i z armaty na tabor wystrzelić, bo w ten tylko sposób mógłbyś się między nimi przecisnąć. + +— Już pozwólcie, dobrodzieje! — rzekł Litwin, składając ręce. + +— O nie! Nie pójdziesz sam, bo i ja pójdę z tobą — rzekł Skrzetuski. + +— I ja z wami! — dodał Wołodyjowski, uderzając się po szabelce. + +— A niechże was kule biją! — zawołał, porwawszy się za głowę, Zagłoba. — Niechże was kule biją z waszym „i ja!”, „i ja!!”, z waszą determinacją! Mało im jeszcze krwi, mało zaguby, mało kul! Nie dość im tego, co się tu dzieje: chcą pewniej szyje pokręcić! Idźcieże do kaduka i dajcie mnie spokój! Bodaj was usiekli… + +To rzekłszy, począł się kręcić po namiocie jak błędny. + +— Bóg mnie karze — wołał — żem się z wichrami wdawał zamiast żyć w zacnej kompanii statecznych ludzi. Dobrze mi tak! + +Przez chwilę chodził jeszcze po namiocie gorączkowym krokiem; na koniec zatrzymał się przed Skrzetuskim, założył ręce w tył i patrząc mu w oczy, począł sapać groźnie. + +— Com ja waćpanom takiego uczynił, że mnie prześladujecie? + +— Uchowajże nas Boże! — odrzekł rycerz. — Jak to? + +— Bo że pan Podbipięta takowe rzeczy wymyśla, nie dziwię się! Zawsze miał dowcip w pięści, a od czasu jak ściął największych trzech kpów między Turkami, sam czwartym został… + +— Słuchać hadko — przerwał Litwin. + +— I jemu się nie dziwię — mówił dalej Zagłoba, wskazując na Wołodyjowskiego. — On Kozakowi za cholewę wskoczy albo mu się hajdawerów jak rzep psiego ogona uczepi i najprędzej z nas wszystkich się przedostanie. Ich obydwóch Duch Święty nie oświecił, ale że waćpan zamiast ich od szaleństwa powściągnąć, jeszcze im bodźca dodajesz, że sam idziesz, że wszystkich nas czterech na pewną śmierć i męki chcesz wydać, to już… ostatnia rzecz! Tfu, do licha, nie spodziewałem się tego po oficyjerze, którego sam książę za statecznego kawalera uważał. + +— Jak to czterech? — rzekł zdziwiony Skrzetuski. — Chciałżebyś i waćpan?… + +— Tak jest! — krzyczał, bijąc się pięściami po piersi, Zagłoba. — Pójdę i ja. Jeżeli który z was się ruszy albo wszyscy w kupie, pójdę i ja. Niech moja krew spadnie na wasze głowy! Będę miał na drugi raz naukę, z kim się wdawać. + +— A bodajże waści! — rzekł Skrzetuski. + +Trzej rycerze poczęli go brać w ramiona, ale on naprawdę się gniewał i sapał, i odpychał ich łokciami, mówiąc: + +— Idźcie do kaduka! Nie potrzeba mi waszych judaszowskich pocałunków! + +Wtem na wałach ozwały się strzały armatnie i muszkietowe. Zagłoba zatrzymał się i rzekł: + +— Macie! Macie! Idźcie! + +— To zwykła strzelanina — zauważył Skrzetuski. + +— Zwykła strzelanina — rzekł, przedrzeźniając, szlachcic. — Ano, to proszę! Mało im tego. Połowa wojska od tej zwykłej strzelaniny stopniała, a oni już na nią nosem kręcą. + +— Bądź waćpan dobrej myśli — rzekł pan Podbipięta. + +— Milczałbyś, boćwino! — huknął Zagłoba. — Boś najwinniejszy. Waćpan to wymyślił tę imprezę, która jeśli nie jest głupia, to ja głupi! + +— A taki pójdę, brateńku — odrzekł pan Longinus. + +— Pójdziesz, pójdziesz! I wiem dlaczego! Waćpan się za bohatera nie podawaj, bo cię znają. Czystość masz na zbyciu i pilno ci ją z okopu wynieść. Najgorszyś między rycerstwem, nie najlepszy; po prostu gamratka z waszmości, która cnotą handluje! Tfu! Obraza boska! Otóż to! Nie do króla ci pilno, ale rad byś rżał po wsiach jak koń na błoni. Oto rycerz, patrzcie się, co niewinność ma na przedaż! Zgorszenie, czyste zgorszenie, jak mnie Bóg miły! + +— Słuchać hadko! — wołał, zatykając uszy, pan Longinus. + +— Dajcie pokój swarom! — rzekł poważnie Skrzetuski. — Lepiej o sprawie myślmy! + +— Na Boga! — rzekł starosta krasnostawski, któren dotychczas ze zdumieniem słuchał słów pana Zagłoby. — Wielka to jest rzecz, ale bez księcia nie możemy nic stanowić. Tu nie ma się co spierać. Waćpanowie w służbie jesteście i ordynansów słuchać musicie. Książę musi być u siebie. Pójdźmyż do niego, co on na ochotę waszmościów powie. + +— To, co i ja! — rzekł Zagłoba i nadzieja wypogodziła mu oblicze. — Pójdźmy co prędzej. + +Wyszli i szli przez majdan, na który kule już padały z szańców kozackich. Wojska były u wałów, które z dala wyglądały jak budy jarmarczne, tyle na nich nawieszano starej, pstrej odzieży, kożuchów, tyle nastawiano wozów, szczątków namiotów i wszelkiego rodzaju rzeczy mogących stanowić zasłonę od strzałów, które czasem po całych tygodniach nie ustawały we dnie i w nocy. Jakoż i teraz nad owymi porozwieszanymi łachmanami ciągnęła się długa, błękitnawa smuga dymu, a przed nimi widać było leżące szeregi czerwonych i żółtych żołnierzy pracujących ciężko przeciw najbliższym szańcom nieprzyjacielskim. Sam majdan wyglądał jak jedno rumowisko; równina, podarta rydlami lub stratowana przez konie, nie zieleniła się ani jednym źdźbłem trawy. Gdzieniegdzie sterczały kopce wydobytej świeżo przy kopaniu studzien i mogił ziemi, gdzieniegdzie leżały szczątki potrzaskanych wozów, armat, beczek lub stosy obgryzionych i zbielałych na słońcu kości. Trupa końskiego nie dojrzałeś nigdzie, bo każdy zabierano natychmiast na żywność dla żołnierzy, natomiast wszędy widać było gromady żelaznych, po większej części zrudziałych już od rdzy kul armatnich, którymi codziennie zasypywano ten szmat ziemi. Ciężka wojna i głód widne były na każdym kroku. Idąc, spotykali rycerze nasi większe i mniejsze kupy żołnierzy, to odnoszące rannych i zabitych, to śpieszące ku wałom z pomocą zbyt strudzonym towarzyszom — a wszystkie twarze sczerniałe, zapadłe, zarośnięte — a srogie oczy rozpalone, odzież wypłowiała, podarta, na głowach często szmaty brudne zamiast czapek i hełmów, broń połamana. I mimo woli przychodziło na myśl pytanie: co się stanie z tą garścią dotychczasowych zwycięzców, gdy jeszcze upłynie tydzień, dwa… + +— Patrzcie, waszmościowie — mówił starosta — czas, czas dać znać królowi. + +— Nędza już szczerzy zęby jak pies — odpowiedział mały rycerz. + +— A co będzie, gdy konie zjemy? — pytał Skrzetuski. + +Tak rozmawiając, doszli do namiotów książęcych stojących z prawej strony wału, przed którymi widać było kilkunastu jeźdźców służbowych, przeznaczonych do rozwożenia rozkazów po obozie. Konie ich, karmione śrutowanym i wędzonym mięsem końskim, a stąd trawione ustawicznym ogniem, rzucały się w szalonych podskokach, nie chcąc żadną miarą ustać na miejscu. Tak już było z końmi wszystkiej jazdy, która gdy szła teraz na nieprzyjaciela, zdawało się, że to stado gryfów lub hipocentaurów sadzi przez pola, więcej pędząc powietrzem niż ziemią. + +— Czy jest książę w namiocie? — spytał starosta jednego z jeźdźców. + +— Jest z panem Przyjemskim — odpowiedział pocztowy. + +Starosta wszedł pierwszy, nie oznajmując się; czterej zaś rycerze zatrzymali się przed namiotem. + +Ale po chwili płótno uchyliło się i pan Przyjemski wysadził głowę: + +— Książę chce widzieć pilno waszmościów — rzekł. + +Pan Zagłoba wszedł do namiotu z dobrą myślą, miał bowiem nadzieję, że książę nie będzie chciał najlepszych swych rycerzy na pewną zgubę narażać, omylił się jednak, bo jeszcze nie zdążyli mu się pokłonić, gdy rzekł: + +— Powiadał mi pan starosta o gotowości waszej wyjścia z obozu, a ja dobre chęci wasze przyjmuję. Ojczyźnie nie można nadto ofiarować… + +— Przyszliśmy jeno o pozwolenie pytać — odrzekł Skrzetuski — gdyż wasza książęca mość jesteś szafarzem krwi naszej. + +— Więc to we czterech chcecie wyjść? + +— Wasza książęca mość! — rzekł Zagłoba. — Oni to chcą wyjść, a ja nie; Bóg mi świadek, nie przyszedłem się tu chwalić ani swych zasług przypominać i jeżeli o nich wspomnę, to jeno dlatego, żeby nie było supozycji, że mnie tchórz oblatuje. Wielcy to są kawalerowie pan Skrzetuski, Wołodyjowski i pan Podbipięta z Myszykiszek, ale i Burłaj, któren legł z mej ręki (że o innych przewagach zamilczę), także był wielki żołnierz, wart Burdabuta, Bohuna i trzech głów janczarskich; mniemam przeto, że w dziele rycerskim nie jestem gorszy od innych. Jednakże co innego jest męstwo, a co innego szaleństwo. Skrzydeł nie mamy, a ziemią się nie przedostaniem, to pewno. + +— Więc waść nie idziesz? — pytał książę. + +— Powiedziałem, że iść nie chcę, ale nie powiedziałem, że nie idę. Kiedy mnie raz Bóg pokarał ich kompanią, to już do śmierci muszę w niej wytrwać. Jeżeli nam będzie ciasno, szabla Zagłoby przyda się jeszcze, nie wiem tylko, na co by się przydała śmierć nas czterech i ufam, że wasza książęca mość zechce ją od nas odwrócić, nie dając pozwolenia na szalone przedsięwzięcie. + +— Dobry z waści kompan — odpowiedział książę — i zacnie to z twojej strony, że przyjaciół opuszczać nie chcesz, aleś się w swojej ufności we mnie pomylił, bo ja ofiarę waszą przyjmuję. + +— Zdechł pies! — mruknął Zagłoba i ręce opadły mu zupełnie. + +W tej chwili kasztelan bełski Firlej wszedł do namiotu. + +— Mości książę — rzekł — ludzie moi złapali Kozaka, któren powiada, że na dzisiejszą noc szturm się gotuje. + +— Miałem i ja już wiadomość — odpowiedział książę. — Wszystko w pogotowiu; niech tylko z sypaniem tych nowych wałów śpieszą. + +— Już prawie skończone. + +— To dobrze! — rzekł książę. — Do wieczora się przeniesiemy. + +Po czym zwrócił się do czterech rycerzy: + +— Po szturmie, jeżeli noc będzie ciemna, najlepsza pora do wyjścia. + +— Jak to? — rzekł kasztelan bełski. — Mości książę, gotujesz wycieczkę? + +— Wycieczka swoją drogą pójdzie… — rzekł książę — ja sam poprowadzę; ale teraz mówimy o czym innym. Ichmościowie podejmują się przekraść przez nieprzyjaciela i dać znać królowi o naszym położeniu. + +Kasztelan zdumiał, oczy otworzył i spoglądał kolejno na rycerzy. + +Książę uśmiechnął się z zadowoleniem. Miał tę próżność, że lubił, by podziwiano jego żołnierzy. + +— Na Boga! — rzekł kasztelan. — Więc są jeszcze takie serca na świecie?… Na Boga!… Nie będę ja waszmościów od tego hazardu odwodził… + +Pan Zagłoba zaczerwienił się ze złości, ale już nic nie rzekł, sapał tylko jak niedźwiedź, książę zaś zamyślił się przez chwilę i w następujące ozwał się słowa: + +— Nie chcę ja jednak na darmo krwią waszmościów szafować i na to się nie zgadzam, abyście wszyscy czterej razem wychodzili. Pójdzie naprzód jeden; jeśli go zabiją, to się tym pochwalić nie omieszkają, jako się już raz pochwalili śmiercią tego mego sługi, którego aż pode Lwowem schwytali. Jeżeli tedy pierwszego zabiją, pójdzie drugi, potem w razie potrzeby trzeci i czwarty. Ale być może, że pierwszy przejdzie szczęśliwie, w takim razie nie chcę innych na próżną śmierć narażać. + +— Mości książę… — przerwał Skrzetuski. + +— Taka moja wola i rozkaz — rzekł z naciskiem Jeremi. — By zaś was pogodzić, oświadczam, że ten wyruszy pierwszy, który się pierwszy ofiarował. + +— To ja! — rzekł pan Longinus z promienną twarzą. + +— Dziś wieczór po szturmie, jeżeli noc będzie ciemna — dodał książę. — Listów żadnych do króla nie dam; co waść widzisz, to opowiesz. Weźmiesz jeno sygnet na znak. + +Podbipięta przyjął sygnet i pokłonił się księciu, ten zaś wziął go obu rękoma za skronie i trzymał czas jakiś, a potem ucałował po kilkakroć w głowę i rzekł wzruszonym głosem: + +— Tak mi bliski jesteś serca, jak brat… Niech cię prowadzi i przeprowadzi Bóg zastępów i nasza Królowa Anielska, żołnierzu boży! Amen! + +— Amen! — powtórzyli starosta krasnostawski, pan Przyjemski i kasztelan bełski. + +Książę miał łzy w oczach — bo to był prawdziwy ojciec dla rycerstwa — inni płakali, a ciałem pana Podbipięty wstrząsał dreszcz zapału i płomień chodził mu po kościach, i radowała się do głębi ta dusza czysta, pokorna a bohaterska nadzieją bliskiej ofiary. + +— Historia o waszmości pisać będzie! — wykrzyknął kasztelan bełski. + +— Non nobis, non nobis, sed nomini Tuo, Domine, da gloriam — rzekł książę. + +Rycerze wyszli z namiotu. + +— Tfu, coś mnie za grzdykę ułapiło i trzyma, a w gębie tak mi gorzko jak po piołunie — mówił Zagłoba. — A tamci ciągle strzelają; żeby was pioruny wystrzelały! — rzekł, ukazując na dymiące szańce kozackie. — Oj, ciężko żyć na świecie! Panie Longinie, czy to już koniecznie waćpan wyjdziesz?… Nie ma już rady! Niechże cię anieli ustrzegą… Żeby to zaraza to chamstwo wydusiła! + +— Muszę waszmościów pożegnać — rzekł pan Longinus. + +— Jak to? Gdzie idziesz? — pytał Zagłoba. + +— Do księdza Muchowieckiego, do spowiedzi, braciaszku. Trzeba grzeszną duszę oczyścić. + +To rzekłszy, pan Longinus poszedł śpiesznie ku zamkowi, oni zaś zwrócili się ku wałom. Skrzetuski i Wołodyjowski byli jak struci i milczeli, pan Zagłoba zaś mówił: + +— Ciągle mnie coś za grzdykę trzyma. Nie spodziewałem się, że mi będzie taki żal, ale najcnotliwszy to człowiek na świecie! Niech mi kto zaprzeczy, to mu dam w pysk. O Boże! Boże! Myślałem, że kasztelan bełski będzie hamował, a on jeszcze bębenka podbijał. Kaduk przyniósł tego heretyka! „Historia (mówi) o waszmości pisać będzie!”. Niech o nim samym pisze, ale nie na skórze pana Longina! A czemu to on sam nie wyjdzie? Po sześć ma palców u nóg, jako kalwin, to mu i chodzić łatwiej. Mówię waszmościom, że coraz gorzej na świecie i pewnie prawda, co ksiądz Żabkowski prorokuje, że koniec świata bliski. Posiedźmy trochę u wałów, a później pójdziemy do zamku, żeby się naszego przyjaciela kompanią przynajmniej do wieczora nacieszyć. + +Ale pan Podbipięta po spowiedzi i komunii cały czas spędził na modlitwie; zjawił się dopiero wieczorem na szturm, który był jednym z najokropniejszych, bo Kozacy uderzyli właśnie wówczas, gdy wojska, działa i wozy przenosiły się do nowo usypanych wałów. Przez chwilę zdawało się, że szczupłe siły polskie ulegną nawale dwustu tysięcy nieprzyjaciół. Chorągwie polskie tak dalece pomieszały się z nieprzyjacielskimi, że swoi swoich odróżnić nie mogli — i trzy razy tak wiązali się ze sobą. Chmielnicki wytężył wszystkie siły, bo mu i chan, i właśni pułkownicy zapowiedzieli, że to ma być ostatni szturm i że odtąd głodem tylko będą nękać oblężonych. Ale po trzech godzinach wszystkie ataki zostały odparte z tak strasznymi stratami, że były później wieści, jakoby do czterdziestu tysięcy nieprzyjaciół miało paść w tej bitwie. To pewna, że po bitwie rzucono cały stos chorągwi pod nogi księcia — i że istotnie był to wielki szturm ostatni, po którym nadeszły jeszcze cięższe czasy wkopywania się w wały, porywania wozów, bezprzestannej strzelaniny, nędzy i głodu. + +Niestrudzony Jeremi natychmiast po szturmie poprowadził upadających ze znużenia żołnierzy na wycieczkę, która zakończyła się nową klęską nieprzyjaciół — po czym dopiero cisza ukoiła tabor i obóz. + +Noc była ciepła, ale chmurna. Cztery czarne postacie posuwały się cicho i ostrożnie ku wschodniemu krańcowi wałów. Byli to: pan Longinus, Zagłoba, Skrzetuski i Wołodyjowski. + +— Pistolety dobrze osłoń — szeptał Skrzetuski — żeby proch nie zwilgotniał. Dwie chorągwie będą stały w pogotowiu całą noc. Jeżeli dasz ognia, skoczymy na ratunek. + +— Ciemno, choć oko wykol! — szepnął Zagłoba. + +— To lepiej — rzekł pan Longinus. + +— Cicho no! — przerwał Wołodyjowski. — Coś słyszę. + +— To jakiś konający chrapie, nic to… + +— Byleś się do dębiny dostał… + +— O Boże! Boże! — westchnął Zagłoba, trzęsąc się jak w febrze. + +— Za trzy godziny będzie dniało. + +— To już czas! — rzekł Longinus. + +— Czas! Czas! — powtórzył Skrzetuski stłumionym głosem. — Idź z Bogiem. + +— Z Bogiem! Z Bogiem! + +— Bądźcie, bracia, zdrowi, a przebaczcie, jeżelim któremu w czym zawinił. + +— Tyś zawinił? O Boże! — zawołał Zagłoba, rzucając mu się w ramiona. + +Po kolei brali go Skrzetuski i Wołodyjowski. Nadeszła chwila, że tłumione łkanie wstrząsnęło te rycerskie piersi. Jeden tylko pan Longinus był spokojny, choć wzruszony. + +— Bądźcie zdrowi! — powtórzył raz jeszcze. + +I zbliżywszy się do brzegu wału, zsunął się w fosę, po chwili zaczerniał na drugim jej brzegu, raz jeszcze dał znak pożegnania towarzyszom — i znikł w ciemności. + +Między drogą do Załościc a gościńcem z Wiśniowca rosła dąbrowa, przerywana wąskimi, w poprzek idącymi łąkami, a łącząca się z borem starym, gęstym i ogromnym, przechodzącym aż hen, za Załościce — tam to postanowił dostać się pan Podbipięta. + +Droga to była wielce niebezpieczna, bo żeby dostać się do dębiny, trzeba było przechodzić wzdłuż całego boku kozackiego taboru, ale pan Longinus wybrał ją umyślnie, bo właśnie koło taboru przez całą noc kręciło się najwięcej ludzi i straże najmniej dawały baczenia na przechodzących. Zresztą wszystkie inne drogi, jary, zarośla i ścieżki poobsadzane były strażami, które objeżdżali ustawicznie esaułowie, setnicy, pułkownicy, a nawet i sam Chmielnicki. O drodze przez łąki i wzdłuż Gniezny nie było co i marzyć, bo tam koniuchowie tatarscy czuwali od zmierzchu do świtania przy koniach. + +Noc była ciepła, chmurna i tak ciemna, że o dziesięć kroków nie dojrzałeś nie tylko człowieka, ale nawet i drzewa. Była to okoliczność dla pana Longina pomyślna, lubo z drugiej strony i sam musiał iść bardzo wolno, ostrożnie, aby nie wpaść w któren z dołów lub rowów pokrywających na całej przestrzeni pobojowisko skopane polskimi i kozackimi rękoma. + +W ten sposób dotarł do drugich wałów polskich, które właśnie przed wieczorem opuszczono — i przeprawiwszy się przez fosę, puścił się chyłkiem ku szańcom i aproszom kozackim. Stanął i słuchał: szańce były puste. Wycieczka Jeremiego, dokonana po szturmie, wyparła z nich mołojców, którzy albo polegli, albo schronili się do taboru. Mnóstwo ciał leżało na skłonach i szczytach tych nasypów. Pan Longinus potykał się co chwila o trupy, przestępował przez nie i szedł naprzód. Od czasu do czasu słaby jakiś jęk albo westchnienie zwiastowały, że niektórzy z leżących żyją jeszcze. + +Za wałami obszerna przestrzeń ciągnąca się aż do pierwszego okopu sypanego jeszcze przez regimentarzy również była pokryta trupami. Dołów i rowów było tu jeszcze więcej, zaś co kilkadziesiąt kroków stały owe zakrywki ziemne podobne w ciemności do stogów. Lecz i zakrywki były puste. Wszędy panowało najgłębsze milczenie, nigdzie ani ogniska, ani człowieka — nikogo na całym dawnym majdanie prócz poległych. + +Pan Longinus rozpoczął modlitwę za dusze zmarłe i szedł dalej. Szmer polskiego obozu, który go gonił aż do drugich wałów, cichł coraz bardziej, topniał w oddaleniu, aż na koniec umilkł zupełnie. Pan Longinus stanął i obejrzał się po raz ostatni. + +Nic już prawie nie mógł dojrzeć, bo w obozie nie było świateł; jedno tylko okienko w zamku migotało słabo, jako gwiazdka, którą chmury to odkryją, to przesłonią, lub jak robaczek świętojański, co świeci i gaśnie na przemian. + +„Bracia moi, zali was zobaczę jeszcze w życiu?” — pomyślał pan Longinus. + +I tęsknota przygniotła go jakby olbrzymi kamień. Zaledwie mógł oddychać. Tam gdzie drży owe światełko błędne, tam są swoi, tam są serca bratnie: książę Jeremi, Skrzetuski, Wołodyjowski, Zagłoba, ksiądz Muchowiecki — tam go kochają i radzi by go obronić — a tu noc, pustka, ciemność, trupy pod nogami, korowody dusz — w dali zaś tabor krwiożerczy zaklętych, niemiłosiernych wrogów. + +Kamień tęsknoty stał się tak ciężki, że za ciężki nawet na barki tego olbrzyma. Dusza poczęła się w nim wahać. + +Nadleciał doń w ciemności blady niepokój i począł szeptać mu do ucha: „Nie przejdziesz, to niepodobieństwo! Wróć się, jeszcze czas! Wypal z pistoletu, a cała chorągiew runie na twój ratunek. Przez te tabory, przez tę dzicz nie przejdzie nikt”. + +Ów obóz, ogłodzony, zasypywany codziennie kulami, pełen śmierci i trupiego zapachu, wydał się w tej chwili panu Longinowi cichą, bezpieczną przystanią. + +Tam przyjaciele nie mieliby mu za złe, gdyby wrócił. Powie im, że rzecz przechodzi ludzkie siły — a oni sami już nie pójdą ani nikogo nie wyślą — i będą czekać dalej bożego i królewskiego zmiłowania. + +A jeśli Skrzetuski wyjdzie i zginie? + +„W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego!… To są pokusy szatańskie — pomyślał pan Longinus. — Na śmierć gotowym, a nic gorszego mnie nie spotka. To szatan straszy słabą duszę pustkowiem, trupami, ciemnością, bo on ze wszystkiego korzysta”. + +Miałżeby rycerz sromotą się okryć, sławę postradać, imię zhańbić — wojska nie zbawić, korony niebieskiej się zrzec? Nigdy! + +I ruszył dalej, wyciągając przed siebie ręce. + +Wtem szmer go znowu doszedł, ale już nie z obozu polskiego, jeno z przeciwnej strony; niewyraźny jeszcze, ale jakiś głęboki i groźny jak pomruk niedźwiedzia, odzywający się nagle w ciemnym lesie. Lecz niepokój opuścił już duszę pana Longina, tęsknota przestała ciężyć i zmieniła się w słodką tylko pamięć o bliskich; na koniec, jakby odpowiadając groźbie dolatującej od strony taboru, powtórzył sobie w duszy raz jeszcze: + +— A taki pójdę. + +Po pewnym czasie znalazł się na owym pobojowisku, na którym w dniu pierwszego szturmu jazda książęca rozbiła Kozaków i janczarów. Droga tu już była równiejsza, mniej rowów, dołów, nakrywek i nic prawie ciał, bo co w dawniejszych walkach poległo, to Kozacy już uprzątnęli. Było tu również nieco jaśniej, gdyż rozmaite przeszkody nie zasłaniały przestrzeni. Grunt spadał pochyło ku południowi, ale pan Longinus skręcił zaraz w bok, pragnąc się prześliznąć między zachodnim stawem a taborem. + +Szedł teraz szybko, bez przeszkód i już zdawało mu się, że dosięga linii taboru, gdy nowe jakieś odgłosy zwróciły jego uwagę. + +Zatrzymał się natychmiast i po kwadransie oczekiwania usłyszał zbliżający się tupot i parskanie koni. + +„Straże kozackie!” — pomyślał. + +Wtem i głosy ludzkie doszły jego uszu, więc rzucił się co duchu w bok i zmacawszy nogami pierwszą nierówność gruntu, padł na ziemię i wyciągnął się bez ruchu, trzymając w jednej ręce pistolet, w drugiej miecz. + +Tymczasem jeźdźcy zbliżyli się jeszcze bardziej i na koniec zrównali się z nim zupełnie. Było tak ciemno, że nie mógł ich porachować, ale słyszał każde słowo rozmowy. + +— Im ciężko, ale i nam ciężko — mówił senny jakiś głos. — A ile to dobrych mołojców ziemię gryzie! + +— Hospody! — rzekł drugi głos. — Mówią, że korol niedaleko… Co z nami będzie? + +— Chan rozgniewał się na naszego bat'ka, a Tatary grożą, że nas w łyka wezmą, jeżeli nie będzie kogo. + +— I na pastwiskach się z naszymi biją. Bat'ko zakazał chodzić do kosza, bo kto tam pójdzie, przepadnie. + +— Mówią, że między bazarnikami są przebrane Lachy. Bodaj tej wojny nie bywało! + +— Gorzej nam teraz niż przedtem. + +— Korol niedaleko z lacką potęgą; to najgorzej! + +— Hej, na Siczy ty by teraz spał, a tu tłucz się po ciemku jak siromacha. + +— Muszą tu się i siromachy włóczyć, bo konie chrapią. + +Głosy oddalały się stopniowo — i na koniec umilkły. Pan Longinus podniósł się i szedł dalej. + +Deszcz, tak drobny jak mgła, począł mżyć. Zrobiło się jeszcze ciemniej. + +Po lewej stronie pana Longina zabłysło w odległości dwóch stai małe światełko, potem drugie i trzecie, dziesiąte. Teraz był już pewny, że znajduje się na linii taboru. + +Światła były rzadkie i mdłe — widać spali tam już wszyscy i tylko gdzieniegdzie może pito lub gotowano strawę na jutro. + +— Bogu dzięki, że po szturmie i wycieczce idę — rzekł do siebie pan Longinus. — Znużeni muszą być śmiertelnie. + +Zaledwie to pomyślał, gdy z dala usłyszał znów tupot koński — jechała druga straż. + +Ale grunt w tym miejscu więcej był popękany, więc i schronić się było łatwiej. Straż przeszła tak blisko, że omal nie najechała na pana Longina. Szczęściem konie, przywykłe przechodzić koło leżących ciał, nie zestraszyły się. Pan Longinus poszedł dalej. + +Na przestrzeni tysiąca kroków trafił na dwa jeszcze patrole. Widocznym było, że cały krąg objęty taborem strzeżony był jak źrenica oka. Pan Longinus cieszył się tylko w duchu, że nie napotyka pieszych placówek, które stawiano zwykle przed taborami, aby podawały wiadomości konnym strażom. + +Ale radość jego niedługo trwała. Zaledwie uszedł znowu staję drogi, gdy jakaś czarna postać zamajaczyła przed nim nie dalej jak na dziesięć kroków. Pan Longinus, jakkolwiek nieustraszony, poczuł jakby lekki dreszcz w krzyżach. Cofać się i obchodzić było za późno. Postać poruszyła się, widocznie go dostrzegła. + +Nastąpiła chwila wahania się, krótka jak mgnienie oka. Nagle ozwał się przyciszony głos: + +— Wasyl, to ty? + +— Ja — odrzekł cicho pan Longinus. + +— A gorzałkę masz? + +— Mam. + +— Dawaj. + +Pan Longinus zbliżył się. + +— A co ty taki wysoki? — powtórzył tenże sam głos tonem przestrachu. + +Coś zakotłowało się w ciemności. Krótki, zduszony w tej samej chwili wykrzyk: „Hosp…!” wyrwał się z ust strażnika — potem dał się słyszeć jakby trzask łamanych kości, ciche chrapanie i jedna postać upadła ciężko na ziemię. + +Pan Longinus szedł dalej. + +Ale nie szedł po tej samej linii, była to bowiem widocznie linia placówek — więc skierował się jeszcze bliżej ku taborowi, pragnąc przejść między plecami widet i szeregiem wozów. Jeżeli nie było drugiego łańcucha straży, mógł pan Longinus na tej przestrzeni napotkać tylko tych, którzy wychodzili z taboru na zmianę. Konne oddziały straży nie miały tu co robić. + +Po chwili pokazało się, że drugiego łańcucha placówek nie było. Za to tabor nie był dalej jak dwa strzelenia z łuku — i dziwna rzecz, zdawał się być coraz bliżej, jakkolwiek pan Longinus starał się iść równolegle do szeregów wozów. + +Pokazało się również, że nie wszyscy spali w taborze. Przy tlejących tu i owdzie ogniskach widać było siedzące postacie. W jednym miejscu ognisko było większe, tak nawet wielkie, że prawie dosięgało blaskiem pana Longina, tak że rycerz znów musiał się cofnąć ku placówkom, aby nie przechodzić przez pas światła. Z daleka rozpoznał pan Longin wiszące w pobliżu ognia, na słupach podobnych do krzyżów, woły, z których rzeźnicy zdzierali skóry. Spore kupki ludzi przypatrywały się czynności. Niektórzy przygrywali z cicha rzeźnikom na piszczałkach. Była to ta część obozu, którą zajmowali czabańczycy. Dalsze szeregi wozów otaczała ciemność. + +Lecz ściana taboru oświecona mdłymi światłami ognisk znów była jakby bliżej pana Longina. Z początku miał ją tylko po prawej ręce. Nagle spostrzegł, że ma ją i przed sobą. + +Wówczas stanął i namyślał się, co począć. Był otoczony. Tabor, kosz tatarski i obozy czerni okalały jakby pierścieniem cały Zbaraż. W środku tego pierścienia stały placówki i krążyły straże, aby nikt nie mógł się przedostać. + +Położenie pana Longina było straszne. Miał teraz do wyboru albo przemknąć się między wozami, albo szukać innego wyjścia między kozactwem a koszem. Inaczej musiałby się błąkać aż do świtu po owym kolisku — chybaby się chciał cofać znów do Zbaraża, ale nawet i w takim razie mógł wpaść w ręce straży. Rozumiał jednak, że już sama natura gruntu nie pozwala na to, aby wóz stał przy wozie. Musiały w szeregach ich być przerwy, i znaczne, bo zresztą takie przerwy konieczne były dla komunikacji, dla wolnej drogi potrzebnej jeździe. Pan Longinus postanowił szukać podobnego przejścia i w tym celu zbliżył się jeszcze bardziej do wozów. Blaski płonących tu i owdzie ognisk mogły go zdradzić, ale z drugiej strony były mu pożyteczne, bo bez nich nie widziałby ani wozów, ani drogi między nimi. + +Jakoż po kwadransie poszukiwań znalazł przecie drogę i poznał ją łatwo, bo wyglądała jakby czarny pas między wozami. Nie było w nim ognisk, nie mogło być i Kozaków, gdyż tamtędy musiała przechodzić jazda. Pan Longinus położył się na brzuchu i począł się czołgać do owej czarnej czeluści jak wąż do jamy. + +Upłynął kwadrans, pół godziny, on czołgał się ciągle, modląc się jednocześnie — w obronę z ciałem i duszą mocom niebieskim się oddając. Pomyślał, że może los całego Zbaraża zależy w tej chwili od tego, czy on się teraz przez ową gardziel przedostanie, więc modlił się nie tylko za siebie — ale i za tych, którzy w tej chwili na okopie modlili się za niego. + +Po obu stronach wszystko było spokojne. Człek się nie ruszył, koń żaden nie zachrapał, pies żaden nie zaszczekał — i pan Longinus przeszedł. Czerniały teraz przed nim chrusty i gąszcze, za którymi rosła dębina, za dębiną bór aż hen do Toporowa, za borem król, zbawienie i sława, i zasługa przed Bogiem i ludźmi. Czymże było ścięcie trzech głów wobec tego czynu, do którego coś więcej prócz żelaznej ręki trzeba było posiadać. + +Pan Longinus sam czuł tę różnicę — ale nie wezbrało pychą to czyste serce, tylko jak serce dziecka rozpłynęło się w łzy wdzięczności. + +Potem podniósł się i szedł dalej. Placówek z tamtej strony wozów już nie było albo rzadkie, do uniknięcia łatwiejsze. Tymczasem począł padać większy deszcz i szeleścił po zaroślach, i głuszył jego kroki. Pan Longinus rozpuścił teraz swoje długie nogi i szedł jak olbrzym, depcząc krze — co stąpi krok, to jakby kto inny pięć. Wozy coraz dalej, dębina coraz bliżej — i zbawienie coraz bliżej. + +Oto już i dęby! Noc pod nimi tak czarna jak w podziemiu. Ale to i lepiej. Wstał lekki wiatr, więc dęby szumią z lekka, rzekłbyś — mruczą pacierz: „Boże wielki, Boże dobrotliwy, uchrońże tego rycerza, bo to sługa Twój i wierny syn tej ziemi, na której my wzrosły Tobie na chwałę!”. + +Już od okopu polskiego dzieli z półtorej mili pana Longina. Pot zlewa mu czoło, bo powietrze stało się jakieś parne; coś niby zbiera się na burzę, ale on idzie, ani dba o burzę, bo mu w sercu anieli śpiewają. Dębina rzednie. Pewnie to będzie pierwsza łąka. Dęby zaszumiały mocniej, jakby chciały rzec: „Zaczekaj, bezpiecznie ci było wśród nas” — ale rycerz nie ma czasu i wstępuje na odkrytą łąkę. Jeden tylko stoi na niej dąb w środku, ale potężniejszy od innych. Pan Longinus zmierza do tego dębu. + +Nagle, gdy już jest o kilkanaście kroków, spod rozłożystych gałęzi olbrzyma wysuwa się ze dwadzieścia czarnych postaci, które zbliżają się w wilczych skokach do rycerza. + +— Kto ty? Kto ty? + +Język ich niezrozumiały, nakrycia głowy jakieś spiczaste — to Tatarzy, to koniuchowie, którzy się tu przed deszczem schronili. + +W tej chwili czerwona błyskawica rozświeciła łąkę, dąb, dzikie postacie Tatarów i olbrzymiego szlachcica. Krzyk straszliwy wstrząsnął powietrzem i walka zawrzała w jednej chwili. + +Tatarstwo rzuciło się na pana Longina jak wilcy na jelenia i chwyciło go żylastymi rękoma, lecz on wstrząsnął się tylko i wszyscy napastnicy opadli tak z niego, jak dojrzały owoc opada z drzewa. Po czym straszliwy Zerwikaptur zazgrzytał w pochwie — i wnet rozległy się jęki, wycia, wołania na ratunek, świst miecza, charkotanie pobitych, rżenie przerażonych koni, szczęk łamanych szabel tatarskich. Cicha łąka zabrzmiała wszystkimi dzikimi głosami, jakie tylko mieszczą się w ludzkich gardzielach. + +Tatarzy rzucili się jeszcze raz i drugi kupą na rycerza, ale on już oparł się plecami o dąb, a od przodu nakrył się wichrem miecza — i ciął straszliwie. Trupy zaczerniły mu się pod nogami — inni cofnęli się, zdjęci paniczną trwogą. + +— Diw! Diw! — rozległy się dzikie wycia. + +Lecz wycia te nie zostały bez echa. Nie upłynęło pół godziny i cała łąka zamrowiła się pieszymi i jezdnymi. Biegli Kozacy i Tatarzy z kosami, z drągami, z łukami — ze szczapami palącego się łuczywa. Gorączkowe pytania poczęły się krzyżować i przelatywać z ust do ust: + +— Co to jest, co się stało? + +— Diw! — odpowiadali koniuchowie. + +— Diw! — powtarzały tłumy. + +— Lach! Diw! Ubij! + +— Żywcem bierz! Żywcem! + +Pan Longinus wypalił po dwakroć z pistoletów, ale wystrzałów tych nie mogli już dosłyszeć towarzysze w polskim okopie. + +Tymczasem tłum zbliżał się do niego półkolem, on zaś stał w cieniu — olbrzymi, oparty o drzewo — i czekał z mieczem w ręku. + +Tłum zbliżał się coraz bardziej. Na koniec zagrzmiał głos komendy: + +— Bierz go! + +Co żyło, rzuciło się naprzód. Krzyki umilkły. Ci, którzy nie mogli się docisnąć, świecili atakującym. Wir ludzki kłębił się i przewracał pod drzewem — jęki tylko wydobywały się z tego wiru i przez długi czas nie można było nic rozpoznać. Nareszcie krzyk przestrachu wyrwał się z piersi atakujących. Tłum pierzchnął w jednej chwili. + +Pod drzewem został pan Longinus, a pod jego nogami kupa ciał drgających jeszcze w agonii. + +— Sznurów, sznurów! — zabrzmiał jakiś głos. + +Wnet jezdni kopnęli się po sznury i przywieźli je w mgnieniu oka. Wówczas po kilkunastu tęgich chłopów chwyciło za dwa końce długiego powroza, starając się przykrępować pana Longina do drzewa. + +Ale pan Longin ciął mieczem — i chłopi z obu stron padli na ziemię. Z tym samym skutkiem próbowali następnie Tatarzy. + +Widząc, że zbyt wielki tłum przeszkadza sobie wzajem, poszło raz jeszcze kilkunastu najśmielszych nohajców, chcąc koniecznie uchwycić żywcem wielkoluda, ale on podarł ich, jak odyniec rozdziera zajadłe kondle. Dąb, zrośnięty z dwóch potężnych drzew, osłaniał środkową wklęsłością rycerza — z przodu zaś, kto się zbliżył na długość miecza, marł, nie wydawszy nawet krzyku. Nadludzka siła pana Podbipięty zdawała się wzrastać jeszcze z każdą chwilą. + +Widząc to, rozwścieczona orda spędziła Kozaków i naokół rozległy się dzikie wołania: + +— Uk! uk!… + +Wówczas na widok łuków i strzał wysypywanych z kołczanów pod nogi poznał i pan Podbipięta, że zbliża się godzina śmierci, i rozpoczął litanię do Najświętszej Panny. + +Uczyniło się cicho. Tłumy zatrzymały dech, oczekując, co się stanie. + +Pierwsza strzała świstnęła, gdy pan Longinus mówił: „Matko Odkupiciela!” — i obtarła mu skroń. + +Druga strzała świstnęła, gdy pan Longinus mówił: „Panno wsławiona!” — i utkwiła mu w ramieniu. + +Słowa litanii zmieszały się ze świstem strzał. + +I gdy pan Longinus powiedział: „Gwiazdo Zaranna!” — już strzały tkwiły mu w ramionach, w boku, w nogach… Krew ze skroni zalewała mu oczy i widział już — jak przez mgłę — łąkę, Tatarów, nie słyszał już świstu strzał. Czuł, że słabnie, że nogi chwieją się pod nim, głowa opada mu na piersi… Na koniec ukląkł. + +Potem, na wpół już z jękiem, powiedział pan Longinus: „Królowo Anielska!” — i to były jego ostatnie słowa na ziemi. + +Aniołowie niebiescy wzięli jego duszę i położyli ją jako perłę jasną u nóg „Królowej Anielskiej”. + + + +Rozdział XXVIII + +Pan Wołodyjowski i Zagłoba stali następnego rana na wałach między żołnierstwem, spoglądając pilno ku taborowi, od którego strony zbliżały się masy chłopstwa. Skrzetuski był na radzie u księcia, oni zaś, korzystając z chwili spokoju, rozmawiali o dniu wczorajszym i o tym ruchu w taborze nieprzyjacielskim. + +— Nic nam to dobrego nie wróży — rzekł Zagłoba, ukazując na czarne masy, idące na kształt olbrzymiej chmury. — Pewno do szturmu znów ruszą, a tu już ręce nie chcą chodzić w stawach. + +— Gdzieby tam zaś miał być szturm przy dniu jasnym, o tej porze! — rzekł mały rycerz. — Nie uczynią nic więcej, jeno zajmą nasz wczorajszy wał i znów wkopywać się będą do nowego i strzelać przy tym od rana do wieczora. + +— Można by ich dobrze z armat przepłoszyć. + +Wołodyjowski zniżył głos. + +— Prochów skąpo — rzekł. — Przy takim ekspensie podobno już i na sześć dni nie starczy. Ale w tym czasie pewnie król nadciągnie. + +— Niechże się już dzieje, co chce. Aby nasz pan Longin, niebożątko, przedostał się szczęśliwie! Przez całą noc spać nie mogłem, tylko o nim myślałem, a com się zdrzemnął, tom go w opresji widział, i taki mnie żal brał, że aż poty na mnie biły. Najlepszy to człowiek, jakiego w Rzeczypospolitej możesz znaleźć, z latarnią przez trzy roki i sześć niedziel chodząc. + +— A czemuś to waćpan zawsze z niego dworował? + +— Bo gęba we mnie paskudniejsza od serca. Ale już mi go, panie Michale, nie zakrwawiaj wspomnieniem, gdy i tak wyrzuty sobie czynię, a broń Boże jakiego przypadku na pana Longina, to bym do śmierci chyba nie miał spokoju. + +— Już też tak dalece się waćpan nie gryź. Nie miał on nigdy do waści żadnego rankoru i słyszałem, jak sam mówił: „Gęba hadka, serce złote!”. + +— Dajże mu Boże zdrowie, przyjacielowi zacnemu! Nigdy on po ludzku nie umiał mówić, ale setnie takowe niedostatki wielkimi cnotami nagradzał. Co myślisz, panie Michale? Zali przeszedł szczęśliwie? + +— Noc była ciemna, a chłopi po klęsce straszliwie fatigati. U nas dobrych straży nie było, a cóż dopiero u nich! + +— To chwała Bogu! Zalecałem też panu Longinowi, żeby się o naszą niebogę kniaziównę pilno dopytywał, jeżeli gdzie jej nie widzieli, bo tak myślę, że Rzędzian musiał się do wojsk królewskich przedostawać. Pan Longinus pewnie na odpoczynek nie pójdzie, tylko z królem tu przyciągnie. W takim razie mielibyśmy niedługo o niej wiadomość. + +— Ufam ja w dowcip tego pachołka, że ją tam jakoś ocalił. Już bym nie zaznał uciechy, żeby ją zguba spotkała. Krótkom ją znał, ale w to wierzę, że gdybym siostrę miał, to by mi nie była milsza. + +— Dla ciebie siostra, a dla mnie córuchna. Od tych trosków chyba mi broda do reszty zbieleje, a serce od żalu pęknie. Co kogo pokochasz: raz, dwa, trzy, i już go nie ma, a ty siedź, troskaj się, martw, gryź, rozmyślaj, mając w dodatku brzuch pusty i dziury w czapczynie, przez które jak przez złą strzechę woda na łysinę leci. Psom teraz w Rzeczypospolitej lepiej niż szlachcie, a nam czterem to już ze wszystkich najgorzej. Czas by już chyba do lepszego świata się wybrać, panie Michale, albo co? + +— Nieraz myślałem, czyby nie lepiej powiedzieć Skrzetuskiemu o wszystkim, ale to mnie wstrzymuje, że sam on nigdy o niej jednym słowem nie wspomniał, a bywało, jak kto wymówi, to się tylko wzdrygnie, jakby go co w sercu ukłuło. + +— Gadajże mu, rozdzieraj rany w ogniu tej wojny przyschłe, a ją tam może już jaki Tatarzyn przez Perekop za warkocz prowadzi. Świece jarzące mi w oczach stają, gdy sobie taki termin pomyślę. Czas już umierać, nie może być inaczej, bo na świecie męka tylko i nic więcej. Żeby choć pan Longinus przemknął się szczęśliwie! + +— Musi on mieć większe w niebie łaski niż inni, bo cnotliwy. Ale patrz no waćpan, co tam hultajstwo robi!… + +— Taki dziś blask od słońca, że nic nie widzę. + +— Wał nasz wczorajszy rozkopują. + +— A mówiłem, że będzie szturm. Chodźmy stąd, panie Michale, dość już tego stania. + +— Nie dlatego to oni kopią, żeby koniecznie do szturmu iść, ale muszą mieć otwartą drogę do odwrotu i przy tym pewno będą tamtędy machiny wprowadzać, w których strzelcy siedzą. Patrz no waść, aż łopaty warczą; już na jakie czterdzieści kroków zarównali. + +— Teraz widzę, ale okrutny dziś blask. + +Pan Zagłoba nakrył oczy ręką i patrzył. W tej chwili przez rozkopany w wale wycinek rzuciła się rzeka czerni i rozlała w mgnieniu oka po pustej między wałami przestrzeni. Jedni zaczęli zaraz strzelać; inni, ryjąc ziemię łopatami, poczęli wznosić nowy nasyp i szańce, które trzecim z kolei pierścieniem miały zamknąć polski obóz. + +— Oho! — zawołał Wołodyjowski. — Nie mówiłem?… Już i machiny wtaczają! + +— No, to szturm będzie jako żywo. Chodźmy stąd — rzekł Zagłoba. + +— Nie, to inne beluardy! — odpowiedział mały rycerz. + +I istotnie machiny, które ukazały się w otworze, inaczej były budowane od zwykłych hulaj-grodów; ściany ich bowiem składały się z zestosowanych skoblami drabin pokrytych odzieżą i skórami, spoza których najcelniejsi strzelcy, siedzący od połowy wysokości machiny aż do jej szczytu, razili nieprzyjaciela. + +— Pójdźmy, niech ich tam psy pozagryzają! — powtórzył Zagłoba. + +— Czekaj waść — odpowiedział Wołodyjowski. + +I począł liczyć maszyny, w miarę jak coraz nowe ukazywały się w otworze. + +— Raz, dwa, trzy… Mają ich widać zapas niemały… Cztery, pięć, sześć… Idą coraz wyższe… Siedm, ośm… Każdego psa zabiją z tych machin na naszym majdanie, bo tam być muszą strzelcy exquisitissimi… Dziewięć, dziesięć… Widać każdą jak na dłoni, bo słońce na nie pada… Jedenaście… + +Nagle pan Michał urwał rachubę. + +— Co to jest? — spytał dziwnym głosem. + +— Gdzie? + +— Tam, na tej najwyższej… człowiek wisi! + +Zagłoba wytężył wzrok; istotnie na najwyższej machinie słońce oświeciło nagi trup ludzki kołyszący się na powrozie, zgodnie z ruchem beluardy, na kształt olbrzymiego wahadła. + +— Prawda — rzekł Zagłoba. + +Wtem Wołodyjowski pobladł jak płótno i krzyknął przeraźliwym głosem: + +— Boże Wszechmogący!… To Podbipięta! + +Szmer powstał na wałach, jakoby wiatr przeleciał po liściach drzew. Zagłoba przechylił głowę, zatknął dłońmi oczy i powtarzał zsiniałymi wargami, jęcząc: + +— Jezus Maria! Jezus Maria!… + +Wtem szmer zmienił się w szum zmieszanych słów, a potem w huk jakby wzburzonej fali. Poznało wojsko stojące na wałach, że na tym haniebnym sznurze wisi towarzysz ich niedoli, rycerz bez skazy — poznali wszyscy, że to pan Longinus Podbipięta i gniew straszny począł podnosić włosy na głowach żołnierzy. + +Zagłoba oderwał wreszcie dłonie od powiek; strach było na niego spojrzeć: na ustach miał pianę, twarz siną, oczy wyszły mu na wierzch. + +— Krwi! Krwi! — ryknął tak strasznym głosem, że aż dreszcz przeszedł blisko stojących. + +I skoczył w fosę. Za nim rzucił się, kto był żyw na wałach. Żadna siła, nawet rozkazy książęce nie zdołałyby powstrzymać tego wybuchu wściekłości. Z fosy wydobywali się jedni po ramionach drugich, chwytali się rękoma i zębami za brzeg rowu — a kto wyskoczył, biegł na oślep, nie bacząc, czy inni biegną za nim. Beluardy zadymiły jak smolarnie i wstrząsły się od huku wystrzałów, ale nic to nie pomogło. Zagłoba leciał pierwszy, z szablą nad głową, straszny, wściekły, podobny do rozhukanego buhaja. Dopieroż Kozacy skoczyli także z cepami, z kosami na napastników i rzekłbyś: dwie ściany uderzyły o się z łoskotem. Lecz syte brytany nie mogą bronić się długo głodnym i wściekłym wilkom. Wsparci z miejsca, cięci szablami, darci zębami, bici i gnieceni Kozacy nie wytrzymali furii — i wnet zaczęli się mieszać, a potem pierzchać ku otworowi. Pan Zagłoba szalał; rzucał się w największy tłum jak lwica, której zabrano lwięta; rzęził, chrapał, ciął, mordował, deptał! Pustka czyniła się przed nim, a przy nim szedł, jak drugi płomień niszczący, Wołodyjowski podobny do rannego rysia. + +Strzelców ukrytych w beluardach wycięto w pień, resztę goniono aż za otwór w wale. Po czym żołnierze weszli na beluardę i odczepiwszy pana Longina, ostrożnie spuścili go na ziemię. + +Zagłoba runął na jego ciało… + +Wołodyjowski również serce miał rozdarte i zalewał się łzami na widok martwego przyjaciela. Łatwo było poznać, jaką pan Longinus zginął śmiercią, bo całe ciało było pokryte cętkami od ran przez groty zadanych. Twarzy tylko nie popsuły mu strzały prócz jednej, która zostawiła długą rysę na skroni. Kilka kropel czerwonej krwi zakrzepło mu na policzku, oczy miał zamknięte, a w bladym obliczu uśmiech pogodny i gdyby nie bladość błękitna oblicza, gdyby nie chłód śmierci w rysach — zdawać by się mogło, że pan Longinus śpi spokojnie. Wzięli go wreszcie towarzysze i ponieśli na barkach do okopu, a stamtąd do kaplicy zamkowej. + +Do wieczora zbito trumnę i pogrzeb odbył się nocą na cmentarzu zbaraskim. Stanęło wszystkie duchowieństwo ze Zbaraża prócz księdza Żabkowskiego, który w ostatnim szturmie w krzyże postrzelon bliskim był śmierci; przyszedł książę, zdawszy dowództwo staroście krasnostawskiemu, i regimentarze, i pan chorąży koronny, i chorąży nowogrodzki, i pan Przyjemski, i Skrzetuski, i Wołodyjowski, i Zagłoba, i towarzystwo chorągwi, w której nieboszczyk służył. Ustawiono trumnę nad świeżo wykopanym dołem — i ceremonia się rozpoczęła. + +Noc była cicha, gwiaździsta; pochodnie paliły się równym płomieniem, rzucając blask na żółte deski świeżo zbitej trumny, na postać księdza i surowe twarze stojących wokoło rycerzy. + +Dymy z kadzielnicy wznosiły się spokojnie, roznosząc zapach mirry i jałowcu; ciszę przerywało tylko tłumione szlochanie pana Zagłoby, głębokie westchnienia potężnych piersi rycerskich i daleki grzmot wystrzałów na wałach. + +Lecz ksiądz Muchowiecki wzniósł rękę na znak, iż poczyna mówić, więc rycerze oddech wstrzymali, on zaś milczał jeszcze chwilę, potem utkwił oczy w gwiaździstych wysokościach i tak wreszcie mówić począł: + +— Co to tam za stukanie słyszę po nocy w niebieskie podwoje? — pyta sędziwy klucznik Chrystusowy, ze smacznego snu się zrywając. + +— Otwórz, święty Pietrze, otwórz! Jam Podbipięta. + +— Lecz jakież to uczynki, jakaż to szarża, jakie to zasługi ośmielają cię, mości Podbipięto, tak zacnego furtiana inkomodować? Jakimże to prawem chcesz wejść tam, dokąd ni urodzenie, chociażby tak zacne jak twoje, ni senatorska godność, ni urzędy koronne, ni majestatu nawet purpury jeszcze same przez się wolnego wstępu nie dają? Dokąd nie gościńcem szerokim, w poszóstnej karecie, z hajdukami się jedzie, ale stromą, ciernistą drogą cnoty wspinać się trzeba? + +— Ach! Otwórz, święty Pietrze, otwórz co prędzej, bo właśnie taką stromą ścieżyną szedł komiliton i drogi towarzysz nasz, pan Podbipięta, aż wreszcie przyszedł do ciebie jako gołąb po długim locie utrudzon, przyszedł nagi jako Łazarz, przyszedł jako święty Sebastian strzałami pogańskimi podarty, jak Hiob biedny, jako dzieweczka, która męża nie zaznała, czysty, jako baranek pokorny, cierpliwy i cichy, bez zmazy grzechowej z ofiarą krwi dla ziemskiej ojczyzny radośnie przelanej. + +Puść go, święty Pietrze, bo jeżeli jego nie puścisz — kogoż puścisz w tych czasach zepsucia i bezbożności? + +Puśćże go, święty kluczniku! Puść tego baranka; niechaj się pasie na niebieskiej łące, niech szczypie trawę, bo głodny przyszedł ze Zbaraża… + +W taki to sposób rozpoczął mowę ksiądz Muchowiecki, a następnie tak wymownie odmalował cały żywot pana Longina, iż każdy lichym się sobie wydał wobec tej cichej trumny rycerza bez skazy, który najmniejszych skromnością, największych cnotą przenosił. Bili się tedy w piersi wszyscy i coraz większa ogarniała ich żałość, i coraz jaśniej widzieli, jaki to paroksyzm ojczyznę, jaka niepowetowana strata Zbaraż dotknęła. A ksiądz unosił się i gdy wreszcie począł opowiadać wyjście i śmierć męczeńską pana Longina, wtedy już całkiem o retoryce i cytatach zapomniał, a gdy począł żegnać martwe zwłoki imieniem duchowieństwa, wodzów i wojska, sam się rozpłakał i mówił, szlochając jak Zagłoba: + +— Żegnaj nam, bracie, żegnaj, towarzyszu! Nie do ziemskiego króla, lecz do niebieskiego, do pewniejszej instancji odniosłeś nasze jęki, nasz głód, naszą mizerię i opresję; pewniej tam jeszcze ratunek nam wyjednasz, ale sam nie wrócisz więcej, więc płaczemy, więc łzami trumnę twą polewamy, bośmy cię kochali, bracie najmilszy! + +Płakali za zacnym księdzem wszyscy: i książę, i regimentarze, i wojsko, a najbardziej przyjaciele zmarłego. Lecz gdy ksiądz zaintonował po raz pierwszy: Requiem aeternam dona ei, Domine! — uczynił się ryk powszechny, choć to wszystko byli ludzie zahartowani na śmierć i codzienną praktyką od dawna do niej przywykli. + +W chwili gdy trumnę położono na sznurach, pana Zagłobę trudno było od niej oderwać, jakby mu brat albo ojciec umarł. Lecz wreszcie odciągnęli go Skrzetuski z Wołodyjowskim. Książę zbliżył się i wziął garść ziemi; ksiądz począł mówić: „Anima eius” — zahurkotały sznury — ziemia poczęła się sypać, sypano ją rękoma, hełmami… i wkrótce nad zwłokami pana Longina Podbipięty urósł wysoki kopiec, który oświeciło białe, smutne światło miesiąca. + +* + + + +Trzej przyjaciele wracali z miasta na majdan, z którego ustawicznie dochodził odgłos strzałów. Szli w milczeniu, gdyż żaden z nich nie chciał pierwszego słowa przemówić — lecz inne gromadki rycerstwa gwarzyły między sobą o nieboszczyku, sławiąc go zgodnie. + +— Pogrzeb miał tak foremny — mówił jakiś oficer, przechodząc obok Skrzetuskiego — że i panu pisarzowi Sierakowskiemu lepszego nie sprawili. + +— Bo też nań zasłużył — odpowiedział drugi oficer. — Kto by to inny podjął się przedrzeć do króla? + +— A ja słyszałem — dodał trzeci — że między wiśniowiecczykami było kilku ochotników, ale po tak strasznym przykładzie pewnie już wszystkich ochota odeszła. + +— Bo też to i niepodobna. Wąż się nie prześliźnie. + +— Jako żywo! Czyste by to było szaleństwo! + +Oficerowie przeszli. Nastała znów chwila milczenia. Nagle Wołodyjowski rzekł: + +— Słyszałeś, Janie? + +— Słyszałem — odpowiedział Skrzetuski. — Moja dziś kolej. + +— Janie! — rzekł poważnie Wołodyjowski. — Znasz mnie od dawna i wiesz, że się przed hazardem nierad cofam; ale co innego hazard, a co innego proste samobójstwo. + +— I tyż to mówisz, Michale? + +— Ja, bom ci przyjaciel. + +— I jam ci przyjaciel: dajże mnie kawalerski parol, że nie pójdziesz trzeci, jeżeli ja zginę. + +— O! Nie może być! — zakrzyknął Wołodyjowski. + +— A widzisz, Michale! Jakże to możesz ode mnie wymagać tego, czego byś sam nie uczynił? Niechże się dzieje wola boża! + +— To pozwól mi iść razem. + +— Książę zabrania, nie ja; a tyś żołnierz i słuchać musisz. + +Pan Michał zamilkł, bo istotnie żołnierz to był przede wszystkim, więc począł tylko wąsikami ruszać gwałtownie przy księżycu, na koniec rzekł: + +— Noc bardzo widna, nie idź dzisiaj. + +— Wolałbym, żeby była ciemniejsza — odrzekł Skrzetuski — ale zwłoka niepodobna. Pogoda, jako widzisz, uczyniła się na długo, a tu prochy się kończą, żywność się kończy. Żołnierze już na majdanie kopią, korzonków szukając; innym dziąsła gniją od paskudztwa, które jedzą. Dziś pójdę, zaraz; jużem się z księciem pożegnał. + +— To widzę, żeś po prostu desperat. + +Skrzetuski uśmiechnął się smutno. + +— Bodajże cię, Michale. Pewnie, że w rozkoszach nie opływam, ale dobrowolnie śmierci nie będę szukał, boć to i grzech, a zresztą nie o to chodzi, żeby zginąć, jeno o to, żeby wyjść i dojść do króla, i obóz zbawić. + +Wołodyjowskiego porwała nagle taka chęć powiedzieć Skrzetuskiemu wszystko o kniaziównie, że prawie już usta otwierał; ale pomyślał sobie: „Od nowiny w głowie mu się pomiesza i tym łacniej go schwytają” — więc ugryzł się w język i zmilczał, a natomiast spytał: + +— Którędy pójdziesz? + +— Mówiłem księciu, że pójdę przez staw, a później rzeką, póki się daleko za tabor nie przedostanę. Książę powiedział, że to lepsza droga niż inne. + +— Nie ma, jak widzę, rady — odrzekł Wołodyjowski. — Raz człeku śmierć przeznaczona, a lepsza na polu chwały niż na łożu. Bóg cię prowadź! Bóg cię prowadź, Janie! Jeżeli nie zobaczymy się na tym świecie, to na tamtym, a ja ci serca pewnie dochowam. + +— Jako i ja tobie. Bóg ci zapłać za wszystko dobre. A słuchaj, Michale, jeżeli zginę, oni mnie może nie sprezentują jako pana Longina, bo zbyt srogą naukę dostali, ale się pewnie i tak jakowymś sposobem pochwalą; niechże w takim razie stary Zaćwilichowski pojedzie do Chmielnickiego po moje ciało, bo nie chciałbym, aby mnie psi po ich taborze włóczyli. + +— Bądź pewien — odrzekł Wołodyjowski. + +Pan Zagłoba, który z początku na wpół przytomnie rozmowy słuchał, zrozumiał wreszcie, o co idzie, ale nie znalazł w sobie już dość siły, aby wstrzymywać lub odmawiać, tylko począł jęczeć głucho: + +— Wczoraj tamten, dziś ten… Boże! Boże! Boże!… + +— Ufaj waćpan — rzekł Wołodyjowski. + +— Panie Janie!… — zaczął Zagłoba. + +I nie mógł nic więcej powiedzieć, jeno siwą, strapioną głowę wsparł na piersi rycerza i tak tulił się do niego jak niedołężne dziecko. + +W godzinę później Skrzetuski pogrążył się w wody zachodniego stawu. + +Noc była bardzo widna i środek stawu wyglądał jak srebrna tarcza, ale Skrzetuski zniknął natychmiast z oczu, brzeg bowiem porośnięty był gęsto sitowiem, trzciną i bucianem; dalej pomiędzy rzadszą trzciną rosły w obfitości grążele, rdest wodny i roślęże. Cała ta mieszanina szerokich i wąskich liści, oślizłych łodyg, wężowatych skrętów, chwytając za nogi i wpół ciała, utrudniała niezmiernie posuwanie się naprzód, ale ukrywała przynajmniej rycerza przed oczyma straży. O przepłynięciu przez jasną, środkową szybę nie było co i myśleć, bo każdy czarniawy przedmiot byłby na niej spostrzeżony z łatwością. Skrzetuski więc postanowił okrążyć brzegiem cały staw aż do bagienka leżącego po drugiej stronie, przez które wpływała do stawu rzeka. Prawdopodobnie stały tam straże kozackie albo tatarskie, ale za to rósł cały las trzcin, którego brzegi były tylko wycięte na szałasy dla czerni. Dostawszy się raz do bagienka, można się było posuwać wśród trzcin nawet we dnie, chybaby topielisko okazało się zbyt głębokie. Lecz i ta droga była straszna. Pod tą śpiącą wodą, nie głębszą z brzegu nad stopę, taiło się głębokie na łokieć i więcej błoto. Za każdym krokiem Skrzetuskiego na powierzchnię wód wydostawało się mnóstwo baniek, których bulgotanie doskonale można było słyszeć wśród ciszy. Prócz tego mimo całej powolności jego ruchów tworzyły się koła fal biegnące coraz dalej od środka aż na niezarośniętą przestrzeń, na której łamało się w nich światło księżyca. W czasie deszczu byłby po prostu Skrzetuski przepłynął staw i najdalej w pół godziny dotarł do bagienka, ale na niebie nie było ani jednej chmurki. Całe potoki zielonawego światła lały się na staw, zmieniając liście grążel w srebrne tarcze, a pióra trzcin w srebrne kity. Wiatr nie wiał; na szczęście grzechot wystrzałów głuszył bulgotanie baniek wodnych, co spostrzegłszy, Skrzetuski poruszał się tylko wówczas, gdy salwy w okopach i szańcach stawały się żywsze. Lecz owa cicha, pogodna noc sprawiła jedną więcej trudność. Oto roje komarów podnosiły się z trzcin i utworzywszy kłąb nad głową rycerza, siadały mu na twarzy, oczach, kłując dotkliwie, brzęcząc i śpiewając nad jego uszyma żałosne swe nieszpory. Skrzetuski, wybierając tę drogę, nie łudził się co do jej trudności, ale nie przewidział wszystkiego. Nie przewidział mianowicie jej strachów. Wszelka głębina wód, choćby najlepiej znanych, ma w nocy coś tajemniczego i przerażającego zarazem — i mimo woli napędza pytanie: co tam jest na dnie? A ten staw zbaraski był po prostu okropny. Woda zdawała się być w nim gęstsza od zwykłej wody — i wydawała zaduch trupi. Bo też gniły w niej setki Kozaków i Tatarów. Obie strony wyciągały wprawdzie trupów, ale iluż ich mogło być ukrytych wśród trzcin, rdestu i gęstej uszycy? Skrzetuskiego obejmował chłód fali, a pot oblewał mu czoło. Co będzie, gdy jakieś obślizgłe ramiona uchwycą go nagle albo gdy jakie zielonawe oczy spojrzą na niego spod bucianów? Długie łodygi grzybienia obejmowały go za kolana, a jemu włosy powstawały na głowie, że to już może nurek topielec obejmuje go, aby nie puścić więcej. „Jezus Maria!… Jezus Maria!” — szeptał bez ustanku, posuwając się naprzód. Chwilami podnosił oczy w górę i na widok księżyca, gwiazd i spokoju niebieskiego doznawał pewnej ulgi. „Jest Bóg!” — powtarzał sobie półgłosem, tak aby się sam mógł dosłyszeć. Czasem spoglądał na brzeg i zdawało mu się, że z jakiegoś potępionego, zaziemskiego świata błota, czarnych głębin, bladych świateł księżycowych, duchów i trupów, i nocy spogląda na bożą zwykłą ziemię — i tęsknota porywała go taka, że zaraz chciał z owej matni trzcin wychodzić. + +Lecz posuwał się ciągle brzegiem i oddalił się już tak od obozu, że na tej bożej ziemi dostrzegł o kilkadziesiąt kroków od brzegu stojącego na koniu Tatara — więc zatrzymał się i spoglądał na tę postać, która, miarkując z jej jednostajnych ruchów ku szyi końskiej, zdawała się być uśpioną. + +Był to dziwny widok. Tatar kiwał się ciągle, jakby kłaniał się w milczeniu Skrzetuskiemu, a ten oczu z niego nie spuszczał. Było w tym coś strasznego, lecz Skrzetuski odetchnął z satysfakcją, bo wobec tego rzeczywistego stracha pierzchły stokroć do zniesienia cięższe: urojone. Świat duchów odleciał gdzieś i rycerzowi wróciła od razu zimna krew; do głowy poczęły się cisnąć takie tylko pytania jak: śpi czy nie śpi, mam iść dalej czy czekać? + +Wreszcie poszedł dalej, posuwając się jeszcze ciszej, jeszcze ostrożniej niż na początku podróży. Był już na pół drogi do bagienka i rzeki, gdy zerwał się pierwszy powiew lekkiego wiatru. Zakołysały się wnet trzciny i wydały, trącając jedna o drugą, szelest mocny, a Skrzetuski uradował się, bo mimo całej ostrożności, mimo iż czasem po kilka minut nad postawieniem stopy tracił, mimowolny ruch, potknięcie się, plusk — mogły go zdradzić. Teraz szedł śmielej wśród głośnego rozhoworu trzcin, którym zaszumiał cały staw — i wszystko zagadało dokoła, woda nawet na brzegach poczęła bełkotać rozkołysaną falą. + +Lecz ten ruch rozbudził widocznie nie tylko zarośla brzegowe, bo naraz jakiś czarniawy przedmiot pojawił się przed Skrzetuskim i począł chybotać się ku niemu, jak gdyby rozmachując się do skoku. Skrzetuski omal w pierwszej chwili nie krzyknął; strach i obrzydzenie zatamowały mu jednak głos w piersiach, a jednocześnie straszliwy zaduch uchwycił go za gardło. + +Ale po chwili, gdy pierwsza myśl, że to może być topielec umyślnie zastępujący drogę, przeszła, pozostało tylko obrzydzenie — i rycerz ruszył dalej. Rozhowor trzcin trwał ciągle i wzmagał się coraz bardziej. Przez ich kołyszące się kiście dojrzał Skrzetuski drugą i trzecią placówkę tatarską. Minął je, minął i czwartą. „Już z pół stawu musiałem okrążyć” — pomyślał i podniósł się trochę z trzcin, aby rozpoznać, w którym miejscu się znajduje; wtem coś go trąciło w nogi, obejrzał się i ujrzał tuż obok swych kolan twarz ludzką. + +„To już drugi” — pomyślał. + +Tym razem nie przeraził się, bo ten drugi trup leżał na wznak i nie miał w swej bezwładności pozorów życia i ruchu. Skrzetuski przyśpieszył tylko kroku, by nie dostać zawrotu głowy. Trzciny zaczynały być coraz gęstsze, co z jednej strony dawało bezpieczne ukrycie, z drugiej jednak utrudniało niezmiernie pochód. Upłynęło jeszcze pół godziny, później godzina, on szedł ciągle, ale coraz więcej był strudzony. Woda w niektórych miejscach była tak płytka, że nie dochodziła mu do goleni, gdzie indziej za to zapadał niemal po pas. Męczyło go też niezmiernie powolne wyciąganie nóg z błota. Pot zalewał mu czoło, a jednocześnie od czasu do czasu przechodziły po nim dreszcze od stóp do głowy. + +„Co to jest? — myślał ze strachem w sercu. — Czy mnie delirium nie chwyta? Bagienka jakoś nie ma; nuż nie rozpoznam miejsca wśród trzcin i ominę”. + +Było to straszne niebezpieczeństwo, bo w ten sposób mógłby krążyć całą noc naokoło stawu i z rana znaleźć się w tym samym miejscu, z którego wyszedł, lub wpaść na innym w ręce kozackie. + +„Złą drogę obrałem — myślał, upadając w duchu — przez stawy nie można, wrócę się i jutro pójdę jak pan Longinus; do jutra mógłbym odpocząć”. + +Lecz szedł naprzód, bo poznawał, że obiecując sobie wrócić i ruszyć po odpoczynku, sam siebie oszukuje; przychodziło mu także do głowy, że idąc tak wolno i zatrzymując się co chwila, nie mógł jeszcze dojść do bagienka. Jednakże myśl o odpoczynku opanowywała go coraz silniej. Chwilami miał chęć położyć się gdzie na płytszym błocie, by choć odetchnąć. Bił się tak z własnymi myślami, a jednocześnie modlił się. Dreszcze przechodziły go coraz częściej, coraz słabiej wyciągał nogi z błota. Widok straży tatarskich otrzeźwiał go, ale czuł, że i głowa męczy mu się równie jak ciało — i że nadlatuje nań gorączka. + +Upłynęło znów pół godziny — bagienko nie ukazywało się jeszcze. + +Natomiast ciała utopionych trafiały się coraz częściej. Noc, strach, trupy, szum trzcin, trud i bezsenność zmąciły mu myśli. Poczęły nań nadlatywać wizje. Oto Helena jest w Kudaku, a on płynie z Rzędzianem na dumbasie z biegiem Dnieprowym. Trzciny szumią — on słyszy pieśń: „Ej to ne pili pilili!… Ne tumany ustawały”. Ksiądz Muchowiecki czeka ze stułą, a pan Krzysztof Grodzicki ojca zastąpi… Dziewczyna tam co dzień patrzy na rzekę z murów — rychło patrzyć, jak w ręce zaklaszcze i krzyknie: „Jedzie! Jedzie!”. + +— Jegomość! — mówi Rzędzian, ciągnąc go za rękaw. — Panna stoi… + +Skrzetuski budzi się. To splątane trzciny zatrzymały go po drodze. Wizja ulatuje. Przytomność wraca. Teraz nie czuje już takiego zmęczenia, bo mu gorączka sił dodaje. + +Hej, czy to jeszcze nie bagienko? + +Ale naokół trzciny takie same, jakby z miejsca nie ruszył. Przy rzece powinna być woda otwarta, więc to jeszcze nie bagienko. + +Rycerz idzie dalej, ale myśl wraca z nieubłaganym uporem do lubej wizji. Próżno Skrzetuski się broni, próżno poczyna mówić: „O gospodze uwielbiona”, próżno stara się zachować całą przytomność — znowu nadpływa Dniepr, dumbasy, czajki — Kudak, Sicz — tylko tym razem wizja bezładniejsza, mnóstwo w niej osób: obok Heleny i książę, i Chmielnicki, i ataman koszowy, i pan Longinus, i Zagłoba, i Bohun, i Wołodyjowski — wszyscy przybrani odświętnie na jego ślub, ale gdzie ma być ten ślub? Są w jakimś miejscu nieznanym, ni to Łubnie, ni Rozłogi, ni Sicz, ni Kudak… Wody jakieś, po nich ciała pływają… + +Skrzetuski budzi się po raz drugi, a raczej budzi go mocny szelest dochodzący ze strony, w którą idzie — więc zatrzymuje się i słucha. + +Szelest zbliża się, słychać jakieś chrobotanie i plusk — to czółno. + +Widać je już przez trzciny. Siedzi w nim dwóch mołojców — jeden popycha wiosłem, drugi trzyma w ręku długą tyczkę, świecącą z dala jak srebro, i rozgarnia nią wodne zarośla. + +Skrzetuski osunął się aż po szyję w wodę, tak że głowa tylko wystawała mu ponad sitowie, i patrzył. + +„Jest-li to zwykła straż, czyli są już na tropie?” — pomyślał. + +Ale wnet doszedł po spokojnych i niedbałych ruchach mołojców, że to musi być zwyczajna straż. Czółen na stawie musiało być więcej niż jedno — i gdyby Kozacy byli na tropie, pewno by zgromadziło się kilkanaście łódek i kupa ludzi. + +Tymczasem przejechali mimo — szum trzcin głuszył słowa; Skrzetuski złowił uchem tylko następujący urywek rozmowy: + +— Czort by ich pobraw, i cei smerdiaczoi wody kazały pylnowaty! + +I czółno zasunęło się za kępy trzcin — tylko stojący na przedzie Kozak uderzał ciągle miarowym ruchem tyczką w zarośla wodne, jakby chciał ryby straszyć. + +Skrzetuski ruszył dalej. + +Po niejakim czasie znów ujrzał placówkę tatarską stojącą tuż nad brzegiem. Światło księżyca padało wprost na twarz nohajca, podobną do psiej mordy. Ale Skrzetuski mniej się już obawiał tych straży niż utraty przytomności. Natężył więc całą wolę, by sobie jasno zdawać sprawę, gdzie jest i dokąd idzie. Ale ta walka powiększyła tylko jego znużenie i wnet dostrzegł, że mu się dwoi i troi w oczach, że chwilami wydaje mu się staw obozowym majdanem, a kępy trzcin namiotami. Wówczas chciał wołać na Wołodyjowskiego, by szedł z nim razem, ale tyle miał jeszcze przytomności, iż się wstrzymał. + +— Nie krzycz! Nie krzycz! — powtarzał sobie. — To zguba. + +Lecz owa walka z samym sobą coraz była dlań trudniejsza. Wyszedł ze Zbaraża znękany głodem i straszną bezsennością, od której umierali tam już żołnierze. Ta podróż nocna, zimna kąpiel, trupi oddech wody, błądzenie po błotach, szarpanina wśród korzeni roślin osłabiły go do reszty. Dołączyło się i rozdrażnienie strachu, i ból od ukąszeń komarów, które pokłuły mu tak twarz, że cała była krwią oblana — więc czuł, że jeżeli prędko nie dojdzie do bagienka, to albo wyjdzie na brzeg, by go prędzej spotkało, co ma spotkać, lub padnie wśród tych trzcin i utopi się. + +Owe bagienko i ujście rzeki wydało mu się portem zbawienia, choć po prawdzie zaczynały się tam nowe trudności i niebezpieczeństwa. + +Bronił się gorączce i szedł, coraz mniej zachowując ostrożności. Szczęściem trzcina szumiała ciągle. W jej szumie słyszał Skrzetuski głosy ludzkie, rozmowy; zdawało mu się, że to o nim tak rozprawia ten staw. Dojdzie-li do bagienka czy nie dojdzie? Wylezie czy nie wylezie? Komary śpiewały nad nim cienkimi głosami coraz żałośniej. Woda stawała się głębsza — wkrótce doszła mu do pasa, a potem do piersi. Więc pomyślał, że jeśli płynąć przyjdzie, to się w tej zbitej tkaninie zaplącze i utonie. + +I znowu porwała go niepowstrzymana, nieprzeparta chęć wezwania Wołodyjowskiego, i już ręce złożył koło ust, by zakrzyknąć: „Michale! Michale!”. + +Na szczęście jakaś miłosierna trzcina uderzyła go zroszoną, mokrą kiścią w twarz. Oprzytomniał i ujrzał przed sobą, ale nieco ku prawej stronie, mdłe światełko. + +Teraz patrzył już ciągle w to światło i czas jakiś szedł wytrwale ku niemu. + +Nagle zatrzymał się, spostrzegłszy pas czystej wody lecącej w poprzek. Odetchnął. Była to rzeka, a po obu jej stronach bagienko. + +„To już przestanę krążyć brzegiem i zapuszczę się w ten klin” — pomyślał. + +Z obu stron klinu ciągnęły się dwie smugi trzcin — rycerz zapuścił się tą, do której doszedł. Po chwili poznał, że jest na dobrej drodze. Obejrzał się: staw był już za nim, a on postępował teraz wzdłuż wąskiej taśmy, która nie mogła być czym innym, jak rzeką. + +Woda też tu była zimniejsza. + +Lecz po niejakim czasie owładnęło nim straszne znużenie. Nogi trzęsły mu się, a przed oczyma wstawał jakoby tuman czarny. „Nie może być inaczej, tylko dojdę do brzegu i położę się — myślał — nie pójdę dalej, odpocznę”. + +Wtem upadł na kolana i rękoma zmacał kępę suchą, porośniętą mchami. Była to jakoby wysepka wśród sitowia. + +Siadł na niej i począł obcierać rękoma zakrwawioną twarz i przy tym oddychać mocno. + +Po chwili do jego nozdrzy doszedł zapach dymu. Odwróciwszy się ku brzegowi, dojrzał o sto kroków od brzegu ogień, a naokoło niego kupkę ludzi. + +Był zupełnie na wprost tego ognia i w chwilach gdy wiatr rozginał trzciny, mógł widzieć wszystko doskonale. Od pierwszego rzutu oka poznał koniuchów tatarskich, którzy siedzieli przy ognisku i jedli. + +Wówczas odezwał się w nim straszny głód. Ostatniego rana zjadł kawałek koniny, którym nie nasyciłoby się i dwumiesięczne szczenię wilcze; od tego czasu nie miał nic w ustach. + +Więc począł zrywać rosnące obok krągłe łodygi grążeli i wysysał je chciwie. Gasił nimi zarówno głód, jak i pragnienie, bo i pragnienie go trawiło. + +Przy tym ciągle wpatrywał się w ognisko, które bladło coraz bardziej i mdlało. Ludzie przy nim przesłaniali się jakby mgłą i zdawali się oddalać. + +„Aha! Sen mnie morzy! Tu usnę, na tej kępie” — pomyślał rycerz. + +Lecz przy ognisku uczynił się ruch. Koniuchowie wstali. Wkrótce do uszu Skrzetuskiego doszły wołania: „Łosz! Łosz!”. Odpowiedziało im krótkie rżenie. Ognisko opustoszało i przygasło. Po chwili jeszcze rycerz usłyszał gwizdanie i głuchy tupot kopyt po wilgotnej łące. + +Skrzetuski nie mógł zrozumieć, czemu to koniuchowie odjeżdżają. Wtem spostrzegł, że kiście trzcin i tarcze grzybienia są jakieś bladawe — woda świeci się inaczej jak od księżyca, a powietrze przesłania się lekką mgłą. + +Obejrzał się — dniało. + +Cała noc zeszła mu na okrążaniu stawu, nim doszedł do rzeki i bagienka. + +Był zaledwie na początku drogi. Teraz musiał iść rzeką i przedostać się przez tabory za dnia. + +Powietrze nasycało się coraz więcej światłem brzasku. Na wschodzie niebo przybrało barwę bladego seledynu. + +Skrzetuski spuścił się na nowo z kępy w bagno i dotarłszy po krótkiej przerwie do brzegu, wysadził głowę z trzcin. + +W odległości pięciuset może kroków widać było jedną placówkę tatarską, zresztą łąka była pusta, tylko ognisko świeciło opodal na suchym miejscu dogasającym żarem; rycerz postanowił czołgnąć się ku niemu wśród wysokich traw przerośniętych jeszcze tu i owdzie sitowiem. + +Doczołgawszy się, szukał pilnie, czy nie znajdzie jakichś resztek żywności. Jakoż znalazł świeżo obgryzione kości baranie ze szczątkami żył, tłuszczu oraz kilka sztuk pieczonej rzepy porzuconych w ciepłym popiele — jął więc jeść z żarłocznością dzikiego zwierza i jadł, póki nie spostrzegł, że placówki porozstawiane na drodze, którą przebył, wracając tą samą łąką ku taborowi, zbliżają się ku niemu. + +Wówczas rozpoczął odwrót i po kilku minutach znikł w ścianie trzcin. Odnalazłszy swą kępę położył się na niej bez szelestu. Straże tymczasem przejechały. Skrzetuski wziął się natychmiast do kości, które zabrał ze sobą, a które poczęły teraz trzaskać w jego potężnych szczękach jak w wilczych. Ogryzł tłuszcz i żyły, wyssał szpik, zżuł masę kostną — zaspokoił pierwszy głód. Takiej porannej uczty nie miał od dawna w Zbarażu. + +Uczuł się zaraz silniejszym. Pokrzepiło go zarówno pożywienie, jak i wstający dzień. Robiło się coraz widniej; wschodnia strona nieba z zielonawej stawała się różowa i złota; chłód poranny dokuczał wprawdzie mocno rycerzowi, ale pocieszała go myśl, że wkrótce słońce rozgrzeje jego strudzone ciało. Rozejrzał się dokładnie, gdzie jest. Kępa była dosyć duża, trochę krótka, bo okrągława, ale za to tak szeroka, że dwóch ludzi mogło się na niej z łatwością położyć. Trzciny otaczały ją naokół jakby murem, zakrywając zupełnie przed ludzkimi oczyma. + +„Nie znajdą mnie tu — myślał Skrzetuski — chybaby za rybami chcieli po trzcinach chodzić, a ryb nie ma, bo od zgnilizny pozdychały. Tu sobie wypocznę i rozmyślę, co dalej czynić”. + +I począł myśleć, czy ma iść dalej rzeką, czy nie, na koniec postanowił iść, jeżeli wstanie wiatr i będzie trzciny kołysał; w przeciwnym razie ruch i szelest mogłyby go zdradzić, zwłaszcza że przyjdzie mu prawdopodobnie przechodzić blisko taboru. + +— Dzięki ci, Boże, żem żyw dotąd! — szepnął z cicha. + +I wzniósł oczy ku niebu, następnie myślą uleciał do polskich okopów. Zamek widać było z owej kępy doskonale, zwłaszcza że ozłociły go pierwsze promienie wschodzącego słońca. Może tam z wieży spogląda kto na stawy i trzciny przez perspektywę, a już tam Wołodyjowski i Zagłoba pewno cały dzień będą wypatrywać z wałów, czy go nie ujrzą wiszącego na jakiej beluardzie. + +„Otóż nie ujrzą!” — pomyślał Skrzetuski i pierś napełniła mu się błogim uczuciem ocalenia. + +— Nie ujrzą, nie ujrzą! — powtórzył kilkakrotnie. — Mało zrobiłem drogi, ale trzeba ją było zrobić. Bóg mi pomoże i dalej. + +Tu zobaczył się już oczyma imaginacji za taborami — w lasach, za którymi stoją wojska królewskie: pospolite ruszenie z całego kraju, husarie, piechoty, regimenty cudzoziemskie — ziemia aż jęczy pod ciężarem ludzi, koni i armat, a między tym mrowiem sam król jegomość… + +Potem ujrzał bitwę niezmierną, rozbite tabory — księcia z całą jazdą lecącego po stosach trupów, powitanie się wojsk… + +Oczy bolące i popuchłe przymykały mu się pod nadmiarem światła, a głowa chyliła się pod nadmiarem myśli. Poczynała go ogarniać jakaś błoga niemoc, wreszcie wyciągnął się całą swą długością i usnął. + +Trzciny szumiały. Słońce wytoczyło się wysoko na niebo i ogrzewało gorącym spojrzeniem rycerza, suszyło na nim ubiór — on spał twardo, bez ruchu. Kto by go spostrzegł tak leżącego na kępie z okrwawioną twarzą, ten by sądził, że to leży trup, który wyrzuciła woda. Mijały godziny — on spał ciągle. Słońce dobiegło zenitu i poczęło schodzić na drugą stronę nieba — on spał jeszcze. Rozbudził go dopiero kwik przeraźliwy koni gryzących się na łące i głośne wołania koniuchów smagających batami tabunne ogiery. + +Przetarł oczy; spojrzał, przypomniał sobie, gdzie jest. Spojrzał w górę: na czerwonawym od niedogasłych blasków zachodu niebie migotały gwiazdy — przespał cały dzień. + +Skrzetuski nie czuł się wypoczętym ani silniejszym; owszem, bolały go wszystkie kości. Lecz pomyślał, że właśnie nowy trud przywróci mu rześkość ciała — i spuściwszy nogi w wodę, bezzwłocznie ruszył w dalszą drogę. + +Szedł teraz tuż przy trzcinach czystą wodą, by szelestem nie zwrócić uwagi pasących na brzegach koniuchów. Ostatnie blaski zgasły i było dość ciemno, bo księżyc jeszcze się nie ukazał spoza lasów. Woda była tak głęboka, że Skrzetuski tracił miejscami grunt pod nogami i musiał płynąć, co przychodziło mu ciężko, bo był w ubraniu i płynął pod bieg, który — jakkolwiek leniwy — pchał go jednak nazad ku stawom. Ale za to najbystrzejsze oczy tatarskie nie mogły dostrzec tej głowy posuwającej się wzdłuż ciemnej ściany trzcin. + +Posuwał się więc dość śmiało, chwilami płynąc, a po większej części brodząc po pas i po pachy, aż wreszcie dotarł do miejsca, z którego oczy jego ujrzały po obu stronach rzeki tysiące i tysiące świateł. + +„To tabory — pomyślał — teraz Boże dopomóż!” + +I słuchał. + +Gwar zmieszanych głosów dochodził do jego uszu. Tak, były to tabory. Po lewym brzegu rzeki, idąc z jej biegiem, stał obóz kozacki ze swoimi tysiącami wozów, namiotów, po prawym kosz tatarski — oba gwarne, hałaśliwe, pełne ludzkiego rozhoworu, dzikich dźwięków bębnów i piszczałek, ryku bydła, wielbłądów, rżenia koni, okrzyków. Rzeka przedzielała je, stanowiąc zarazem przeszkodę dla kłótni i zabójstw, bo Tatarzy nie mogli spokojnie stać obok Kozaków. Była też w tym miejscu szersza, a może rozkopano ją umyślnie. Ale z jednej strony wozy, z drugiej trzcinowe szałasy dochodziły, miarkując po ogniach, o kilkadziesiąt kroków od brzegów — nad samą zaś wodą stały zapewne straże. + +Trzcina i sitowia rzedły — widocznie naprzeciw obozowisk były szczyrkowate brzegi. Skrzetuski posunął się jeszcze kilkadziesiąt kroków — i zatrzymał się. Jakaś potęga i groza szły ku niemu od tych mrowisk ludzkich. + +W tej chwili wydało mu się, że cała czujność i zaciekłość tych tysięcy istot ludzkich zwrócona jest ku niemu i czuł wobec nich zupełną niemoc, zupełną bezbronność. Był sam jeden. + +„Nikt tędy nie przejdzie!” — pomyślał. + +Lecz posunął się jeszcze naprzód, bo ciągnęła go jakaś niepohamowana, bolesna ciekawość. Chciał bliżej spojrzeć na tę straszliwą potęgę. + +Nagle stanął. Las trzcin kończył się jakby nożem ucięty. Może też i wycięto je na szałasy. Dalej czysta fala czerwieniła się krwawo od przeglądających się w niej ognisk. + +Dwa wielkie i jasne płomienie paliły się tuż nad brzegami. Przy jednym stał Tatar na koniu, przy drugim mołojec z długą spisą w ręku. Obaj patrzyli na siebie i na wodę. W dali widać było innych, tak samo stojących na straży i patrzących. + +Blaski płomieni rzucały jakoby ognisty most przez rzekę. Pod brzegami widać było szeregi małych łódek używanych do straży na stawie i rzece. + +— Niepodobieństwo! — mruknął Skrzetuski. + +I nagle chwyciła go rozpacz. Ani iść naprzód, ani się wracać! Oto doba ubiegała, jak tłukł się po błotach i bajorach, oddychał zgniłym powietrzem i mókł w wodzie na to tylko, by dotarłszy do tych właśnie taborów, przez które przejść się podjął, poznać, że to jest niepodobieństwem. + +Lecz i powrót był niepodobieństwem: rycerz wiedział, że może znajdzie dość sił, by wlec się naprzód — nie znajdzie, by się cofać. W rozpaczy jego była zarazem głucha wściekłość; w pierwszej chwili chciał wyjść z wody, zdławić straż, potem rzucić się na tłumy i zginąć. + +Wiatr znowu zaszumiał dziwnym szeptem po trzcinach, przynosząc zarazem głos dzwonów ze Zbaraża. Skrzetuski począł modlić się żarliwie i bił się w piersi, i wzywał ratunku niebios z siłą i rozpaczliwą wiarą tonącego; on modlił się, a kosz i tabor huczały złowrogo, jakby w odpowiedzi na modlitwę — czarne i czerwone od ognia postacie snuły się jak stada czartów po piekle; straże stały nieruchome — rzeka płynęła krwawą wodą. + +— Ognie pogaszą, gdy noc głucha nastanie — rzekł sobie Skrzetuski i czekał. + +Upłynęła jedna godzina i druga. Gwar zmniejszał się, ogniska istotnie poczęły z wolna przygasać — prócz dwóch strażniczych, które płonęły coraz silniej. + +Straże zmieniały się i widocznym było, że tak będą stać aż do rana. + +Skrzetuskiemu przeszło przez myśl, że może zdoła łatwiej w dzień się prześlizgnąć — lecz wnet rozstał się z tą myślą. W dzień brano wodę, pojono bydło, kąpano się — rzeka musiała być pełna ludzi. + +Nagle wzrok Skrzetuskiego padł na czółna. Po obu brzegach stało ich po kilkadziesiąt w szeregu, a ze strony tatarskiej sitowia dochodziły aż do pierwszych. + +Skrzetuski zanurzył się po szyję w wodę i począł posuwać się z wolna ku nim, mając oczy utkwione jak w tęczę w tatarskiego strażnika. + +Po upływie pół godziny był tuż, tuż pierwszej łódki. Plan jego był prosty. Zadarte tyły czółen wznosiły się nad wodę, tworząc nad nią rodzaj sklepienia, przez które głowa ludzka mogła się z łatwością przecisnąć. Jeżeli wszystkie czółna stały bokiem do boku tuż obok siebie, strażnik tatarski nie mógł zobaczyć przesuwającej się pod nimi głowy; więcej niebezpieczny był kozacki, ale i ten mógł nie dojrzeć, bo pod czółnami mimo przeciwległego ognia panował mrok. + +Zresztą nie było innej drogi. + +Skrzetuski nie wahał się dłużej i wkrótce znalazł się pod tyłami czółen. + +Lazł na czworakach, a raczej czołgał się, bo woda była płytka. Był tak blisko stojącego na brzegu Tatara, że słyszał parskanie jego konia. Zatrzymał się przez chwilę i słuchał. Czółna na szczęście były zestosowane bokami. Oczy miał teraz utkwione w kozackiego strażnika, którego widział jak na dłoni. Ale ten patrzył w kosz tatarski. Rycerz minął z piętnaście czółen, gdy nagle usłyszał tuż nad brzegiem kroki i głosy ludzkie. Przyczaił się natychmiast i słuchał. W podróżach do Krymu nauczył się po tatarsku i teraz dreszcz przebiegł go po całym ciele, gdy usłyszał słowa rozkazu: + +— Siadać i jechać! + +Skrzetuskiemu zrobiło się gorąco, chociaż był w wodzie. Jeżeli jadący siądą w to czółno, pod którym w tej chwili się ukrywa, to zginął; jeżeli siądą w które ze stojących na przedzie, to także zginął; bo pozostanie puste, oświecone miejsce. + +Każda sekunda wydała mu się godziną. Wtem kroki zadudniły w deski, Tatarzy siedli w czwarte lub piąte czółno tuż za nim, zepchnęli je i poczęli płynąć w kierunku stawu. + +Lecz czynność ta zwróciła na czółna oczy kozackiego strażnika. Skrzetuski przez jakie pół godziny ani drgnął. Dopiero gdy straż zmieniono, począł posuwać się dalej. + +W ten sposób dotarł do końca czółen. Za ostatnim zaczynały się znów sitowia, a dalej trzciny. Dostawszy się do nich, rycerz, zziajany, spotniały, padł na kolana i dziękował Bogu całym sercem. + +Posuwał się teraz nieco śmielej, korzystając ze wszystkich powiewów, które napełniały szumem brzegi. Od czasu do czasu oglądał się za siebie. Ognie strażnicze zaczęły się oddalać, przesłaniać, migotać, słabnąć. Smugi trzcin i sitowia stawały się coraz czarniejsze, gęstsze i szersze, bo brzegi były bagnistsze. Straże nie mogły stać blisko — gwar obozowiska słabnął. Jakaś nadludzka siła skrzepiła członki rycerza. Darł się przez trzciny, kępy, zapadał w błota, topił się, płynął i podnosił się znowu. Nie śmiał jeszcze wyjść na brzeg — ale prawie czuł się już ocalony. Sam nie umiał sobie zdać sprawy, jak długo tak szedł, brnął, ale gdy znów obejrzał się — ognie strażnicze wydawały się jakby punkciki świecące w dali. Po kilkuset krokach znikły zupełnie. Księżyc zeszedł; naokoło była cisza. Wtem szum się ozwał większy i poważniejszy niż szum trzcin. Skrzetuski omal nie krzyknął z radości: las był z obu stron rzeki. + +Wówczas skierował się ku brzegom i wychynął z trzcin. Bór sosnowy zaczynał się tuż za sitowiem i trzcinami. Zapach żywicy doszedł do jego nozdrzy. Gdzieniegdzie w czarnych głębiach świeciły jak srebro paprocie. + +Rycerz po raz drugi upadł na kolana i ziemię całował w modlitwie. + +Był ocalony. + +Potem zagłębił się w ciemność leśną, pytając samego siebie: dokąd ma iść? Gdzie go zaprowadzą te lasy? Gdzie jest król i wojsko? + +Droga nie była skończona, nie była łatwa ani bezpieczna, ale gdy pomyślał, że wydostał się ze Zbaraża, że przekradł się przez straże, błota i tabory, i półmilionowe blisko zastępy nieprzyjaciół — wtedy wydawało mu się, że wszystkie niebezpieczeństwa przeminęły, że ten bór to gościniec jasny, który poprowadzi go wprost do królewskiego majestatu. + +I szedł ten nędzarz zgłodniały, zziębnięty, mokry, uwalany we własnej krwi, w czerwonej rudzie i czarnym błocie — z radością w sercu, z nadzieją, że wkrótce inaczej, potężniej wróci do Zbaraża. + +„Już nie zostaniecie w głodzie i bez nadziei — myślał o druhach w Zbarażu — bo króla sprowadzę!” + +I cieszyło się to serce rycerskie bliskim ratunkiem dla księcia, dla regimentarzy, dla wojska, dla Wołodyjowskiego i Zagłoby, i wszystkich tych bohaterów zamkniętych w zbaraskim okopie. + +Głębie leśne otwierały się przed nim i osłaniały go cieniem. + + + +Rozdział XXIX + +We dworze toporowskim, w bawialnej komnacie, siedziało wieczorem trzech panów zamkniętych na tajemnej rozmowie. Kilka świec jarzących paliło się na stole pokrytym kartami przedstawiającymi okolicę, obok nich leżał wysoki kapelusz z czarnym piórem, perspektywa, szpada z perłową rękojeścią, na którą narzucona była koronkowa chustka, i para łosiowych rękawiczek. Za stołem, w wysokim, poręczastym krześle siedział człowiek mający lat około czterdziestu, dość drobny i szczupły, ale silnie zbudowany. Twarz miał śniadą, żółtawą, zmęczoną, czarne oczy i takąż szwedzką perukę z długimi lokami spadającymi na plecy i ramiona. Rzadki, czarny wąs, zaczesany przy końcach ku górze, zdobił jego górną wargę, dolna zaś wraz z brodą wystawała silnie naprzód, nadając całej fizjonomii charakterystyczny rys lwiej odwagi, dumy i uporu. Nie była to twarz piękna, ale wysoce niepospolita. Wyraz zmysłowy, oznaczający skłonność do uciech, łączył się w niej w dziwny sposób z pewną senną martwotą i chłodem. Oczy były jakby przygasłe, ale odgadywałeś łatwo, że w chwili uniesienia, wesołości lub gniewu mogły rzucać błyskawice, które nie każdy wzrok zdołałby wytrzymać. Jednocześnie zaś malowała się w nich dobroć i łagodność. + +Czarny ubiór, złożony z atłasowego kaftana i koronkowej kryzy, spod której wyglądał złoty łańcuch, podnosił dystynkcję tej niezwykłej postaci. W ogóle mimo smutku i trosk widocznych w licu i postawie, było w niej coś majestatycznego. Jakoż był to sam król, Jan Kazimierz Waza, niespełna od roku następca po bracie Władysławie. + +Nieco za nim, w półcieniu, siedział Hieronim Radziejowski, starosta łomżyński, człowiek niski, gruby, rumiany, z tłustą i bezczelną twarzą dworaka, a naprzeciwko, za stołem, trzeci pan, wsparty na łokciu, patrzył w karty przedstawiające okolice, podnosząc od czasu do czasu wzrok na króla. + +Oblicze jego miało w sobie mniej majestatu, ale prawie więcej jeszcze urzędowej godności niż królewskie. Była to poorana troskami i myślą, chłodna i rozumna twarz męża stanu, której surowość nie psuła nadzwyczajnej piękności. Oczy miał błękitne, przenikliwe, cerę mimo wieku delikatną; polski wspaniały strój, szwedzka strzyżona broda i wysoki chochoł nad czołem dodawały jeszcze jego regularnym, jakby z kamienia wykutym rysom senatorskiej powagi. + +Był to Jerzy Ossoliński, kanclerz koronny i książę Rzymskiego Państwa, mówca i dyplomata podziwiany przez dwory europejskie, sławny przeciwnik Jeremiego Wiśniowieckiego. + +Nadzwyczajne jego zdolności wcześnie zwróciły nań uwagę poprzednich panowań i wcześnie wyniosły go do najwyższych urzędów, na mocy których sterował całą nawą państwową — w obecnej chwili bliską ostatecznego rozbicia. + +A jednak kanclerz był jakby stworzony na sternika takiej nawy. Pracowity, wytrwały, rozumny, patrzący w dalszą przyszłość, obrachowujący na długie lata, wiódłby każde inne państwo, z wyjątkiem Rzeczypospolitej, do bezpiecznej przystani pewną i spokojną ręką; każdemu innemu zapewniłby siłę wewnętrzną i długie lata potęgi… gdyby tylko był samowładnym ministrem takiego na przykład monarchy, jak król francuski lub hiszpański. + +Wychowany poza granicami kraju, wpatrzony w obce wzory, mimo całej wrodzonej bystrości i rozumu, mimo długoletniej praktyki nie mógł przywyknąć do bezsilności rządu w Rzeczypospolitej i nie nauczył się z nią przez całe życie rachować, chociaż to była skała, o którą rozbiły się wszystkie jego plany, zamiary, usiłowania — choć z jej przyczyny teraz już widział w przyszłości przepaść i ruinę, a później umierał z rozpaczą w sercu. + +Był to genialny teoretyk, który nie umiał być genialnym praktykiem — i wpadł w koło błędne bez wyjścia. Wpatrzony w jakąś myśl, mającą wydać owoce w przyszłości, szedł ku niej z uporem fanatyka, nie bacząc, że ta myśl, w teorii zbawienna, może wobec istniejącego stanu rzeczy wydać w praktyce straszliwe klęski. + +Chcąc wzmocnić rząd i państwo, rozpętał straszliwy żywioł kozacki, nie przewidziawszy, że burza zwróci się nie tylko przeciw szlachcie, magnackim latyfundiom, nadużyciom, swawoli szlacheckiej, ale przeciw najrdzenniejszym interesom samego państwa. + +Wstał ze stepów Chmielnicki i urósł w olbrzyma. Na Rzeczpospolitą zwaliły się klęski: Żółtych Wód, Korsunia, Piławiec. Na pierwszym kroku tenże Chmielnicki połączył się z wrogą krymską potęgą. Grom padał za gromem — pozostawała tylko wojna i wojna. Straszliwy żywioł należało przede wszystkim zgnieść, by móc w przyszłości z niego korzystać — a kanclerz zapatrzony w swą myśl, jeszcze paktował i zwłóczył — i wierzył jeszcze — nawet Chmielnickiemu! + +Siła rzeczy zdruzgotała jego teorie; z każdym dniem okazywało się jaśniej, że skutki usiłowań kanclerskich są oczekiwanym wprost przeciwne — aż wreszcie przyszedł Zbaraż i stwierdził to najdowodniej. + +Kanclerz upadał pod brzemieniem zgryzot, goryczy i nienawiści powszechnej. + +Więc czynił tak, jak czynią w dniach niepowodzeń i klęsk ludzie, u których wiara w siebie jest silniejsza nad wszelkie klęski: szukał winnych. + +Winną była cała Rzeczpospolita i wszystkie stany, jej przeszłość i ustrój państwowy, ale kto z obawy, by skała leżąca na skłonie góry nie runęła w przepaść, pragnie ją wtoczyć na wierzch, a nie policzy się z siłami, ten przyśpieszy tylko jej upadek. Kanclerz uczynił więcej i gorzej, bo do pomocy wezwał rwący, straszliwy potok kozaczy; nie bacząc, że pęd jego może tylko podmulić i powyrywać grunt, na którym skała spoczywa. + +Więc gdy on szukał winnych — wzajem i na niego zwracały się wszystkie oczy jako na sprawcę wojny, klęsk i nieszczęść. + +Ale król wierzył w niego jeszcze i wierzył tym bardziej, że głos powszechny, nie oszczędzając powagi majestatu — obwiniał i jego samego na równi z kanclerzem. + +Siedzieli więc w Toporowie strapieni i smutni, nie wiedząc dobrze, co im począć należy, bo przy królu było tylko dwadzieścia pięć tysięcy wojska. Wici rozesłano za późno i zaledwie część pospolitego ruszenia ściągnęła do tego czasu. Kto był przyczyną tej zwłoki i czy nie była ona jednym więcej błędem upartej polityki kanclerza — tajemnica zaginęła między królem i ministrem — dość, że w tej chwili czuli się obaj bezbronni wobec potęgi Chmielnickiego. + +Co ważniejsza jeszcze: nie mieli dokładnych o nim wieści. W obozie królewskim nie wiedziano dotąd, czy chan z całą potęgą znajduje się przy Chmielnickim, czy też towarzyszy tylko Kozakom Tuhaj-bej z kilkoma tysiącami ordy. Było to pytanie tak ważne, jak śmierć lub życie. Z samym Chmielnickim mógłby w ostateczności król popróbować szczęścia, choć i buntowniczy hetman dziesięć razy większą siłą rozporządzał. Urok imienia królewskiego znaczył dla Kozaków wiele — więcej może niż tłumy pospolitego ruszenia niesfornej i niewyćwiczonej szlachty — ale jeżeli i chan był obecny, mierzyć się z taką przemocą było niepodobieństwem. + +Tymczasem były najrozmaitsze o tym wieści, a nikt nic nie wiedział dokładnie. Przezorny Chmielnicki skupił się, nie wypuścił ani jednego oddziału mołojców, ani zagonika Tatarów umyślnie, aby król nie mógł dostać języka. Buntowniczy hetman inny miał zamiar — oto zamknąć częścią swych sił konający już Zbaraż, a samemu zjawić się niespodzianie z całą potęgą tatarską i kozacką przed królem — otoczyć go wraz z wojskiem i wydać w ręce chana. + +Więc nie bez powodu chmura okryła teraz twarz królewską, bo nie masz większej dla majestatu boleści jak poczucie niemocy. Jan Kazimierz wsparł się bezwładnie o grzbiet krzesła, rękę rzucił na stół i rzekł, ukazując na karty: + +— Na nic to, na nic! Języków mi dostańcie. + +— Niczego i ja więcej sobie nie życzę — odparł Ossoliński. + +— Czy podjazdy wróciły? + +— Wróciły, ale nic nie przywiozły. + +— Ani jednego jeńca? + +— Tylko chłopów okolicznych, którzy nic nie wiedzą. + +— A pan Pełka wrócił? To przecie sławny zagończyk. + +— Miłościwy królu! — ozwał się zza krzesła starosta łomżyński. — Pan Pełka nie wrócił i nie wróci, bo poległ. + +Nastała chwila milczenia. Król utkwił posępny wzrok w płonące świece i począł bębnić palcami po stole. + +— Nie macieże żadnej rady? — rzekł wreszcie. + +— Czekać! — rzekł poważnie kanclerz. + +Czoło Jana Kazimierza pokryło się zmarszczkami. + +— Czekać? — powtórzył. — A tam Wiśniowiecki i regimentarze zgorzeją pod Zbarażem! + +— Jeszcze czas jakiś wytrzymają — rzekł niedbale Radziejowski. + +— Milczałbyś, mości starosto, gdy nie masz nic dobrego do powiedzenia. + +— Właśnie, miłościwy panie, że mam radę. + +— Jaką? + +— Posłać kogo niby dla układów z Chmielnickim pod Zbaraż. Poseł przekona się, czy chan jest własną osobą i z powrotem powie. + +— Nie może być — rzekł król. — Teraz, gdyśmy Chmielnickiego za buntownika ogłosili i cenę nałożyli na jego głowę, i buławę nad Zaporożem Zabuskiemu oddali, nie przystoi naszej powadze wchodzić z Chmielnickim w rokowania. + +— To do chana wysłać — odrzekł starosta. + +Król zwrócił pytający wzrok na kanclerza, który podniósł nań swe błękitne, surowe źrenice i po chwili namysłu ozwał się: + +— Rada byłaby dobra, ale Chmielnicki bez żadnej wątpliwości posła zatrzyma; i dlatego na nic by się to nie przydało. + +Jan Kazimierz machnął ręką. + +— Widzimy — rzekł z wolna — że nie macie żadnego sposobu, tedy ja wam mój powiem. Oto każę trąbić wsiadanego i ruszę z całym wojskiem pod Zbaraż. Niechże się dzieje wola boża! Tam się dowiemy, czy chan jest, czy go nie ma. + +Kanclerz znał niczym niepowstrzymaną odwagę króla i nie wątpił, że to uczynić gotów. Z drugiej strony, wiedział z doświadczenia, iż gdy król coś zamierzy i zatnie się w przedsięwzięciu, tedy żadne odmowy nie pomagają. Więc nie sprzeciwił się od razu, pochwalił nawet myśl, ale odradzał pośpiech: przekładał królowi, że można to uczynić jutro lub pojutrze, a tymczasem mogą nadejść pomyślne nowiny. Każdy dzień będzie powiększał rozprężenie między czernią, znękaną klęskami pod Zbarażem i wieścią o zbliżaniu się królewskim. Bunt może stopnieć od promieni majestatu jak śnieg od promieni słonecznych, ale trzeba mu dać czas. Król zaś nosi w sobie ocalenie całej Rzeczypospolitej i pod odpowiedzialnością wobec Boga i potomności nie powinien się narażać, tym bardziej że w razie nieszczęścia wojska zbaraskie byłyby właśnie zgubione bez ratunku. Kanclerz mówił długo i wymownie — rzekłbyś: popis to jakiś krasomówczy. Aż wreszcie króla przekonał, ale zarazem i zmęczył. Jan Kazimierz wsparł się znowu o grzbiet krzesła, mrucząc z niecierpliwością: + +— Róbcie, co chcecie, bylem miał języka na jutro. + +I znów nastała chwila milczenia. W oknie stanął ogromny złoty księżyc, ale w komnacie pociemniało, bo grzyby urosły na knotach świec. + +— Która godzina? — pytał król. + +— Północ blisko — odrzekł Radziejowski. + +— Nie będę spał tej nocy. Obóz objadę, a wy jedźcie ze mną. Gdzie Ubald i Arciszewski? + +— W obozie. Pójdę rzec, by konie podano — odpowiedział starosta. + +I zbliżył się ku drzwiom. Wtem w sieni uczynił się jakiś ruch; słychać było przez chwilę żywą rozmowę, odgłos pospiesznych kroków; wreszcie drzwi otworzyły się na rozcież i wpadł zdyszany Tyzenhauz, rękodajny dworzanin królewski. + +— Miłościwy królu! — zawołał. — Towarzysz ze Zbaraża! + +Król zerwał się z krzesła, kanclerz powstał również i obydwom wyrwał się z ust okrzyk: + +— Nie może być!!! + +— Tak jest! Stoi w sieniach. + +— Dawaj go sam! — zawołał król, klasnąwszy w dłonie. — Niech umorzy frasunek. Dawaj go sam, na Matkę Najświętszą! + +Tyzenhauz zniknął w drzwiach i po chwili zamiast niego zjawiła się w nich jakaś wysoka, nieznana postać. + +— Bliżej, mości panie! — wołał król. — Bliżej! Radzi cię widzimy! + +Towarzysz przysunął się aż do stołu i na jego widok król, kanclerz i starosta łomżyński cofnęli się w zdumieniu. Przed nimi stał jakiś straszny człowiek, a raczej widmo: łachmany podarte na strzępki zaledwie okrywały jego wychudłe ciało; twarz miał siną, umazaną błotem i krwią; oczy płonące gorączkowym światłem, czarna, rozczochrana broda spadała mu na piersi, zapach trupi rozchodził się od niego naokoło, a nogi tak drżały pod nim, że musiał się o stół wesprzeć. + +Król i dwaj panowie patrzyli na niego szeroko otwartymi oczyma. W tej chwili drzwi otworzyły się i weszła hurma dygnitarzy wojskowych i cywilnych: generałowie Ubald, Arciszewski, podkanclerzy litewski Sapieha, starosta rzeczycki, pan sandomierski. Wszyscy, stanąwszy za królem, patrzyli na przybysza, król zaś rzekł: + +— Ktoś ty? + +Nędzarz otworzył usta, chciał mówić, ale skurcz chwycił go za szczękę, broda zaczęła mu drgać i zdołał wyszeptać tylko: + +— Ze… Zbaraża! + +— Wina mu dajcie! — rzekł jakiś głos. + +Podano w mgnieniu oka napełniony kubek — przybysz wypił go z wysileniem. Przez ten czas kanclerz zrzucił z siebie delię i okrył nią jego ramiona. + +— Możesz teraz mówić? — pytał po niejakim czasie król. + +— Mogę — odpowiedział pewniejszym głosem rycerz. + +— Ktoś jest? + +— Jan Skrzetuski… porucznik husarski… + +— W czyjej służbie? + +— Wojewody ruskiego. + +Szmer rozszedł się po sali. + +— Co słychać u was? Co słychać? — pytał gorączkowo król. + +— Nędza… głód… jedna mogiła… + +Król zasłonił oczy. + +— Jezusie Nazareński! Jezusie Nazareński! — mówił cichym głosem. + +Po chwili znów spytał: + +— Długo się możecie trzymać? + +— Prochów brak. Nieprzyjaciel w wałach… + +— Siła go? + +— Chmielnicki… Chan ze wszystkimi ordami. + +— Chan jest? + +— Tak… + +Nastało głuche milczenie. Obecni spoglądali po sobie — niepewność odmalowała się na wszystkich twarzach. + +— Jakżeście mogli wytrzymać? — spytał kanclerz z akcentem wątpliwości. + +Na te słowa Skrzetuski podniósł głowę, jakby nowa wstąpiła weń siła; błyskawica dumy przebiegła mu przez twarz i odrzekł nadspodziewanie silnym głosem: + +— Dwadzieścia szturmów odpartych, szesnaście bitew w polu wygranych, siedmdziesiąt pięć wycieczek… + +I znowu nastało milczenie. + +Wtem król wyprostował się, wstrząsnął peruką jak lew grzywą, na żółtawą twarz wystąpiły mu rumieńce, a oczy płomieniały. + +— Na Boga! — krzyknął. — Dosyć mi tych rad, tego stania, tej zwłoki! Jest chan czy go nie ma… przyszło pospolite ruszenie czy nie przyszło, na Boga! Dosyć mi tego! Dziś jeszcze ruszamy pod Zbaraż! + +— Pod Zbaraż! Pod Zbaraż! — powtórzyło kilkanaście silnych głosów. + +Twarz przybysza rozjaśniła się jak zorza. + +— Miłościwy królu i panie — rzekł. — Przy tobie żyć i umierać!… + +Na te słowa szlachetne serce królewskie zmiękło jak wosk i nie zważając na wstrętną postać rycerza, pan ścisnął mu głowę rękoma i rzekł: + +— Milszyś mi niżeli inni w atłasach. Na Matkę Najświętszą, mniejszych starostwami nagradzają; jakoż nie będzie to bez nagrody, coś uczynił… Nie przecz! Dłużnikiem ci jestem! + +A inni zaraz poczęli wykrzykiwać za królem: + +— Nie było jeszcze większego rycerza! + +— Ten jest i między zbaraskimi najprzedniejszy! + +— Nieśmiertelnąś chwałę pozyskał! + +— Jakżeś to się przez Kozaków i Tatarów przedarł?… + +— W błotach się ukrywałem, w trzcinach, lasami szedłem… błądziłem… nie jadłem. + +— Jeść mu dajcie! — krzyknął król. + +— Jeść! — powtórzyli inni. + +— Okryć go! + +— Niech ci jutro konia i szaty dadzą — rzekł znowu król. — Na niczym ci zbywać nie będzie. + +Wszyscy prześcigali się za przykładem króla w pochwałach dla rycerza. Wnet poczęto go znowu zarzucać pytaniami, na które z największą trudnością odpowiadał, bo osłabienie ogarniało go coraz większe i ledwie już na wpół był przytomny. Wtem przyniesiono posiłek, a zarazem wszedł ksiądz Cieciszowski, kaznodzieja królewski. + +Rozstąpili mu się dygnitarze, bo był to ksiądz wielce uczony, poważany i słowo jego prawie więcej jeszcze znaczyło u króla niż kanclerskie, a z ambony wypowiadał, bywało, takie rzeczy, których i na sejmie nie bardzo kto śmiał poruszyć. Otoczono go tedy i poczęto rozpowiadać, że oto przyszedł towarzysz ze Zbaraża, że tam książę, lubo w głodzie i mizerii, gromi jeszcze chana, który jest obecny własną osobą, i Chmielnickiego, który przez cały zeszły rok tylu ludzi nie utracił, ilu pod Zbarażem — na koniec, że król chce ruszać na odsiecz, choćby mu z całym wojskiem zgorzeć przyszło. + +Ksiądz słuchał w milczeniu, poruszając wargami i spoglądając co chwila na wynędzniałego rycerza, który jadł przez ten czas, bo mu król nie kazał zważać na swą obecność i sam go jeszcze pilnował, a od czasu do czasu przepijał do niego z małego, srebrnego kusztyczka. + +— A jakże się zowie ów towarzysz? — spytał wreszcie ksiądz. + +— Skrzetuski. + +— Czy nie Jan? + +— Tak jest. + +— Porucznik księcia wojewody ruskiego? + +— Tak jest. + +Ksiądz wzniósł pomarszczoną twarz w górę i znów modlić się począł, a potem rzekł: + +— Chwalmy imię Pana, bo niezbadane są drogi, którymi człowieka do szczęśliwości i spokoju prowadzi. Amen. Ja tego towarzysza znam. + +Skrzetuski dosłyszał i mimo woli zwrócił oczy na twarz księdza, ale twarz, postać i głos obce mu były zupełnie. + +— Więc waszmość to jeden z całego wojska podjąłeś się przejść przez obozy nieprzyjacielskie? — spytał go ksiądz. + +— Poszedł przede mną towarzysz zacny, ale zginął — odpowiedział Skrzetuski. + +— Tym większa twoja zasługa, żeś się potem iść ważył. Miarkuję po twojej nędzy, że straszna to musiała być droga. Bóg wejrzał na twą ofiarę, na twą cnotę, na twoją młodość i przeprowadził cię. + +Nagle ksiądz zwrócił się do Jana Kazimierza. + +— Miłościwy królu — rzekł — więc to nieodmienne postanowienie waszej królewskiej mości iść na ratunek księciu wojewodzie ruskiemu? + +— Modlitwom waszym, ojcze — odpowiedział król — poruczam ojczyznę, wojsko i siebie, bo wiem, że straszna to impreza, ale już nie mogę pozwolić, aby książę wojewoda zgorzał w tym nieszczęsnym okopie z takim rycerstwem, jak owo ten towarzysz, który tu jest przed nami. + +— Bóg spuści wiktorię! — zawołało kilkanaście głosów. + +Ksiądz wzniósł ręce do góry i nastała cisza w sali. + +— Benedico vos, in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti. + +— Amen! — rzekł król. + +— Amen! — powtórzyły wszystkie głosy. + +Spokój rozlał się po stroskanej dotychczas twarzy Jana Kazimierza i tylko oczy jego rzucały blask niezwykły. Między zgromadzonymi rozległ się szmer rozmowy o bliskiej wyprawie, bo wielu jeszcze wątpiło, by król mógł wyruszyć natychmiast, on zaś wziął ze stołu szpadę i skinął na Tyzenhauza, by mu ją przypiął + +— Kiedy wasza królewska mość chcesz ruszyć? — pytał kanclerz. + +— Bóg zdarzył noc pogodną — odparł król — konie się nie pogrzeją. Mości strażniku obozowy — dodał, zwracając się ku dygnitarzom — każ otrąbić wsiadanego. + +Strażnik ruszył natychmiast z komnaty. Kanclerz Ossoliński ozwał się z cichą uwagą, że nie wszyscy gotowi i że wozy nie będą mogły ruszyć przede dniem, ale król odparł natychmiast: + +— Komu wozy milsze od ojczyzny i majestatu, to niech zostanie. + +Sala poczęła się wypróżniać. Każdy śpieszył do swej chorągwi, by ją „na nogi postawić” i do pochodu sprawić. Zostali w komnacie tylko król, kanclerz, ksiądz i pan Skrzetuski z Tyzenhauzem. + +— Miłościwy panie — rzekł ksiądz — czegoście się mieli dowiedzieć od tego towarzysza, toście się już dowiedzieli. Trzeba mu też dać folgę, bo się ledwie trzyma na nogach. Pozwólże mnie wasza królewska mość wziąć go do mojej kwatery i przenocować. + +— Dobrze, ojcze — odrzekł król. — Słuszne to są żądania. Niech go Tyzenhauz i kto drugi odprowadzi, bo sam już pewnie nie zajdzie. Idź, idź, towarzyszu miły, nikt tu lepiej od ciebie na spoczynek nie zarobił. A pamiętaj, żem ci dłużnikiem. O sobie wprzód zapomnę nim o tobie! + +Tyzenhauz chwycił Skrzetuskiego pod ramię i wyszli. W sieniach spotkali starostę rzeczyckiego, który podparł z drugiej strony chwiejącego się rycerza; przodem szedł ksiądz, przed nim zaś pacholik z latarnią. Ale pacholik niepotrzebnie świecił, bo noc była widna, cicha, ciepła. Wielki, złoty księżyc płynął jak korab nad Toporowem. Z majdanu obozowego dochodziły gwar ludzki, skrzypienie wozów i odgłosy trąb grających pobudkę. Z dala przed kościołem oświeconym blaskiem miesiąca widać już było gromady żołnierzy konnych i pieszych. We wsi konie rżały. Ze skrzypieniem wozów łączył się dźwięk łańcuchów i głuchy hurkot armat — gwar wzmagał się coraz bardziej. + +— Ruszają już! — rzekł ksiądz. + +— Pod Zbaraż… na ratunek… — wyszeptał Skrzetuski. + +I nie wiadomo, czy z radości, czy z trudów przebytych, czy dla obojga razem zesłabł tak, że Tyzenhauz i starosta rzeczycki prawie go wlec musieli. + +Tymczasem, kierując się ku plebanii, weszli między żołnierzy stojących przed kościołem. Były to chorągwie sapieżyńskie i piechota Arciszewskiego. Niesprawieni jeszcze do pochodu, stali żołnierze bezładnie, tłocząc się miejscami i zagradzając przejście. + +— Z drogi! Z drogi! — wołał ksiądz. + +— A kto tam szuka drogi? + +— Towarzysz ze Zbaraża. + +— Czołem mu! Czołem! — wołały liczne głosy. + +I rozstępowali się zaraz, ale inni tłoczyli się jeszcze bardziej, chcąc widzieć bohatera. I patrzyli zdumieni na tę nędzę, na tę twarz straszną, oświeconą blaskiem księżyca — i szeptali do siebie zdumieni: + +— Ze Zbaraża, ze Zbaraża… + +Z największym trudem doprowadził ksiądz Skrzetuskiego do plebanii. Tam go wykąpanego, obmytego z błota i krwi, kazał złożyć na łóżku miejscowego plebana, a sam wyszedł natychmiast do wojsk, które ruszały w pochód. + +Skrzetuski był na wpół przytomny, ale gorączka nie pozwalała mu usnąć zaraz. Nie wiedział już jednak, gdzie jest i co się stało. Słyszał tylko gwar, tętent, skrzypienie wozów, grzmiący pochód piechoty, krzyki żołnierzy, odgłos trąb — i wszystko zlało się w jego uszach w jeden ogromny szum… „Wojsko idzie” — mruknął sam do siebie… Tymczasem szum ów począł się oddalać, słabieć, niknąć, topnieć… aż wreszcie cisza objęła Toporów. + +Wówczas zdawało się Skrzetuskiemu, że razem z łożem leci w jakąś przepaść bez dna. + + + +Rozdział XXX + +Spał dni kilka, a i po przebudzeniu nie opuszczała go jeszcze zła gorączka — i długo jeszcze majaczył, gadał o Zbarażu, o księciu, o staroście krasnostawskim, rozmawiał z panem Michałem i z Zagłobą, krzyczał: „Nie tędy!”, na pana Longina Podbipiętę — o kniaziównie tylko ani razu nie wspomniał. Widać było, że ta siła niezmierna, przez którą zamknął w sobie raz na zawsze pamięć o niej, nie opuszcza go nawet w osłabieniu i chorobie. Natomiast zdawało mu się, że widzi nad sobą pucołowatą twarz Rzędziana, zupełnie jak widział ją wówczas, kiedy to książę po konstantynowskiej bitwie wysłał go z chorągwiami pod Zasław, by tam wyścinał kupy swawolne, a Rzędzian zjawił się niespodziewanie na noclegu. I ta twarz wprowadzała zamęt do jego myśli, bo mu się majaczyło, że czas stanął w swym biegu i że nic się od owej pory nie zmieniło. Oto jest znowu nad Chomorem i śpi w chacie, a zbudziwszy się, ruszy do Tarnopola odprowadzić chorągwie… Krzywonos, pogromion pod Konstantynowem, uciekł do Chmielnickiego… Rzędzian nadjechał z Huszczy i siedzi nad nim… Skrzetuski chciałby przemówić, chciałby wydać polecenie pacholikowi, by kazał konie kulbaczyć — ale nie może… I znowu przychodzi mu do głowy, że nie jest nad Chomorem i że przecie od tego czasu było wzięcie Baru — tu pan Skrzetuski zacina się w bólu i nieszczęsna jego głowa znowu pogrąża się w ciemności. Nic już nie wie, nic nie widzi — lecz po chwili z tej nocy, z tego chaosu wyłania się Zbaraż… oblężenie… Więc nie jest nad Chomorem? A jednak Rzędzian siedzi nad nim, pochyla się ku niemu. Przez serca wycięte w okiennicach wpada do izby wiązka jasnego światła i oświeca doskonale twarz pachołka pełną troskliwości i współczucia… + +— Rzędzian! — woła nagle pan Skrzetuski. + +— O mój jegomość! Że też już jegomość mnie poznał! — wykrzykuje pachołek i przypada do nóg pańskich. — Myślałem, że już jegomość nigdy się nie rozbudzi… + +Nastała chwila milczenia — słychać było tylko szlochanie pachołka, który wciąż ściskał nogi pańskie. + +— Gdziem jest? — pyta pan Skrzetuski. + +— W Toporowie… Jegomość ze Zbaraża do króla jegomości przyszedł… Chwała Bogu! Chwała Bogu! + +— A król gdzie jest? + +— Poszedł z wojskiem na ratunek księciu wojewodzie. + +Nastała znowu chwila milczenia. Łzy radości spływały ciągle po twarzy Rzędziana, który po chwili zaczął powtarzać wzruszonym głosem: + +— Że też ja jegomościne ciało jeszcze oglądam… + +Potem wstał i otworzył okiennicę, a z nią i okno. + +Poranne świeże powietrze wpadło do izby, a z nim i jasne światło dzienne. Z tym światłem wróciła Skrzetuskiemu cała przytomność… + +Rzędzian usiadł w nogach łóżka… + +— Tom ja ze Zbaraża wyszedł? — pytał rycerz. + +— Tak jest, mój jegomość… Nikt tego dokazać nie mógł, czego jegomość dokazał, i z jegomościnej przyczyny król na ratunek poszedł. + +— Pan Podbipięta przede mną próbował, ale zginął… + +— O dla Boga! Pan Podbipięta zginął? Taki hojny pan i cnotliwy!… Aż mi dech zaparło… Zali oni takiemu mocarzowi mogli dać rady… + +— Z łuków go ustrzelili… + +— A pan Wołodyjowski i pan Zagłoba? + +— Zdrowi byli, jakem wychodził. + +— To chwała Bogu. Wielcy to jegomości przyjaciele… Jeno mi ksiądz mówić zakazał… + +Rzędzian umilkł i przez czas jakiś pracował głową. Zamyślenie odbiło się wyraźnie na jego pucołowatym obliczu. Po chwili ozwał się: + +— Jegomość? + +— A czego? + +— A co też się z fortuną pana Podbipięty stanie? Podobno tam wsiów i wszelkiej dobroci bez liku… Zali przyjaciołom czego nie zapisał, bo jak słyszałem, nie miał rodziny? + +Skrzetuski nie odpowiedział nic, więc Rzędzian poznał, że mu nie w smak pytanie i tak znów mówić począł: + +— Ale chwalić Boga, że pan Zagłoba i pan Wołodyjowski zdrowi; myślałem, że ich Tatarzy ogarnęli… Siła my biedy razem przeszli… jeno mi ksiądz mówić zakazał… Ej, mój jegomość, myślałem, że już ich nigdy nie zobaczę, bo nas orda tak przycisnęła, że rady nijakiej nie było. + +— Toś ty był z panem Wołodyjowskim i panem Zagłobą? Nic mi o tym nie wspominali. + +— Bo i oni nie wiedzieli, czym ocalał, czym zginął… + +— A gdzie to was orda tak przycisnęła? + +— A za Płoskirowem, w drodze do Zbaraża. Bo my, mój jegomość, daleko, aż za Jampol, jeździli… jeno ksiądz Cieciszowski mówić zakazał… + +Nastała chwila ciszy. + +— Niechże wam Bóg zapłaci za wasze chęci i trudy — rzekł Skrzetuski — bo już wiem, po coście tam jeździli. Byłem i ja tam przed wami… na próżno… + +— Ej, mój jegomość, żeby nie ten ksiądz… Ale to tak powiada: ja muszę z królem jegomością pod Zbraż jechać, a ty (powiada do mnie) pana pilnuj, jeno mu nie mów nic, bo dusza z niego wyjdzie. + +Skrzetuski tak dalece rozstał się od dawna z wszelką nadzieją, że i te słowa Rzędziana nie wykrzesały w nim najmniejszej jej iskierki… Czas jakiś leżał nieruchomie, a wreszcie począł pytać: + +— Skądżeś ty tu się wziął przy księdzu Cieciszowskim i przy wojsku? + +— Mnie pani kasztelanowa sandomierska, pani Witowska, wysłała z Zamościa z oznajmieniem do pana kasztelana, że się w Toporowie z nim połączy… Mężna to jest pani, mój jegomość, i chce koniecznie przy wojsku być, byle się z panem kasztelanem nie rozłączać… Więc ja do Toporowa przyjechałem na dzień przed jegomością. Pani sandomierskiej rychło patrzyć… powinna by już być… Ale cóż, kiedy on znowu z królem odjechał! + +— Nie rozumiem, jakżeś ty mógł być w Zamościu, kiedyś z panem Wołodyjowskim i panem Zagłobą za Jampol jeździł. Czemuś to do Zbaraża z nimi nie przyjechał? + +— Bo widzi jegomość, jak nas orda wsparła, tak już nie było żadnej rady; więc oni się we dwóch całemu czumbułowi zastawili, a ja uciekłem i nie oparłem się aż w Zamościu. + +— Szczęście, że nie zginęli — rzekł Skrzetuski. — Ale myślałem, żeś lepszy pachołek. Zali godziło ci się opuszczać ich w takiej opresji? + +— Ej, mój jegomość, żeby to my byli sami, we trzech, pewno bym ja ich nie opuścił, bo mi się serce krajało, aleśmy we czworo byli… więc oni rzucili się na ordę, a mnie sami kazali… ratować… Żebym to ja był pewny, że jegomości radość nie zabije… bo to my za Jampolem… znaleźli… ale że ksiądz… + +Skrzetuski począł patrzyć na pachołka i mrugać oczyma jak człowiek, który budzi się ze snu — nagle, rzekłbyś, zerwało się coś w nim, bo pobladł strasznie, siadł na łożu i krzyknął grzmiącym głosem: + +— Kto z tobą był? + +— Jegomość! Hej, jegomość! — wołał pachołek przerażony zmianą, jaka zaszła w twarzy rycerza. + +— Kto z tobą był? — krzyczał Skrzetuski i chwyciwszy za ramiona Rzędziana, trząść nim począł i sam trząsł się jak w febrze, i gniótł pachołka w żelaznych rękach. + +— To już powiem! — wołał Rzędzian. — Niech ksiądz robi, co chce: panna z nami była, a teraz jest przy pani Witowskiej. + +Skrzetuski zesztywniał, zamknął oczy i głowa jego opadła ciężko na poduszki. + +— Rety! — wołał Rzędzian. — Pewno jegomość ostatnią parę puścił! Rety, com ja uczynił!… Lepiej mi było milczeć. O dla Boga! Jegomość najdroższy, niech no jegomość przemówi… Dla Boga! Słusznie ksiądz zakazywał… Jegomość! Hej, jegomość! + +— Nic to! — ozwał się wreszcie Skrzetuski. — Gdzie ona jest? + +— Chwała Bogu, że jegomość odżył… Lepiej już nic nie powiem. Jest z panią kasztelanową sandomierską… rychło ich tu patrzyć… Chwała Bogu!… Niech no już jegomość nie umiera… Rychło ich tu patrzyć… My do Zamościa uciekli… i tam ksiądz oddał pannę pani Witowskiej… dla przystojności… że to w wojsku swawolnicy bywają… Bohun ją uszanował, ale o przygodę nietrudno… Siła ja miałem kłopotów, tylko żem to żołnierzom mówił: „Księcia Jeremiego krewna!…”, więc szanowali… Wydałem też na drogę niemało… + +Skrzetuski znowu leżał nieruchomie, ale oczy miał otwarte, do pułapu wzniesione i twarz bardzo poważną — widać modlił się. Gdy skończył, zerwał się, siadł na łożu i rzekł: + +— Szaty mi daj i każ konie kulbaczyć! + +— A gdzie to jegomość chce jechać? + +— Szaty prędzej daj! + +— Jakby jegomość wiedział, że wszelakiego ochędóstwa jest dosyć, bo i król przed odjazdem nadawał, i różni panowie nadawali. I trzy koniki bardzo foremne w stajni. Żebym to choć jednego takiego miał!… Ale lepiej jeszcze jegomości poleżeć i wypocząć, bo siły w jegomości żadnej nie ma. + +— Nic mi nie jest. Na konia mogę siadać. Na Boga żywego, pośpiesz się! + +— Wiem ja to, że jegomościne ciało z żelaza; niechże i tak będzie. Tylko mnie jegomość przed księdzem Cieciszowskim obroni… Oto szaty tu leżą… lepszych i u bławatników ormiańskich nie dostanie… Niech się jegomość ubiera, a ja powiem, iżby polewki winnej przynieśli, bom też już sobie kazał księżemu słudze uwarzyć. + +To rzekłszy, Rzędzian zakrzątnął się koło strawy, a Skrzetuski począł śpiesznie przywdziewać szaty zostawione w darze przez króla i panów. Tylko raz w raz chwytał pachołka w ramiona i cisnął go do wezbranej piersi, a zaś pachołek opowiadał mu wszystko ab ovo, jako Bohuna, posieczonego przez pana Michała, ale już podleczonego, we Włodawie spotkał i jako się od niego o kniaziównie wywiedział i piernacz uzyskał. Jak potem poszli z panem Michałem i panem Zagłobą do waładynieckich jarów i ubiwszy wiedźmę i Czeremisa, kniaziównę uwieźli, a wreszcie jak wielkie spotykały ich niebezpieczeństwa, gdy przed wojskami Burłaja uciekali. + +— Burłaja pan Zagłoba usiekł — wtrącił gorączkowo Skrzetuski. + +— Bitny to jest mąż — odpowiedział Rzędzian — jeszczem też takiego nie widział, bo to jeden bywa mężny, drugi mowny, trzeci frant, a w panu Zagłobie wszystko w kupie siedzi. Ale najgorzej to już nam było, mój jegomość, w tych lasach za Płoskirowem, gdy nas orda wsparła. Pan Michał z panem Zagłobą zostali, by ich na siebie ściągnąć i pogoń wstrzymać, ja zaś rzuciłem się w bok ku Konstantynowu, Zbaraż omijając, bo już takem myślał, że zabiwszy pana małego i pana Zagłobę, będą właśnie ku Zbarażowi za nami gnali. Jakoż nie wiem, jakim tam sposobem Bóg w miłosierdziu swoim wyratował pana małego i pana Zagłobę… Myślałem, że ich usieką. My tymczasem umykali z panną między Chmielnickim, który od Konstantynowa ciągnął, a Zbarażem, pod który Tatarzy poszli. + +— Nie poszli oni tam zaraz, bo ich pan Kuszel wyparł. Ale mów prędzej! + +— Żebym ja to był wiedział, alem nie wiedział, więceśmy przeciskali się z panną między Tatary i Kozaki jak wąwozem. Szczęściem kraj był pusty, tak że nigdzieśmy żywego człeka nie spotkali, ni we wsiach, ni w miasteczkach, bo wszystko pouciekało, gdzie kto mógł, przed Tatarami. Ale dusza mi na ramieniu siedziała ze strachu, żeby to mnie nie ogarnęli, czegom też w końcu nie uniknął. + +Skrzetuski przestał się ubierać i spytał: + +— Jak to? + +— A tak, mój jegomość; wpadłem na podjazd kozacki Dońca, brata onej Horpyny, u której panna w jarze siedziała. Szczęściem znałem go dobrze, bo mnie przy Bohunie widywał. Pokłoniłem mu się od siostry, pokazałem piernacz Bohunów i opowiedziałem wszystko: jako mnie Bohun po pannę posłał i jako mnie czeka za Włodawą. A on, że to był Bohunowi przyjacielem i wiedział o tym, że siostra panny strzeże, więc uwierzył. Myślałem, że puści i jeszcze opatrzy na drogę; ale on powiada tak: „Tam (powiada) pospolite ruszenie się zbiera, jeszcze wpadniesz w ręce Lachom; zostań, powiada, ze mną, pojedziemy do Chmielnickiego; w obozie będzie dziewczynie najbezpieczniej, bo jej tam sam Chmielnicki będzie dla Bohuna strzegł”. Jak mi to powiedział, ażem zmartwiał, bo co tu na to odrzec? Mówię tedy, że Bohun na nią czeka i że szyja moja w tym, żebym ją zaraz odwiózł. A on na to: „To damy znać Bohunowi; a ty nie jedź, bo tam Lachy”. Zacząłem się spierać, on też się spierał ze mną, aż wreszcie rzecze: „Dziwno mi to, że się tak boisz między Kozaków iść, ej! Czyś nie zdrajca!”. Dopiero zobaczyłem, że nie ma innej rady, jak nocą umykać, bo już zaczął mnie podejrzewać. Siódme poty na mnie biły, mój jegomość. Jużem tedy wszystko gotował do drogi, gdy pan Pełka od wojsk królewskich w nocy nadszedł. + +— Pan Pełka? — rzekł, wstrzymując dech, Skrzetuski. + +— A jakże, mój jegomość. Sławny to był zagończyk pan Pełka, któren niedawno poległ (Panie, świeć nad jego duszą!). Nie wiem, czyby kto lepiej potrafił od niego podjazd prowadzić i pod potęgą nieprzyjacielską się uwijać; chyba jeden pan Wołodyjowski. Owóż przyszedł pan Pełka, podjazd Dońcowy starł, że i noga nie uszła, a samego Dońca wziął do niewoli. Parę niedziel temu, jak go na pal wołami nawlekli; dobrze mu tak! Ale i z panem Pełką miałem biedy niemało, bo to był człek okrutnie na cnotę zawzięty… Panie, świeć nad jego duszą! Jużem się bał, aby panna, uszedłszy krzywdy od Kozaków, nie doznała gorszej od swoich… Dopierom powiedział panu Pełce, że to księcia naszego pana krewna. A on, trzeba jegomości wiedzieć, że jak naszego księcia, bywało, wspomniał, to czapkę zdejmował i na służbę się do niego zawsze wybierał… Więc zaraz zaczął pannę szanować i aż het, do Zamościa, do króla nas odprowadził, a tam ksiądz Cieciszowski (bardzo to święty ksiądz, mój jegomość) w opiekę nas wziął i pani kasztelanowej Witowskiej pannę oddał. + +Skrzetuski odetchnął głęboko, po czym rzucił się na szyję Rzędziana. + +— Przyjacielem mi będziesz, bratem, nie sługą — rzekł — ale teraz już jedźmy. Kiedy pani kasztelanowa miała tu stanąć? + +— W tydzień po mnie; a już dziesięć dni jest… a ośm jegomość bez przytomności leżał. + +— Jedźmy! Jedźmy! — powtórzył Skrzetuski. — Bo mnie radość rozerwie. + +Lecz nim skończył, dał się słyszeć tętent na podwórzu i okna zaćmiły się nagle końmi i ludźmi. Przez szyby dojrzał pan Skrzetuski naprzód starego księdza Cieciszowskiego, a przy nim wychudzone twarze pana Zagłoby, Wołodyjowskiego, Kuszla i innych znajomych wśród czerwonych dragonów książęcych. Rozległ się wesoły okrzyk, a po chwili hurma rycerzy z księdzem na czele wpadła do izby. + +— Pokój zawarty pod Zborowem, oblężenie zdjęte! — wołał ksiądz. + +Lecz Skrzetuski domyślił się zaraz tego na sam widok towarzyszów zbaraskich, a teraz był już w objęciach Zagłoby i Wołodyjowskiego, którzy odbierali go sobie wzajemnie. + +— Powiedzieli nam, żeś żyw — krzyczał Zagłoba — ale tym większa radość, że cię tak rychło i w zdrowiu oglądamy! Umyślnieśmy tu po ciebie przyjechali… Janie! Ani wiesz, jakąś się sławą okrył i jaka cię nagroda czeka! + +— Król nagrodził — rzekł ksiądz — ale król królów więcej obmyślił. + +— Wiem już — odparł Skrzetuski. — Niech was Bóg nagrodzi! Rzędzian wszystko mi wyznał. + +— I radość cię nie zadusiła? To i lepiej! Vivat Skrzetuski! Vivat kniaziówna! — krzyczał Zagłoba. — A co, Janie! Nie pisnęliśmy ci o niej ani słowa, bośmy nie wiedzieli, czy żywa. Ale pachołek gracko z nią umykał. O vulpes astuta! Książę czeka na was oboje… Ha! Aż pod Jahorlik jeździliśmy po nią. Zabiłem monstrum piekielne, które jej strzegło. Uciekało przed wami tych dwunastu chłopczysków, ale teraz ich dogonicie i przegonicie. Będę miał wnuki, mości panowie! Rzędzian, mów, zali wielkich przeszkód nie doznałeś? Imaginuj sobie, że całą ordę wstrzymaliśmy we dwóch z panem Michałem! Pierwszym się rzucił na cały czambuł! W wykroty się przed nami chowali, nic nie pomogło! Pan Michał też dobrze stawał… Gdzie moja córuchna? Dajcie mi moją córuchnę! + +— Niech ci Bóg szczęści, Janie! Niech ci Bóg szczęści! — mówił mały rycerz, biorąc ponownie w ramiona Skrzetuskiego. + +— Niech wam Bóg zapłaci za wszystko, coście dla mnie uczynili. Słów mi nie staje. Życiem, krwią wam nie nagrodzę! — odpowiedział Skrzetuski. + +— Mniejsza z tym! — wołał Zagłoba. — Pokój zawarty! Kiepski pokój, mości panowie, ale trudno. Dobrze, żeśmy ten zapowietrzony Zbaraż opuścili. Będzie teraz spokój, mości panowie. Nasza to praca i moja, bo gdyby Burłaj żył dotąd, na nic by się układy nie zdały. Na weselisko pojedziem. Dalej, Janie! Trzymaj się ostro! Ani się domyślasz, jaki książę pan ma dla cię prezent ślubny! Kiedy indziej ci powiem, a taraz, gdzie moja córuchna, u kaduka? Dawajcie tu moją córuchnę! Już jej Bohun nie porwie: pierwej musiałby łyka porwać! Gdzie moja córuchna najmilsza? + +— Właśniem na koń siadał, by jechać naprzeciw pani sandomierskiej — rzekł Skrzetuski. — Jedźmy, jedźmy, bo rozum stracę. + +— Hajda, mości panowie! Jedźmy z nim razem. Czasu nie tracić! Hajda! + +— Pani sandomierska nie musi być daleko — rzekł ksiądz. + +— Jazda! — dodał pan Michał. + +Ale Skrzetuski już był za drzwiami i skoczył na konia tak lekko, jakby nie dopiero co z łoża boleści powstawał. Rzędzian trzymał się jego boku, bo wolał z księdzem sam na sam nie zostawać. Pan Michał i Zagłoba przyłączyli się do nich — i jechali co koń wyskoczy na czele gromady, a cała gromada szlachty i czerwonych dragonów leciała toporowiecką drogą na kształt kraśnych płatków maku, które wiatr niesie. + +— Hajda! — krzyczał Zagłoba, bijąc piętami konia. + +I tak lecieli z dziesięć stajań, aż na skręcie gościńca ujrzeli tuż przed sobą szereg wozów i kolasek otoczony przez kilkudziesięciu pajuków; kilku z nich, widząc naprzeciw zbrojnych ludzi, ruszyło zaraz z kopyta pytać, co by byli za jedni? + +— Swoi! Od królewskiego wojska! — krzyknął pan Zagłoba. + +— A to kto jedzie? + +— Pani kasztelanowa sandomierska! — brzmiała odpowiedź. + +Skrzetuskiego tak przybiło wzruszenie, iż sam, nie wiedząc, co czyni, zsunął się z konia i stanął, chwiejąc się, na boku gościńca. Czapkę zdjął, a po skroniach spływał mu pot obfity; i drżał ten rycerz — przed szczęściem — na całym ciele. Pan Michał zeskoczył również z kulbaki i chwycił w ramiona osłabłego rycerza. + +Za nimi stanęli wszyscy na boku gościńca z poodkrywanymi głowami, a tymczasem szereg wozów i kolasek nadciągnął i począł przechodzić mimo. Z panią Witowską jechało kilkanaście różnych pań, które patrzyły ze zdziwieniem na rycerzy, nie rozumiejąc, co ma znaczyć ta żołnierska procesja przy gościńcu. + +Aż wreszcie w środku orszaku ukazała się kolaska ozdobniejsza od innych; oczy rycerzy ujrzały przez jej otwarte okna poważne oblicze sędziwej damy, a obok niej słodką i śliczną twarz Kurcewiczówny. + +— Córuchna! — wrzasnął Zagłoba, rzucając się na oślep ku karecie. — Córuchna! Skrzetuski jest z nami… Córuchna! + +W orszaku poczęto wołać: „Stój! Stój!” — uczynił się ruch i zamieszanie; tymczasem Kuszel z Wołodyjowskim prowadzili, a raczej wlekli Skrzetuskiego do karety, on zaś osłabł zupełnie i ciążył im coraz bardziej. Głowa zwisła mu na piersi i nie mógł już iść, i opadł na kolana przy stopniach kolaski. + +Lecz w chwilę później silne a słodkie ramiona Kurcewiczówny podtrzymywały osłabłą i wynędzniałą głowę rycerza. + +Zagłoba zaś, widząc zdumienie pani sandomierskiej, wołał: + +— To Skrzetuski, bohater ze Zbaraża! On to się przedarł przez nieprzyjaciół, on ocalił wojska, księcia, całą Rzeczpospolitą! Niech im Bóg błogosławi i niech żyją! + +— Niech żyją! Vivant! Vivant! — wołała szlachta. + +— Niech żyją! — powtórzyli książęcy dragoni, aż grzmot rozległ się po toporowieckich polach. + +— Do Tarnopola! Do księcia! Na wesele! — wykrzykiwał Zagłoba. — A co, córuchna? Skończona twoja niedola!… A dla Bohuna kat i miecz! + +Ksiądz Cieciszowski oczy miał podniesione do nieba, a usta jego powtarzały cudne słowa natchnionego kaznodziei: + +— „Siejba była w płakaniu, a żniwo w weselu…”. + +Usadzono Skrzetuskiego w karecie obok kniaziówny — i orszak ruszył dalej. Dzień był cudny, pogodny, dąbrowy i pola pławiły się w świetle słonecznym. Nisko po ugorach i wyżej nad ugorami, i jeszcze wyżej w błękitnym powietrzu płynęły już tu i owdzie srebrne nitki pajęczyny, które późniejszą jesienią jakoby śniegiem pokrywają tamtejsze pola. I spokój był wielki naokoło, jeno konie parskały raźno w orszaku. + +— Panie Michale — mówił Zagłoba, trącając strzemieniem w strzemię Wołodyjowskiego — coś mnie znowu ułapiło za grzdykę i trzyma, jak to wówczas, kiedy pan Podbipięta (wieczny mu odpoczynek!) wychodził ze Zbaraża: ale gdy pomyślę, że się tych dwoje wreszcie znalazło, to tak mi lekko na sercu, jakbym kwartę petercymentu duszkiem wypił! Jeśli i ciebie małżeńska przygoda nie spotka, to na starość będziem ich dzieci hodować. Każdy do czego inszego się rodzi, panie Michale, a my dwaj lepsi chyba do wojny niż do żeniaczki. + +Mały rycerz nie odpowiedział nic, jeno począł wąsikami mocniej niż zwykle ruszać. + +Jechali do Toporowa, a stamtąd do Tarnopola, gdzie się mieli z księciem Jeremim połączyć i razem z jego chorągwiami do Lwowa na wesele ruszyć. Przez drogę opowiadał Zagłoba pani sandomierskiej, co się w ostatnich czasach stało. Dowiedziała się więc, że król po nierozstrzygniętej, morderczej bitwie pod Zborowem zawarł układ z chanem, niezbyt pomyślny, ale zapewniający przynajmniej spokój na czas jakiś Rzeczypospolitej. Chmielnicki na mocy układu pozostał nadal hetmanem i miał prawo z niezmiernych tłumów czerni wybrać sobie czterdzieści tysięcy regestrowych, za które ustępstwo zaprzysiągł wierność i posłuszeństwo królowi i stanom. + +— Niechybna to jest rzecz — mówił Zagłoba — że z Chmielnickim znowu przyjdzie do wojny, ale jeśli tylko buława naszego księcia nie minie, inaczej to wszystko pójdzie… + +— Powiedzże waćpan Skrzetuskiemu najważniejszą rzecz — rzekł, zataczając bliżej koniem, mały rycerz. + +— Prawda — rzekł Zagłoba. — Chciałem zaraz od tego zacząć, aleśmy tchu dotąd złapać nie mogli. Nic nie wiesz, Janie, co się po twoim wyjściu stało: że Bohun jest u księcia w niewoli. + +Skrzetuski i Kurcewiczówna zdumieli na tę niespodziewaną wiadomość do tego stopnia, że słowa wyrzec nie mogli — tylko ona ręce otworzyła — i nastała chwila milczenia, po czym dopiero Skrzetuski spytał: + +— Jak to? Jakim sposobem? + +— Palec w tym boży — odpowiedział Zagłoba — nic innego, jeno palec boży. Układ już był zawarty i wychodziliśmy właśnie z tego zapowietrzonego Zbaraża, a książę wybiegł z jazdą na lewe skrzydło pilnować, by orda na wojsko nie napadła… że to oni często układów nie dotrzymują… Wtem nagle wataha z trzystu koni rzuciła się na całą jazdę książęcą. + +— Jeden Bohun mógł taką rzecz uczynić! — zawołał Skrzetuski. + +— On też to był. Ale nie na zbaraskich żołnierzów Kozakom się porywać! Pan Michał wnet otoczył ich i wysiekł do nogi, a Bohun, dwa razy przez niego cięty, poszedł w łyka. Nie ma on szczęścia do pana Michała i sam się już musiał o tym przekonać, gdyż właśnie do trzech razy próbował. Ale on też nie czego innego, jeno śmierci szukał. + +— Pokazało się — dorzucił pan Wołodyjowski — że chciał Bohun zdążyć koniecznie spod Waładynki do Zbaraża, wszelako, że to droga długa, więc nie zdążył i gdy się dowiedział, że już pokój zawarty, rozum mu się od wściekłości pomieszał i na nic już nie zważał. + +— Kto mieczem wojuje, od miecza ginie, bo taka to już jest fortuny odmienność — rzekł Zagłoba. — To jest szalony Kozak i tym szaleńszy, że desperat. Okrutna wrzawa podniosła się z jego powodu między nami i między hultajstwem. Myśleliśmy, że do wojny na nowo przyjdzie, bo książę pierwszy zakrzyknął, że układy złamali. Chmielnicki chciał, było, Bohuna ratować, ale chan się na niego zawziął, że to powiada: „Moje słowo i moją przysięgę na hańbę podał”. I Chmielnickiemu chan wojną zagroził, a do naszego księcia przysłał czausa z oznajmieniem, że Bohun jest prywatny zbój, i z prośbą, żeby książę sprawy z tego nie czynił, a z Bohunem postąpił jak ze zbójem. Podobno też i o to chodziło chanowi, żeby Tatarzy jasyr mogli spokojnie odprowadzić, którego tyle nabrali, że za dwa hufnale chłopa będzie można w Stambule kupić. + +— Cóż książę uczynił z Bohunem? — pytał niespokojnie Skrzetuski. + +— Kazał, było, książę zaraz palik dla niego zastrugać, ale się potem rozmyślił i tak powiada: „Skrzetuskiemu go daruję, niechże z nim czyni, co chce”. Teraz w Tarnopolu Kozaczysko w podziemiu siedzi; cyrulik mu łeb opatruje. Mój Boże, ileż to razy dusza już powinna była z niego uciec! Żadnemu wilkowi psi tak skóry nie natarmosili, jako my jemu. Sam pan Michał trzy razy go pokąsał. Ale twarda to sztuka, choć i prawdę rzekłszy, człek nieszczęsny. Niech mu tam kat świeci! Nie mam ja już do niego rankoru, pomimo iż okrutnie na mnie nastawał, a niewinnie, bo i pijałem z nim, pospolitowałem się jak z równym, póki na cię, córuchno, ręki nie podniósł. Mogłem go też pchnąć w Rozłogach… Ale to już z dawna wiem, że nie masz żadnej wdzięczności na świecie i mało kto dobrym za dobre płaci. Niech go tam!… + +Tu pan Zagłoba począł kiwać głową… + +— A ty co z nim uczynisz, Janie? — spytał. — Żołnierze mówią, że forysia z niego zrobisz, bo chłop pokaźny, ale nie chce mi się wierzyć, żebyś tak właśnie postąpił. + +— Z pewnością tego nie uczynię — odrzekł Skrzetuski. — Wielkiej to jest fantazji żołnierz, a że nieszczęsny, tym bardziej go żadną chłopską funkcją nie pohańbię. + +— Niech mu Bóg wszystko odpuści — rzekła kniaziówna. + +— Amen! — dodał Zagłoba. — Prosi on śmierci jako matki, by go zabrała… i pewnie byłby ją znalazł, gdyby się był pod Zbaraż nie spóźnił. + +Zamilkli wszyscy, nad dziwnymi zmianami fortuny rozmyślając, aż w oddaleniu ukazała się Grabowa, w której zatrzymali się na pierwszy popas. Zastali tam huk żołnierzy wracających ze Zborowa. Przyjechał i pan kasztelan sandomierski, Witowski, który szedł z pułkiem na spotkanie żony, i pan starosta krasnostawski, i pan Przyjemski — i moc szlachty z pospolitego ruszenia, której tędy droga do domostw wypadała. Dwór w Grabowej był spalony, również jak i wszystkie inne budynki, ale że dzień był cudny, cichy i ciepły, więc nie szukając dachu nad głową, wszyscy rozłożyli się w dąbrowie pod gołym niebem. Przywieziono też i znaczne zapasy jadła i napitków, więc czeladź zaraz wzięła się żywo do przyrządzania wieczerzy. Pan sandomierski kazał rozbić kilkanaście namiotów w dąbrowie dla niewiast i dygnitarzy — i stanął jakby obóz prawdziwy. Rycerstwo kupiło się przed namiotami, chcąc się na kniaziównę i Skrzetuskiego napatrzyć. Inni rozmawiali o minionej wojnie; ci, co nie byli pod Zbarażem, jeno pod Zborowem, wypytywali żołnierzy książęcych o szczegóły oblężenia — i gwarno było, i wesoło, zwłaszcza że Bóg zdarzył dzień tak piękny. + +Wodził więc rej pan Zagłoba między szlachtą, opowiadając po raz tysiączny, jak to Burłaja zabił, a Rzędzian między czeladzią, która ucztę przygotowywała. Wszelako upatrzył zręczny pachołek stosowną chwilę i odciągnąwszy Skrzetuskiego kęs na stronę, schylił mu się do nóg pokornie. + +— Mój jegomość — rzekł — chciałbym i ja o łaskę jegomości prosić. + +— Trudno by mi było odmówić ci czegokolwiek — odpowiedział pan Skrzetuski — gdyż przez ciebie wszystko, co najlepsze, się stało. + +— Zaraz ja też myślałem — rzekł pachołek — że mi jegomość jakowąś nagrodę obmyśli. + +— Mów: czego chcesz? + +Pucołowata twarz Rzędziana pociemniała, a z oczu strzeliła mu nienawiść i zawziętość. + +— Jednej łaski proszę, niczego więcej nie chcę — rzekł. — Niechże mi jegomość Bohuna daruje. + +— Bohuna? — rzekł ze zdziwieniem pan Skrzetuski. — Cóż ty chcesz z nim uczynić? + +— Już ja, mój jegomość, pomyślę, żeby moje nie przepadło i żeby mu z lichwą zapłacić za to, że mnie w Czehrynie pohańbił. Wiem, że jegomość każe go pewnikiem zgładzić; niechże ja mu pierwej zapłacę! + +Brwi Skrzetuskiego ściągnęły się. + +— Nie może to być! — rzekł stanowczo. + +— O dla Boga! Wolałbym był zginąć! — zawołał żałośnie Rzędzian. — Na tożem wyżył, by hańba do mnie przyrosła! + +— Żądaj, czego chcesz — rzekł Skrzetuski — niczego ci nie odmówię, ale to nie może być. Wejdź w siebie, zapytaj ojców, jeśli nie grzeszniej będzie dotrzymać takowej obietnicy, niżeli jej poniechać. Do boskiej karzącej ręki ty swojej nie przykładaj, aby się zaś i tobie nie dostało. Zawstydź się, Rzędzian. Ten człek i tak Boga o śmierć prosi, a przy tym ranny i w łykach. Czymże mu chcesz być? Katem? Będziesz-li związanego hańbił albo rannego dobijał? Zaliś Tatar czy rezun kozacki? Pókim żyw, na to nie pozwolę, i nie wspominaj mi o tym. + +W głosie pana Jana było tyle siły i woli, że pachołek od razu stracił wszelką nadzieję, więc tylko rzekł płaczliwym głosem: + +— Jak on zdrów, to on i dwóm takim jak ja dałby rady, a jak chory, to mi się mścić nie przystoi; kiedyż ja mu za swoje zapłacę? + +— Zemstę zostaw Bogu — rzekł Skrzetuski. + +Pachołek usta otworzył, chciał jeszcze coś mówić, o coś się pytać, ale pan Jan odwrócił się i poszedł ku namiotom, przed którymi liczne zebrało się towarzystwo. W środku siedziała pani Witowska, a obok niej kniaziówna, naokół zaś rycerze. Przed nimi nieco pan Zagłoba, stojąc bez czapki, opowiadał tym, którzy byli tylko pod Zborowem, oblężenie Zbaraża. Słuchali go wszyscy dech w piersiach tamując; twarze mieniły się od wzruszenia i ci, co tam nie byli, z żalem myśleli o tym, że nie byli. Pan Jan siadł koło kniaziówny i wziąwszy jej rękę, do ust przycisnął, a potem wsparli się o siebie ramionami i siedzieli cicho. Słońce schodziło już z nieba i z wolna czynił się wieczór. Skrzetuski zasłuchał się także — jakby czegoś nowego dla siebie słuchając. Pan Zagłoba obcierał czuprynę — i głos jego rozbrzmiewał coraz silniej… Rycerzom świeża pamięć lub imaginacja przywodziła przed oczy te krwawe dzieje: więc widzieli okop jakoby morzem otoczony i wściekłe szturmy; słyszeli wrzaski i wycia, i huk armat i samopałów, widzieli kniazia w srebrnych blachach na okopie — wśród gradu kul… Potem nędzę, głód, owe noce czerwone, w których śmierć krążyła jak złowrogi, wielki ptak nad okopem… Wyjście pana Podbipięty, Skrzetuskiego… I słuchali wszyscy, czasem oczy wznosząc do góry lub za głownie szabel chwytając, a pan Zagłoba tak kończył: + +— Jedna to teraz mogiła, jeden kopiec olbrzymi, a że pod nim nie leży sława Rzeczypospolitej i kwiat rycerstwa, i książę wojewoda, i ja, i my wszyscy, których lwami zbaraskimi sami Kozacy nazywają — on to sprawił! + +To rzekłszy, pan Zagłoba wskazał Skrzetuskiego. + +— Jako żywo, tak jest! — wykrzyknęli Marek Sobieski i pan Przyjemski. + +— Sława mu! Cześć, dziękowanie! — poczęły wołać silne głosy rycerskie. — Vivat Skrzetuski! Vivat młoda para! Niech żyje bohater! — wołano coraz silniej. + +Uniesienie ogarnęło wszystkich zebranych. Jedni biegli po kielichy, drudzy rzucali czapki w górę. Żołnierze poczęli dźwięczeć szablami — i wkrótce uczynił się jeden ogólny gromki okrzyk: + +— Sława! Sława! Niech żyje! Niech żyje! + +Skrzetuski jak prawdziwy rycerz chrześcijański spuścił pokornie głowę — ale kniaziówna wstała, strząsnęła warkocze, rumieńce biły jej na twarz, a z oczu strzelała duma, bo ten rycerz miał być jej mężem, a sława męża pada na żonę jak światło słońca na ziemię. + +* + + + +Późną już nocą rozjechali się zgromadzeni w dwie strony. Państwo Witowscy, pan Przyjemski i starosta krasnostawski pociągnęli z pułkami w stronę Toporowa, a Skrzetuski z kniaziówną i chorągwią Wołodyjowskiego do Tarnopola. Noc była tak pogodna jak i dzień. Roje gwiazd świeciły na niebie. Księżyc zeszedł i oświecił pokryte pajęczyną pola. Żołnierze poczęli śpiewać; potem wstały białe opary z łąk i uczyniły z okolicy jakby jedno olbrzymie jezioro oświecone blaskiem księżyca. + +W taką to noc wychodził niegdyś Skrzetuski ze Zbaraża i w taką noc teraz czuł bicie serca Kurcewiczówny przy swoim. + + + +Epilog + +Lecz tragedia dziejowa nie zakończyła się ani pod Zbarażem, ani pod Zborowem, a nawet nie zakończył się tam jej akt pierwszy. W dwa lata później zerwała się znów cała Kozaczyzna do boju z Rzecząpospolitą. Wstał Chmielnicki silniejszy niż kiedykolwiek, a z nim szedł chan wszystkich ord — i ciż sami wodze, którzy już pod Zbarażem stawali: więc dziki Tuhaj-bej i Urum-murza, i Artim-Girej, i Nuradyn, i Gałga, i Amurat, i Subagazi. Słupy pożarów, jęki ludzkie szły przed nimi — tysiące wojowników pokrywały pola, napełniały lasy, pół miliona ust wydawało okrzyki wojenne — i zdawało się ludziom, że przyszedł ostatni kres na Rzeczpospolitą. + +Lecz i Rzeczpospolita przebudziła się już z odrętwienia, zerwała z dawną polityką kanclerza, z układami, z paktowaniem. Już było wiadomo, że tylko miecz dłuższy spokój zapewnić może, więc gdy król ruszył przeciw nieprzyjacielskiej powodzi, szło z nim sto tysięcy wojska i szlachty prócz mrowia ciurów i czeladzi. + +Nikogo nie brakło z osób wchodzących do niniejszego opowiadania. Był książę Jeremi Wiśniowieckiz całą swą dywizją, w której po staremu służyli Skrzetuski i Wołodyjowski z wolentarzem Zagłobą; byli obaj hetmani, Potocki i Kalinowski, czasu tego już z niewoli tatarskiej wykupieni. Był i pułkownik Stefan Czarniecki, późniejszy szwedzkiego króla Karola Gustawa pogromca, i pan Przyjemski, który wszystką armatą dowodził, i generał Ubald, i pan Arciszewski, i pan starosta krasnostawski, i brat jego starosta jaworowski, późniejszy król Jan III, i Ludwik Weyher wojewoda pomorski, i Jakub wojewoda malborski, i chorąży Koniecpolski, i książę Dominik Zasławski, i biskupi, i dygnitarze koronni, i senatorowie — cała Rzeczpospolita z naczelnym swym wodzem, królem. + +Na polach Beresteczka spotkały się wreszcie owe krociowe zastępy i tam to stoczono jedną z największych bitew w dziejach świata, której odgłosem brzmiała cała ówczesna Europa. + +Trwała ona trzy dni. Przez pierwsze dwa ważyły się losy — w trzecim przyszło do walnego boju, który przeważył zwycięstwo. Rozpoczął ów bój książę Jeremi. Dzień ów pierwszego spotkania był dniem tryumfu dla polityki straszliwego „Jaremy” — jemu więc pierwszemu przyszło na nieprzyjaciela uderzyć. + +I widziano go na czele całego lewego skrzydła, jak bez zbroi, z gołą głową, gnał jak wicher po polu na olbrzymie zastępy złożone ze wszystkich konnych mołojców zaporoskich, ze wszystkich Tatarów krymskich, nohajskich, białogrodzkich, z Turków sylistryjskich i rumelskich, z Urumbałów, janczarów, Serbów, Wołochów, Perierów i innych dzikich wojowników zebranych od Uralu, Morza Kaspijskiego i błot Meockich aż do Dunaju. + +I jak rzeka ginie z oczu w spienionych nurtach morskich, tak zginęły z oczu pułki książęce w tym morzu nieprzyjaciół. Chmura kurzawy wstała na równinie niby rozszalała trąba powietrzna i zakryła walczących… + +Patrzyło na ten nadludzki bój całe wojsko — i król, a podkanclerzy Leszczyński wzniósł drzewo Krzyża Świętego i błogosławił nim ginących. + +Tymczasem z drugiego boku zachodził wojsku królewskiemu cały tabor kozacki liczący dwieście tysięcy ludzi, najeżony armatami, ziejący ogniem, na kształt smoka wysuwającego powoli z lasów olbrzymie swe kłęby. + +Lecz nim wysunął cały ich ogrom — z owej kurzawy, w której zginęły pułki Wiśniowieckiego, poczęli wypadać jeźdźcy, potem ich dziesiątki, potem setki, potem tysiące, potem dziesiątki tysięcy — i pędzić ku wzgórzom, na których stał chan, otoczony przez wyborowe swe gwardie. + +Dzikie tłumy uciekały w szalonym popłochu i bezładzie — pułki polskie gnały za nimi. + +Tysiące mołojców i Tatarów zasłały pobojowisko, a między nimi leżał, rozcięty koncerzem na dwoje, zakamieniały wróg Lachów, a wierny Kozaków sojusznik, dziki i mężny Tuhaj-bej. + +Straszliwy książę tryumfował. + +Lecz król spostrzegł okiem wodza tryumf książęcy i postanowił zgnieść ordy, nim tabor kozacki nadciągnie. + +Ruszyły wszystkie wojska, huknęły wszystkie działa, roznosząc śmierć i zamieszanie; wnet brat chanowy, wspaniały Amurat, padł uderzony kulą w piersi. Zawrzasły boleśnie ordy. Przerażony i ranny z samego początku bitwy chan spojrzał na pole. Z dala, wśród dział i ognia, szedł pan Przyjemski i sam król z rajtarią, a z boków huczała ziemia pod ciężarem biegnącej do boju jazdy. + +Wówczas zadrżał Islam-Girej — i nie dotrzymał pola, i pierzchnął, a za nim pierzchnęły bezładnie wszystkie ordy i Wołosza, i Urumbałowie, i konni mołojcy zaporoscy, i Turcy sylistryjscy, i poturczeńcy, jak chmura pierzcha przed wichrem. + +Uciekających dopędził zrozpaczony Chmielnicki, chcąc błagać chana, aby do bitwy powrócił — lecz chan ryknął na jego widok z gniewu, wreszcie kazał go Tatarom uchwycić, przywiązać do konia i porwał ze sobą. + +Teraz pozostał tylko tabor kozacki. + +Dowódca taboru, pułkownik kropiweński Dziedziała, nie wiedział, co się stało z Chmielnickim, lecz widząc klęskę i haniebną ucieczkę wszystkich ord — wstrzymał pochód i cofnąwszy się z taborem, usadowił się w bagnistych widłach Pleszowy. + +Tymczasem burza zerwała się na niebie i lunęły niezmierne potoki deszczu. „Bóg ziemię obmywał po sprawiedliwej bitwie”. + +Dżdże trwały kilka dni i kilka dni odpoczywały królewskie wojska, zmęczone poprzednimi bitwami — przez ten czas tabor opasywał się wałami i zmienił się w olbrzymią ruchomą fortecę. + +Z powrotem pogody rozpoczęło się oblężenie — najdziwniejsze, jakie kiedykolwiek w życiu widziano. + +Sto tysięcy królewskiego wojska obiegło dwukroć stotysięczną armię Dziedziały. + +Królowi brakło armat, żywności, amunicji — Dziedziała miał nieprzebrane zasoby prochów, wszelkich zapasów, a oprócz tego siedmdziesiąt cięższych i lżejszych armat. + +Ale na czele królewskich wojsk stał król — Kozakom brakło Chmielnickiego. + +Wojska królewskie były ożywione świeżym zwycięstwem — Kozacy zwątpili o sobie. + +Minęło kilka dni — nadzieja powrotu Chmielnickiego i chana znikła. + +Wówczas rozpoczęły się rokowania. + +Przyszli do króla pułkownicy kozaccy i bili mu czołem, prosząc zmiłowania, obchodzili namioty senatorów, czepiali się sukien, przyrzekając choćby spod ziemi wydostać Chmielnickiego i oddać go królowi. + +Serce Jana Kazimierza nie było obce litości — chciał puścić do domów czerń i wojsko, byle wydano mu wszystką starszyznę, którą postanowił zatrzymać aż do chwili wydania Chmielnickiego. + +Lecz taki właśnie układ nie był po myśli starszyźnie, która za ogrom swych występków nie spodziewała się przebaczenia. + +Więc w czasie układów trwały bitwy, rozpaczliwe wycieczki i codziennie lała się obficie krew polska i kozacka. + +Mołojcy w dzień walczyli z odwagą i zaciekłością rozpaczy, lecz nocą chmary ich całe wieszały się pod obozem królewskim, wyjąc ponuro o miłosierdzie. + +Dziedziała skłaniał się do układów i sam chciał ponieść w ofierze głowę swą królowi, byle wykupić wojsko i lud. + +Jednakże rozruchy powstały w kozackim obozie. Jedni chcieli się poddawać, inni bronić do śmierci, wszyscy zaś przemyśliwali, jak by się wymknąć z taboru. + +Ale najodważniejszym wydawało się to niepodobieństwem. + +Tabor otoczony był widłami rzeki i olbrzymimi bagnami. Bronić się w nim można było całe lata, ale do odwrotu jedna tylko droga stała otworem — przez wojska królewskie. + +O tej drodze nikt nie myślał w taborze. + +Układy przerywane bitwami wlokły się leniwo; rozruchy w tłumach kozackich stawały się coraz częstsze. W jednym z takich rozruchów zrzucono z dowództwa Dziedziałę i obrano nowego wodza. + +Nazwisko jego wlało nową odwagę w upadłe dusze kozacze — i odbiwszy się gromkim echem w obozie królewskim, rozbudziło w kilku sercach rycerskich zatarte wspomnienia przebytych bólów i nieszczęść. + +Nowy wódz zwał się Bohun. + +Już poprzednio wysokie on zajmował stanowisko między kozactwem w radzie i boju. Głos powszechny ukazywał na niego jako na następcę Chmielnickiego, którego w nienawiści do Lachów jeszcze przewyższał. + +Bohun pierwszy z kozackich pułkowników stanął wraz z Tatarami pod Beresteczkiem na czele pięćdziesięciu tysięcy ludzi. Brał udział w trzechdniowej bitwie jeźdźców — i pogromiony wraz z chanem i ordami przez Jeremiego, zdołał wyprowadzić z pogromu większą część swych sił i znaleźć schronienie w taborze. Teraz po Dziedziale partia nieprzejednanych oddała mu naczelne dowództwo, ufając, że on jeden potrafi uratować tabor i wojsko. + +I istotnie młody wódz ani chciał słyszeć o układach — pragnął bitwy i krwi przelewu, choćby i w tej krwi sam miał utonąć. + +Lecz wkrótce przekonał się, że z tymi zastępami nie można było już myśleć o przejściu zbrojną ręką po trupach królewskiego wojska — więc chwycił się innego sposobu. + +Historia zachowała pamięć tych bezprzykładnych usiłowań, które współczesnym wydawały się godnymi olbrzyma, które mogły były ocalić wojsko i czerń. + +Bohun postanowił przejść przez bezdenne bagna Pleszowej, a raczej zbudować przez te bagna taki most, by po nim mogli przejść wszyscy oblężeni. + +Więc lasy całe poczęły padać pod siekierami Kozaków i tonąć w błotach; rzucano w nie wozy, namioty, kożuchy, świty — i most przedłużał się z dniem każdym. + +Zdawało się, że dla tego wodza nie masz nic niepodobnego. + +Król zwłóczył szturm, nie chcąc przelewu krwi, lecz, widząc te olbrzymie roboty, poznał, iż nie ma innej rady i kazał otrąbić w wojsku, by się na wieczór gotowano do ostatecznej rozprawy. + +Nikt nie wiedział o tym zamiarze w taborze kozackim — most przedłużał się jeszcze całą noc poprzednią; rankiem zaś Bohun wyjechał na czele starszyzny obejrzeć roboty. + +Było to w poniedziałek, siódmego lipca 1651 roku. Ranek dnia tego wstał blady, jakby przerażony, zorze na wschodzie były krwawe, słońce wzeszło rude, chorobliwe, krwawy jakiś odblask oświecał wody i lasy. + +Z obozu polskiego wyganiano konie na paszę; tabor kozacki szumiał głosami rozbudzonych ludzi. Porozpalano ogniska i gotowano strawę poranną. Wszyscy widzieli odjazd Bohuna, jego orszaku i idącej za nim jazdy, z pomocą której wódz chciał spędzić wojewodę bracławskiego zajmującego tyły taboru i psującego z armat roboty kozackie. + +Czerń patrzyła na odjazd spokojnie, a nawet z otuchą w sercu. Tysiące oczu odprowadzało młodego wojownika i tysiące ust mówiło za nim: + +— Boże cię błogosław, sokole! + +Wódz, orszak i jazda, oddalając się z wolna od taboru, doszli do brzegu lasu, mignęli jeszcze raz w porannym słońcu i poczęli się zasuwać za chaszcze. + +Wtem jakiś straszny, przeraźliwy głos zakrzyknął, a raczej zawył przy bramie taboru: + +— Lude, spasajtes! + +— Starszyzna ucieka! — krzyknęło naraz kilkanaście głosów. + +— Starszyzna ucieka! — powtórzyły setki i tysiące ludzi. Szmer poszedł przez tłumy, jak kiedy wicher uderzy w bór; i naraz krzyk okropny, nieludzki, wyrwał się z dwukroć stotysięcznej gardzieli: + +— Spasajtes! Spasajtes! Lachy! Starszyzna ucieka! + +Masy ludzkie wezbrały naraz na kształt rozszalałego potoku. Zdeptano ogniska, poprzewracano wozy, namioty, rozerwano ostrokoły; ściskano się, duszono. Straszliwa panika poraziła obłędem wszystkie umysły. Góry ciał zatamowały wnet drogę — więc deptano po trupach wśród ryku, zgiełku, wrzasku, jęków. Tłumy wylały się z majdanu, wpadały na pomost, spychały się w bagna, tonący chwytali się w konwulsyjne uściski i wyjąc do nieba o miłosierdzie, zapadali się w chłodne, ruchome błota. Na pomoście wszczęła się bitwa i rzeź o miejsca. Wody Pleszowej zapełniły się i zatkały ciałami. Nemezis dziejowa spłacała straszliwie za Piławce Beresteczkiem. + +Wrzaski okropne doszły do uszu młodego wodza i wnet zrozumiał, co się stało. Lecz na próżno zawrócił w tej chwili do taboru, na próżno leciał naprzeciw tłumom ze wzniesionymi do nieba rękami. Głos jego zginął w ryku tysiąców — straszliwa rzeka uciekających porwała go wraz z koniem, orszakiem i całą jazdą i niosła na zatracenie. + +Wojska koronne zdumiały się na widok tego ruchu, który zrazu wielu za jakiś atak rozpaczliwy poczytało — lecz oczom trudno było nie wierzyć. + +W kilka chwil później, gdy zdziwienie przeszło, wszystkie chorągwie, nie czekając nawet rozkazów, ruszyły na nieprzyjaciela, a w przedzie szła jak wicher chorągiew dragońska, na której czele leciał mały pułkownik z szablą nad głową. + +I nastał dzień gniewu, klęski i sądu… Kto nie był zduszon lub się nie utopił, szedł pod miecz. Spłynęły krwią rzeki tak, że nie rozpoznałeś, czy krew, czy woda w nich płynie. Obłąkane tłumy jeszcze bezładniej zaczęły się dusić i spychać w wodę, i topić… Mord napełnił te okropne lasy i zapanował w nich tym straszliwiej, że potężne watahy poczęły się bronić z wściekłością. Toczyły się bitwy na błotach, w kniejach, na polu. Wojewoda bracławski przeciął odwrót uciekającym. Próżno król rozkazywał powstrzymywać żołnierzy. Litość zgasła i rzeź trwała aż do nocy, rzeź taka, jakiej najstarsi nie pamiętali wojownicy i na której wspomnienie włosy stawały im później na głowach. + +Gdy wreszcie ciemności okryły ziemię, sami zwycięzcy byli przerażeni swym dziełem. Nie śpiewano Te Deum i nie łzy radości, lecz łzy żalu i smutku płynęły z dostojnych oczu królewskich. + +Tak rozegrał się akt pierwszy dramatu, którego autorem był Chmielnicki. + +Lecz Bohun nie złożył wraz z innymi głowy w tym dniu straszliwym. Jedni mówili, że spostrzegłszy klęskę, pierwszy ratował się ucieczką; inni, że ocalił go pewien rycerz znajomy. Prawdy nikt nie mógł dociec. + +To tylko pewne, że w następnych wojnach częstokroć wypływało jego nazwisko między nazwiskami najsłynniejszych wodzów kozackich. Postrzał z jakiejś mściwej ręki dosięgnął go w kilka lat później, lecz i wówczas nie przyszedł na niego kres ostatni. Po śmierci księcia Wiśniowieckiego, który z trudów wojennych umarł, gdy państwo łubniańskie odpadło od ciała Rzeczypospolitej, Bohun zawładnął większą częścią jego obszarów. Mówiono, że w końcu i Chmielnickiego nie chciał nad sobą uznawać. Sam Chmielnicki, złamany, przeklinany przez własny lud, szukał protekcji postronnych, dumny zaś Bohun odrzucał wszelką opiekę i gotów był szablą swobody swej kozaczej bronić. + +Mówiono także, że uśmiech nie postał nigdy na ustach tego szczególnego człowieka. Żył nie w Łubniach, ale w wiosce, którą z popiołów odbudował i która zwała się Rozłogi. Tam też podobno umarł. + +Wojny domowe przeżyły go i ciągnęły się jeszcze długo. Przyszła potem zaraza i Szwedzi. Tatarzy stale prawie gościli na Ukrainie, zagarniając tłumy ludu w niewolę. Opustoszała Rzeczpospolita, opustoszała Ukraina. Wilcy wyli na zgliszczach dawnych miast i kwitnące niegdyś kraje były jakby wielki grobowiec. Nienawiść wrosła w serca i zatruła krew pobratymczą — i żadne usta długo nie mówiły: „Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli”. + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ogniem-i-mieczem-tom-drugi. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Henryk Sienkiewicz, Ogniem i mieczem, t. 2, Państwowy Instytut wydawniczy, Warszawa 1974 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Anna Dyja, Dorota Kowalska, Magdalena Mojska, Małgorzata Nadwadowska, Marta Niedziałkowska, Agnieszka Paul, Magdalena Paul, Ilona Sokołowska, Dominika Tarnacka. + +ISBN-978-83-288-2822-3 diff --git a/sources/pan-tadeusz.txt b/sources/pan-tadeusz.txt new file mode 100644 index 0000000..aee6573 --- /dev/null +++ b/sources/pan-tadeusz.txt @@ -0,0 +1,10851 @@ +Adam Mickiewicz + +Pan Tadeusz +czyli ostatni zajazd na Litwie + +ISBN 978-83-288-2495-9 + + + + + +Księga pierwsza + + + +Gospodarstwo + +Powrót panicza — Spotkanie się pierwsze w pokoiku, drugie u stołu — Ważna Sędziego nauka o grzeczności — Podkomorzego uwagi polityczne nad modami — Początek sporu o Kusego i Sokoła — Żale Wojskiego — Ostatni Woźny Trybunału — Rzut oka na ówczesny stan polityczny Litwy i Europy + + Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie: +Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, +Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie +Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie. + + Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy +I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy +Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem! +Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem +(Gdy od płaczącej matki, pod Twoją opiekę +Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę; +I zaraz mogłem pieszo, do Twych świątyń progu +Iść za wrócone życie podziękować Bogu), +Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono. +Tymczasem przenoś moją duszę utęsknioną +Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych, +Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych; +Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem, +Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem; +Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała, +Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała, +A wszystko przepasane jakby wstęgą, miedzą +Zieloną, na niej z rzadka ciche grusze siedzą. + + Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju, +Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju, +Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany; +Świeciły się z daleka pobielane ściany, +Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni +Topoli, co go bronią od wiatrów jesieni. +Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi, +I stodołę miał wielką, i przy niej trzy stogi +Użątku, co pod strzechą zmieścić się nie może. +Widać, że okolica obfita we zboże, +I widać z liczby kopic, co wzdłuż i wszerz smugów +Świecą gęsto jak gwiazdy, widać z liczby pługów +Orzących wcześnie łany ogromne ugoru, +Czarnoziemne, zapewne należne do dworu, +Uprawne dobrze na kształt ogrodowych grządek: +Że w tym domu dostatek mieszka i porządek. +Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza, +Że gościnna, i wszystkich w gościnę zaprasza. + + Właśnie dwukonną bryką wjechał młody panek +I obiegłszy dziedziniec zawrócił przed ganek. +Wysiadł z powozu; konie porzucone same, +Szczypiąc trawę ciągnęły powoli pod bramę. +We dworze pusto: bo drzwi od ganku zamknięto +Zaszczepkami i kołkiem zaszczepki przetknięto. +Podróżny do folwarku nie biegł sług zapytać, +Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać. +Dawno domu nie widział, bo w dalekim mieście +Kończył nauki, końca doczekał nareszcie. +Wbiega i okiem chciwie ściany starodawne +Ogląda czule, jako swe znajome dawne. +Też same widzi sprzęty, też same obicia, +Z którymi się zabawiać lubił od powicia, +Lecz mniej wielkie, mniej piękne niż się dawniej zdały. +I też same portrety na ścianach wisiały: +Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej, z oczyma +Podniesionymi w niebo, miecz oburącz trzyma; +Takim był, gdy przysięgał na stopniach ołtarzów, +Że tym mieczem wypędzi z Polski trzech mocarzów, +Albo sam na nim padnie. Dalej w polskiej szacie +Siedzi Rejtan, żałośny po wolności stracie; +W ręku trzyma nóż ostrzem zwrócony do łona, +A przed nim leży Fedon i żywot Katona. +Dalej Jasiński, młodzian piękny i posępny; +Obok Korsak, towarzysz jego nieodstępny: +Stoją na szańcach Pragi, na stosach Moskali, +Siekąc wrogów, a Praga już się wkoło pali. +Nawet stary stojący zegar kurantowy +W drewnianej szafie poznał, u wniścia alkowy; +I z dziecinną radością pociągnął za sznurek, +By stary Dąbrowskiego usłyszeć mazurek. + + Biegał po całym domu i szukał komnaty, +Gdzie mieszkał dzieckiem będąc, przed dziesięciu laty. +Wchodzi, cofnął się, toczył zdumione źrenice +Po ścianach: w tej komnacie mieszkanie kobiéce! +Któż by tu mieszkał? Stary stryj nie był żonaty; +A ciotka w Petersburgu mieszkała przed laty. +To nie był ochmistrzyni pokój? Fortepiano? +Na nim nuty i książki; wszystko porzucano +Niedbale i bezładnie: nieporządek miły! +Niestare były rączki, co je tak rzuciły. +Tuż i sukienka biała, świeżo z kołka zdjęta +Do ubrania, na krzesła poręczu rozpięta; +A na oknach donice z pachnącymi ziołki, +Geranium, lewkonija, astry i fijołki. +Podróżny stanął w jednym z okien — nowe dziwo: +W sadzie, na brzegu niegdyś zarosłym pokrzywą, +Był maleńki ogródek ścieżkami porznięty, +Pełen bukietów trawy angielskiej i mięty. +Drewniany, drobny, w cyfrę powiązany płotek +Połyskał się wstążkami jaskrawych stokrotek; +Grządki, widać, że były świeżo polewane, +Tuż stało wody pełne naczynie blaszane, +Ale nigdzie nie widać było ogrodniczki; +Tylko co wyszła: jeszcze kołyszą się drzwiczki +Świeżo trącone, blisko drzwi ślad widać nóżki +Na piasku, bez trzewika była i pończoszki; +Na piasku drobnym, suchym, białym na kształt śniegu, +Ślad wyraźny, lecz lekki, odgadniesz, że w biegu +Chybkim był zostawiony nóżkami drobnemi +Od kogoś, co zaledwie dotykał się ziemi. + + Podróżny długo w oknie stał patrząc, dumając, +Wonnymi powiewami kwiatów oddychając. +Oblicze aż na krzaki fijołkowe skłonił, +Oczyma ciekawymi po drożynach gonił +I znowu je na drobnych śladach zatrzymywał, +Myślał o nich i, czyje były, odgadywał. +Przypadkiem oczy podniósł, i tuż na parkanie +Stała młoda dziewczyna… Białe jej ubranie +Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryje, +Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję. +W takim Litwinka tylko chodzić zwykła z rana, +W takim nigdy nie bywa od mężczyzn widziana: +Więc choć świadka nie miała, założyła ręce +Na piersiach, przydawając zasłony sukience. +Włos w pukle nierozwity, lecz w węzełki małe +Pokręcony, schowany w drobne strączki białe, +Dziwnie ozdabiał głowę: bo od słońca blasku +Świecił się jak korona na świętych obrazku. +Twarzy nie było widać; zwrócona na pole +Szukała kogoś okiem, daleko, na dole; +Ujrzała, zaśmiała się i klasnęła w dłonie, +Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie, +I wionęła ogrodem, przez płotki, przez kwiaty, +I po desce opartej o ścianę komnaty… +Nim spostrzegł się, wleciała przez okno, świecąca, +Nagła, cicha i lekka, jak światłość miesiąca. +Nucąc chwyciła suknie, biegła do zwierciadła: +Wtem ujrzała młodzieńca i z rąk jej wypadła +Suknia, a twarz od strachu i dziwu pobladła. +Twarz podróżnego barwą spłonęła rumianą, +Jak obłok, gdy z jutrzenką napotka się raną. +Skromny młodzieniec oczy zmrużył i przysłonił, +Chciał coś mówić, przepraszać; tylko się ukłonił +I cofnął się. Dziewica krzyknęła boleśnie, +Niewyraźnie, jak dziecko przestraszone we śnie; +Podróżny zląkł się, spojrzał; lecz już jej nie było. +Wyszedł zmieszany i czuł, że mu serce biło +Głośno, i sam nie wiedział, czy go miało śmieszyć +To dziwaczne spotkanie, czy wstydzić, czy cieszyć. + + Tymczasem na folwarku nie uszło baczności, +Że przed ganek zajechał któryś z nowych gości. +Już konie w stajnią wzięto, już im hojnie dano, +Jako w porządnym domu, i obrok, i siano: +Bo Sędzia nigdy nie chciał, według nowej mody, +Odsyłać koni gości Żydom do gospody. +Słudzy nie wyszli witać; ale nie myśl wcale, +Aby w domu Sędziego służono niedbale: +Słudzy czekają, nim się pan Wojski ubierze, +Który teraz za domem urządzał wieczerzę. +On pana zastępuje i on, w niebytności +Pana, zwykł sam przyjmować i zabawiać gości +(Daleki krewny pański i przyjaciel domu). +Widząc gościa, na folwark dążył po kryjomu, +Bo nie mógł wyjść spotykać w tkackim pudermanie; +Wdział więc jak mógł najprędzej niedzielne ubranie +Nagotowane z rana, bo od rana wiedział, +Że u wieczerzy będzie z mnóstwem gości siedział. + + Pan Wojski poznał z dala, ręce rozkrzyżował +I z krzykiem podróżnego ściskał i całował. +Zaczęła się ta prędka, zmieszana rozmowa, +W której lat kilku dzieje chciano zamknąć w słowa +Krótkie i poplątane, w ciąg powieści, pytań, +Wykrzykników i westchnień, i nowych powitań. +Gdy się pan Wojski dosyć napytał, nabadał, +Na samym końcu dzieje tego dnia powiadał. + + «Dobrze mój Tadeuszu, (bo tak nazywano +Młodzieńca, który nosił Kościuszkowskie miano +Na pamiątkę, że w czasie wojny się urodził) +Dobrze mój Tadeuszu, żeś się dziś nagodził +Do domu, właśnie kiedy mamy panien wiele. +Stryjaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele; +Jest z czego wybrać; u nas towarzystwo liczne +Od dni kilku zbiera się na sądy graniczne, +Dla skończenia dawnego z panem Hrabią sporu. +I pan Hrabia ma jutro sam zjechać do dworu; +Podkomorzy już zjechał z żoną i z córkami. +Młodzież poszła do lasu bawić się strzelbami, +A starzy i kobiety żniwo oglądają +Pod lasem i tam pewnie na młodzież czekają. +Pójdziemy, jeśli zechcesz, i wkrótce spotkamy +Stryjaszka, Podkomorstwo i szanowne damy». + + Pan Wojski z Tadeuszem idą pod las drogą, +I jeszcze się do woli nagadać nie mogą. + +Słońce ostatnich kresów nieba dochodziło, +Mniej silnie, ale szerzej niż we dnie świeciło, +Całe zaczerwienione, jak zdrowe oblicze +Gospodarza, gdy prace skończywszy rolnicze +Na spoczynek powraca. Już krąg promienisty +Spuszcza się na wierzch boru i już pomrok mglisty, +Napełniając wierzchołki i gałęzie drzewa, +Cały las wiąże w jedno i jakoby zlewa; +I bór czernił się na kształt ogromnego gmachu, +Słońce nad nim czerwone jak pożar na dachu. +Wtem zapadło do głębi; jeszcze przez konary +Błysnęło, jako świeca przez okiennic szpary, +I zgasło. I wnet sierpy gromadnie dzwoniące +We zbożach, i grabliska suwane po łące, +Ucichły i stanęły: tak pan Sędzia każe, +U niego ze dniem kończą pracę gospodarze. +«Pan świata wie, jak długo pracować potrzeba; +Słońce, Jego robotnik, kiedy znijdzie z nieba, +Czas i ziemianinowi ustępować z pola». +Tak zwykł mawiać pan Sędzia, a Sędziego wola +Była Ekonomowi poczciwemu świętą; +Bo nawet wozy, w które już składać zaczęto +Kopę żyta, niepełne jadą do stodoły: +Cieszą się z niezwyczajnej ich lekkości woły. + + Właśnie z lasu wracało towarzystwo całe, +Wesołe, lecz w porządku. Naprzód dzieci małe +Z dozorcą, potem Sędzia szedł z Podkomorzyną, +Obok pan Podkomorzy otoczon rodziną; +Panny tuż za starszymi, a młodzież na boku; +Panny szły przed młodzieżą o jakie pół kroku +(Tak każe przyzwoitość). Nikt tam nie rozprawiał +O porządku, nikt mężczyzn i dam nie ustawiał: +A każdy mimowolnie porządku pilnował; +Bo Sędzia w domu dawne obyczaje chował, +I nigdy nie dozwalał, by chybiano względu +Dla wieku, urodzenia, rozumu, urzędu. +Tym ładem, mawiał, domy i narody słyną, +Z jego upadkiem domy i narody giną. +Więc do porządku wykli domowi i słudzy; +I przyjezdny gość, krewny albo człowiek cudzy, +Gdy Sędziego nawiedził, skoro pobył mało, +Przyjmował zwyczaj, którym wszystko oddychało. + + Krótkie były Sędziego z synowcem witania: +Dał mu poważnie rękę do pocałowania, +I w skroń ucałowawszy uprzejmie pozdrowił; +A choć przez wzgląd na gości niewiele z nim mówił, +Widać było z łez, które wylotem kontusza +Otarł prędko, jak kochał pana Tadeusza. + + W ślad gospodarza wszystko ze żniwa i z boru, +I z łąk, i z pastwisk razem wracało do dworu. +Tu owiec trzoda becząc w ulice się tłoczy +I wznosi chmurę pyłu; dalej z wolna kroczy +Stado cielic tyrolskich z mosiężnymi dzwonki; +Tam konie rżące lecą ze skoszonej łąki: +Wszystko bieży ku studni, której ramię z drzewa +Raz wraz skrzypi i napój w koryta rozlewa. + + Sędzia, choć utrudzony, chociaż w gronie gości, +Nie chybił gospodarskiej, ważnej powinności: +Udał się sam ku studni. Najlepiej z wieczora +Gospodarz widzi, w jakim stanie jest obora. +Dozoru tego nigdy sługom nie poruczy; +Bo Sędzia wie, że oko pańskie konia tuczy. + + Wojski z Woźnym Protazym ze świecami w sieni +Stali i rozprawiali, nieco poróżnieni: +Bo w niebytność Wojskiego Woźny po kryjomu +Kazał stoły z wieczerzą powynosić z domu, +I ustawić co prędzej w pośrodku zamczyska, +Którego widne były pod lasem zwaliska. +Po cóż te przenosiny? Pan Wojski się krzywił +I przepraszał Sędziego; Sędzia się zadziwił, +Lecz stało się: już późno i trudno zaradzić, +Wolał gości przeprosić i w pustki prowadzić. +Po drodze Woźny ciągle Sędziemu tłumaczył, +Dlaczego urządzenie pańskie przeinaczył: +We dworze żadna izba nie ma obszerności +Dostatecznej dla tylu, tak szanownych gości, +W zamku sień wielka, jeszcze dobrze zachowana, +Sklepienie całe — wprawdzie pękła jedna ściana, +Okna bez szyb, lecz latem nic to nie zawadzi; +Bliskość piwnic wygodna służącej czeladzi. +Tak mówiąc na Sędziego mrugał; widać z miny, +Że miał i taił inne, ważniejsze przyczyny. + + O dwa tysiące kroków zamek stał za domem, +Okazały budową, poważny ogromem, +Dziedzictwo starożytnej rodziny Horeszków; +Dziedzic zginął był w czasie krajowych zamieszków. +Dobra całe zniszczone sekwestrami rządu, +Bezładnością opieki, wyrokami sądu, +W cząstce spadły dalekim krewnym po kądzieli, +A resztę rozdzielono między wierzycieli. +Zamku żaden wziąć nie chciał, bo w szlacheckim stanie +Trudno było wyłożyć koszt na utrzymanie; +Lecz Hrabia, sąsiad bliski, gdy wyszedł z opieki, +Panicz bogaty, krewny Horeszków daleki, +Przyjechawszy z wojażu upodobał mury, +Tłumacząc, że gotyckiej są architektury; +Choć Sędzia z dokumentów przekonywał o tem, +Że architekt był majstrem z Wilna, nie zaś Gotem. +Dość, że Hrabia chciał zamku. Właśnie i Sędziemu +Przyszła nagle taż chętka, nie wiadomo czemu. +Zaczęli proces w ziemstwie, potem w głównym sądzie, +W senacie, znowu w ziemstwie i guberskim rządzie; +Wreszcie, po wielu kosztach i ukazach licznych, +Sprawa wróciła znowu do sądów granicznych. + + Słusznie Woźny powiadał, że w zamkowej sieni +Zmieści się i palestra, i goście proszeni. +Sień wielka jak refektarz, z wypukłym sklepieniem +Na filarach, podłoga wysłana kamieniem, +Ściany bez żadnych ozdób, ale mur chędogi; +Sterczały wkoło sarnie i jelenie rogi +Z napisami, gdzie, kiedy te łupy zdobyte; +Tuż myśliwców herbowne klejnoty wyryte, +I stoi wypisany każdy po imieniu; +Herb Horeszków, Półkozic, jaśniał na sklepieniu. + + Goście weszli w porządku i stanęli kołem. +Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem; +Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy, +Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży. +Przy nim stał kwestarz, Sędzia tuż przy bernardynie. +Bernardyn zmówił krótki pacierz po łacinie; +Mężczyznom dano wódkę; wtenczas wszyscy siedli, +I chołodziec litewski milcząc żwawo jedli. + + Pan Tadeusz, choć młodzik, ale prawem gościa +Wysoko siadł przy damach obok jegomościa; +Między nim i stryjaszkiem jedno pozostało +Puste miejsce, jak gdyby na kogoś czekało. +Stryj nieraz na to miejsce i na drzwi poglądał, +Jakby czyjegoś przyjścia był pewny i żądał. +I Tadeusz wzrok stryja ku drzwiom odprowadzał, +I z nim na miejscu pustym oczy swe osadzał. +Dziwna rzecz! miejsca wkoło są siedzeniem dziewic, +Na które mógłby spojrzeć bez wstydu królewic, +Wszystkie zacnie zrodzone, każda młoda, ładna: +Tadeusz tam pogląda, gdzie nie siedzi żadna. +To miejsce jest zagadką; młodź lubi zagadki; +Roztargniony, do swojej nadobnej sąsiadki +Ledwo słów kilka wyrzekł, do Podkomorzanki; +Nie zmienia jej talerzów, nie nalewa szklanki, +I panien nie zabawia przez rozmowy grzeczne, +Z których by wychowanie poznano stołeczne; +To jedno puste miejsce nęci go i mami, +Już nie puste, bo on je napełnił myślami. +Po tym miejscu biegało domysłów tysiące, +Jako po deszczu żabki na samotnej łące; +Śród nich jedna króluje postać, jak w pogodę +Lilia jezior skroń białą wznosząca nad wodę. + + Dano trzecią potrawę. Wtem pan Podkomorzy, +Wlawszy kropelkę wina w szklankę panny Róży, +A młodszej przysunąwszy z talerzem ogórki, +Rzekł: «Muszę ja wam służyć, moje panny córki, +Choć stary i niezgrabny». Zatem się rzuciło +Kilku młodych od stołu i pannom służyło. +Sędzia, z boku rzuciwszy wzrok na Tadeusza +I poprawiwszy nieco wylotów kontusza, +Nalał węgrzyna i rzekł: «Dziś, nowym zwyczajem, +My na naukę młodzież do stolicy dajem; +I nie przeczym, że nasi synowie i wnuki +Mają od starych więcej książkowej nauki; +Ale co dzień postrzegam, jak młodź cierpi na tem, +Że nie ma szkół uczących żyć z ludźmi i światem. +Dawniej na dwory pańskie jachał szlachcic młody; +Ja sam lat dziesięć byłem dworskim Wojewody, +Ojca Podkomorzego, mościwego pana +(Mówiąc, Podkomorzemu ścisnął za kolana); +On mnie radą do usług publicznych sposobił, +Z opieki nie wypuścił, aż człowiekiem zrobił. +W mym domu wiecznie będzie jego pamięć droga, +Co dzień za duszę jego proszę Pana Boga. +Jeślim tyle na jego nie korzystał dworze +Jak drudzy, i wróciwszy w domu ziemię orzę, +Gdy inni, więcej godni Wojewody względów, +Doszli potem najwyższych krajowych urzędów, +Przynajmniej tom skorzystał, że mi w moim domu +Nikt nigdy nie zarzuci, bym uchybił komu +W uczciwości, w grzeczności; a powiem to śmiało, +Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą. +Niełatwą, bo nie na tym kończy się, jak nogą +Zręcznie wierzgnąć, z uśmiechem witać lada kogo; +Bo taka grzeczność modna, zda mi się kupiecka, +Ale nie staropolska, ani też szlachecka. +Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna; +Bo nie jest bez grzeczności i miłość dziecinna, +I wzgląd męża dla żony przy ludziach, i pana +Dla sług swoich, a w każdej jest pewna odmiana. +Trzeba się długo uczyć, ażeby nie zbłądzić +I każdemu powinną uczciwość wyrządzić. +I starzy się uczyli; u panów rozmowa, +Była to historyja żyjąca krajowa, +A między szlachtą dzieje domowe powiatu. +Dawano przez to poznać szlachcicowi bratu, +Że wszyscy o nim wiedzą, lekce go nie ważą; +Więc szlachcic obyczaje swe trzymał pod strażą. +Dziś człowieka nie pytaj: co zacz? kto go rodzi? +Z kim on żył? co porabiał? Każdy gdzie chce wchodzi, +Byle nie szpieg rządowy i byle nie w nędzy. +Jak ów Wespazyjanus nie wąchał pieniędzy +I nie chciał wiedzieć, skąd są, z jakich rąk i krajów, +Tak nie chcą znać człowieka rodu, obyczajów! +Dość, że ważny i że się stempel na nim widzi, +Więc szanują przyjaciół jak pieniądze Żydzi». + + To mówiąc, Sędzia gości obejrzał porządkiem; +Bo choć zawsze i płynnie mówił, i z rozsądkiem, +Wiedział, że niecierpliwa młodzież teraźniejsza, +Że ją nudzi rzecz długa, choć najwymowniejsza. +Ale wszyscy słuchali w milczeniu głębokiem. +Sędzia Podkomorzego zdał się radzić okiem; +Podkomorzy pochwałą rzeczy nie przerywał, +Ale częstym skinieniem głowy potakiwał. +Sędzia milczał, on jeszcze skinieniem przyzwalał; +Więc Sędzia jego puchar i swój kielich nalał, +I dalej mówił: «Grzeczność nie jest rzeczą małą: +Kiedy się człowiek uczy ważyć, jak przystało, +Drugich wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje, +Wtenczas i swoją ważność zarazem poznaje: +Jak na szalach, żebyśmy nasz ciężar poznali, +Musim kogoś posadzić na przeciwnej szali. +Zaś godna jest waszmościów uwagi osobnej +Grzeczność, którą powinna młodź dla płci nadobnej; +Zwłaszcza gdy zacność domu, fortuny szczodroty +Objaśniają wrodzone wdzięki i przymioty. +Stąd droga do afektów i stąd się kojarzy +Wspaniały domów sojusz. Tak myślili starzy. +A zatem…» Tu Pan Sędzia nagłym zwrotem głowy +Skinął na Tadeusza, rzucił wzrok surowy: +Znać było, że przychodził już do wniosków mowy. + + Wtem brząknął w tabakierę złotą Podkomorzy, +I rzekł: «Mój Sędzio, dawniej było jeszcze gorzéj! +Teraz, nie wiem, czy moda i nas starych zmienia, +Czy młodzież lepsza, ale widzę mniej zgorszenia. +Ach, ja pamiętam czasy, kiedy do ojczyzny, +Pierwszy raz zawitała moda francuszczyzny! +Gdy raptem paniczyki młode z cudzych krajów +Wtargnęli do nas hordą gorszą od Nogajów, +Prześladując w ojczyźnie Boga, przodków wiarę, +Prawa i obyczaje, nawet suknie stare. +Żałośnie było widzieć wyżółkłych młokosów, +Gadających przez nosy, a często bez nosów, +Opatrzonych w broszurki i w różne gazety, +Głoszących nowe wiary, prawa, toalety. +Miała nad umysłami wielką moc ta tłuszcza; +Bo Pan Bóg, kiedy karę na naród przypuszcza, +Odbiera naprzód rozum od obywateli. +I tak, mędrsi fircykom oprzeć się nie śmieli, +I zląkł ich się jak dżumy jakiej cały naród, +Bo już sam wewnątrz siebie czuł choroby zaród. +Krzyczano na modnisiów, a brano z nich wzory; +Zmieniano wiarę, mowę, prawa i ubiory. +Była to maszkarada, zapustna swawola, +Po której miał przyjść wkrótce wielki post — niewola! + + Pamiętam, chociaż byłem wtenczas małe dziecię, +Kiedy do ojca mego, w Oszmiańskim powiecie, +Przyjechał pan Podczaszyc na francuskim wózku, +Pierwszy człowiek, co w Litwie chodził po francusku. +Biegali wszyscy za nim, jakby za rarogiem, +Zazdroszczono domowi, przed którego progiem +Stanęła Podczaszyca dwukolna dryndulka, +Która się po francusku zwała karyjulka: +Zamiast lokajów, w kielni siedziały dwa pieski, +A na kozłach Niemczysko chude na kształt deski; +Nogi miał długie, cienkie jak od chmielu tyki, +W pończochach, ze srebrnymi klamrami trzewiki, +Peruka z harbajtelem zawiązanym w miechu. +Starzy na on ekwipaż parskali ze śmiechu, +A chłopi żegnali się, mówiąc: że po świecie +Jeździ wenecki diabeł w niemieckiej karecie. +Sam Podczaszyc jaki był, opisywać długo; +Dosyć, że się nam zdawał małpą lub papugą +W wielkiej peruce, którą do złotego runa +On lubił porównywać, a my do kołtuna. +Jeśli kto i czuł wtenczas, że polskie ubranie +Piękniejsze jest niż obcej mody małpowanie, +Milczał; bo by krzyczała młodzież, że przeszkadza +Kulturze, że tamuje progresy, że zdradza! +Taka była przesądów owoczesnych władza! + + Podczaszyc zapowiedział, że nas reformować, +Cywilizować będzie i konstytuować; +Ogłosił nam, że jacyś Francuzi wymówni +Zrobili wynalazek: iż ludzie są równi… +Choć o tym dawno w Pańskim pisano Zakonie, +I każdy ksiądz toż samo gada na ambonie. +Nauka dawną była, szło o jej pełnienie! +Lecz wtenczas panowało takie oślepienie, +Że nie wierzono rzeczom najdawniejszym w świecie, +Jeśli ich nie czytano w francuskiej gazecie. +Podczaszyc, mimo równość, wziął tytuł markiża; +Wiadomo, że tytuły przychodzą z Paryża, +A natenczas tam w modzie był tytuł markiża. +Jakoż, kiedy się moda odmieniła z laty, +Tenże sam markiż przybrał tytuł demokraty; +Wreszcie z odmienną modą, pod Napoleonem, +Demokrata przyjechał z Paryża baronem; +Gdyby żył dłużej, może nową alternatą, +Z barona przechrzciłby się kiedyś demokratą. +Bo Paryż częstą mody odmianą się chlubi; +A co Francuz wymyśli, to Polak polubi. + + Chwała Bogu, że teraz, jeśli nasza młodzież +Wyjeżdża za granicę, to już nie po odzież, +Nie szukać prawodawstwa w drukarskich kramarniach +Lub wymowy uczyć się w paryskich kawiarniach. +Bo teraz Napoleon, człek mądry a prędki, +Nie daje czasu szukać mody i gawędki. +Teraz grzmi oręż, a nam starym serca rosną, +Że znowu o Polakach tak na świecie głośno; +Jest sława, a więc będzie i Rzeczpospolita! +Zawżdy z wawrzynów drzewo wolności wykwita. +Tylko smutno, że nam, ach, tak się lata wleką +W nieczynności! a oni tak zawsze daleko! +Tak długo czekać! nawet tak rzadka nowina — +Ojcze Robaku (ciszej rzekł do bernardyna), +Słyszałem, żeś zza Niemna odebrał wiadomość; +Może też co o naszym wojsku wie Jegomość?» +— «Nic a nic» odpowiedział Robak obojętnie, +(Widać było, że słuchał rozmowy niechętnie) +«Mnie polityka nudzi; jeżeli z Warszawy +Mam list, to rzecz zakonna, to są nasze sprawy +Bernardyńskie: cóż o tym gadać u wieczerzy; +Są tu świeccy, do których nic to nie należy». + + Tak mówiąc, spojrzał zyzem, gdzie śród biesiadników +Siedział gość, Moskal; był to pan kapitan Ryków, +Stary żołnierz, stał w bliskiej wiosce na kwaterze, +Pan Sędzia go przez grzeczność prosił na wieczerzę. +Ryków jadł smaczno, mało wdawał się w rozmowę, +Lecz na wzmiankę Warszawy, rzekł podniósłszy głowę: +«Pan Podkomorzy! Oj wy! Pan zawsze ciekawy +O Bonaparta, zawsze wam tam do Warszawy! +He! Ojczyzna! Ja nie szpieg, a po polsku umiem, — +Ojczyzna! ja to czuję wszystko, ja rozumiem! +Wy Polaki, ja Ruski: teraz się nie bijem, +Jest armistycjum, to my razem jemy, pijem. +Często na awanpostach nasz z Francuzem gada, +Pije wódkę; jak krzykną ura! — kanonada. +Ruskie przysłowie: z kim się biję, tego lubię; +Gładź drużkę jak po duszy, a bij jak po szubie. +Ja mówię, będzie wojna u nas. Do Majora +Płuta, adiutant sztabu przyjechał zawczora: +Gotować się do marszu! Pójdziem, czy pod Turka, +Czy na Francuza; oj ten Bonapart figurka! +Bez Suwarowa to on może nas wytuza. +U nas w pułku gadano, jak szli na Francuza, +Że Bonapart czarował: no, tak i Suwarów +Czarował; tak były czary przeciw czarów. +Raz w bitwie, gdzie podział się? szukać Bonaparta,— +A on zmienił się w lisa, tak Suwarów w charta; +Tak Bonaparte znowu w kota się przerzuca, +Dalej drzeć pazurami, a Suwarów w kuca. +Obaczcież, co się stało w końcu z Bonapartą…» +Tu Ryków przerwał i jadł; wtem, z potrawą czwartą +Wszedł służący i raptem boczne drzwi otwarto. + + Weszła nowa osoba przystojna i młoda. +Jej zjawienie się nagłe, jej wzrost i uroda, +Jej ubiór zwrócił oczy; wszyscy ją witali, +Prócz Tadeusza widać, że ją wszyscy znali. +Kibić miała wysmukłą, kształtną, pierś powabną, +Suknię materyjalną, różową, jedwabną, +Gors wycięty, kołnierzyk z koronek, rękawki +Krótkie; w ręku kręciła wachlarz dla zabawki +(Bo nie było gorąco); wachlarz pozłocisty +Powiewając rozlewał deszcz iskier rzęsisty; +Głowa do włosów, włosy pozwijane w kręgi, +W pukle, i przeplatane różowymi wstęgi, +Pośród nich brylant, niby zakryty od oczu, +Świecił się jako gwiazda w komety warkoczu: +Słowem, ubiór galowy; szeptali niejedni, +Że zbyt wykwintny na wieś i na dzień powszedni. +Nóżek, choć suknia krótka, oko nie zobaczy, +Bo biegła bardzo szybko, suwała się raczéj +Jako osóbki, które na trzykrólskie święta +Przesuwają w jasełkach ukryte chłopięta. +Biegła i wszystkich lekkim witając ukłonem, +Chciała usieść na miejscu sobie zostawionem: +Trudno było; bo krzeseł dla gości nie stało, +Na czterech ławach cztery ich rzędy siedziało: +Trzeba było rzęd ruszyć lub ławę przeskoczyć; +Zręcznie między dwie ławy umiała się wtłoczyć, +A potem, między rzędem siedzących i stołem, +Jak bilardowa kula toczyła się kołem. +W biegu dotknęła blisko naszego młodziana; +Uczepiwszy falbaną o czyjeś kolana, +Pośliznęła się nieco i w tym roztargnieniu +Na pana Tadeusza wsparła się ramieniu. +Przeprosiwszy go grzecznie, na miejscu swym siadła +Pomiędzy nim i stryjem, ale nic nie jadła; +Tylko się wachlowała, to wachlarza trzonek +Kręciła, to kołnierzyk z brabanckich koronek +Poprawiała, to lekkim dotknięciem się ręki +Muskała włosów pukle i wstąg jasnych pęki. + + Ta przerwa rozmów trwała już minut ze cztery. +Tymczasem, w końcu stoła, naprzód ciche szmery, +A potem się zaczęły wpół głośne rozmowy; +Mężczyźni rozsądzali swe dzisiejsze łowy. +Asesora z Rejentem wzmogła się uparta +Coraz głośniejsza kłótnia o kusego charta, +Którego posiadaniem pan Rejent się szczycił +I utrzymywał, że on zająca pochwycił; +Asesor zaś dowodził na złość Rejentowi, +Że ta chwała należy chartu Sokołowi. +Pytano zdania innych; więc wszyscy dokoła +Brali stronę Kusego albo też Sokoła, +Ci jak znawcy, ci znowu jak naoczne świadki. +Sędzia na drugim końcu do nowej sąsiadki +Rzekł półgłosem: «Przepraszam, musieliśmy siadać, +Nie podobna wieczerzy na później odkładać: +Goście głodni, chodzili daleko na pole; +Myśliłem, że dziś z nami nie będziesz przy stole». +To rzekłszy, z Podkomorzym przy pełnym kielichu +O politycznych sprawach rozmawiał po cichu. + + Gdy tak były zajęte stołu strony obie, +Tadeusz przyglądał się nieznanej osobie. +Przypomniał, że za pierwszym na miejsce wejrzeniem +Odgadnął zaraz, czyim miało być siedzeniem. +Rumienił się, serce mu biło nadzwyczajnie: +Więc rozwiązane widział swych domysłów tajnie! +Więc było przeznaczono, by przy jego boku +Usiadła owa piękność widziana w pomroku! +Wprawdzie zdała się teraz wzrostem dorodniejsza, +Bo ubrana, a ubiór powiększa i zmniejsza. +I włos u tamtej widział krótki, jasnozłoty, +A u tej krucze długie zwijały się sploty? +Kolor musiał pochodzić od słońca promieni, +Którymi przy zachodzie wszystko się czerwieni. +Twarzy wówczas nie dostrzegł, nazbyt rychło znikła; +Ale myśl twarz nadobną odgadywać zwykła: +Myślił, że pewnie miała czarniutkie oczęta, +Białą twarz, usta kraśne jak wiśnie bliźnięta; +U tej znalazł podobne oczy, usta, lica. +W wieku może by była największa różnica: +Ogrodniczka dziewczynką zdawała się małą, +A pani ta niewiastą już w latach dojrzałą; +Lecz młodzież o piękności metrykę nie pyta, +Bo młodzieńcowi młodą jest każda kobiéta, +Chłopcowi każda piękność zda się rówiennicą, +A niewinnemu każda kochanka dziewicą. + + Tadeusz, chociaż liczył lat blisko dwadzieście, +I od dzieciństwa mieszkał w Wilnie, wielkim mieście, +Miał za dozorcę księdza, który go pilnował +I w dawnej surowości prawidłach wychował. +Tadeusz zatem przywiózł w strony swe rodzinne +Duszę czystą, myśl żywą i serce niewinne, +Ale razem niemałą chętkę do swawoli. +Z góry już robił projekt, że sobie pozwoli +Używać na wsi długo wzbronionej swobody; +Wiedział, że był przystojny, czuł się rześki, młody, +A w spadku po rodzicach wziął czerstwość i zdrowie. +Nazywał się Soplica: wszyscy Soplicowie +Są, jak wiadomo, krzepcy, otyli i silni, +Do żołnierki jedyni, w naukach mniej pilni. + + Tadeusz się od przodków swoich nie odrodził: +Dobrze na koniu jeździł, pieszo dzielnie chodził, +Tępy nie był, lecz mało w naukach postąpił, +Choć stryj na wychowanie niczego nie skąpił; +On wolał z flinty strzelać albo szablą robić. +Wiedział, że go myślano do wojska sposobić, +Że ojciec w testamencie wyrzekł taką wolę; +Ustawicznie do bębna tęsknił, siedząc w szkole. +Ale stryj nagle pierwsze zamiary odmienił, +Kazał, aby przyjechał i aby się żenił +I objął gospodarstwo; przyrzekł na początek +Dać małą wieś, a potem cały swój majątek. + + Te wszystkie Tadeusza cnoty i zalety +Ściągnęły wzrok sąsiadki, uważnej kobiety. +Zmierzyła jego postać kształtną i wysoką, +Jego ramiona silne, jego pierś szeroką, +I w twarz spojrzała, z której wytryskał rumieniec, +Ilekroć z jej oczyma spotkał się młodzieniec: +Bo z pierwszej lękliwości całkiem już ochłonął, +I patrzył wzrokiem śmiałym, w którym ogień płonął. +Również patrzyła ona: i cztery źrenice +Gorzały przeciw sobie jak roratne świéce. + + Pierwsza z nim po francusku zaczęła rozmowę. +Wracał z miasta, ze szkoły: więc o książki nowe, +O autorów pytała Tadeusza zdania +I ze zdań wyciągała na nowo pytania. +Cóż, gdy potem zaczęła mówić o malarstwie, +O muzyce, o tańcach, nawet o rzeźbiarstwie, +Dowiodła, że zna równie pędzel, nuty, druki; +Aż osłupiał Tadeusz na tyle nauki! +Lękał się, by nie został pośmiewiska celem, +I jąkał się jak żaczek przed nauczycielem. +Szczęściem, że nauczyciel ładny i niesrogi; +Odgadnęła sąsiadka powód jego trwogi, +Wszczęła rzecz o mniej trudnych i mądrych przedmiotach, +O wiejskiego pożycia nudach i kłopotach, +I jak bawić się trzeba, i jak czas podzielić, +By życie uprzyjemnić i wieś rozweselić. +Tadeusz odpowiadał śmielej, szła rzecz daléj, +W pół godziny już byli z sobą poufali; +Zaczęli nawet małe żarciki i sprzeczki. +W końcu, stawiła przed nim trzy z chleba gałeczki. +Trzy osoby na wybór; wziął najbliższą sobie; +Podkomorzanki na to zmarszczyły się obie, +Sąsiadka zaśmiała się, lecz nie powiedziała +Kogo owa szczęśliwsza gałka oznaczała. + + Inaczej bawiono się w drugim końcu stoła; +Bo tam, wzmogłszy się nagle, stronnicy Sokoła +Na partyję Kusego bez litości wsiedli. +Spór był wielki, już potraw ostatnich nie jedli; +Stojąc i pijąc obie kłóciły się strony, +A najstraszniej pan Rejent był zacietrzewiony: +Jak raz zaczął, bez przerwy rzecz swoją tokował, +I gestami ją bardzo dobitnie malował. +(Był dawniej adwokatem pan Rejent Bolesta, +Zwano go kaznodzieją, że zbyt lubił gesta). +Teraz ręce przy boku miał, w tył wygiął łokcie, +Spod ramion wytknął palce i długie paznokcie, +Przedstawiając dwa smycze chartów tym obrazem: +Właśnie rzecz kończył. «Wyczha! puściliśmy razem +Ja i Asesor, razem, jakoby dwa kurki +Jednym palcem spuszczone u jednej dwururki; +Wyczha! poszli, a zając jak struna, smyk w pole, +Psy tuż (to mówiąc, ręce ciągnął wzdłuż po stole +I palcami ruch chartów przedziwnie udawał) +Psy tuż, i hec od lasu odsadzili kawał; +Sokół smyk naprzód; rączy pies, lecz zagorzalec, +Wysadził się przed Kusym, o tyle, o palec: +Wiedziałem, że spudłuje. Szarak, gracz nie lada, +Czchał niby prosto w pole, za nim psów gromada; +Gracz szarak! Skoro poczuł wszystkie charty w kupie +Pstręk na prawo, koziołka, z nim w prawo psy głupie, +A on znowu fajt w lewo, jak wytnie dwa susy, +Psy za nim fajt na lewo: on w las, a mój Kusy +Cap!» Tak krzycząc, pan Rejent na stół pochylony, +Z palcami swymi zabiegł aż do drugiej strony, +I «cap!» Tadeuszowi wrzasnął tuż nad uchem: +Tadeusz i sąsiadka, tym głosu wybuchem +Znienacka przestraszeni właśnie w pół rozmowy, +Odstrychnęli od siebie mimowolnie głowy, +Jako wierzchołki drzewa powiązane społem +Gdy je wicher rozerwie; i ręce pod stołem +Blisko siebie leżące wstecz nagle uciekły, +I dwie twarze w jeden się rumieniec oblekły. + + Tadeusz, by nie zdradzić swego roztargnienia: +«Prawda — rzekł — mój Rejencie, prawda bez wątpienia, +Kusy piękny chart z kształtu, jeśli równie chwytny…» +«Chwytny? — krzyknął pan Rejent — mój pies faworytny +Żeby nie miał być chwytny?…» Więc Tadeusz znowu +Cieszył się, że tak piękny pies nie ma narowu, +Żałował, że go tylko widział idąc z lasu, +I że przymiotów jego poznać nie miał czasu. + + Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek, +Utopił w Tadeusza wzrok jak bazyliszek. +Asesor mniej krzykliwy i mniej był ruchawy +Od Rejenta, szczuplejszy i mały z postawy, +Lecz straszny na reducie, balu i sejmiku, +Bo powiadano o nim: ma żądło w języku; +Tak dowcipne żarciki umiał komponować, +Iżby je w kalendarzu można wydrukować, +Wszystkie złośliwe, ostre. Dawniej człek dostatni, +Schedę ojca swojego i majątek bratni +Wszystko strwonił na wielkim figurując świecie; +Teraz wszedł w służbę rządu, by znaczyć w powiecie. +Lubił bardzo myślistwo, już to dla zabawy, +Już to że odgłos trąbki i widok obławy +Przypominał mu jego lata młodociane, +Kiedy miał strzelców licznych i psy zawołane: +Teraz mu z całej psiarni dwa charty zostały, +I jeszcze z tych jednemu chciano przeczyć chwały! +Więc zbliżył się i z wolna gładząc faworyty +Rzekł z uśmiechem, a był to uśmiech jadowity: +«Chart bez ogona jest jak szlachcic bez urzędu, +Ogon też znacznie chartom pomaga do pędu: +A pan kusość uważasz za dowód dobroci? +Zresztą zdać się możemy na sąd pańskiej cioci. +Choć pani Telimena mieszkała w stolicy +I bawi się niedawno w naszej okolicy, +Lepiej zna się na łowach niż myśliwi młodzi: +Tak to nauka sama z latami przychodzi». + + Tadeusz, na którego niespodzianie spadał +Grom taki, wstał zmieszany, chwilę nic nie gadał, +Lecz patrzał na rywala coraz straszniej, srożej… +Wtem, wielkim szczęściem, dwakroć kichnął Podkomorzy +«Wiwat!» krzyknęli wszyscy; on się wszystkim skłonił +I z wolna w tabakierę palcami zadzwonił. +Tabakiera ze złota, z brylantów oprawa, +A w środku jej był portret króla Stanisława. +Ojcu Podkomorzego sam król ją darował, +Po ojcu Podkomorzy godnie ją piastował; +Gdy w nią dzwonił, znak dawał, że miał głos zabierać. +Umilkli wszyscy i ust nie śmieli otwierać. +On rzekł: «Wielmożni szlachta bracia dobrodzieje, +Forum myśliwskim tylko są łąki i knieje; +Więc ja w domu podobnych spraw nie decyduję, +I posiedzenie nasze na jutro solwuję, +I dalszych replik stronom dzisiaj nie dozwolę. +Woźny! odwołaj sprawę, na jutro na pole. +Jutro i Hrabia z całym myślistwem tu zjedzie, +I waszeć z nami ruszysz, Sędzio mój sąsiedzie, +I pani Telimena, i panny, i panie, +Słowem, zrobim na urząd wielkie polowanie; +I Wojski towarzystwa nam też nie odmówi». +To mówiąc, tabakierę podawał starcowi. + + Wojski na ostrym końcu śród myśliwych siedział, +Słuchał zmrużywszy oczy, słowa nie powiedział, +Choć młodzież nieraz jego zasięgała zdania, +Bo nikt lepiej nad niego nie znał polowania. +On milczał, szczyptę wziętą z tabakiery ważył +W palcach i długo dumał, nim ją w końcu zażył; +Kichnął, aż cała izba rozległa się echem, +I potrząsając głową, rzekł z gorzkim uśmiechem: +«O, jak mnie to starego i smuci, i dziwi! +Cóż by to o tym starzy mówili myśliwi, +Widząc że w tylu szlachty, w tylu panów gronie, +Mają sądzić się spory o charcim ogonie? +Cóż by rzekł na to stary Rejtan, gdyby ożył? +Wróciłby do Lachowicz i w grób się położył! +Co by rzekł wojewoda Niesiołowski stary, +Który ma dotąd pierwsze na świecie ogary, +I dwiestu strzelców trzyma obyczajem pańskim, +I ma sto wozów sieci w zamku Worończańskim, +A od tylu lat siedzi jak mnich na swym dworze, +Nikt go na polowanie uprosić nie może, +Białopiotrowiczowi samemu odmówił! +Bo cóż by on na waszych polowaniach łowił? +Piękna byłaby sława, ażeby pan taki +Wedle dzisiejszej mody jeździł na szaraki! +Za moich, panie, czasów, w języku strzeleckim, +Dzik, niedźwiedź, łoś, wilk, zwany był zwierzem szlacheckim +A zwierzę niemające kłów, rogów, pazurów, +Zostawiano dla płatnych sług i dworskich ciurów; +Żaden pan nigdy przyjąć nie chciałby do ręki +Strzelby, którą zhańbiono sypiąc w nią śrut cienki! +Trzymano wprawdzie chartów: bo z łowów wracając, +Trafia się, że spod konia mknie się biedak zając: +Puszczano wtenczas za nim dla zabawki smycze +I na konikach małe goniły panicze +Przed oczyma rodziców, którzy te pogonie +Ledwie raczyli widzieć, cóż kłócić się o nie! +Więc niech jaśnie wielmożny Podkomorzy raczy +Odwołać swe rozkazy i niech mi wybaczy, +Że nie mogę na takie jechać polowanie, +I nigdy na nim noga moja nie postanie! +Nazywam się Hreczecha, a od króla Lecha, +Żaden za zającami nie jeździł Hreczecha». + + Tu śmiech młodzieży mowę Wojskiego zagłuszył. +Wstano od stołu, pierwszy Podkomorzy ruszył, +Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy, +Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży; +Za nim szedł kwestarz, Sędzia tuż przy bernardynie. +Sędzia u progu rękę dał Podkomorzynie, +Tadeusz Telimenie, Asesor Krajczance, +A pan Rejent na końcu Wojskiej Hreczeszance. + + Tadeusz z kilku gośćmi poszedł do stodoły, +A czuł się pomieszany, zły i niewesoły. +Rozbierał myślą wszystkie dzisiejsze wypadki: +Spotkanie się, wieczerzę przy boku sąsiadki; +A szczególniej mu słowo «ciocia» koło ucha +Brzęczało ciągle jako naprzykrzona mucha. +Pragnąłby u Woźnego lepiej się wypytać +O pani Telimenie, lecz go nie mógł schwytać; +Wojskiego też nie widział, bo zaraz z wieczerzy +Wszyscy poszli za gośćmi, jak sługom należy, +Urządzając we dworze izby do spoczynku. +Starsi i damy spały we dworskim budynku; +Młodzież Tadeuszowi prowadzić kazano, +W zastępstwie gospodarza, w stodołę na siano. + + W pół godziny tak było głucho w całym dworze +jako po zadzwonieniu na pacierz w klasztorze; +Ciszę przerywał tylko głos nocnego stróża. +Usnęli wszyscy. Sędzia sam oczu nie zmruża; +Jako wódz gospodarstwa obmyśla wyprawę +W pole i w domu przyszłą urządza zabawę. +Dał rozkaz ekonomom, wójtom i gumiennym, +Pisarzom, ochmistrzyni, strzelcom i stajennym +I musiał wszystkie dzienne rachunki przezierać. +Nareszcie rzekł Woźnemu, że się chce rozbierać. +Woźny pas mu odwiązał, pas słucki, pas lity, +Przy którym świecą gęste kutasy jak kity, +Z jednej strony złotogłów w purpurowe kwiaty, +Na wywrót jedwab czarny posrebrzany w kraty; +Pas taki można równie kłaść na strony obie, +Złotą na dzień galowy, a czarną w żałobie. +Sam Woźny umiał pas ten odwiązywać, składać; +Właśnie tym się zatrudniał i kończył tak gadać: + + «Cóż złego, że przeniosłem stoły do zamczyska? +Nikt na tym nic nie stracił, a pan może zyska. +Bo przecież o ten zamek dziś toczy się sprawa. +My od dzisiaj do zamku nabyliśmy prawa +I mimo całą strony przeciwnej zajadłość +Dowiodę, że zamczysko wzięliśmy w posiadłość. +Wszakże kto gości prosi w zamek na wieczerzę, +Dowodzi, że posiadłość tam ma albo bierze; +Nawet strony przeciwne weźmiemy na świadki: +Pamiętam za mych czasów podobne wypadki». + + Już Sędzia spał. Więc Woźny cicho wszedł do sieni, +Siadł przy świecy i dobył książeczkę z kieszeni, +Która mu jak Ołtarzyk Złoty zawsze służy, +Której nigdy nie rzuca w domu i w podróży. +Była to trybunalska wokanda: tam rzędem +Stały spisane sprawy, które przed urzędem +Woźny sam głosem swoim przed laty wywołał, +Albo o których później dowiedzieć się zdołał. +Prostym ludziom wokanda zda się imion spisem; +Woźnemu jest obrazów wspaniałych zarysem. +Czytał więc i rozmyślał: Ogiński z Wizgirdem, +Dominikanie z Rymszą, Rymsza z Wysogirdem, +Radziwił z Wereszczaką, Giedroić z Rdułtowskim, +Obuchowicz z kahałem, Juraha z Piotrowskim, +Maleski z Mickiewiczem, a na koniec Hrabia +Z Soplicą; i czytając, z tych imion wywabia +Pamięć spraw wielkich, wszystkie procesu wypadki, +I stają mu przed oczy sąd, strony i świadki; +I ogląda sam siebie, jak w żupanie białym, +W granatowym kontuszu stał przed trybunałem, +Jedna ręka na szabli, a druga do stoła, +Przywoławszy dwie strony, «Uciszcie się!» woła. +Marząc i kończąc pacierz wieczorny, pomału +Usnął ostatni w Litwie woźny trybunału. + + Takie były zabawy, spory w one lata +Śród cichej wsi litewskiej, kiedy reszta świata +We łzach i krwi tonęła; gdy ów mąż, bóg wojny, +Otoczon chmurą pułków, tysiącem dział zbrojny, +Wprzągłszy w swój rydwan orły złote obok srebrnych, +Od puszcz Libijskich łatał do Alpów podniebnych, +Ciskając grom po gromie, w Piramidy, w Tabor, +W Marengo, w Ulm, w Austerlitz. Zwycięstwo i Zabor +Biegły przed nim i za nim. Sława czynów tylu, +Brzemienna imionami rycerzy, od Nilu +Szła hucząc ku północy, aż u Niemna brzegów +Odbiła się, jak od skał, od Moskwy szeregów, +Które broniły Litwę murami żelaza +Przed wieścią dla Rosyi straszną jak zaraza. + + Przecież nieraz nowina niby kamień z nieba +Spadała w Litwę. Nieraz dziad żebrzący chleba, +Bez ręki lub bez nogi, przyjąwszy jałmużnę, +Stanął i oczy wkoło obracał ostróżne. +Gdy nie widział we dworze rosyjskich żołnierzy +Ani jarmułek, ani czerwonych kołnierzy, +Wtenczas kim był, wyznawał: był legijonistą, +Przynosi kości stare na ziemię ojczystą, +Której już bronić nie mógł… Jak go wtenczas cała +Rodzina pańska, jak go czeladka ściskała, +Zanosząc się od płaczu! On za stołem siadał +I dziwniejsze od baśni historyje gadał. +On opowiadał, jako jenerał Dąbrowski, +Z ziemi włoskiej stara się przyciągnąć do Polski, +Jak on rodaków zbiera na lombardzkim polu; +Jak Kniaziewicz rozkazy daje z Kapitolu +I zwycięzca, wydartych potomkom cezarów +Rzucił w oczy Francuzów sto krwawych sztandarów, +Jak Jabłonowski zabiegł, aż kędy pieprz rośnie, +Gdzie się cukier wytapia i gdzie w wiecznej wiośnie +Pachnące kwitną lasy; z legiją Dunaju +Tam wódz Murzyny gromi, a wzdycha do kraju. + + Mowy starca krążyły we wsi po kryjomu; +Chłopiec, co je posłyszał, znikał nagle z domu, +Lasami i bagnami skradał się tajemnie, +Ścigany od Moskali, skakał kryć się w Niemnie +I nurkiem płynął na brzeg Księstwa Warszawskiego, +Gdzie usłyszał głos miły: «Witaj nam kolego!» +Lecz nim odszedł, wyskoczył na wzgórek z kamienia +I Moskalom przez Niemen rzekł: «Do zobaczenia!» +Tak przekradł się Gorecki, Pac i Obuchowicz, +Piotrowski, Obolewski, Rożycki, Janowicz, +Mierzejewscy, Brochocki i Bernatowicze, +Kupść, Gedymin i inni, których nie policzę: +Opuszczali rodziców i ziemię kochaną, +I dobra, które na skarb carski zabierano. + + Czasem do Litwy kwestarz z obcego klasztoru +Przyszedł, i kiedy bliżej poznał panów dworu, +Gazetę im pokazał, wyprutą z szkaplerza. +Tam stała wypisana i liczba żołnierza, +I nazwisko każdego wodza legijonu, +I każdego z nich opis zwycięstwa lub zgonu. +Po wielu latach pierwszy raz miała rodzina +Wieść o życiu, o chwale i o śmierci syna; +Brał dom żałobę, ale powiedzieć nie śmiano +Po kim była żałoba, tylko zgadywano +W okolicy; i tylko cichy smutek panów, +Lub cicha radość, była gazetą ziemianów. + + Takim kwestarzem tajnym był Robak podobno: +Często on z panem Sędzią rozmawiał osobno; +Po tych rozmowach zawsze jakowaś nowina +Rozeszła się w sąsiedztwie. Postać bernardyna +Wydawała, że mnich ten nie zawsze w kapturze +Chodził i nie w klasztornym zestarzał się murze. +Miał on nad prawym uchem, nieco wyżej skroni, +Bliznę, wyciętej skóry na szerokość dłoni, +I w brodzie ślad niedawny lancy lub postrzału; +Ran tych nie dostał pewnie przy czytaniu mszału. +Ale nie tylko groźne wejrzenie i blizny, +Lecz sam ruch i głos jego miał coś żołnierszczyzny. + + Przy mszy, gdy z wzniesionymi zwracał się rękami +Od ołtarza do ludu, by mówić: «Pan z wami», +To nieraz tak się zręcznie skręcił jednym razem, +Jakby prawo w tył robił za wodza rozkazem, +I słowa liturgii takim wyrzekł tonem +Do ludu, jak oficer stojąc przed szwadronem: +Postrzegali to chłopcy służący mu do mszy. +Spraw także politycznych był Robak świadomszy, +Niźli żywotów świętych; a jeżdżąc po kweście, +Często zastanawiał się w powiatowym mieście. +Miał pełno interesów: to listy odbierał, +Których nigdy przy obcych ludziach nie otwierał, +To wysyłał posłańców, ale gdzie i po co +Nie powiadał; częstokroć wymykał się nocą +Do dworów pańskich, z szlachtą ustawicznie szeptał, +I okoliczne wioski dokoła wydeptał, +I w karczmach z wieśniakami rozprawiał niemało, +A zawsze o tym, co się w cudzych krajach działo. +Teraz Sędziego, który już spał od godziny, +Przychodzi budzić; pewnie ma jakieś nowiny. + + + + +Księga druga + + + +Zamek + +Polowanie z chartami na upatrzonego — Gość w zamku — Ostatni z dworzan opowiada historię ostatniego z Horeszków — Rzut oka w sad — Dziewczyna w ogórkach — Śniadanie — Pani Telimeny anegdota petersburska — Nowy wybuch sporów o Kusego i Sokoła — Interwencja Robaka — Rzecz Wojskiego — Zakład — Dalej w grzyby! + +Kto z nas tych lat nie pomni, gdy, młode pacholę, +Ze strzelbą na ramieniu świszcząc szedł na pole, +Gdzie żaden wał, płot żaden nogi nie utrudza, +Gdzie, przestępując miedzę, nie poznasz, że cudza! +Bo na Litwie myśliwiec jak okręt na morzu, +Gdzie chcesz, jaką chcesz drogą, buja po przestworzu: +Czyli jak prorok patrzy w niebo, gdzie w obłoku +Wiele jest znaków widnych strzeleckiemu oku; +Czy jak czarownik gada z ziemią, która, głucha +Dla mieszczan, mnóstwem głosów szepce mu do ucha. + +Tam derkacz wrzasnął z łąki, szukać go daremnie, +Bo on szybuje w trawie jako szczupak w Niemnie; +Tam ozwał się nad głową ranny wiosny dzwonek, +Również głęboko w niebie schowany skowronek; +Ówdzie orzeł szerokim skrzydłem przez obszary +Zaszumiał, strasząc wróble, jak kometa cary; +Zaś jastrząb, pod jasnymi wiszący błękity, +Trzepie skrzydłem jak motyl na szpilce przybity, +Aż ujrzawszy wśród łąki ptaka lub zająca, +Runie nań z góry jako gwiazda spadająca. + + Kiedyż nam Pan Bóg wrócić z wędrówki dozwoli, +I znowu dom zamieszkać na ojczystej roli, +I służyć w jeździe, która wojuje szaraki, +Albo w piechocie, która nosi broń na ptaki, +Nie znać innych prócz kosy i sierpa rynsztunków, +I innych gazet, oprócz domowych rachunków! + + Nad Soplicowem słońce weszło i już padło +Na strzechy i przez szpary w stodołę się wkradło; +I po ciemnozielonym, świeżym, wonnym sianie, +Z którego młodzież sobie zrobiła posłanie, +Rozpływały się złote, migające pręgi +Z otworu czarnej strzechy jak z warkocza wstęgi; +I słońce usta sennych promykiem poranka +Drażni jak dziewczę kłosem budzące kochanka. +Już wróble skacząc, świerkać zaczęły pod strzechą; +Już trzykroć gęgnął gąsior, a za nim jak echo +Odezwały się chórem kaczki i indyki +I słychać bydła w pole idącego ryki. + + Wstała młodzież. Tadeusz jeszcze senny leży; +Bo też najpóźniej zasnął. Z wczorajszej wieczerzy +Wrócił tak niespokojny, że o kurów pianiu +Jeszcze oczu nie zmrużył, a na swym posłaniu +Tak kręcił się, że w siano jak w wodę utonął, +I spał twardo, aż zimny wiatr w oczy mu wionął, +Gdy skrzypiące stodoły drzwi otwarto z trzaskiem, +I bernardyn, ksiądz Robak, wszedł z węzlastym paskiem, +«Surge puer!» wołając i ponad barkami +Rubasznie wywijając pasek z ogórkami. + + Już na dziedzińcu słychać myśliwskie okrzyki; +Wyprowadzają konie, zajeżdżają bryki, +Ledwie dziedziniec taką gromadę ogarnie, +Odezwały się trąby, otworzono psiarnie; +Zgraja chartów, wypadłszy, wesoło skowycze; +Widząc rumaki szczwaczów, dojeżdżaczów smycze, +Psy jak szalone cwałem śmigają po dworze, +Potem biegną i kładą szyje na obroże: +Wszystko to bardzo dobre polowanie wróży; +Nareszcie Podkomorzy dał rozkaz podróży. + + Ruszyli szczwacze z wolna, jeden tuż za drugim; +Ale za bramą rzędem rozbiegli się długim. +W środku jechali obok Asesor z Rejentem; +A choć na siebie czasem patrzyli ze wstrętem, +Rozmawiali przyjaźnie, jak ludzie honoru +Idąc na rozstrzygnienie śmiertelnego sporu: +Nikt ze słów zawziętości ich poznać nie zdoła; +Pan Rejent wiódł Kusego, Asesor Sokoła. +Z tyłu damy w pojazdach; młodzieńcy, stronami +Cwałując tuż przy kołach, gadali z damami. + + Ksiądz Robak po dziedzińcu wolnym chodził krokiem +Kończąc ranne pacierze; ale rzucał okiem +Na pana Tadeusza, marszczył się, uśmiechał, +Wreszcie kiwnął nań palcem, Tadeusz podjechał; +Robak palcem po nosie dawał mu znak groźby: +Lecz mimo Tadeusza pytania i prośby, +Ażeby mu wyraźnie, co chce, wytłumaczył, +Bernardyn odpowiedzieć ni spojrzeć nie raczył; +Kaptur tylko nasunął i pacierz swój kończył, +Więc Tadeusz odjechał i z gośćmi się złączył. + + Właśnie wtenczas myśliwi smycze zatrzymali, +I wszyscy nieruchomi w miejscach swoich stali; +Jeden drugiemu ręką dawał znak milczenia, +A wszyscy obrócili oczy do kamienia, +Nad którym stał pan Sędzia. On zwierza obaczył +I rąk skinieniem swoje rozkazy tłumaczył. +Pojęli wszyscy: stoją, a środkiem po roli +Asesor i pan Rejent kłusują powoli. +Tadeusz, będąc bliższy, obydwu wyprzedził, +Stanął obok Sędziego i oczyma śledził. +Dawno już nie był w polu; na szarej przestrzeni +Trudno dojrzeć szaraka, zwłaszcza śród kamieni. +Pokazał mu pan Sędzia; siedział biedny zając, +Płaszcząc się pod kamieniem, uszy nadstawiając, +Okiem czerwonym spotkał myśliwców wejrzenie +I jakby urzeczony, czując przeznaczenie, +Ze strachu od ich oczu nie mógł zwrócić oka, +I pod opoką siedział martwy jak opoka. +Tymczasem kurz na roli rośnie coraz bliżéj; +Pędzi na smyczy Kusy, za nim Sokół chyży, +Tuż Asesor z Rejentem razem wrzaśli z tyłu: +«Wyczha, wyczha!» i z psami znikli w kłębach pyłu. + + Kiedy tak za szarakiem goniono, tymczasem +Ukazał się pan Hrabia pod zamkowym lasem. +Wiedziano w okolicy, że ten pan nie może +Nigdy nigdzie stawić się w naznaczonej porze. +I dziś zaspał poranek; więc na sługi zrzędził, +Widząc myśliwców w polu cwałem do nich pędził. +Surdut swój angielskiego kroju, biały, długi, +Połami na wiatr puścił; z tyłu konno sługi, +W kapeluszach jak grzybki, czarnych, lśniących, małych, +W kurtkach, w butach stryflastych, w pantalonach białych: +Sługi, które pan Hrabia tym kształtem odzieje, +Nazywają się w jego pałacu dżokeje. + + Cwałująca czereda zleciała na błonia, +Gdy Hrabia ujrzał zamek i zatrzymał konia. +Pierwszy raz widział zamek z rana i nie wierzył, +Że to były też same mury; tak odświeżył +I upięknił poranek zarysy budowy: +Zadziwił się pan Hrabia na widok tak nowy. +Wieża zdała się dwakroć wyższa, bo stercząca +Nad mgłą ranną; dach z blachy złocił się od słońca, +Pod nim błyszczała w kratach reszta szyb wybitych, +Łamiąc promienie wschodu w tęczach rozmaitych; +Niższe piętra oblała tumanu powłoka, +Rozpadliny i szczerby zakryła od oka; +Krzyk dalekich myśliwców wiatrami przygnany, +Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany: +Przysiągłbyś, że krzyk z zamku, że pod mgły zasłoną +Mury odbudowano i znów zaludniono. + + Hrabia lubił widoki niezwykłe i nowe, +Zwał je romansowymi; mawiał, że ma głowę +Romansową: w istocie był wielkim dziwakiem. +Nieraz, pędząc za lisem albo za szarakiem, +Nagle stawał i w niebo poglądał żałośnie, +Jak kot, gdy ujrzy wróble na wysokiej sośnie; +Często bez psa, bez strzelby, błąkał się po gaju +Jak rekrut zbiegły; często siadał przy ruczaju +Nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem, +Jak czapla wszystkie ryby chcąca pozrzeć okiem: +Takie były Hrabiego dziwne obyczaje. +Wszyscy mówili, że mu czegoś nie dostaje; +Szanowano go przecież, bo pan z prapradziadów, +Bogacz, dobry dla chłopów, ludzki dla sąsiadów, +Nawet dla Żydów. + + Hrabski koń, zwrócony z drogi, +Prosto kłusował polem aż pod zamku progi. +Hrabia samotny wzdychał, poglądał na mury, +Wyjął papier, ołówek i kreślił figury. +Wtem, spojrzawszy w bok — ujrzał o dwadzieścia kroków +Człowieka, który, równie miłośnik widoków, +Z głową zadartą, ręce włożywszy w kieszenie, +Zdawało się, że liczył oczyma kamienie. +Poznał go zaraz, ale musiał kilka razy +Krzyknąć, nim głos Hrabiego usłyszał Gerwazy. +Szlachcic to był, służący dawnych zamku panów, +Pozostały ostatni z Horeszki dworzanów; +Starzec wysoki, siwy, twarz miał czerstwą, zdrową, +Zmarszczkami pooraną, posępną, surową. +Dawniej pomiędzy szlachtą z wesołości słynął; +Ale od bitwy, w której dziedzic zamku zginął, +Gerwazy się odmienił i już od lat wielu +Ani był na kiermaszu, ani na weselu; +Odtąd jego dowcipnych żartów nie słyszano, +I uśmiechu na jego twarzy nie widziano. +Zawsze nosił Horeszków liberyją dawną; +Kurtę z połami żółtą, galonem oprawną, +Który dziś żółty, dawniej zapewne był złoty, +Wkoło szyte jedwabiem herbowe klejnoty, +Półkozice: i stąd też cała okolica +Półkozicem przezwała starego szlachcica. +Czasem też od przysłowia, które bez ustanku +Powtarzał, nazywano go także Mopanku; +Czasem Szczerbcem, że całą łysinę miał w szczerbach; +Lecz on zwał się Rębajło, a o jego herbach +Nie wiadomo. Klucznikiem siebie tytułował, +Iż ten urząd na zamku przed laty piastował. +I dotąd nosił wielki pęk kluczy za pasem, +Uwiązany na taśmie ze srebrnym kutasem, +Choć nie miał co otwierać, bo zamku podwoje +Stały otworem. Przecież, wynalazł drzwi dwoje; +Sam je własnym nakładem naprawił i wstawił, +I drzwi tych odmykaniem codziennie się bawił. +W jednej z izb pustych, obrał mieszkanie dla siebie; +Mogąc żyć u Hrabiego na łaskawym chlebie, +Nie chciał, bo wszędzie tęsknił i czuł się niezdrowym, +Jeżeli nie oddychał powietrzem zamkowym. + + Skoro ujrzał Hrabiego, czapkę z głowy schwycił, +I krewnego swych panów ukłonem zaszczycił, +Chyląc łysinę wielką, świecącą z daleka, +I naciętą od licznych kordów jak nasieka; +Gładził ją ręką, podszedł, i jeszcze raz nisko +Skłoniwszy się, rzekł smutnie: «Mopanku, panisko, +Daruj mnie, że tak mówię, jaśnie grafie panie, +To jest mój zwyczaj, nie zaś nieuszanowanie: +»mopanku« powiadali wszyscy Horeszkowie, +Ostatni Stolnik, pan mój, miał takie przysłowie… +Czyż to prawda, mopanku, że pan grosza skąpisz +Na proces i ten zamek Soplicom ustąpisz? +Nie wierzyłem, lecz w całym powiecie tak słychać». +Tu, poglądając w zamek, nie przestawał wzdychać. + + «Cóż dziwnego — rzekł Hrabia — koszt wielki, a nuda +Jeszcze większa; chcę skończyć, lecz szlachcic maruda +Upiera się; przewidział, że mię znudzić może: +Dłużej też nie wytrzymam i dzisiaj broń złożę, +Przyjmę warunki zgody, jakie mi sąd poda…» +«Zgody? — krzyknął Gerwazy — z Soplicami zgoda? +Z Soplicami, mopanku?» — To mówiąc wykrzywił +Usta, jakby nad własną mową się zadziwił. +«Zgoda i Soplicowie! Mopanku, panisko, +Pan żartuje, co? Zamek, Horeszków siedlisko, +Ma pójść w ręce Sopliców? Niech pan tylko raczy +Zsiąść z konia. Pójdźmy w zamek. Niech no pan obaczy. +Pan sam nie wie, co robi. Niech się pan nie wzbrania, +Zsiadaj pan» — i przytrzymał strzemię do zsiadania. + + Weszli w zamek; Gerwazy stanął w progu sieni: +«Tu — rzekł — dawni panowie dworem otoczeni, +Często siadali w krzesłach w poobiedniej porze. +Pan godził spory włościan lub w dobrym humorze +Gościom różne ciekawe historyje prawił, +Albo ich powieściami i żarty się bawił, +A młodzież na dziedzińcu biła się w palcaty, +Lub ujeżdżała pańskie tureckie bachmaty». + + Weszli w sień. Rzekł Gerwazy: «W tej ogromnej sieni +Brukowanej nie znajdziesz pan tyle kamieni, +Ile tu pękło beczek wina w dobrych czasach; +Szlachta ciągnęła kufy z piwnicy na pasach, +Sproszona na sejm albo sejmik powiatowy, +Albo na imieniny pańskie, lub na łowy. +Podczas uczty na chorze tym kapela stała, +I w organ, i w rozliczne instrumenty grała; +A gdy wnoszono zdrowie, trąby jak w dniu sądnym +Grzmiały z choru; wiwaty szły ciągiem porządnym: +Pierwszy wiwat za zdrowie Króla Jegomości, +Potem prymasa, potem Królowej Jejmości, +Potem szlachty i całej Rzeczypospolitej, +A na koniec po piątej szklanicy wypitej, +Wnoszono: »Kochajmy się«. Wiwat bez przestanku, +Który dniem okrzykniony, brzmiał aż do poranku; +A już gotowe stały cugi i podwody, +Aby każdego odwieźć do jego gospody». + + Przeszli już kilka komnat. Gerwazy w milczeniu, +Tu wzrok na ścianie wstrzymał, ówdzie na sklepieniu, +Przywołując pamiątkę tu smutną, tam miłą; +Czasem, jakby chciał mówić: «Wszystko się skończyło», +Kiwnął żałośnie głową; czasem machnął ręką: +Widać, że mu wspomnienie samo było męką, +I że je chciał odpędzić. Aż się zatrzymali +Na górze, w wielkiej, niegdyś zwierciadlanej sali. +Dziś wydartych zwierciadeł stały puste ramy, +Okna bez szyb, z krużgankiem wprost naprzeciw bramy. +Tu wszedłszy, starzec głowę zadumaną skłonił +I twarz zakrył rękami; a gdy ją odsłonił, +Miała wyraz żałości wielkiej i rozpaczy. +Hrabia, chociaż nie wiedział, co to wszystko znaczy, +Poglądając w twarz starca czuł jakieś wzruszenie, +Rękę mu ścisnął; chwilę trwało to milczenie, +Przerwał je starzec, trzęsąc wzniesioną prawicą: +«Nie masz zgody, mopanku, pomiędzy Soplicą +I krwią Horeszków; w panu krew Horeszków płynie, +Jesteś krewnym Stolnika, po matce łowczynie, +Która się rodzi z drugiej córki kasztelana, +Który był, jak wiadomo, wujem mego pana. +Słuchaj pan historyi swej własnej rodzinnej, +Która się stała właśnie w tej izbie, nie innej. + + Nieboszczyk pan mój, Stolnik, pierwszy pan w powiecie, +Bogacz i familiant, miał jedyne dziecię, +Córkę piękną jak anioł; więc się zalecało +Stolnikównie i szlachty, i paniąt niemało. +Między szlachtą był jeden wielki paliwoda, +Kłótnik, Jacek Soplica, zwany Wojewoda +Przez żart; w istocie wiele znaczył w województwie, +Bo rodzinę Sopliców miał jakby w dowództwie, +I trzystu ich kreskami rządził wedle woli, +Choć sam nic nie posiadał prócz kawałka roli, +Szabli i wielkich wąsów od ucha do ucha. +Owoż pan Stolnik nieraz wzywał tego zucha, +I ugaszczał w pałacu, zwłaszcza w czas sejmików, +Popularny dla jego krewnych i stronników. +Wąsal tak wzbił się w dumę łaskawym przyjęciem, +Że mu się uroiło zostać pańskim zięciem. +Do zamku nieproszony coraz częściej jeździł, +W końcu u nas jak w swoim domu się zagnieździł. +I już miał się oświadczać: lecz pomiarkowano, +I czarną mu polewkę do stołu podano. +Podobno Stolnikównie wpadł Soplica w oko, +Ale przed rodzicami taiła głęboko. + + Było to za Kościuszki czasów; pan popierał +Prawo trzeciego maja i już szlachtę zbierał, +Aby konfederatom ciągnąć ku pomocy, +Gdy nagle Moskwa zamek opasała w nocy. +Ledwie był czas z moździerza na trwogę wypalić, +Podwoje dolne zamknąć i ryglem zawalić. +W zamku całym był tylko: pan Stolnik, ja, pani, +Kuchmistrz i dwóch kuchcików, wszyscy trzej pijani, +Proboszcz, lokaj, hajducy czterej, ludzie śmiali. +Więc za strzelby, do okien. Aż tu tłum Moskali, +Krzycząc: »Ura!«, od bramy wali po tarasie; +My im ze strzelb dziesięciu palnęli »A zasie«. +Nic tam nie było widać; słudzy bez ustanku +Strzelali z dolnych pięter, a ja i pan z ganku. +Wszystko szło pięknym ładem, choć w tak wielkiej trwodze: +Dwadzieścia strzelb leżało tu na tej podłodze; +Wystrzeliliśmy jedną, podawano drugą. +Ksiądz proboszcz zatrudniał się czynnie tą usługą, +I pani, i panienka, i nadworne panny: +Trzech było strzelców, a szedł ogień nieustanny. +Grad kul sypały z dołu moskiewskie piechury; +My z rzadka, ale celniej dogrzewali z góry. +Trzy razy aż pode drzwi to chłopstwo się wparło, +Ale za każdym razem trzech nogi zadarło, +Więc uciekli pod lamus; a już był poranek. +Pan Stolnik wesół wyszedł ze strzelbą na ganek, +I skoro spod lamusa Moskal łeb wychylił, +On dawał zaraz ognia, a nigdy nie mylił; +Za każdym razem czarny kaszkiet w trawę padał +I już się rzadko który zza ściany wykradał. +Stolnik, widząc strwożone swe nieprzyjaciele, +Myślił zrobić wycieczkę, porwał karabelę +I z ganku krzycząc sługom wydawał rozkazy; +Obróciwszy się do mnie, rzekł: »Za mną Gerwazy!« +Wtem strzelono spod bramy… Stolnik się zająknął, +Zaczerwienił się, zbladnął, chciał mówić, krwią chrząknął: +Postrzegłem wtenczas kulę, wpadła w piersi same. +Pan słaniając się, palcem ukazał na bramę: +Poznałem tego łotra Soplicę! poznałem! +Po wzroście i po wąsach! Jego to postrzałem +Zginął Stolnik, widziałem! Łotr jeszcze do góry +Wzniesioną trzymał strzelbę, jeszcze dym szedł z rury! +Wziąłem go na cel; zbójca stał jak skamieniały! +Dwa razy dałem ognia, i oba wystrzały +Chybiły: czym ze złości, czy z żalu źle mierzył… +Usłyszałem wrzask kobiet, spojrzałem — pan nie żył». + + Tu Gerwazy umilknął i łzami się zalał, +Potem rzekł kończąc: «Moskal już wrota wywalał: +Bo po śmierci Stolnika stałem bezprzytomnie, +I nie widziałem, co się działo wokoło mnie. +Szczęściem, na odsiecz przyszedł nam Parafianowicz, +Przywiódłszy Mickiewiczów dwiestu z Horbatowicz, +Którzy są szlachta liczna i dzielna, człek w człeka, +A nienawidzą rodu Sopliców od wieka. + + Tak zginął pan potężny, pobożny i prawy, +Który miał w domu krzesła, wstęgi i buławy, +Ojciec włościan, brat szlachty; i nie miał po sobie +Syna, który by zemstę poprzysiągł na grobie! +Ale miał sługi wierne. Ja w krew jego rany +Obmoczyłem mój rapier Scyzorykiem zwany +(Zapewne pan o moim słyszał Scyzoryku, +Sławnym na każdym sejmie, targu i sejmiku). +Przysiągłem wyszczerbić go na Sopliców karkach, +Ścigałem ich na sejmach, zajazdach, jarmarkach. +Dwóch zarąbałem w kłótni, dwóch na pojedynku; +Jednego podpaliłem w drewnianym budynku, +Kiedyśmy zajeżdżali z Rymszą Korelicze: +Upiekł się tam jak piskorz; a tych nie policzę, +Którym uszy obciąłem. Jeden tylko został, +Który dotąd ode mnie pamiątki nie dostał: +Rodzoniutki braciszek owego wąsala! +Żyje dotąd i z swoich bogactw się przechwala, +Zamku Horeszków tyka swych kopców krawędzią, +Szanowany w powiecie, ma urząd, jest Sędzią! +I pan mu zamek oddasz? Niecne jego nogi +Mają krew pana mego zetrzeć z tej podłogi? +O nie! Póki Gerwazy ma choć za grosz duszy, +I tyle sił, że jednym małym palcem ruszy +Scyzoryk swój wiszący dotychczas na ścianie, +Póty Soplica tego zamku nie dostanie!» + + «O! — krzyknął Hrabia, ręce podnosząc do góry — +Dobre miałem przeczucie, żem lubił te mury! +Choć nie wiedziałem, że w nich taki skarb się mieści, +Tyle scen dramatycznych i tyle powieści! +Skoro zamek mych przodków Soplicom zagrabię, +Ciebie osadzę w murach jak mego burgrabię. +Twoja powieść, Gerwazy, zajęła mię mocno. +Szkoda, żeś mię nie przywiódł tu w godzinę nocną; +Udrapowany płaszczem, siadłbym na ruinach, +A ty byś mi o krwawych rozpowiadał czynach. +Szkoda, że masz niewielki dar opowiadania! +Nieraz takie słyszałem i czytam podania; +W Anglii i w Szkocyi każdy zamek lordów, +W Niemczech każdy dwór grafów był teatrem mordów. +W każdej dawnej, szlachetnej, potężnej rodzinie +Jest wieść o jakimś krwawym lub zdradzieckim czynie, +Po którym zemsta spływa na dziedziców w spadku: +W Polsce pierwszy raz słyszę o takim wypadku. +Czuję, że we mnie mężnych krew Horeszków płynie! +Wiem, co winienem sławie i mojej rodzinie. +Tak, muszę zerwać wszelkie z Soplicą układy, +Choćby do pistoletów przyszło lub do szpady! +Honor każe». Rzekł, ruszył uroczystym krokiem, +A Gerwazy szedł z tyłu w milczeniu głębokiem. +Przed bramą stanął Hrabia, sam do siebie gadał, +Poglądając na zamek prędko na koń wsiadał, +Tak samotną rozmowę kończąc roztargniony: +«Szkoda, że ten Soplica stary nie ma żony +Lub córki pięknej, której ubóstwiałbym wdzięki! +Kochając i nie mogąc otrzymać jej ręki, +Nowa by się w powieści zrobiła zawiłość: +Tu serce, tam powinność — tu zemsta, tam miłość!» + + Tak szepcąc spiął ostrogi; koń leciał do dworu, +Gdy z drugiej strony strzelcy wyjeżdżali z boru. +Hrabia lubił myślistwo, ledwie strzelców zoczył, +Zapomniawszy o wszystkim, prosto ku nim skoczył, +Mijając bramę, ogród, płoty: gdy w zawrocie +Obejrzał się, i konia zatrzymał przy płocie. + +Był sad. — + + Drzewa owocne, zasadzone w rzędy, +Ocieniały szerokie pole; spodem grzędy. +Tu kapusta, sędziwe schylając łysiny, +Siedzi i zda się dumać o losach jarzyny; +Tam, plącząc stronki w marchwi zielonej warkoczu, +Wysmukły bób obraca na nią tysiąc oczu; +Owdzie podnosi złotą kitę kukuruza; +Gdzieniegdzie otyłego widać brzuch harbuza, +Który od swej łodygi aż w daleką stronę, +Wtoczył się jak gość między buraki czerwone. + + Grzędy rozcięte miedzą; na każdym przykopie +Stoją jakby na straży w szeregach konopie, +Cyprysy jarzyn; ciche, proste i zielone, +Ich liście i woń służą grzędom za obronę, +Bo przez ich liście nie śmie przecisnąć się żmija, +A ich woń gąsienice i owad zabija. +Dalej maków białawe górują badyle; +Na nich, myślisz, iż rojem usiadły motyle +Trzepiotąc skrzydełkami, na których się mieni +Z rozmaitością tęczy blask drogich kamieni: +Tylą farb żywych, różnych, mak źrenicę mami. +W środku kwiatów, jak pełnia pomiędzy gwiazdami, +Krągły słonecznik licem wielkim, gorejącem, +Od wschodu do zachodu kręci się za słońcem. + + Pod płotem wąskie, długie, wypukłe pagórki, +Bez drzew, krzewów i kwiatów: ogród na ogórki. +Pięknie wyrosły; liściem wielkim, rozłożystym, +Okryły grzędy jakby kobiercem fałdzistym. +Pośrodku szła dziewczyna w bieliznę ubrana, +W majowej zieloności tonąc po kolana; +Z grzęd zniżając się w bruzdy, zdała się nie stąpać, +Ale pływać po liściach, w ich barwie się kąpać. +Słomianym kapeluszem osłoniła głowę, +Od skroni powiewały dwie wstążki różowe +I kilka puklów światłych, rozwitych warkoczy; +Na ręku miała koszyk, w dół spuściła oczy, +Prawą rękę podniosła niby do chwytania, +Jako dziewczę, gdy rybki w kąpieli ugania +Bawiące się z jej nóżką, tak ona co chwila +Z rękami i koszykiem po owoc się schyla, +Który stopą nadtrąci lub dostrzeże okiem. + + Pan Hrabia zachwycony tak cudnym widokiem +Stał cicho. Słysząc tętent towarzyszów w dali, +Ręką dał znak, ażeby wstrzymać konie; stali. +On patrzył z wyciągniętą szyją, jak dziobaty +Żuraw z dala od stada gdy odprawia czaty, +Stojąc na jednej nodze, z czujnymi oczyma, +I by nie zasnąć, kamień w drugiej nodze trzyma. + + Zbudził Hrabiego szelest na plecach i skroni; +Był to bernardyn, kwestarz Robak, a miał w dłoni +Podniesione do góry węzłowate sznurki: +«Ogórków chcesz Waść — krzyknął — oto masz ogórki! +Wara, panie, od szkody; na tutejszej grzędzie +Nie dla Waszeci owoc, nic z tego nie będzie». +Potem palcem pogroził, kaptura poprawił, +I odszedł. Hrabia jeszcze chwilę w miejscu bawił, +Śmiejąc się i klnąc razem tej nagłej przeszkodzie. +Okiem powrócił w ogród, ale już w ogrodzie +Nie było jej; mignęła tylko śród okienka +Jej różowa wstążeczka i biała sukienka. +Widać na grzędach, jaką przeleciała drogą, +Bo liść zielony, w biegu potrącony nogą, +Podnosił się, drżał chwilę, aż się uspokoił, +Jak woda, którą ptaszek skrzydłami rozkroił. +A na miejscu, gdzie stała, tylko porzucony +Koszyk mały z rokity, denkiem wywrócony, +Pogubiwszy owoce na liściach zawisał, +I wśród fali zielonej jeszcze się kołysał. + + Po chwili wszędzie było samotnie i głucho. +Hrabia oczy w dom utkwił i natężył ucho; +Zawsze dumał, a strzelcy zawsze nieruchomie +Za nim stali. Aż w cichym i samotnym domie +Wszczął się naprzód szmer, potem gwar i krzyk wesoły +Jak w ulu pustym, kiedy weń wlatują pszczoły. +Był to znak, że wracali goście z polowania, +I krzątała się służba około śniadania. + + Jakoż po wszystkich izbach panował ruch wielki: +Roznoszono potrawy, sztućce i butelki. +Mężczyźni tak jak weszli, w swych zielonych strojach, +Z talerzami, z szklankami, chodząc po pokojach, +Jedli, pili lub wsparci na okien uszakach, +Rozprawiali o flintach, chartach i szarakach. +Podkomorstwo i Sędzia przy stole; a w kątku +Panny szeptały z sobą. Nie było porządku, +Jaki się przy obiadach i wieczerzach chowa; +Była to w staropolskim domu moda nowa: +Przy śniadaniach pan Sędzia, choć nierad, pozwalał +Na taki nieporządek, lecz go nie pochwalał. + + Różne też były dla dam i mężczyzn potrawy: +Tu roznoszono tace z całą służbą kawy, +Tace ogromne, w kwiaty ślicznie malowane, +Na nich kurzące wonnie imbryki blaszane +I z porcelany saskiej złote filiżanki; +Przy każdej garnuszeczek mały do śmietanki. +Takiej kawy, jak w Polszcze, nie ma w żadnym kraju: +W Polszcze, w domu porządnym, z dawnego zwyczaju, +Jest do robienia kawy osobna niewiasta, +Nazywa się kawiarka; ta sprowadza z miasta, +Lub z wicin bierze ziarna w najlepszym gatunku +I zna tajne sposoby gotowania trunku, +Który ma czarność węgla, przejrzystość bursztynu, +Zapach moki i gęstość miodowego płynu. +Wiadomo, czym dla kawy jest dobra śmietana; +Na wsi nietrudno o nią: bo kawiarka z rana, +Przystawiwszy imbryki, odwiedza mleczarnie +I sama lekko świeży nabiału kwiat garnie +Do każdej filiżanki w osobny garnuszek, +Aby każdą z nich ubrać w osobny kożuszek. + + Panie starsze, już wcześniej wstawszy, piły kawę; +Teraz drugą dla siebie zrobiły potrawę +Z gorącego, śmietaną bielonego piwa, +W którym twaróg gruzłami posiekany pływa. + + Zaś dla mężczyzn wędliny leżą do wyboru: +Półgęski tłuste, kumpie, skrzydliki ozoru, +Wszystkie wyborne, wszystkie sposobem domowym +Uwędzone w kominie dymem jałowcowym; +W końcu wniesiono zrazy na ostatnie danie: +Takie bywało w domu Sędziego śniadanie. + + We dwóch izbach dwa różne skupiły się grona: +Starszyzna przy stoliku małym zgromadzona +Mówiła o sposobach nowych gospodarskich, +O nowych coraz sroższych ukazach cesarskich; +Podkomorzy krążące o wojnie pogłoski +Oceniał i wyciągał polityczne wnioski. +Panna Wojska, włożywszy okulary sine, +Zabawiała kabałą z kart Podkomorzynę. +W drugiej izbie toczyła młodzież rzecz o łowach +W spokojniejszych i cichszych niż zwykle rozmowach: +Bo Asesor i Rejent, oba mówcy wielcy, +Pierwsi znawcy myślistwa i najlepsi strzelcy, +Siedzieli przeciw sobie mrukliwi i gniewni. +Oba dobrze poszczuli, oba byli pewni +Zwycięstwa swoich chartów: gdy pośród równiny +Znalazł się zagon chłopskiej niezżętej jarzyny. +Tam wpadł zając; już Kusy, już go Sokół imał, +Gdy Sędzia dojeżdżaczy na miedzy zatrzymał. +Musieli być posłuszni, chociaż w wielkim gniewie; +Psy powróciły same i nikt pewnie nie wie, +Czy zwierz uszedł, czy wzięty; nikt zgadnąć nie zdoła, +Czy wpadł w paszczę Kusego, czyli też Sokoła, +Czyli obydwu razem: różnie sądzą strony, +I spór na dalsze czasy trwał nierozstrzygniony. + + Wojski stary od izby do izby przechodził, +Po obu stronach oczy roztargnione wodził, +Nie mieszał się w myśliwych ni w starców rozmowę +I widać, że czym innym zajętą miał głowę. +Nosił skórzaną plackę: czasem w miejscu stanie, +Duma długo i — muchę zabije na ścianie. + + Tadeusz z Telimeną, pomiędzy izbami +Stojąc we drzwiach na progu, rozmawiali sami. +Niewielki oddzielał ich od słuchaczów przedział, +Więc szeptali. Tadeusz teraz się dowiedział: +Że ciocia Telimena jest bogata pani, +Że nie są kanonicznie z sobą powiązani +Zbyt bliskim pokrewieństwem; i nawet niepewno, +Czy ciocia Telimena jest synowca krewną, +Choć ją stryj zowie siostrą, bo wspólni rodzice +Tak ich kiedyś nazwali mimo lat różnicę; +Że potem ona żyjąc w stolicy czas długi +Wyrządziła niezmierne Sędziemu usługi; +Stąd ją Sędzia szanował bardzo i przed światem +Lubił, może z próżności, nazywać się bratem, +Czego mu Telimena przez przyjaźń nie wzbrania. +Ulżyły Tadeusza sercu te wyznania. +Wiele też innych rzeczy sobie oświadczyli; +A wszystko to się stało w jednej krótkiej chwili. + + Ale w izbie na prawo, kusząc Asesora, +Rzekł Rejent mimojazdem: «Ja mówiłem wczora, +Że polowanie nasze udać się nie może: +Jeszcze zbyt wcześnie, jeszcze na pniu stoi zboże +I mnóstwo sznurów chłopskiej niezżętej jarzyny: +Stąd i Hrabia nie przybył mimo zaprosiny. +Hrabia na polowaniu bardzo dobrze zna się, +Nieraz gadał o łowów i miejscu, i czasie; +Hrabia chował się w obcych krajach od dzieciństwa +I powiada, że to jest znakiem barbarzyństwa +Polować, tak jak u nas, bez żadnego względu +Na artykuły ustaw, przepisy urzędu, +Nie szanując niczyich kopców ani miedzy, +Jeździć po cudzym gruncie, bez dziedzica wiedzy, +Wiosną równie jak latem zbiegać pola, knieje, +Zabijać nieraz lisa, właśnie gdy linieje, +Albo cierpieć, iż kotną samicę zajęczą +Charty w runi uszczują, a raczej zamęczą, +Z wielką szkodą zwierzyny. Stąd się Hrabia żali, +Że cywilizacyja większa u Moskali; +Bo tam o polowaniu są ukazy cara +I dozór policyi, i na winnych kara». + + Telimena ku lewej izbie obrócona +Wachlując batystową chusteczką ramiona: +«Jak mamę kocham — rzekła — Hrabia się nie myli. +Znam ja dobrze Rosyją. Państwo nie wierzyli, +Gdy im nieraz mówiłam, jak tam z wielu względów +Godna pochwały czujność i srogość urzędów. +Byłam ja w Petersburku, nie raz, nie dwa razy! +Miłe wspomnienia! wdzięczne przeszłości obrazy! +Co za miasto! Nikt z panów nie był w Petersburku? +Chcecie może plan widzieć? Mam plan miasta w biurku. +Latem świat petersburski zwykł mieszkać na daczy, +To jest w pałacach wiejskich (dacza wioskę znaczy). +Mieszkałam w pałacyku, tuż nad Newą rzeką, +Niezbyt blisko od miasta i niezbyt daleko, +Na niewielkim, umyślnie sypanym pagórku: +Ach, co to był za domek! Plan mam dotąd w biurku. +Otóż, na me nieszczęście, najął dom w sąsiedztwie +Jakiś mały czynownik siedzący na śledztwie; +Trzymał kilkoro chartów: co to za męczarnie, +Gdy blisko mieszka mały czynownik i psiarnie! +Ilekroć z książką wyszłam sobie do ogrodu, +Użyć księżyca blasku, wieczornego chłodu +Zaraz i pies przyleciał, i kręcił ogonem, +I strzygł uszami, właśnie jakby był szalonym. +Nieraz się nalękałam. Serce mi wróżyło +Z tych psów jakieś nieszczęście: tak się też zdarzyło. +Bo gdym szła do ogrodu pewnego poranka, +Chart u nóg mych zadławił mojego kochanka +Bonończyka! Ach, była to rozkoszna psina, +Miałam ją w podarunku od księcia Sukina +Na pamiątkę; rozumna, żywa jak wiewiórka: +Mam jej portrecik, tylko nie chcę iść do biurka. +Widząc ją zadławioną, z wielkiej alteracji +Dostałam mdłości, spazmów, serca palpitacji. +Może by gorzej jeszcze z moim zdrowiem było; +Szczęściem, nadjechał właśnie z wizytą Kiryło +Gawrylicz Kozodusin, wielki łowczy dworu. +Pyta się o przyczynę tak złego humoru, +Każe wnet urzędnika przyciągnąć za uszy; +Staje pobladły, drżący i prawie bez duszy. +»Jak śmiesz — krzyknął Kiryło piorunowym głosem — +Szczuć wiosną łanię kotną tuż pod carskim nosem?« +Osłupiały czynownik darmo się zaklinał, +Że polowania dotąd jeszcze nie zaczynał, +Że z wielkiego łowczego wielkim pozwoleniem, +Zwierz uszczuty zda mu się być psem, nie jeleniem. +»Jak to? — krzyknął Kiryło — to śmiałbyś, hultaju, +Znać się lepiej na łowach i zwierząt rodzaju +Niźli ja, Kozodusin, carski jegermajster? +Niechajże nas rozsądzi zaraz policmajster!« +Wołają policmajstra, każą spisać śledztwo. +»Ja — rzecze Kozodusin — wydaję świadectwo, +Że to łania; on plecie, że to pies domowy: +Rozsądź nas, kto zna lepiej zwierzynę i łowy!« +Policmajster powinność służby swej rozumiał: +Bardzo się nad zuchwalstwem czynownika zdumiał +I odwiódłszy na stronę po bratersku radził, +By przyznał się do winy i tym grzech swój zgładził. +Łowczy udobruchany przyrzekł, że się wstawi +Do cesarza i wyrok nieco ułaskawi. +Skończyło się, że charty poszły na powrozy, +A czynownik na cztery tygodnie do kozy. +Zabawiła nas cały wieczór ta pustota; +Zrobiła się nazajutrz z tego anegdota, +Że w sądy o mym piesku wielki łowczy wdał się: +I nawet wiem z pewnością, że sam cesarz śmiał się». + + Śmiech powstał w obu izbach. Sędzia z bernardynem +Grał w mariasza i właśnie z wyświeconym winem +Miał coś ważnego zadać: już ksiądz ledwo dyszał, +Kiedy Sędzia początek powieści posłyszał +I tak nią był zajęty, że z zadartą głową, +I z kartą podniesioną, do bicia gotową, +Siedział cicho i tylko bernardyna trwożył. +Aż gdy skończono powieść, pamfila położył, +I rzekł śmiejąc się: «Niech tam sobie kto chce chwali +Niemców cywilizcją, porządek Moskali; +Niechaj Wielkopolanie uczą się od Szwabów +Prawować się o lisa i przyzywać drabów, +By wziąć w areszt ogara, że wpadł w cudze gaje: +Na Litwie, chwała Bogu, stare obyczaje. +Mamy dosyć zwierzyny dla nas i sąsiedztwa, +I nie będziemy nigdy o to robić śledztwa; +I zboża mamy dosyć, psy nas nie ogłodzą, +Że po jarzynach albo po życie pochodzą: +Na morgach chłopskich bronię robić polowanie». + + Ekonom z lewej izby rzekł: «Nie dziw, mospanie, +Bo też pan tak drogo płaci za taką zwierzynę. +Chłopy i radzi temu, kiedy w ich jarzynę +Wskoczy chart; niech otrząśnie dziesięć kłosów żyta: +To pan mu kopę oddasz i jeszcze nie kwita: +Często chłopi talara w przydatku dostali. +Wierz mi pan, że się chłopstwo bardzo rozzuchwali, +Jeśli…» — Reszty dowodów pana Ekonoma +Nie mógł usłyszeć Sędzia; bo pomiędzy dwoma +Rozprawami, wszczęło się dziesięć rozgoworów, +Anegdot, opowiadań i na koniec sporów. + + Tadeusz z Telimeną, całkiem zapomniani, +Pamiętali o sobie. Rada była pani, +Że jej dowcip tak bardzo Tadeusza bawił; +Młodzieniec jej nawzajem komplementy prawił. +Telimena mówiła coraz wolniej, ciszéj, +I Tadeusz udawał, że jej nie dosłyszy +W tłumie rozmów: więc szepcąc tak zbliżył się do niéj, +Że uczuł twarzą lubą gorącość jej skroni; +Wstrzymując oddech, usty chwytał jej westchnienie +I okiem łowił wszystkie jej wzroku promienie. + + Wtem pomiędzy ich usta mignęła znienacka +Naprzód mucha, a za nią tuż Wojskiego placka. + + Na Litwie much dostatek. Jest pomiędzy nimi +Gatunek much osobny, zwanych szlacheckimi. +Barwą i kształtem całkiem podobne do innych, +Ale pierś mają szerszą, brzuch większy od gminnych, +Latając bardzo huczą i nieznośnie brzęczą, +A tak silne, że tkankę przebiją pajęczą, +Lub jeśli która wpadnie, trzy dni będzie bzykać, +Bo z pająkiem sam na sam może się borykać. +Wszystko to Wojski zbadał i jeszcze dowodził, +Że się z tych much szlacheckich pomniejszy lud rodził, +Że one tym są muchom, czym dla roju matki, +Że z ich wybiciem zginą owadów ostatki. +Prawda, że ochmistrzyni ani pleban wioski, +Nie uwierzyli nigdy w te Wojskiego wnioski +I trzymali inaczej o muszym rodzaju; +Lecz Wojski nie odstąpił dawnego zwyczaju: +Ledwo dostrzegł takową muchę, wnet ją gonił. +Właśnie mu teraz szlachcic nad uchem zadzwonił; +Po dwakroć Wojski machnął, zdziwił się, że chybił, +Trzeci raz machnął, tylko co okna nie wybił; +Aż mucha, odurzona od tyla łoskotu, +Widząc dwóch ludzi w progu broniących odwrotu, +Rzuciła się z rozpaczą pomiędzy ich lica; +I tam za nią mignęła Wojskiego prawica. +Raz tak był tęgi, że dwie odskoczyły głowy, +Jak rozdarte piorunem dwie drzewa połowy; +Uderzyły się mocno oboje w uszaki, +Tak, że obojgu sine zostały się znaki. + + Szczęściem, nikt nie uważał; bo dotychczasowa +Żywa, głośna, lecz dosyć porządna rozmowa +Zakończyła się nagłym wybuchem hałasu. +Jak strzelcy, gdy na lisa zaciągną do lasu, +Słychać gdzieniegdzie trzask drzew, strzały, psiarni granie, +A wtem dojeżdżacz dzika ruszył niespodzianie, +Dał znak i wrzask powstaje w strzelców i psów tłuszczy, +Jak gdyby się ozwały wszystkie drzewa puszczy: +Tak dzieje się z rozmową. Z wolna się pomyka: +Aż natrafi na przedmiot wielki, jak na dzika. +Dzikiem rozmów strzeleckich, był ów spór zażarty +Rejenta z Asesorem o sławne ich charty. +Krótko trwał, lecz zrobili wiele w jedną chwilę; +Bo razem wyrzucili słów i obelg tyle, +Że wyczerpnęli sporu zwyczajne trzy części, +Przycinki, gniew, wyzwanie — i szło już do pięści. + + Więc ku nim z drugiej izby wszyscy się porwali, +I tocząc się przeze drzwi na kształt bystrej fali, +Unieśli młodą parę stojącą na progu, +Podobną Janusowi, dwulicemu bogu. + + Tadeusz z Telimeną nim na skroniach włosy +Poprawili, już groźne ucichły odgłosy. +Szmer zmieszany ze śmiechem śród ciżby się szerzył; +Nastąpił rozejm kłótni, kwestarz ją uśmierzył: +Człowiek stary, lecz krępy i bardzo pleczysty. +Właśnie kiedy Asesor podbiegł do jurysty, +Gdy już sobie gestami grozili szermierze, +On raptem porwał obu z tyłu za kołnierze +I dwakroć uderzywszy głowy obie mocne +Jedną o drugą, jako jaja wielkanocne, +Rozkrzyżował ramiona na kształt drogowskazu +I we dwa kąty izby rzucił ich od razu. +Chwilę z rozciągnionymi stał w miejscu rękami, +I «Pax, pax, pax vobiscum — krzyczał — pokój z wami!» + + Zdziwiły się, zaśmiały nawet strony obie. +Przez szacunek, należny duchownej osobie, +Nie śmiano łajać mnicha; a po takiej probie, +Nikt też nie miał ochoty zaczynać z nim zwadę, +Zaś kwestarz Robak, skoro uciszył gromadę, +Widać było, że wcale tryumfu nie szukał, +Ani groził kłótnikom więcej, ani fukał; +Tylko poprawił kaptur, i ręce za pasem +Zatknąwszy, wyszedł cicho z pokoju. + + Tymczasem +Podkomorzy i Sędzia między dwiema strony +Plac zajęli. Pan Wojski, jakby przebudzony +Z głębokiego dumania, w środku się postawił, +Wąsy siwe pokręcił, kapoty poprawił, +Iskrzyły mu się oczy (zawżdy postrzegano +Ten blask niezwykły, kiedy o łowach gadano), +Obiegał zgromadzenie ognistą źrenicą +I gdzie szmer jeszcze słyszał, jak ksiądz kropielnicą, +Tam uciszając machał swą placką ze skóry; +Wreszcie podniósłszy trzonek z powagą do góry, +Jak laskę marszałkowską, nakazał milczenie. + + «Uciszcie się! — powtarzał — miejcie też baczenie, +Wy, co jesteście pierwsi myśliwi w powiecie, +Z gorszącej kłótni waszej co będzie? czy wiecie? +Oto młodzież, na której Ojczyzny nadzieje, +Która ma wsławiać nasze ostępy i knieje, +Która niestety, i tak zaniedbuje łowy, +Może do ich wzgardzenia weźmie pochop nowy. +Widząc, że ci, co innym mają dać przykłady, +Z łowów przynoszą tylko poswarki i zwady! +Miejcie też wzgląd powinny dla mych włosów siwych; +Bo znałem większych dawniej niźli wy myśliwych, +A sądziłem ich nieraz sądem polubownym. +Któż był w lasach litewskich Rejtanowi równym? +Czy obławę zaciągnąć, czy spotkać się z zwierzem, +Kto z Białopiotrowiczem porówna się Jerzym? +Gdzie jest dziś taki strzelec jak szlachcic Żegota, +Co kulą z pistoletu w biegu trafiał kota? +Terajewicza znałem, co idąc na dziki, +Nie brał nigdy innego oręża prócz piki; +Budrewicza, co chodził z niedźwiedziem w zapasy: +Takich mężów widziały niegdyś nasze lasy! +Jeśli do sporu przyszło, jakże spór godzili? +Oto obrali sędziów i zakład stawili. +Ogiński sto włók lasu raz przegrał o wilka; +Niesiołowskiemu borsuk kosztował wsi kilka! +I wy, panowie, pójdźcie za starych przykładem, +I rozstrzygnijcie spór wasz choć mniejszym zakładem. +Słowo wiatr, w sporach słownych nigdy nie masz końca; +Szkoda ust dłużej suszyć kłótnią o zająca. +Więc polubownych sędziów najpierwej obierzcie, +A co wyrzekną, temu sumiennie zawierzcie. +Ja uproszę Sędziego, ażeby nie bronił +Dojeżdżaczowi, choćby po pszenicy gonił; +I tuszę, że tę łaskę otrzymam od pana». +To wyrzekłszy, Sędziego ścisnął za kolana. + + «Konia — zawołał Rejent — stawię konia z rzędem, +I opiszę się jeszcze przed ziemskim urzędem, +Iż ten pierścień Sędziemu w salarijum złożę». +«Ja — rzekł Asesor — stawię me złote obroże, +Jaszczurem wykładane, z kółkami ze złota, +I smycz tkany jedwabny, którego robota +Równie cudna jak kamień, co się na nim świeci. +Chciałem ten sprzęt zostawić w dziedzictwie dla dzieci, +Jeślibym się ożenił: ten sprzęt mnie darował +Książę Dominik, kiedym z nim razem polował +I z marszałkiem Sanguszką księciem, z jenerałem +Mejenem, i gdy wszystkich na charty wyzwałem. +Tam, bezprzykładną w dziejach polowania sztuką, +Uszczułem sześć zajęcy pojedynczą suką. +Polowaliśmy wtenczas na Kupiskim błoniu; +Książę Radziwiłł nie mógł dosiedzieć na koniu: +Zsiadł i, objąwszy sławną mą charcicę Kanię, +Trzykroć jej w samą głowę dał pocałowanie, +A potem trzykroć ręką klasnąwszy po pysku, +Rzekł: »Mianuję cię odtąd księżną na Kupisku«. +Tak Napoleon daje wodzom swoim księstwa +Od miejsc, na których wielkie odnieśli zwycięstwa». + + Telimena, znudzona zbyt długimi swary, +Chciała wyjść na dziedziniec, lecz szukała pary; +Wzięła koszyczek z kołka: «Panowie, jak widzę, +Chcecie zostać w pokoju, ja idę na rydze; +Kto łaska, proszę za mną» — rzekła, koło głowy +Obwijając czerwony szal kaszemirowy; +Córeczkę Podkomorstwa wzięła w jedną rękę, +A drugą podchyliła do kostek sukienkę. +Tadeusz milczkiem za nią na grzyby pośpieszył. + + Zamiar przechadzki bardzo Sędziego ucieszył; +Widział sposób rozjęcia krzykliwego sporu, +A więc krzyknął: «Panowie, po grzyby do boru! +Kto z najpiękniejszym rydzem do stołu przybędzie, +Ten obok najpiękniejszej panienki usiędzie: +Sam ją sobie wybierze. Jeśli znajdzie dama, +Najpiękniejszego chłopca weźmie sobie sama». + + + + +Księga trzecia + + + +Umizgi + +Wyprawa Hrabiego na sad — Tajemnicza nimfa gęsi pasie — Podobieństwo grzybobrania do przechadzki cieniów elizejskich — Gatunki grzybów — Telimena w świątyni dumania — Narady tyczące się postanowienia Tadeusza — Hrabia pejzażysta — Tadeusza uwagi malarskie nad drzewami i obłokami — Hrabiego myśl o sztuce — Dzwon — Bilecik — Niedźwiedź, mospanie! + + Hrabia wracał do siebie; lecz konia wstrzymywał, +Głową coraz w tył kręcił, w ogród się wpatrywał. +I raz mu się zdawało, że znowu z okienka +Błysnęła tajemnicza, bieluchna sukienka +I coś lekkiego znowu upadło z wysoka, +I przeleciawszy cały ogród w mgnieniu oka, +Pomiędzy zielonymi świeciło ogórki: +Jako promień słoneczny, wykradłszy się z chmurki, +Kiedy śród roli padnie na krzemienia skibę +Lub śród zielonej łąki w drobną wody szybę. + + Hrabia zsiadł z konia, sługi odprawił do domu, +A sam ku ogrodowi ruszył po kryjomu. +Dobiegł wkrótce parkanu, znalazł w nim otwory +I wcisnął się po cichu, jak wilk do obory. +Nieszczęściem, trącił krzaki suchego agrestu: +Ogrodniczka, jak gdyby zlękła się szelestu, +Oglądała się wkoło, lecz nic nie spostrzegła; +Przecież ku drugiej stronie ogrodu pobiegła. +A Hrabia bokiem, między wielkie końskie szczawie, +Między liście łopuchu, na rękach, po trawie, +Skacząc jak żaba, cicho przyczołgał się blisko, +Wytknął głowę i ujrzał cudne widowisko. + + W tej części sadu rosły tu i ówdzie wiśnie, +Śród nich zboże w gatunkach zmieszanych umyślnie: +Pszenica, kukuruza, bób, jęczmień wąsaty, +Proso, groszek, a nawet krzewiny i kwiaty. +Domowemu to ptactwu taki ochmistrzyni +Wymyśliła ogródek: sławna gospodyni, +Zwała się Kokosznicka, z domu Jendykowi- +czówna. Jej wynalazek epokę stanowi +W domowym gospodarstwie; dziś powszechnie znany, +Lecz w owych czasach jeszcze za nowość podany, +Przyjęty pod sekretem od niewielu osób, +Nim go wydał kalendarz, pod tytułem: Sposób +Na jastrzębie i kanie, albo nowy środek +Wychowywania drobiu — był to ów ogrodek. + + Jakoż, zaledwie kogut, co odprawia warty, +Stanie i nieruchomie dzierżąc dziób zadarty, +I głowę grzebieniastą pochyliwszy bokiem, +Aby tym łacniej w niebo mógł celować okiem, +Dostrzeże wiszącego jastrzębia śród chmury, +Krzyknie: zaraz w ten ogród chowają się kury, +Nawet gęsi i pawie, i w nagłym przestrachu +Gołębie, gdy nie mogą schronić się na dachu. + + Teraz w niebie żadnego nie widziano wroga; +Tylko skwarzyła słońca letniego pożoga. +Od niej ptaki w zbożowym ukryły się lasku; +Tamte leżą w murawie, te kąpią się w piasku. + + Śród ptaszych głów sterczały główki ludzkie małe, +Odkryte; włosy na nich krótkie, jak len białe; +Szyje nagie do ramion; a pomiędzy nimi +Dziewczyna głową wyższa, z włosami dłuższymi. +Tuż za dziećmi paw siedział i piór swych obręcze +Szeroko rozprzestrzenił w różnofarbną tęczę, +Na której główki białe, jak na tle obrazku, +Rzucone w ciemny błękit, nabierały blasku. +Obrysowane wkoło kręgiem pawich oczu +Jak wiankiem gwiazd, świeciły w zbożu jak w przezroczu, +Pomiędzy kukuruzy złocistymi laski, +I angielską trawicą posrebrzaną w paski, +I szczyrem koralowym, i zielonym ślazem; +Których kształty i barwy mieszały się razem +Niby krata ze srebra i złota pleciona, +A powiewna od wiatru jak lekka zasłona. + + Nad gęstwą różnofarbnych kłosów i badylów +Wisiała jak baldachim jasna mgła motylów, +Zwanych babkami, których poczwórne skrzydełka +Lekkie jak pajęczyna, przejrzyste jak szkiełka, +Gdy w powietrzu zawisną, zaledwo widome, +I chociaż brzęczą, myślisz, że są nieruchome. + + Dziewczyna powiewała podniesioną w ręku +Szarą kitką, podobną do piór strusich pęku; +Nią zdała się oganiać główki niemowlęce +Od złotego motylów deszczu. W drugiej ręce +Coś u niej rogatego, złocistego świeci, +Zdaje się, że naczynie do karmienia dzieci: +Bo je zbliżała dzieciom do ust po kolei; +Miało zaś kształt złotego rogu Amaltei. + + Tak zatrudniona, przecież obracała głowę +Na pamiętne szelestem krzaki agrestowe, +Nie wiedząc, że napastnik już z przeciwnej strony +Przybliżył się, czołgając jak wąż przez zagony, +Aż wyskoczył z łopuchu. Spojrzała — stał blisko, +O cztery grzędy od niej, i kłaniał się nisko. +Już głowę odwróciła i wzniosła ramiona, +I zrywała się lecieć jak kraska spłoszona, +I już lekkie jej stopy wionęły nad liściem, +Kiedy dzieci, przelękłe podróżnego wniściem +I ucieczką dziewczyny, wrzasnęły okropnie. +Posłyszała, uczuła, że jest nieroztropnie +Dziatwę małą, przelękłą i samą porzucić: +Wracała, wstrzymując się, lecz musiała wrócić, +Jak niechętny duch, wróżka przyzwany zaklęciem, +Przybiegła z najkrzykliwszym bawić się dziecięciem, +Siadła przy nim na ziemi, wzięła je na łono; +Drugie głaskała ręką i mową pieszczoną; +Aż się uspokoiły, objąwszy w rączęta +Jej kolana i tuląc główki jak pisklęta +pod skrzydło matki. Ona rzekła: «Czy to pięknie +Tak krzyczeć? Czy to grzecznie? Ten pan się zalęknie. +Ten pan nie przyszedł straszyć; to nie dziad szkaradny, +To gość, dobry pan, patrzcie tylko jaki ładny». + + Sama spojrzała: Hrabia uśmiechnął się mile, +I widocznie był wdzięczny jej za pochwał tyle; +Postrzegła się, umilkła, oczy opuściła +I jako róży pączek cała się spłoniła. + + W istocie był to piękny pan: słusznej urody, +Twarz miał pociągłą, blade lecz świeże jagody, +Oczy modre, łagodne, włos długi, białawy; +Na włosach listki ziela i kosmyki trawy, +Które Hrabia oberwał pełznąc przez zagony, +Zieleniły się jako wieniec rozpleciony. + + «O ty — rzekł — jakimkolwiek uczczę cię imieniem, +Bóstwem jesteś czy nimfą, duchem czy widzeniem! +Mów: własna li cię wola na ziemię sprowadza, +Obca li więzi ciebie na padole władza? +Ach, domyślam się, — pewnie wzgardzony miłośnik, +Jaki pan możny, albo opiekun zazdrośnik, +W tym cię parku zamkowym jak zaklętą strzeże! +Godna, by o cię bronią walczyli rycerze, +Byś została romansów heroiną smutnych! +Odkryj mi, piękna, tajnie twych losów okrutnych! +Znajdziesz wybawiciela. Odtąd twym skinieniem, +Jak rządzisz sercem moim, tak rządź mym ramieniem». +Wyciągnął ramię. + + Ona z rumieńcem dziewiczym, +Ale z rozweselonym słuchała obliczem. +Jak dziecię lubi widzieć obrazki jaskrawe +I w liczmanach błyszczących znajduje zabawę, +Nim rozezna ich wartość: tak się słuch jej pieści +Z dźwięcznymi słowy, których nie pojęła treści. +Na koniec zapytała: «Skąd tu pan przychodzi? +I czego tu po grzędach szuka pan dobrodziéj?» + + Hrabia oczy roztworzył. Zmieszany, zdziwiony, +Milczał; wreszcie, zniżając swej rozmowy tony: +«Przepraszam — rzekł — panienko! Widzę, żem pomieszał +Zabawy! Ach, przepraszam: jam właśnie pośpieszał +Na śniadanie: już późno, chciałem na czas zdążyć; +Panienka wie, że drogą trzeba wkoło krążyć, +Przez ogród zdaje mi się jest do dworu prościéj». +Dziewczyna rzekła: «Tędy droga jegomości; +Tylko grząd psuć nie trzeba. Tam, między murawą +Ścieżka». — «W lewo — zapytał Hrabia — czy na prawo?» +Ogrodniczka, podniósłszy błękitne oczęta, +Zdawała się go badać ciekawością zdjęta: +Bo dom o tysiąc kroków widny jak na dłoni, +A Hrabia drogi pyta? Ale Hrabia do niéj +Chciał koniecznie coś mówić i szukał powodu +Rozmowy: «Panna mieszka tu? blisko ogrodu? +Czy na wsi? Jak to było, żem panny we dworze +Nie widział? czy niedawno tu? przyjezdna może?» +Dziewczę wstrząsnęło głową. — «Przepraszam, panienko, +Czy nie tam pokój panny, gdzie owe okienko?» + + Myślił zaś w duchu: jeśli nie jest heroiną +Romansów, jest młodziuchną, prześliczną dziewczyną. +Zbyt często wielka dusza, myśl wielka ukryta +W samotności, jak róża śród lasów rozkwita; +Dosyć ją wynieść na świat, postawić przed słońcem, +Aby widzów zdziwiła jasnych barw tysiącem! + + Ogrodniczka tymczasem powstała w milczeniu, +Podniosła jedno dziecię zwisłe na ramieniu, +Drugie wzięła za rękę, a kilkoro przodem +Zaganiając jak gąski, szła dalej ogrodem. + + Odwróciwszy się rzekła: «Czy też pan nie może +Rozbiegłe moje ptastwo wpędzić nazad w zboże?» +«Ja, ptastwo pędzać?» krzyknął Hrabia z zadziwieniem; +Ona tymczasem znikła, zakryta drzew cieniem. +Chwilę jeszcze z szpaleru, przez majowe zwoje, +Przeświecało coś na wskroś jakby oczu dwoje. + + Samotny Hrabia długo jeszcze stał w ogrodzie. +Dusza jego, jak ziemia po słońca zachodzie, +Ostygała powoli, barwy brała ciemne; +Zaczął marzyć, lecz sny miał bardzo nieprzyjemne. +Zbudził się, sam nie wiedząc, na kogo się gniewał: +Niestety, mało znalazł! nadto się spodziewał! +Bo gdy zagonem pełzał ku owej pasterce, +Paliło mu się w głowie, skakało w nim serce; +Tyle wdzięków w tajemnej nimfie upatrywał, +W tyle ją cudów ubrał, tyle odgadywał! +Wszystko znalazł inaczej: prawda, że twarz ładną, +Kibić miała wysmukłą, ale jak nieskładną! +A owa pulchność liców i rumieńca żywość, +Malująca zbyteczną, prostacką szczęśliwość! +Znak, że myśl jeszcze drzemie, że serce nieczynne! +I owe odpowiedzi, tak wiejskie, tak gminne! +«Po cóż się łudzić — krzyknął — zgaduję po czasie: +Moja nimfa tajemna pono gęsi pasie!» + + Z nimfy zniknieniem, całe czarowne przezrocze +Zmieniło się. Te wstęgi, te kraty urocze +Złote, srebrne: niestety! więc to była słoma? + + Hrabia z załamanymi poglądał rękoma +Na snopek uwiązanej trawami mietlicy, +Którą brał za pęk strusich piór w ręku dziewicy. +Nie zapomniał naczynia: złocista konewka, +Ów rożek Amaltei, była to marchewka! +Widział ją w ustach dziecka pożeraną chciwie: +Więc było po uroku! po czarach! po dziwie! + + Tak chłopiec, kiedy ujrzy cykoryi kwiaty, +Wabiące dłoń miękkimi, lekkimi bławaty, +Chce je pieścić, zbliża się, dmuchnie: i z podmuchem +Cały kwiat na powietrzu rozleci się puchem, +A w ręku widzi tylko badacz zbyt ciekawy +Nagą łodygę szarozielonawej trawy. + + Hrabia wcisnął na oczy kapelusz i wracał +Tamtędy, kędy przyszedł; ale drogę skracał, +Stąpając po jarzynach, kwiatach i agreście, +Aż, przeskoczywszy parkan, odetchnął nareście! +Przypomniał, że dziewczynie mówił o śniadaniu; +Może już wszyscy wiedzą o jego spotkaniu +W ogrodzie, blisko domu? może szukać wyślą? +Postrzegli, że uciekał? kto wie, co pomyślą? +Więc wypadało wrócić. Chyląc się u płotów +Około miedz i zielska, po tysiącach zwrotów +Rad był przecież, że wyszedł w końcu na gościniec, +Który prosto prowadził na dworski dziedziniec. +Szedł przy płocie, a głowę odwracał od sadu. +Jak złodziej od spichlerza, aby nie dać śladu, +Że go myśli nawiedzić albo już nawiedził: +Tak Hrabia był ostrożny, choć go nikt nie śledził; +Patrzył w stronę przeciwną ogrodu, na prawo. + + Był gaj z rzadka zarosły, wysłany murawą. +Po jej kobiercach, na wskroś białych pniów brzozowych, +Pod namiotem obwisłych gałęzi majowych, +Snuło się mnóstwo kształtów, których dziwne ruchy, +Niby tańce, i dziwny ubiór: istne duchy +Błądzące po księżycu. Tamci w czarnych, ciasnych, +Ci w długich, rozpuszczonych szatach jak śnieg jasnych; +Tamten pod kapeluszem jak obręcz szerokim, +Ten z gołą głową; inni jak gdyby obłokiem +Obwiani, idąc, na wiatr puszczają zasłony, +Ciągnące się za głową, jak komet ogony. +Każdy w innej postawie: ten przyrósł do ziemi, +Tylko oczyma kręci na dół spuszczonemi; +Ów, patrząc wprost przed siebie, niby senny kroczy, +Jak po linie, ni w prawo, ni w lewo nie zboczy; +Wszyscy zaś ciągle w różne schylają się strony +Aż do ziemi, jak gdyby wybijać pokłony. +Jeżeli się przybliżą albo się spotkają, +Ani mówią do siebie, ani się witają, +Głęboko zadumani, w sobie pogrążeni. +Hrabia widział w nich obraz elizejskich cieni, +Które, chociaż boleściom, troskom niedostępne, +Błąkają się spokojne, ciche, lecz posępne. + + Któż by zgadnął, że owi tak mało ruchomi, +Owi milczący ludzie — są nasi znajomi, +Sędziowscy towarzysze? Z hucznego śniadania +Wyszli na uroczysty obrzęd grzybobrania. +Jako ludzie rozsądni, umieją miarkować +Mowy i ruchy swoje, aby je stosować +W każdej okoliczności do miejsca i czasu. +Dlatego, nim ruszyli za Sędzią do lasu, +Wzięli postawy tudzież ubiory odmienne, +Służące do przechadzki opończe płócienne, +Którymi osłaniają po wierzchu kontusze, +A na głowy słomiane wdziali kapelusze. +Stąd biali wyglądają jak czyśćcowe dusze. +Młodzież także przebrana, oprócz Telimeny +I kilku po francusku chodzących. + + Tej sceny +Hrabia nie pojął; nie znał wiejskiego zwyczaju: +Więc zdziwiony niezmiernie biegł pędem do gaju. + +Grzybów było w bród. Chłopcy biorą krasnolice, +Tyle w pieśniach litewskich sławione *lisice*, +Co są godłem panieństwa: bo czerw ich nie zjada, +I dziwna, żaden owad na nich nie usiada. +Panienki za wysmukłym gonią *borowikiem*, +Którego pieśń nazywa grzybów pułkownikiem. +Wszyscy dybią na *rydza*; ten wzrostem skromniejszy +I mniej sławny w piosenkach, za to najsmaczniejszy, +Czy świeży, czy solony, czy jesiennej pory, +Czy zimą. Ale Wojski zbierał *muchomory*. + + Inne pospólstwo grzybów, pogardzone w braku +Dla szkodliwości albo niedobrego smaku, +Lecz nie są bez użytku: one zwierza pasą +I gniazdem są owadów i gajów okrasą. +Na zielonym obrusie łąk, jako szeregi +Naczyń stołowych sterczą: tu z krągłymi brzegi +*Surojadki* srebrzyste, żółte i czerwone, +Niby czareczki różnym winem napełnione; +*Koźlak*, jak przewrócone kubka dno wypukłe, +*Lejki*, jako szampańskie kieliszki wysmukłe, +*Bielaki* krągłe, białe, szerokie i płaskie, +Jakby mlekiem nalane filiżanki saskie, +I kulista, czarniawym pyłkiem napełniona +*Purchawka*, jak pieprzniczka; zaś innych imiona, +Znane tylko w zajęczym lub wilczym języku, +Od ludzi nieochrzczone; a jest ich bez liku. +Ni wilczych, ni zajęczych nikt dotknąć nie raczy; +A kto schyla się ku nim, gdy błąd swój obaczy, +Zagniewany, grzyb złamie albo nogą kopnie: +Tak szpecąc trawę, czyni bardzo nieroztropnie. + + Telimena ni wilczych, ni ludzkich nie zbiera. +Roztargniona, znudzona, dokoła spoziera, +Z głową w górę zadartą. Więc pan Rejent w gniewie +Mówił o niej, że grzybów szukała na drzewie; +Asesor ją złośliwiej równał do samicy, +Która miejsca na gniazdo szuka w okolicy. + + Jakoż zdała się szukać samotności, ciszy. +Oddalała się z wolna od swych towarzyszy, +I szła lasem na wzgórek pochyło wyniosły, +Ocieniony, bo drzewa gęściej na nim rosły. +W środku szarzał się kamień; strumień spod kamienia +Szumiał, tryskał i zaraz, jakby szukał cienia, +Chował się między gęste i wysokie zioła, +Które wodą pojone bujały dokoła; +Tam ów bystry swawolnik, spowijany w trawy +I liściem podesłany, bez ruchu, bez wrzawy, +Niewidzialny i ledwie dosłyszany szepce, +Jako dziecię krzykliwe złożone w kolebce, +Gdy matka nad nim zwiąże firanki majowe +I liścia makowego nasypie pod głowę. +Miejsce piękne i ciche: tu się często schrania +Telimena, zowiąc je *Świątynią dumania*. + + Stanąwszy nad strumieniem, rzuciła na trawnik +Z ramion swój szal powiewny, czerwony jak krwawnik; +I podobna pływaczce, która do kąpieli +Zimnej schyla się, nim się zanurzyć ośmieli, +Klęknęła i powoli chyliła się bokiem; +Wreszcie, jakby porwana koralu potokiem, +Upadła nań i cała wzdłuż się rozpostarła. +Łokcie na trawie, skronie na dłoniach oparła, +Z głową na dół skłonioną; na dole u głowy, +Błysnął francuskiej książki papier welinowy; +Nad alabastrowymi stronicami księgi, +Wiły się czarne pukle i różowe wstęgi. + + W szmaragdzie bujnych traw, na krwawnikowym szalu, +W sukni długiej, jak gdyby w powłoce koralu, +Od której odbijał się włos z jednego końca, +Z drugiego czarny trzewik; po bokach błyszcząca +Śnieżną pończoszką, chustką, białością rąk, lica, +Wydawała się z dala jak pstra gąsienica, +Gdy wpełźnie na zielony liść klonu. + + Niestety! +Wszystkie tego obrazu wdzięki i zalety +Darmo czekały znawców, nikt nie zważał na nie, +Tak mocno zajmowało wszystkich grzybobranie. +Tadeusz przecież zważał i w bok strzelał okiem, +I nie śmiejąc iść prosto, przysuwał się bokiem: +Jak strzelec, gdy w ruchomej gałęzistej szopie, +Usiadłszy na dwóch kołach, podjeżdża na dropie, +Albo na siewki idąc, przy koniu się kryje, +Strzelbę złoży na siodle lub pod końską szyję, +Niby to bronę włóczy, niby jedzie miedzą, +A coraz się przybliża, kędy ptaki siedzą: +Tak skradał się Tadeusz. + + Sędzia czaty zmieszał +I przeciąwszy mu drogę, do źródła pośpieszał. +Z wiatrem igrały białe poły sarafana +I wielka chustka w pasie końcem uwiązana; +Słomiany, podwiązany kapelusz od ruchu +Nagłego chwiał się z wiatrem jako liść łopuchu, +Spadając to na barki, to znowu na oczy; +W ręku ogromna laska: tak pan Sędzia kroczy. +Schyliwszy się i ręce obmywszy w strumieniu, +Usiadł przed Telimeną na wielkim kamieniu, +I, wsparłszy się oburącz na gałkę słoniową +Trzciny ogromnej, z taką ozwał się przemową: + + «Widzi aśćka, od czasu jak tu u nas gości +Tadeuszek, niemało mam niespokojności. +Jestem bezdzietny, stary; ten dobry chłopczyna, +Wszak to moja na świecie pociecha jedyna, +Przyszły dziedzic fortunki mojej. Z łaski nieba, +Zostawię mu kęs niezły szlacheckiego chleba; +Już mu też czas obmyśleć los, postanowienie; +Ale zważaj no, aśćka, moje utrapienie! +Wiesz, że pan Jacek, brat mój, Tadeusza ociec, +Dziwny człowiek, zamiarów jego trudno dociec, +Nie chce wracać do kraju, Bóg wie gdzie się kryje, +Nawet nie chce synowi oznajmić, że żyje, +A ciągle nim zarządza. Naprzód w legijony +Chciał go posyłać; byłem okropnie zmartwiony. +Potem zgodził się przecie, by w domu pozostał +I żeby się ożenił. Jużbyć żony dostał; +Partyję upatrzyłem. Nikt z obywateli +Nie wyrówna z imienia ani z parenteli +Podkomorzemu; jego starsza córka Anna +Jest na wydaniu, piękna i posażna panna; +Chciałem zagaić». Na to Telimena zbladła, +Złożyła książkę, wstała nieco i usiadła. + + «Jak mamę kocham — rzekła — czy to, panie bracie, +Jest w tym sens jaki, czy wy Boga w sercu macie? +To myślisz Tadeusza zostać dobrodziejem, +Jeśli młodego chłopca zrobisz grykosiejem? +Świat mu zawiążesz! wierz mi, kląć was kiedyś będzie! +Zakopać taki talent w lasach i na grzędzie! +Wierz mi, ile poznałam, pojętne to dziecię, +Warto, żeby na wielkim przetarło się świecie. +Dobrze brat zrobi, gdy go do stolicy wyśle, +Na przykład do Warszawy? Lub wie brat, co myślę… +Żeby do Peterburka? Ja pewnie tej zimy +Pojadę tam dla sprawy; razem ułożymy, +Co zrobić z Tadeuszem. Znam tam wiele osób, +Mam wpływy: to najlepszy kreacyi sposób. +Za mą pomocą, znajdzie wstęp w najpierwsze domy, +A kiedy będzie ważnym osobom znajomy, +Dostanie urząd, order; wtenczas niech porzuci +Służbę, jeżeli zechce, niech do domu wróci, +Mając już i znaczenie, i znajomość świata. +I cóż brat myśli o tym?» — «Jużci, w młode lata — +Rzekł Sędzia — nieźle chłopcu trochę się przewietrzyć, +Obejrzeć się na świecie, między ludźmi przetrzéć; +Ja za młodu niemało świata objechałem: +Byłem w Piotrkowie, w Dubnie, to za trybunałem +Jadąc jako palestrant, to własne swe sprawy +Forytując, jeździłem nawet do Warszawy. +Człek niemało skorzystał! Chciałbym i synowca +Wysłać pomiędzy ludzi, prosto jak wędrowca, +Jak czeladnika, który terminuje lata, +Ażeby nabył trochę znajomości świata. +Nie dla rang ni orderów! Proszę uniżenie, +Ranga moskiewska, order: cóż to za znaczenie? +Któryż to z dawnych panów, ba, nawet dzisiejszych, +Między szlachtą w powiecie nieco zamożniejszych, +Dba o podobne fraszki? Przecież są w estymie +U ludzi; bo szanujem w nich ród, dobre imię, +Albo urząd, lecz ziemski, przyznany wyborem +Obywatelskim, nie zaś czyimś tam faworem». + + Telimena przerwała: «Jeśli brat tak myśli, +Tym lepiej, więc go jako wojażera wyślij». + + «Widzi siostra — rzekł Sędzia, skrobiąc smutnie głowę — +Chciałbym bardzo: cóż, kiedy mam trudności nowe! +Pan Jacek nie wypuszcza z opieki swej syna, +I przysłał mi tu właśnie na kark bernardyna +Robaka, który przybył z tamtej strony Wisły, +Przyjaciel brata, wszystkie wie jego zamysły; +A więc o Tadeusza już wyrzekli losie, +I chcą, by się ożenił, aby pojął Zosię, +Wychowankę waćpani. Oboje dostaną, +Oprócz fortunki mojej, z łaski Jacka wiano +W kapitałach; wiesz aśćka, że ma kapitały, +I z łaski jego mam też fundusz prawie cały: +Ma więc prawo rozrządzać… aśćka pomyśl o tem, +Żeby się to zrobiło najmniejszym kłopotem. +Trzeba ich z sobą poznać. Prawda, bardzo młodzi, +Szczególnie Zosia mała, lecz to nic nie szkodzi. +Czas by już Zośkę wreszcie wydobyć z zamknięcia. +Bo wszakci to już pono wyrasta z dziecięcia». + + Telimena zdziwiona i prawie wylękła +Podnosiła się coraz, na szalu uklękła; +Zrazu słuchała pilnie, potem dłoni ruchem +Przeczyła, ręką żwawo wstrząsając nad uchem, +Odpędzając jak owad nieprzyjemne słowa +Na powrót w usta mówcy — + + «A! a! to rzecz nowa! +Czy to Tadeuszowi szkodzi, czy nie szkodzi — +Rzekła z gniewem — sądź o tym sam waćpan dobrodziéj! +Mnie nic do Tadeusza; sami o nim radźcie, +Zróbcie go ekonomem lub w karczmie posadźcie, +Niech szynkuje lub z lasu niech zwierzynę znosi: +Z nim sobie, co zechcecie, zróbcie. Lecz do Zosi? +Co waćpaństwu do Zosi? Ja jej ręką rządzę, +Ja sama! Że pan Jacek dawał był pieniądze +Na wychowanie Zosi, i że jej wyznaczył +Małą pensyjkę roczną, więcej przyrzec raczył, +Toć jej jeszcze nie kupił. Zresztą, państwo wiecie, +I dotąd jeszcze o tym wiadomo na świecie, +Że hojność państwa dla nas nie jest bez powodu, +Winni coś Soplicowie dla Horeszków rodu». +(Tej części mowy Sędzia słuchał z niepojętem +Pomieszaniem, żałością i widocznym wstrętem; +Jakby lękał się reszty mowy, głowę skłonił, +I ręką potakując, mocno się zapłonił.) + + Telimena kończyła: «Byłam jej piastunką, +Jestem krewną, jedyną Zosi opiekunką. +Nikt oprócz mnie nie będzie myślił o jej szczęściu». +«A jeśli ona szczęście znajdzie w tym zamęściu? — +Rzekł Sędzia wzrok podnosząc. — Jeśli Tadeuszka +Podoba?» — «Czy podoba? to na wierzbie gruszka! +Podoba, nie podoba: a to mi rzecz ważna! +Zosia nie będzie, prawda, partyja posażna; +Ale też nie jest z lada wsi, lada szlachcianka, +Idzie z jaśnie wielmożnych, jest wojewodzianka, +Rodzi się z Horeszkówny; małżonka dostanie! +Staraliśmy się tyle o jej wychowanie! +Chybaby tu zdziczała». Sędzia pilnie słuchał, +Patrząc w oczy; zdało się, że się udobruchał, +Bo rzekł dosyć wesoło: «No, to i cóż robić! +Bóg widzi, szczerze chciałem interesu dobić; +Tylko bez gniewu. Jeśli aśćka się nie zgodzi, +Aśćka ma prawo; smutno: gniewać się nie godzi. +Radziłem, bo brat kazał; nikt tu nie przymusza. +Gdy aśćka rekuzuje pana Tadeusza, +Odpisuję Jackowi, że nie z mojej winy +Nie dojdą Tadeusza z Zosią zaręczyny. +Teraz sam będę radzić. Pono z Podkomorzym +Zagaimy swatowstwo i resztę ułożym». + + Przez ten czas Telimena ostygła z zapału: +«Ja nic nie rekuzuję, braciszku, pomału! +Sam mówiłeś, że jeszcze za wcześnie — zbyt młodzi, — +Rozpatrzmy się, czekajmy, nic to nie zaszkodzi, +Poznajmy z sobą państwo młodych, będziem zważać; +Nie można szczęścia drugich tak na traf narażać. +Ostrzegam tylko wcześnie: niech brat Tadeusza +Nie namawia, kochać się w Zosi nie przymusza; +Bo serce nie jest sługa, nie zna co to pany, +I nie da się przemocą okuwać w kajdany». + + Za czym Sędzia, powstawszy, odszedł zamyślony. +Pan Tadeusz z przeciwnej przybliżył się strony, +Udając, że szukanie grzybów tam go zwabia. +W tymże kierunku z wolna posuwa się Hrabia. + + Hrabia podczas Sędziego sporów z Telimeną +Stał za drzewami, mocno zdziwiony tą sceną. +Dobył z kieszeni papier i ołówek, sprzęty, +Które zawsze miał z sobą, i na pień wygięty, +Rozpiąwszy kartkę, widać, że obraz malował, +Mówiąc sam z sobą: «Jakbyś umyślnie grupował: +Ten na głazie, ta w trawie; grupa malownicza! +Głowy charakterowe! z kontrastem oblicza!» + + Podchodził, wstrzymywał się, lornetkę przecierał, +Oczy chustką obwiewał i coraz spozierał: +«Miałożby to cudowne, śliczne widowisko +Zginąć albo zmienić się, gdy podejdę blisko? +Ten aksamit traw, będzież to mak i botwinie? +W nimfie tej czyż obaczę jaką ochmistrzynię?» + + Choć Hrabia Telimenę już dawniej widywał +W domu Sędziego, w którym dosyć często bywał, +Lecz mało ją uważał: zadziwił się zrazu, +Rozeznając w niej model swojego obrazu. +Miejsca piękność, postawy wdzięk i gust ubrania +Zmieniły ją, zaledwo była do poznania. +W oczach świeciły jeszcze niezagasłe gniewy; +Twarz, ożywiona wiatru świeżymi powiewy, +Sporem z Sędzią i nagłym przybyciem młodzieńców, +Nabrała mocnych, żywszych niż zwykle rumieńców. + + «Pani — rzekł Hrabia — racz mej śmiałości darować; +Przychodzę i przepraszać, i razem dziękować. +Przepraszać, że jej kroków śledziłem ukradkiem; +I dziękować, że byłem jej dumania świadkiem. +Tyle ją obraziłem! winienem jej tyle! +Przerwałem chwilę dumań; winienem ci chwile +Natchnienia, chwile błogie! Potępiaj człowieka; +Ale sztukmistrz twojego przebaczenia czeka! +Na wielem się odważył, na więcej odważę: +Sądź!» — tu ukląkł i podał swoje pejzaże. + + Telimena sądziła malowania proby +Tonem grzecznej, lecz sztukę znającej osoby; +Skąpa w pochwały, lecz nie szczędziła zachętu: +«Brawo — rzekła — winszuję, niemało talentu. +Tylko pan nie zaniedbuj; szczególniej potrzeba +Szukać pięknej natury! O, szczęśliwe nieba +Krajów włoskich! różowe cezarów ogrody! +Wy, klasyczne Tyburu spadające wody! +I straszne Pauzylipu skaliste wydroże! +To, Hrabio, kraj malarzów! U nas, żal się Boże!… +Dziecko muz, w Soplicowie oddane na mamki, +Umrze pewnie. Mój Hrabio, oprawię to w ramki, +Albo w album umieszczę, do rysunków zbiorku, +Które zewsząd skupiałam: mam ich dosyć w biurku». + + Zaczęli więc rozmowę o niebios błękitach, +Morskich szumach i wiatrach wonnych, i skał szczytach, +Mieszając tu i ówdzie, podróżnych zwyczajem, +Śmiech i urąganie się nad ojczystym krajem. + + A przecież wokoło nich ciągnęły się lasy +Litewskie, tak poważne i tak pełne krasy! +Czeremchy oplatane dzikich chmielów wieńcem, +Jarzębiny ze świeżym pasterskim rumieńcem, +Leszczyna jak menada z zielonymi berły, +Ubranymi jak w grona, w orzechowe perły; +A niżej dziatwa leśna: głóg w objęciu kalin, +Ożyna czarne usta tuląca do malin. +Drzewa i krzewy liśćmi wzięły się za ręce, +Jak do tańca stające panny i młodzieńce +Wkoło pary małżonków. Stoi pośród grona +Para, nad całą leśną gromadą wzniesiona +Wysmukłością kibici i barwy powabem: +Brzoza biała, kochanka, z małżonkiem swym grabem. +A dalej, jakby starce na dzieci i wnuki +Patrzą, siedząc w milczeniu, tu sędziwe buki, +Tam matrony topole i mchami brodaty +Dąb, włożywszy pięć wieków na swój kark garbaty, +Wspiera się, jak na grobów połamanych słupach, +Na dębów, przodków swoich, skamieniałych trupach. + + Pan Tadeusz kręcił się, nudząc niepomału +Długą rozmową, w której nie mógł brać udziału. +Aż, gdy zaczęto sławić cudzoziemskie gaje, +I wyliczać z kolei wszystkich drzew rodzaje: +Pomarańcze, cyprysy, oliwki, migdały, +Kaktusy, aloesy, mahonie, sandały, +Cytryny, bluszcz, orzechy włoskie, nawet figi, +Wysławiając ich kształty, kwiaty i łodygi: +Tadeusz nie przestawał dąsać się i zżymać, +Na koniec nie mógł dłużej od gniewu wytrzymać. + + Był on prostak, lecz umiał czuć wdzięk przyrodzenia, +I patrząc w las ojczysty, rzekł pełen natchnienia: +«Widziałem w botanicznym wileńskim ogrodzie, +Owe sławione drzewa rosnące na wschodzie +I na południu, w owej pięknej włoskiej ziemi; +Któreż równać się może z drzewami naszemi? +Czy aloes z długimi jak konduktor pałki? +Czy cytryna, karlica z złocistymi gałki, +Z liściem lakierowanym, krótka i pękata, +Jako kobieta mała, brzydka, lecz bogata? +Czy zachwalony cyprys długi, cienki, chudy, +Co zdaje się być drzewem nie smutku, lecz nudy? +Mówią, że bardzo smutnie wygląda na grobie; +Jest to jak lokaj Niemiec we dworskiej żałobie, +Nieśmiejący rąk podnieść ani głowy skrzywić, +Aby się etykiecie niczym nie sprzeciwić. + + «Czyż nie piękniejsza nasza poczciwa brzezina, +Która jako wieśniaczka, kiedy płacze syna, +Lub wdowa męża, ręce załamie, roztoczy +Po ramionach do ziemi strumienie warkoczy! +Niema z żalu, postawą jak wymownie szlocha! +Czemuż pan Hrabia, jeśli w malarstwie się kocha, +Nie maluje drzew naszych, pośród których siedzi? +Prawdziwie, będą z pana żartować sąsiedzi, +Że mieszkając na żyznej litewskiej równinie, +Malujesz tylko jakieś skały i pustynie». + + «Przyjacielu — rzekł Hrabia — piękne przyrodzenie +Jest formą, tłem, materią; a duszą — natchnienie, +Które na wyobraźni unosi się skrzydłach, +Poleruje się gustem, wspiera na prawidłach. +Nie dość jest przyrodzenia, nie dosyć zapału: +Sztukmistrz musi ulecieć w sfery ideału! +Nie wszystko, co jest piękne, wymalować da się! +Dowiesz się o tym wszystkim z książek w swoim czasie. +Co się tyczy malarstwa: do obrazu trzeba +Punktów widzenia, grupy, ansamblu i nieba, +Nieba włoskiego! Stąd też w kunszcie pejzażów, +Włochy były, są, będą, ojczyzną malarzów! +Stąd też, oprócz Brejgela (lecz nie van der Helle, +Ale pejzażysty: bo są dwaj Brejgele) +I oprócz Ruisdala, na całej północy +Gdzież był pejzażysta który pierwszej mocy? +Niebios, niebios potrzeba». — «Nasz malarz Orłowski, +Przerwała Telimena — miał gust soplicowski. +(Trzeba wiedzieć, że to jest Sopliców choroba, +Że im oprócz ojczyzny nic się nie podoba). +Orłowski, który życie strawił w Peterburku, +Sławny malarz (mam jego kilka szkiców w biurku) +Mieszkał tuż przy cesarzu, na dworze, jak w raju: +A nie uwierzy Hrabia, jak tęsknił po kraju! +Lubił ciągle wspominać swej młodości czasy, +Wystawiał wszystko w Polszcze: ziemię, niebo, lasy…» + + «I miał rozum! — zawołał Tadeusz z zapałem. — +To państwa niebo włoskie, jak o nim słyszałem, +Błękitne, czyste: wszak to jak zamarzła woda; +Czyż nie piękniejsze stokroć wiatr i niepogoda? +U nas dość głowę podnieść: ileż to widoków! +Ileż scen i obrazów z samej gry obłoków! +Bo każda chmura inna: na przykład jesienna +Pełznie jak żółw leniwa, ulewą brzemienna, +I z nieba aż do ziemi spuszcza długie smugi, +Jak rozwite warkocze, to są deszczu strugi; +Chmura z gradem, jak balon szybko z wiatrem leci, +Krągła, ciemnobłękitna, w środku żółto świeci, +Szum wielki słychać wkoło; nawet te codzienne, +Patrzcie państwo, te białe chmurki, jak odmienne! +Zrazu jak stada dzikich gęsi lub łabędzi, +A z tyłu wiatr jak sokół do kupy je pędzi: +Ściskają się, grubieją, rosną — nowe dziwy! +Dostają krzywych karków, rozpuszczają grzywy, +Wysuwają nóg rzędy i po niebios sklepie +Przelatują jak tabun rumaków po stepie: +Wszystkie białe jak srebro, zmieszały się… nagle +Z ich karków rosną maszty, z grzyw szerokie żagle, +Tabun zmienia się w okręt i wspaniale płynie +Cicho, z wolna po niebios błękitnej równinie!» + + Hrabia i Telimena poglądali w górę; +Tadeusz jedną ręką pokazał im chmurę, +A drugą ścisnął z lekka rączkę Telimeny. +Kilka już upłynęło minut cichej sceny; +Hrabia rozłożył papier na swym kapeluszu +I wydobył ołówek. Wtem przykry dla uszu +Odezwał się dzwon dworski i zaraz śród lasu +Cichego pełno było krzyku i hałasu. + + Hrabia, kiwnąwszy głową, rzekł poważnym tonem: +«Tak to na świecie wszystko los zwykł kończyć dzwonem!… +Rachunki myśli wielkiej, plany wyobraźni, +Zabawki niewinności, uciechy przyjaźni, +Wylania się serc czułych: gdy spiż z dala ryknie, +Wszystko miesza się, zrywa, mąci się i niknie!» +Tu, obróciwszy czuły wzrok ku Telimenie, +«Cóż zostaje?» A ona mu rzekła: «Wspomnienie!» +I chcąc Hrabiego nieco ułagodzić smutek, +Podała mu urwany kwiatek niezabudek. +Hrabia go ucałował i na pierś przyszpilał; +Tadeusz z drugiej strony krzak ziela rozchylał, +Widząc, że się ku niemu tym zielem przewija +Coś białego: była to rączka jak lilija; +Pochwycił ją, całował i usty po cichu +Utonął w niej jak pszczoła w liliji kielichu. +Uczuł na ustach zimno; znalazł klucz i biały +Papier w trąbkę zwiniony; był to listek mały. +Porwał, schował w kieszenie; nie wie, co klucz znaczy, +Lecz mu to owa biała kartka wytłumaczy. + + Dzwon wciąż dzwonił i echem z głębi cichych lasów +Odezwało się tysiąc krzyków i hałasów. +Odgłos to był szukania i nawoływania, +Hasło zakończonego na dziś grzybobrania; +Odgłos nie smutny wcale ani pogrzebowy, +Jak się Hrabiemu zdało: owszem, obiadowy. +Dzwon ten, w każde południe krzyczący z poddasza, +Gości i czeladź domu na obiad zaprasza: +Tak było w dawnych licznych dworach we zwyczaju +I zostało się w domu Sędziego. Więc z gaju +Wychodziła gromada, niosąca krobeczki, +Koszyki uwiązane końcami chusteczki, +Pełne grzybów; a panny w jednym ręku niosły, +Jako wachlarz zwiniony, *borowik* rozrosły, +W drugim związane razem jakby polne kwiatki, +*Opieńki* i rozlicznej barwy *surojadki*. +Wojski miał *muchomora*. Z próżnymi przychodzi +Rękami Telimena; z nią panicze młodzi. + + Goście weszli w porządku i stanęli kołem. +Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem: +Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy, +Idąc kłaniał się starcom, damom i młodzieży; +Obok stał kwestarz; Sędzia tuż przy bernardynie. +Bernardyn zmówił krótki pacierz po łacinie; +Podano w kolej wódkę: za czym wszyscy siedli, +I chołodziec litewski milczkiem żwawo jedli. + + Obiadowano ciszej, niż się zwykle zdarza; +Nikt nie gadał, pomimo wezwań gospodarza. +Strony biorące udział w wielkiej o psów zwadzie, +Myśliły o jutrzejszej walce i zakładzie; +Myśl wielka zwykle usta do milczenia zmusza. +Telimena, mówiąca wciąż do Tadeusza, +Musiała ku Hrabiemu nieraz się odwrócić, +Nawet na Asesora nieraz okiem rzucić: +Tak ptasznik patrzy w sidło, kędy szczygły zwabia, +I razem w pastkę wróblą. Tadeusz i Hrabia, +Obadwa radzi z siebie, obadwa szczęśliwi, +Obaj pełni nadziei, więc niegadatliwi. +Hrabia na kwiatek dumne opuszczał wejrzenie, +A Tadeusz ukradkiem spozierał w kieszenie, +Czy ów kluczyk nie uciekł? Ręką nawet chwytał +I kręcił kartkę, której dotąd nie przeczytał. +Sędzia Podkomorzemu węgrzyna, szampana +Dolewał, służył pilnie, ściskał za kolana, +Ale do rozmawiania z nim nie miał ochoty +I widać, że czuł jakieś tajemne kłopoty. + + Przemijały w milczeniu talerze i dania; +Przerwał nareszcie nudny tok obiadowania +Gość niespodziany, szybko wpadając, gajowy; +Nie zważał nawet, że czas właśnie obiadowy, +Pobiegł do pana; widać z postawy i z miny, +Że ważnej i niezwykłej jest posłem nowiny. +Ku niemu oczy całe zwróciło zebranie. +On, odetchnąwszy nieco, rzekł: «Niedźwiedź, mospanie!» +Resztę wszyscy odgadli: że źwierz z *matecznika* +Wyszedł, że w zaniemeńską puszczę się przemyka, +Że go trzeba wnet ścigać, wszyscy wraz uznali, +Choć ani się radzili, ani namyślali; +Spólną myśl widać było z uciętych wyrazów, +Z gestów żywych, z wydanych rozlicznych rozkazów, +Które, wychodząc tłumnie, razem z ust tak wielu, +Dążyły przecież wszystkie do jednego celu. + + «Na wieś! — zawołał Sędzia — hej! konno, setnika! +Jutro na brzask obława, lecz na ochotnika; +Kto wystąpi z oszczepem, temu z robocizny +Wytrącić dwa szarwarki i pięć dni pańszczyzny». + + «W skok — krzyknął Podkomorzy — okulbaczyć siwą, +Dobiec w cwał do mojego dworu; wziąć co żywo +Dwie pjawki, które w całej okolicy słyną, +Pies zowie się Sprawnikiem, a suka Strapczyną; +Zakneblować im pyski, zawiązać je w miechu, +I przystawić je tutaj konno dla pośpiechu». +«Wańka! — krzyknął na chłopca Asesor po rusku — +Tasak mój sanguszkowski pociągnąć na brusku: +Wiesz, tasak co od księcia miałem w podarunku; +Pas opatrzyć, czy kula jest w każdym ładunku». +«Strzelby — krzyknęli wszyscy — mieć na pogotowiu!» +Asesor wołał ciągle: «Ołowiu, ołowiu! +Formę do kul mam w torbie». — «Do księdza plebana +Dać znać — dodał pan Sędzia — żeby jutro z rana +Mszę miał w kaplicy leśnej: króciuchna oferta +Za myśliwych, msza zwykła świętego Huberta». + + Po wydanych rozkazach nastało milczenie; +Każdy dumał i rzucał dokoła wejrzenie, +Jak gdyby kogoś szukał; z wolna wszystkich oczy +Sędziwa twarz Wojskiego ciągnie i jednoczy: +Znak to był, że szukają na przyszłą wyprawę +Wodza i że Wojskiemu oddają buławę. +Wojski powstał, zrozumiał towarzyszów wolę, +I uderzywszy ręką poważnie po stole, +Pociągnął złocistego z zanadrza łańcuszka, +Na którym wisiał gruby zegarek jak gruszka: +«Jutro — rzekł — pół do piątej, przy leśnej kaplicy +Stawią się bracia strzelcy, wiara obławnicy». + + Rzekł i ruszył od stołu, za nim szedł gajowy; +Oni obmyślić mają i urządzić łowy. + + Tak wodze, gdy na jutro bitwę zapowiedzą, +Żołnierze po obozie broń czyszczą i jedzą, +Lub na płaszczach i siodłach śpią próżni kłopotu, +A wodze śród cichego dumają namiotu. + + Przerwał się obiad, dzień zszedł na kowaniu koni, +Karmieniu psów, zbieraniu i czyszczeniu broni; +U wieczerzy, zaledwo kto przysiadł do stoła; +Nawet strona Kusego z partyją Sokoła, +Przestała dawnym wielkim zatrudniać się sporem: +Pobrawszy się pod ręce, Rejent z Asesorem +Wyszukują ołowiu. Reszta spracowana +Szła spać wcześnie, ażeby przebudzić się z rana. + + + + +Księga czwarta + + + +Dyplomatyka i łowy + +Zjawisko w papilotach budzi Tadeusza — Za późne postrzeżenie omyłki — Karczma — Emisariusz — Zręczne użycie tabakiery zwraca dyskusję na właściwą drogę — Matecznik — Niedźwiedź — Niebezpieczeństwo Tadeusza i Hrabiego — Trzy strzały — Spór Sagalasówki z Sanguszkówką rozstrzygniony na stronę jednorurki horeszkowskiej — Bigos — Wojskiego powieść o pojedynku Doweyki z Domeyką przerwana szczuciem kota — Koniec powieści o Doweyce i Domeyce. + + Rówienniki litewskich wielkich kniaziów, drzewa +Białowieży, Świtezi, Ponar, Kuszelewa! +Których cień spadał niegdyś na koronne głowy +Groźnego Witenesa, wielkiego Mindowy, +I Giedymina, kiedy na Ponarskiej Górze, +Przy ognisku myśliwskim, na niedźwiedziej skórze +Leżał, słuchając pieśni mądrego Lizdejki, +A Wilii widokiem i szumem Wilejki +Ukołysany, marzył o wilku żelaznym, +i zbudzony, za bogów rozkazem wyraźnym +Zbudował miasto Wilno, które w lasach siedzi +Jak wilk pośrodku żubrów, dzików i niedźwiedzi. +Z tego to miasta Wilna, jak z rzymskiej wilczycy, +Wyszedł Kiejstut i Olgierd, i Olgierdowicy, +Równie myśliwi wielcy jak sławni rycerze, +Czyli wroga ścigali, czyli dzikie źwierzę. +Sen myśliwski nam odkrył tajnie przyszłych czasów: +Że Litwie trzeba zawsze żelaza i lasów. + + Knieje! do was ostatni przyjeżdżał na łowy +Ostatni król, co nosił kołpak Witoldowy, +Ostatni z Jagiellonów wojownik szczęśliwy, +I ostatni na Litwie monarcha myśliwy. +Drzewa moje ojczyste! jeśli Niebo zdarzy, +Bym wrócił was oglądać, przyjaciele starzy, +Czyli was znajdę jeszcze? czy dotąd żyjecie? +Wy, koło których niegdyś pełzałem jak dziecię; +Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie +Wiekami wydrążonym, jakby w dobrym domie, +Dwunastu ludzi mogło wieczerzać za stołem? +Czy kwitnie gaj Mendoga pod farnym kościołem? +I tam na Ukrainie czy się dotąd wznosi +Przed Hołowińskch domem, nad brzegami Rosi, +Lipa tak rozrośniona, że pod jej cieniami +Sto młodzieńców, sto panien szło w taniec parami? + + Pomniki nasze! ileż co rok was pożera +Kupiecka lub rządowa, moskiewska siekiera! +Nie zostawia przytułku ni leśnym śpiewakom, +Ni wieszczom, którym cień wasz tak miły jak ptakom. +Wszak lipa czarnoleska, na głos Jana czuła, +Tyle rymów natchnęła! Wszak ów dąb gaduła +Kozackiemu wieszczowi tyle cudów śpiewa! + + Ja ileż wam winienem, o domowe drzewa! +Błahy strzelec, uchodząc szyderstw towarzyszy +Za chybioną źwierzynę, ileż w waszej ciszy +Upolowałem dumań, gdy w dzikim ostępie, +Zapomniawszy o łowach, usiadłem na kępie, +A koło mnie srebrzył się tu mech siwobrody, +Zlany granatem czarnej, zgniecionej jagody, +A tam się czerwieniły wrzosiste pagórki, +Strojne w brusznice jakby w koralów paciórki. +Wokoło była ciemność; gałęzie u góry +Wisiały jak zielone, gęste, niskie chmury; +Wicher kędyś nad sklepem szalał nieruchomym, +Jękiem, szumami, wyciem, łoskotami, gromem: +Dziwny, odurzający hałas! Mnie się zdało, +Że tam nad głową morze wiszące szalało. + + Na dole jak ruiny miast: tu wywrót dębu +Wysterka z ziemi na kształt ogromnego zrębu; +Na nim oparte, jak ścian i kolumn obłamy, +Tam gałęziste kłody, tu wpół zgniłe tramy +Ogrodzone parkanem traw. W środek tarasu +Zajrzeć straszno, tam siedzą gospodarze lasu, +Dziki, niedźwiedzie, wilki; u wrót leżą kości +Na pół zgryzione jakichś nieostrożnych gości. +Czasem wymkną się w górę przez trawy zielenie, +Jakby dwa wodotryski, dwa rogi jelenie, +I mignie między drzewa źwierz żółtawym pasem, +Jak promień, kiedy wpadłszy gaśnie między lasem. + + I znowu cichość w dole. Dzięcioł na jedlinie +Stuka z lekka i dalej odlatuje, ginie, +Schował się, ale dziobem nie przestaje pukać, +Jak dziecko, gdy schowane woła, by go szukać. +Bliżej siedzi wiewiórka, orzech w łapkach trzyma, +Gryzie go; zawiesiła kitkę nad oczyma, +Jak pióro nad szyszakiem u kirasyjera: +Chociaż tak osłoniona, dokoła spoziera, +Dostrzegłszy gościa, skacze gajów tanecznica +Z drzew na drzewa, miga się jako błyskawica; +Na koniec w niewidzialny otwór pnia przepada, +Jak wracająca w drzewo rodzime dryjada. +Znowu cicho. + + Wtem, gałąź wstrząsła się trącona, +I pomiędzy jarzębin rozsunione grona +Kraśniejsze od jarzębin zajaśniały lica: +To jagód lub orzechów zbieraczka, dziewica. +W krobeczce z prostej kory podaje zebrane +Bruśnice świeże jako jej usta rumiane. +Obok młodzieniec idzie, leszczynę nagina: +Chwyta w lot migające orzechy dziewczyna. + + Wtem, usłyszeli odgłos rogów i psów granie: +Zgadują, że się ku nim zbliża polowanie, +I pomiędzy gałęzi gęstwę, pełni trwogi, +Zniknęli nagle z oczu jako leśne bogi. + + W Soplicowie ruch wielki. Lecz ni psów hałasy, +Ani rżące rumaki, skrzypiące kolasy, +Ni odgłos trąb dających hasło polowania +Nie mogły Tadeusza wyciągnąć z posłania; +Ubrany padłszy w łóżko, spał jak bobak w norze. +Nikt z młodzieży nie myślał szukać go po dworze; +Każdy sobą zajęty śpieszył, gdzie kazano; +O towarzyszu sennym całkiem zapomniano. + + On chrapał. Słońce w otwór, co śród okienicy +Wyrżnięty był w kształt serca, wpadło do ciemnicy +Słupem ognistym, prosto sennemu na czoło. +On jeszcze chciał zadrzemać i kręcił się wkoło, +Chroniąc się blasku. Nagle usłyszał stuknienie, +Przebudził się: wesołe było przebudzenie. +Czuł się rzeźwym jak ptaszek, z lekkością oddychał, +Czuł się szczęśliwym, sam się do siebie uśmiechał: +Myśląc o wszystkim, co mu wczora się zdarzyło, +Rumienił się i wzdychał, i serce mu biło. +Spojrzał w okno, o dziwy! W promieni przezroczu, +W owym sercu, błyszczało dwoje jasnych oczu, +Szeroko otworzonych, jak zwykle wejrzenie, +Kiedy z jasności dziennej przedziera się w cienie. +Ujrzał i małą rączkę, niby wachlarz z boku +Nadstawioną ku słońcu dla ochrony wzroku; +Palce drobne, zwrócone na światło różowe, +Czerwieniły się na wskroś jakby rubinowe. +Usta widział ciekawe, roztulone nieco, +I ząbki, co jak perły śród koralów świecą, +I lica, choć od słońca zasłaniane dłonią +Różową, same całe jak róże się płonią. + + Tadeusz spał pod oknem; sam ukryty w cieniu, +Leżąc na wznak, cudnemu dziwił się zjawieniu +I miał je tuż nad sobą, ledwie nie na twarzy: +Nie wiedział, czy to jawa, czyli mu się marzy +Jedna z tych miłych, jasnych twarzyczek dziecinnych, +Które pomnim widziane we śnie lat niewinnych. +Twarzyczka schyliła się — ujrzał, drżąc z bojaźni +I radości, niestety! ujrzał najwyraźniej, +Przypomniał, poznał włos ów krótki, jasnozłoty, +W drobne, jako śnieg białe, zwity papiloty, +Niby srebrzyste strączki, co od słońca blasku +Świeciły jak korona na świętych obrazku. + + Zerwał się i widzenie zaraz uleciało +Przestraszone łoskotem; czekał, nie wracało! +Tylko usłyszał znowu trzykrotne stukanie +I słowa: «Niech pan wstaje, czas na polowanie. +Pan zaspał». Skoczył z łóżka i obu rękami +Pchnął okienicę, że aż trzasła zawiasami +I rozwarłszy się w obie uderzyła ściany; +Wyskoczył, patrzył wkoło zdumiony, zmieszany, +Nic nie widział, nie dostrzegł niczyjego śladu. +Niedaleko od okna był parkan od sadu, +Na nim chmielowe liście i kwieciste wieńce +Chwiały się; czy je lekkie potrąciły ręce? +Czy wiatr ruszył? Tadeusz długo patrzył na nie, +Nie śmiał iść w ogród; tylko wsparł się na parkanie, +Oczy podniósł i z palcem do ust przyciśnionym +Kazał sam sobie milczeć, by słowem kwapionem +Nie rozerwał milczenia; potem w czoło stukał, +Niby do wspomnień dawnych uśpionych w nim pukał, +Na koniec, gryząc palce, do krwi się zadrasnął +I na cały głos: «Dobrze, dobrze mi tak!» wrzasnął. + + We dworze, gdzie przed chwilą tyle było krzyku, +Teraz pusto i głucho jak na mogilniku: +Wszyscy ruszyli w pole. Tadeusz nadstawił +Uszu i ręce do nich jak trąbki przyprawił; +Słuchał, aż mu wiatr przyniósł, wiejący od puszczy, +Odgłosy trąb i wrzaski polującej tłuszczy. + + Koń Tadeusza czekał w stajni osiodłany. +Wziął więc flintę, skoczył nań i jak opętany +Pędził ku karczmom, które stały przy kaplicy, +Kędy mieli się rankiem zebrać obławnicy. + + Dwie chyliły się karczmy po dwóch stronach drogi, +Oknami wzajem sobie grożące jak wrogi. +Stara należy z prawa do zamku dziedzica; +Nową, na złość zamkowi, postawił Soplica. +W tamtej, jak w swym dziedzictwie, rej wodził Gerwazy, +W tej najwyższe za stołem brał miejsce Protazy. + + Nowa karczma nie była ciekawa z pozoru. +Stara wedle dawnego zbudowana wzoru, +Który był wymyślony od tyryjskich cieśli, +A potem go Żydowie po świecie roznieśli: +Rodzaj architektury obcym budowniczym +Wcale nieznany; my go od Żydów dziedziczym. + + Karczma z przodu jak korab, z tyłu jak świątynia: +Korab, istna Noego czworogranna skrzynia, +Znany dziś pod prostackim nazwiskiem stodoły; +Tam różne są zwierzęta, konie, krowy, woły, +Kozy brodate; w górze zaś ptactwa gromady, +I płazów choć po parze, są też i owady. +Część tylna, na kształt dziwnej świątyni stawiona, +Przypomina z pozoru ów gmach Salomona, +Który pierwsi ćwiczeni w budowań rzemieśle +Hiramscy na Syjonie wystawili cieśle. +Żydzi go naśladują dotąd we swych szkołach, +A szkół rysunek widny w karczmach i stodołach. +Dach z dranic i ze słomy, spiczasty, zadarty, +Pogięty jako kołpak żydowski podarty. +Ze szczytu wytryskują krużganku krawędzie, +Oparte na drewnianym licznych kolumn rzędzie. +Kolumny, co jest wielkie architektów dziwo, +Trwałe, chociaż wpół zgniłe i stawione krzywo, +Jako w wieży pizańskiej, nie podług modelów +Greckich, bo są bez podstaw i bez kapitelów. +Nad kolumnami biegą wpółokrągłe łuki, +Także z drzewa, gotyckiej naśladowstwo sztuki. +Z wierzchu ozdoby sztuczne, nie rylcem, nie dłutem, +Ale zręcznie ciesielskim wyrzezane sklutem, +Krzywe jak szabasowych ramiona świeczników; +Na końcu wiszą gałki, coś na kształt guzików, +Które Żydzi modląc się na łbach zawieszają +I które po swojemu cyces nazywają. +Słowem, z daleka karczma chwiejąca się, krzywa, +Podobna jest do Żyda, gdy się modląc kiwa: +Dach jak czapka, jak broda strzecha roztrzęsiona, +Ściany dymne i brudne jak czarna opona, +A z przodu rzeźba sterczy jak cyces na czole. + + W środku karczmy jest podział jak w żydowskiej szkole: +Jedna część, pełna izbic ciasnych i podłużnych, +Służy dla dam wyłącznie i panów podróżnych; +W drugiej ogromna sala: koło każdej ściany +Ciągnie się wielonożny stół wąski, drewniany; +Przy nim stołki, choć niższe, podobne do stoła, +Jako dzieci do ojca. + + Na stołkach dokoła +Siedziały chłopy, chłopki tudzież szlachta drobna, +Wszyscy rzędem; ekonom sam siedział z osobna. +Po rannej mszy z kaplicy, że była niedziela, +Zabawić się i wypić przyszli do Jankiela. +Przy każdym już szumiała siwą wódką czarka, +Ponad wszystkimi z butlą biegała szynkarka. +W środku arendarz Jankiel, w długim aż do ziemi +Szarafanie, zapiętym haftkami srebrnemi, +Rękę jedną za czarny pas jedwabny wsadził, +Drugą poważnie sobie siwą brodę gładził; +Rzucając wkoło okiem rozkazy wydawał, +Witał wchodzących gości, przy siedzących stawał +Zagajając rozmowę, kłótliwych zagadzał, +Lecz nie służył nikomu: tylko się przechadzał. +Żyd stary i powszechnie znany z poczciwości, +Od lat wielu dzierżawił karczmę, a nikt z włości, +Nikt ze szlachty nie zaniósł nań skargi do dworu. +O cóż skarżyć? Miał trunki dobre do wyboru, +Rachował się ostrożnie, lecz bez oszukaństwa, +Ochoty nie zabraniał, nie cierpiał pijaństwa, +Zabaw wielki miłośnik: u niego wesele +I chrzciny obchodzono, on w każdą niedzielę +Kazał do siebie ze wsi przychodzić muzyce, +Przy której i basetla była, i kozice. + + Muzykę znał, sam słynął muzycznym talentem; +Z cymbałami, narodu swego instrumentem, +Chadzał niegdyś po dworach i graniem zdumiewał, +I pieśniami, bo biegle i uczenie śpiewał. +Chociaż Żyd, dosyć czystą miał polską wymowę, +Szczególniej zaś polubił pieśni narodowe; +Przywoził mnóstwo z każdej za Niemen wyprawy, +Kołomyjek z Halicza, mazurów z Warszawy; +Wieść, nie wiem czyli pewna, w całej okolicy +Głosiła, że on pierwszy przywiózł z zagranicy +I upowszechnił wówczas, w tamecznym powiecie, +Ową piosenkę, sławną dziś na całym świecie, +A którą po raz pierwszy na ziemi Auzonów +Wygrały Włochom polskie trąby legijonów. +Talent śpiewania bardzo na Litwie popłaca, +Jedna miłość u ludzi, wsławia i wzbogaca: +Jankiel zrobił majątek; syt zysków i chwały, +Zawiesił dźwięcznostrunne na ścianie cymbały; +Osiadłszy z dziećmi w karczmie, zatrudniał się szynkiem, +Przy tym w pobliskim mieście był też podrabinkiem, +A zawsze miłym wszędzie gościem i domowym +Doradcą; znał się dobrze na handlu zbożowym, +Na wicinnym: potrzebna jest znajomość taka +Na wsi. Miał także sławę dobrego Polaka. + + On pierwszy zgodził kłótnie, często nawet krwawe, +Między dwiema karczmami: obie wziął w dzierżawę; +Szanowali go równie i starzy stronnicy +Horeszkowscy, i słudzy Sędziego Soplicy. +On sam powagę umiał utrzymać nad groźnym +Klucznikiem horeszkowskim i kłótliwym Woźnym; +Przed Jankielem tłumili dawne swe urazy +Gerwazy, groźny ręką, językiem Protazy. + + Gerwazego nie było; ruszył na obławę, +Nie chcąc, aby tak ważną i trudną wyprawę +Odbył sam Hrabia, młody i niedoświadczony; +Poszedł więc z nim dla rady tudzież dla obrony. + + Dziś miejsce Gerwazego, najdalsze od progu, +Między dwiema ławami, w samym karczmy rogu, +Zwane *pokuciem*, kwestarz ksiądz Robak zajmował. +Jankiel go tam posadził. Widać, że szanował +Wysoko bernardyna: bo skoro dostrzegał +Ubytek w jego szklance, natychmiast podbiegał +I rozkazał dolewać lipcowego miodu. +Słychać, że z bernardynem znali się za młodu, +Kędyś tam w cudzych krajach. Robak często chadzał +Nocą do karczmy, tajnie z Żydem się naradzał +O ważnych rzeczach; słychać było, że towary +Ksiądz przemycał — lecz potwarz ta niegodna wiary. + + Robak, wsparty na stole, wpół głośno rozprawiał, +Tłum szlachty go otaczał i uszy nadstawiał, +I nosy ku księdzowskiej chylił tabakierze; +Brano z niej, i kichała szlachta jak moździerze. + + «Reverendissime — rzekł kichnąwszy Skołuba — +To mi tabaka, co to idzie aż do czuba! +Od czasu jak nos dźwigam (tu głasnął nos długi) +Takiej nie zażywałem (tu kichnął raz drugi); +Prawdziwa bernardynka, pewnie z Kowna rodem, +Miasta sławnego w świecie tabaką i miodem. +Byłem tam lat już…» — Robak przerwał mu: «Na zdrowie +Wszystkim waszmościom, moi mościwi panowie! +Co się tabaki tyczy, hem, ona pochodzi +Z dalszej strony, niż myśli Skołuba dobrodziéj: +Pochodzi z Jasnej Góry. Księża paulinowie +Tabakę taką robią w mieście Częstochowie, +Kędy jest obraz tylu cudami wsławiony, +Bogarodzicy Panny, Królowej Korony +Polskiej… zowią ją dotąd i Księżną Litewską — +Koronęć jeszcze dotąd piastuje królewską… +Lecz na Litewskim Księstwie teraz syzma siedzi!» +«Z Częstochowy? — rzekł Wilbik. — Byłem tam w spowiedzi, +Kiedym na odpust chodził lat temu trzydzieście. +Czy to prawda, że Francuz gości teraz w mieście, +Że chce kościół rozwalać i skarbiec zabierze: +Bo to wszystko w Litewskim stoi Kuryjerze?» +«Nieprawda — rzekł bernardyn — nie! Pan Najjaśniejszy, +Napoleon, katolik jest najprzykładniejszy: +Wszak go papież namaścił, żyją z sobą w zgodzie +I nawracają ludzi w francuskim narodzie, +Który się trochę popsuł. Prawda, z Częstochowy +Oddano wiele srebra na skarb narodowy +Dla ojczyzny, dla Polski; sam Pan Bóg tak każe: +Skarbcem ojczyzny zawsze są Jego ołtarze. +Wszakże w Warszawskim Księstwie mamy sto tysięcy +Wojska polskiego, może wkrótce będzie więcéj: +A któż wojsko opłaci? czy nie wy, Litwini? +Wy tylko grosz dajecie do moskiewskiej skrzyni». +«Kat by dał — krzyknął Wilbik — gwałtem od nas biorą». +«Oj, dobrodzieju — chłopek ozwał się z pokorą, +Pokłoniwszy się księdzu i skrobiąc się w głowę — +Już to szlachcie, to jeszcze bieda przez połowę; +Lecz nas drą jak na łyka…» «Cham! — Skołuba krzyknął — +Głupi, tobieć to lepiej, tyś chłopie przywyknął, +Jak węgorz do odarcia: lecz nam *urodzonym*, +Nam wielmożnym, do złotych swobód wzwyczajonym! +Ach, bracia! wszak to dawniej szlachcic na zagrodzie… +(«Tak, tak — krzyknęli wszyscy — równy wojewodzie!») +Dziś nam szlachectwa przeczą, każą nam drabować +Papiery, i szlachectwa papierem próbować». +«Jeszcze Waszeci mniejsza — zawołał Juraha — +Waszeć z pradziadów chłopów uszlachcony szlacha; +Ale ja, z kniaziów! Pytać u mnie o patenta, +Kiedym został szlachcicem? Sam Bóg to pamięta! +Niechaj Moskal w las idzie pytać się dębiny, +Kto jej dał patent rosnąć nad wszystkie krzewiny». +«Kniaziu — rzekł Żagiel — świeć waść baki lada komu, +Tu znajdziesz pono mitry i w niejednym domu». +«Waść ma krzyż w herbie — wołał Podhajski — to skryta +Aluzyja, że w rodzie bywał neofita». +«Fałsz — przerwał Birbasz — Przecież ja z tatarskich hrabiów +Pochodzę, a mam krzyże nad herbem Korabiów». +«Poraj — krzyknął Mickiewicz — z mitrą w polu złotym, +Herb książęcy, Stryjkowski gęsto pisze o tym». + + Za czym wielkie powstały w całej karczmie szmery. +Ksiądz bernardyn uciekł się do swej tabakiery; +W kolej częstował mówców. Gwar zaraz ucichnął; +Każdy zażył przez grzeczność i kilkakroć kichnął. +Bernardyn, korzystając z przerwy, mówił daléj: +«Oj, wielcy ludzie od tej tabaki kichali! +Czy uwierzycie państwo, że z tej tabakiery, +Pan jenerał Dąbrowski zażył razy cztery?» +«Dąbrowski?» — zawołali. «Tak, tak, on, jenerał. +Byłem w obozie, gdy on Gdańsk Niemcom odbierał; +Miał coś pisać; bojąc się, ażeby nie zasnął, +Zażył, kichnął, dwakroć mię po ramieniu klasnął: +»Księże Robaku — mówił — księże bernardynie, +Obaczymy się w Litwie może nim rok minie; +Powiedz Litwinom, niech mnie czekają z tabaką +Częstochowską, nie biorę innej tylko taką». + + Mowa księdza wzbudziła takie zadziwienie, +Taką radość, że całe huczne zgromadzenie +Milczało chwilę; potem na pół ciche słowa +Powtarzano: «Tabaka z Polski? Częstochowa? +Dąbrowski? Z ziemi włoskiej?…» Aż na koniec razem, +Jakby myśl z myślą, wyraz sam zbiegł się z wyrazem, +Wszyscy jednogłośnie, jak na dane hasło, +Krzyknęli: «Dąbrowskiego!» Wszystko razem wrzasło, +Wszystko się uścisnęło: chłop z tatarskim hrabią, +Mitra z Krzyżem, Poraje z Gryfem i z Korabią; +Zapomnieli wszystkiego, nawet bernardyna, +Tylko śpiewali krzycząc: «Wódki, miodu, wina!» + + Długo się przysłuchiwał ksiądz Robak piosence, +Na koniec chciał ją przerwać; wziął w obydwie ręce +Tabakierkę, kichaniem melodyję zmieszał, +I nim się nastroili, tak mówić pośpieszał: +«Chwalicie mą tabakę, mości dobrodzieje; +Obaczcież, co się wewnątrz tabakierki dzieje». +Tu, wycierając chustką zabrudzone denko, +Pokazał malowaną armiję maleńką +Jak rój much; w środku jeden człowiek na rumaku, +Wielki jako chrząszcz, siedział, pewnie wódz orszaku; +Spinał konia, jak gdyby chciał skakać w niebiosa, +Jedną rękę na cuglach, drugą miał u nosa: +«Przypatrzcie się — rzekł Robak — tej groźnej postawie: +Zgadnijcie czyja? — Wszyscy patrzyli ciekawie.— +Wielki to człowiek, cesarz, ale nie Moskali, +Ich carowie tabaki nigdy nie bierali…» +«Wielki człowiek — zawołał Cydzik — a w kapocie? +Ja myśliłem, że wielcy ludzie chodzą w złocie: +Bo u Moskalów lada jenerał, mospanie, +To tak świeci się w złocie jak szczupak w szafranie». +«Ba — przerwał Rymsza — przecież widziałem za młodu +Kościuszkę, naczelnika naszego narodu: +Wielki człowiek! A chodził w krakowskiej sukmanie, +To jest czamarce». «W jakiej czamarce, mospanie? — +Odparł Wilbik. — To przecież zwano taratatką». +«Ale tamta z frędzlami, ta jest całkiem gładką» — +Krzyknął Mickiewicz. Zatem wszczynały się swary +O różnych taratatki kształtach i czamary. + + Przemyślny Robak, widząc, że się tak rozpryska +Rozmowa, jął ją znowu zbierać do ogniska, +Do swojej tabakiery; częstował, kichali, +Życzyli sobie zdrowia, on rzecz ciągnął daléj: +«Gdy cesarz Napoleon w potyczce zażywa +Raz po raz, to znak pewny, że bitwę wygrywa. +Na przykład pod Austerlitz: Francuzi tak stali +Z armatami, a na nich biegła ćma Moskali. +Cesarz patrzył i milczał. Co Francuzi strzelą, +To Moskale pułkami jak trawa się ścielą: +Pułk za pułkiem cwałował i spadał z kulbaki; +Co pułk spadnie, to cesarz zażyje tabaki. +Aż w końcu, Aleksander ze swoim braciszkiem +Konstantym i z niemieckim cesarzem Franciszkiem, +W nogi z pola; więc cesarz, widząc, że po walce, +Spojrzał na nich, zaśmiał się i otrząsnął palce. +Otóż, jeśli kto z panów, coście tu przytomni, +Będzie w wojsku cesarza, niech to sobie wspomni». + + «Ach — zawołał Skołuba — mój księże kwestarzu! +Kiedyż to będzie! Wszak to ile w kalendarzu +Jest świąt, na każde święto Francuzów nam wróżą: +Wygląda człek, wygląda, aż się oczy mrużą; +A Moskal jak nas trzymał, tak trzyma za szyję. +Pono nim słońce wnidzie, rosa oczy wyje». + + «Mospanie — rzekł bernardyn — babska rzecz narzekać, +A żydowska rzecz ręce założywszy czekać, +Nim kto w karczmę zajedzie i do drzwi zapuka. +Z Napoleonem pobić Moskalów nie sztuka. +Jużci on Szwabom skórę trzy razy wymłócił, +Brzydkie Prusactwo zdeptał, Anglików wyrzucił +Het za morze, Moskalom zapewne wygodzi; +Ale co stąd wyniknie, wie asan dobrodziéj? +Oto, szlachta litewska wtenczas na koń wsiędzie +I szable weźmie, kiedy bić się z kim nie będzie; +Napoleon sam wszystkich pobiwszy, nareszcie +Powie: »Obejdę się ja bez was, kto jesteście?« +Więc nie dość gościa czekać, nie dość i zaprosić, +Trzeba czeladkę zebrać i stoły pownosić, +A przed ucztą potrzeba dom oczyścić z śmieci, +Oczyścić dom, powtarzam, oczyścić dom, dzieci!» + + Nastąpiło milczenie, potem głosy w tłumie: +«Jakże to dom oczyścić, jak to ksiądz rozumie? +Jużci my wszystko zrobim, na wszystko gotowi; +Tylko niech ksiądz dobrodziej jaśniej się wysłowi». + + Ksiądz poglądał za okno, przerwawszy rozmowę; +Ujrzał coś ciekawego, z okna wytknął głowę, +Po chwili rzekł powstając: «Dziś czasu nie mamy; +Potem o tym obszerniej z sobą pogadamy. +Jutro będę dla sprawy w powiatowym mieście; +I do waszmościów z drogi zajadę po kweście». + + «Niech też do Niehrymowa ksiądz na nocleg zdąży — +Rzekł ekonom — rad będzie księdzu pan chorąży; +Wszakże na Litwie stare powiada przysłowie: +Szczęśliwy człowiek, jako kwestarz w Niehrymowie!» +«I do nas — rzekł Zubkowski — wstąp jeżeli łaska; +Znajdzie się tam półsztuczek płótna, masła faska, +Baran lub krówka; wspomnij księże na te słowa: +Szczęśliwy człowiek, trafił jak ksiądz do Zubkowa». +«I do nas» — rzekł Skołuba. «Do nas — Terajewicz — +Żaden bernardyn głodny nie wyszedł z Pucewicz». +Tak cała szlachta prośbą i obietnicami +Przeprowadzała księdza; on już był za drzwiami. + + On już pierwej przez okno ujrzał Tadeusza, +Który leciał gościńcem, w cwał, bez kapelusza, +Z głową schyloną, bladym, posępnym obliczem, +A konia ustawicznie bódł i kropił biczem. +Ten widok bardzo księdza bernardyna zmieszał, +Więc za młodzieńcem kroki szybkimi pośpieszał +Do wielkiej puszczy, która, jako oko sięga, +Czerniła się na całym brzegu widnokręga. + + Któż zbadał puszcz litewskich przepastne krainy, +Aż do samego środka, do jądra gęstwiny? +Rybak ledwie u brzegów nawiedza dno morza; +Myśliwiec krąży koło puszcz litewskich łoża, +Zna je ledwie po wierzchu, ich postać, ich lice: +Lecz obce mu ich wnętrzne serca tajemnice; +Wieść tylko albo bajka wie, co się w nich dzieje. +Bo gdybyś przeszedł bory i podszyte knieje, +Trafisz w głębi na wielki wał pniów, kłód, korzeni, +Obronny trzęsawicą, tysiącem strumieni +I siecią zielsk zarosłych, i kopcami mrowisk, +Gniazdami os, szerszeniów, kłębami wężowisk. +Gdybyś i te zapory zmógł nadludzkim męstwem, +Dalej spotkać się z większym masz niebezpieczeństwem: +Dalej co krok czyhają, niby wilcze doły, +Małe jeziorka, trawą zarosłe na poły, +Tak głębokie, że ludzie dna ich nie dośledzą +(Wielkie jest podobieństwo, że diabły tam siedzą). +Woda tych studni sklni się, plamista rdzą krwawą, +A z wnętrza ciągle dymi, zionąc woń plugawą, +Od której drzewa wkoło tracą liść i korę; +Łyse, skarłowaciałe, robaczliwe, chore, +Pochyliwszy konary mchem kołtunowate +I pnie garbiąc, brzydkimi grzybami brodate, +Siedzą wokoło wody jak czarownic kupa +Grzejąca się nad kotłem, w którym warzą trupa. + + Za tymi jeziorkami już nie tylko krokiem, +Ale daremnie nawet zapuszczać się okiem, +Bo tam już wszystko mglistym zakryte obłokiem, +Co się wiecznie ze trzęskich oparzelisk wznosi. +A za tą mgłą na koniec (jak wieść gminna głosi) +Ciągnie się bardzo piękna, żyzna okolica, +Główna królestwa zwierząt i roślin stolica. +W niej są złożone wszystkich drzew i ziół nasiona, +Z których się rozrastają na świat ich plemiona; +W niej, jak w arce Noego, z wszelkich zwierząt rodu +Jedna przynajmniej para chowa się dla płodu. +W samym środku (jak słychać) mają swoje dwory +Dawny Tur, Żubr i Niedźwiedź, puszcz imperatory; +Około nich na drzewach gnieździ się Ryś bystry +I żarłoczny Rosomak jak czujne ministry; +Dalej zaś, jak podwładni szlachetni wasale, +Mieszkają Dziki, Wilki i Łosie rogale. +Nad głowami Sokoły i Orłowie dzicy, +Żyjący z pańskich stołów dworscy zausznicy. +Te pary zwierząt główne i patryjarchalne, +Ukryte w jądrze puszczy, światu niewidzialne, +Dzieci swe ślą dla osad za granicę lasu, +A sami we stolicy używają wczasu; +Nie giną nigdy bronią sieczną ani palną, +Lecz starzy umierają śmiercią naturalną. +Mają też i swój cmentarz, kędy bliscy śmierci, +Ptaki składają pióra, czworonogi sierci: +Niedźwiedź, gdy zjadłszy zęby, strawy nie przeżuwa, +Jeleń zgrzybiały, gdy już ledwie nogi suwa, +Zając sędziwy, gdy mu już krew w żyłach krzepnie, +Kruk, gdy już posiwieje, sokół, gdy oślepnie, +Orzeł, gdy mu dziób stary tak się w kabłąk skrzywi, +Że zamknięty na wieki już gardła nie żywi, +Idą na cmentarz. Nawet mniejszy zwierz, raniony +Lub chory, bieży umrzeć w swe ojczyste strony. +Stąd to w miejscach dostępnych, kędy człowiek gości, +Nie znajdują się nigdy martwych zwierząt kości. +Słychać, że tam w stolicy między zwierzętami +Dobre są obyczaje, bo rządzą się sami; +Jeszcze cywilizacją ludzką nie popsuci, +Nie znają praw własności, która świat nasz kłóci, +Nie znają pojedynków ni wojennej sztuki. +Jak ojce żyły w raju, tak dziś żyją wnuki, +Dzikie i swojskie razem, w miłości i zgodzie, +Nigdy jeden drugiego nie kąsa ni bodzie. +Nawet gdyby tam człowiek wpadł, chociaż niezbrojny, +Toby środkiem bestyi przechodził spokojny; +One by nań patrzyły tym wzrokiem zdziwienia, +Jakim w owym ostatnim szóstym dniu stworzenia +Ojce ich pierwsze, co się w ogrójcu gnieździły, +Patrzyły na Adama, nim się z nim skłóciły. +Szczęściem, człowiek nie zbłądzi do tego ostępu, +Bo Trud, i Trwoga, i Śmierć bronią mu przystępu. + + Czasem tylko w pogoni zaciekłe ogary, +Wpadłszy niebacznie między bagna, mchy i jary, +Wnętrznej ich okropności rażone widokiem, +Uciekają skowycząc z obłąkanym wzrokiem; +I długo potem ręką pana już głaskane, +Drżą jeszcze u nóg jego strachem opętane. +Te puszcz stołeczne, ludziom nieznane tajniki, +W języku swoim strzelcy zowią: *mateczniki*. + + Głupi niedźwiedziu! gdybyś w mateczniku siedział, +Nigdy by się o tobie Wojski nie dowiedział; +Ale czyli pasieki zwabiła cię wonność, +Czy uczułeś do owsa dojrzałego skłonność, +Wyszedłeś na brzeg puszczy, gdzie się las przerzedził, +I tam zaraz leśniczy bytność twą wyśledził, +I zaraz obsaczniki, chytre nasłał szpiegi, +By poznać, gdzie popasasz i gdzie masz noclegi. +Teraz Wojski z obławą, już od matecznika +Postawiwszy szeregi, odwrót ci zamyka. + + Tadeusz się dowiedział, że niemało czasu +Już przeszło, jak ogary wpadły w otchłań lasu. + +Cicho. Próżno myśliwi natężają ucha; +Próżno jak najciekawszej mowy każdy słucha +Milczenia, długo w miejscu nieruchomy czeka: +Tylko muzyka puszczy gra do nich z daleka. +Psy nurtują po puszczy, jak pod morzem nurki, +A strzelcy, obróciwszy do lasu dwururki, +Patrzą Wojskiego. Ukląkł, ziemię uchem pyta; +Jako w twarzy lekarza wzrok przyjaciół czyta +Wyrok życia lub zgonu miłej im osoby, +Tak strzelcy, ufni w sztuki Wojskiego sposoby, +Topili w nim spojrzenia nadziei i trwogi. +«Jest! jest!» — wyrzekł półgłosem, zerwał się na nogi. +On słyszał! Oni jeszcze słuchali; nareszcie +Słyszą: jeden pies wrzasnął, potem dwa, dwadzieście, +Wszystkie razem ogary rozpierzchnioną zgrają +Doławiają się, wrzeszczą, wpadły na trop, grają, +Ujadają. Już nie jest to powolne granie +Psów goniących zająca, lisa albo łanie; +Lecz wciąż wrzask krótki, częsty, ucinany, zjadły; +To nie na ślad daleki ogary napadły: +Na oko gonią. Nagle ustał krzyk pogoni, +Doszli zwierza. Wrzask znowu, skowyt: zwierz się broni +I zapewne kaleczy; śród ogarów grania +Słychać coraz to częściej jęk psiego konania. + + Strzelcy stali i każdy ze strzelbą gotową +Wygiął się jak łuk naprzód z wciśnioną w las głową. +Nie mogą dłużej czekać! Już ze stanowiska +Jeden za drugim zmyka i w puszczę się wciska, +Chcą pierwsi spotkać źwierza: choć Wojski ostrzegał, +Choć Wojski stanowiska na koniu obiegał, +Krzycząc, że czy kto prostym chłopem, czy paniczem, +Jeżeli z miejsca zejdzie, dostanie w grzbiet smyczem! +Nie było rady! Wszyscy pomimo zakazu +W las pobiegli. Trzy strzelby huknęły od razu; +Potem wciąż kanonada, aż głośniej nad strzały +Ryknął niedźwiedź i echem napełnił las cały. +Ryk okropny, boleści, wściekłości, rozpaczy; +Za nim wrzask psów, krzyk strzelców, trąby dojeżdżaczy +Grzmiały ze środka puszczy. Strzelcy — ci w las śpieszą, +Tamci kurki odwodzą, a wszyscy się cieszą; +Jeden Wojski w żałości, krzyczy, że chybiono. +Strzelcy i obławnicy poszli jedną stroną +Na przełaj źwierza, między ostępem i puszczą, +A niedźwiedź, odstraszony psów i ludzi tłuszczą, +Zwrócił się nazad w miejsca mniej pilnie strzeżone +Ku polom, skąd już zeszły strzelcy rozstawione, +Gdzie tylko pozostali z mnogich łowczych szyków +Wojski, Tadeusz, Hrabia, z kilką obławników. + + Tu las był rzadszy. Słychać z głębi ryk, trzask łomu; +Aż z gęstwy, jak z chmur, wypadł niedźwiedź na kształt gromu; +Wkoło psy gonią, straszą, rwą; on wstał na nogi +Tylne i spojrzał wkoło, rykiem strasząc wrogi, +I przednimi łapami to drzewa korzenie, +To pniaki osmalone, to wrosłe kamienie +Rwał, waląc w psów i w ludzi, aż wyłamał drzewo. +Kręcąc nim jak maczugą na prawo, na lewo, +Runął wprost na ostatnich strażników obławy: +Hrabię i Tadeusza. Oni bez obawy +Stoją w kroku, na źwierza wytknęli flint rury, +Jako dwa konduktory w łono ciemnej chmury; +Aż oba jednym razem pociągnęli kurki +(Niedoświadczeni!), razem zagrzmiały dwururki: +Chybili. Niedźwiedź skoczył; oni tuż utkwiony +Oszczep jeden chwycili czterema ramiony, +Wydzierali go sobie. Spojrzą, aż tu z pyska +Wielkiego, czerwonego dwa rzędy kłów błyska, +I łapa z pazurami już się na łby spuszcza; +Pobledli, w tył skoczyli i, gdzie rzednie puszcza, +Zmykali. Zwierz za nimi wspiął się, już pazury +Zahaczał, chybił, podbiegł, wspiął się znów do góry +I czarną łapą sięgał Hrabiego włos płowy. +Zdarłby mu czaszkę z mozgów jak kapelusz z głowy, +Gdy Asesor z Rejentem wyskoczyli z boków, +A Gerwazy biegł z przodu o jakie sto kroków, +Z nim Robak, choć bez strzelby — i trzej w jednej chwili +Jak gdyby na komendę razem wystrzelili. +Niedźwiedź wyskoczył w górę jak kot przed chartami +I głową na dół runął, i czterma łapami +Przewróciwszy się młyńcem, cielska krwawe brzemię +Waląc tuż pod Hrabiego, zbił go z nóg na ziemię. +Jeszcze ryczał, chciał jeszcze powstać, gdy nań wsiadły +Rozjuszona Strapczyna i Sprawnik zajadły. + + Natenczas Wojski chwycił na taśmie przypięty +Swój róg bawoli, długi, cętkowany, kręty +Jak wąż boa, oburącz do ust go przycisnął, +Wzdął policzki jak banię, w oczach krwią zabłysnął, +Zasunął wpół powieki, wciągnął w głąb pół brzucha +I do płuc wysłał z niego cały zapas ducha, +I zagrał: róg jak wicher wirowatym dechem, +Niesie w puszczę muzykę i podwaja echem. +Umilkli strzelcy, stali szczwacze zadziwieni +Mocą, czystością, dziwną harmoniją pieni. +Starzec cały kunszt, którym niegdyś w lasach słynął, +Jeszcze raz przed uszami myśliwców rozwinął; +Napełnił wnet, ożywił knieje i dąbrowy, +Jakby psiarnię w nie wpuścił i rozpoczął łowy. +Bo w graniu była łowów historyja krótka: +Zrazu odzew dźwięczący, rześki — to pobudka; +Potem jęki po jękach skomlą — to psów granie; +A gdzieniegdzie ton twardszy jak grzmot — to strzelanie. + + Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało, +Że Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało. + + Zadął znowu. Myśliłbyś, że róg kształty zmieniał +I że w ustach Wojskiego to grubiał, to cieniał, +Udając głosy zwierząt: to raz w wilczą szyję +Przeciągając się, długo, przeraźliwie wyje; +Znowu jakby w niedźwiedzie rozwarłszy się gardło, +Ryknął; potem beczenie żubra wiatr rozdarło. + + Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało, +Że Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało. +Wysłuchawszy rogowej arcydzieło sztuki, +Powtarzały je dęby dębom, bukom buki. + + Dmie znowu. Jakby w rogu były setne rogi, +Słychać zmieszane wrzaski szczwania, gniewu, trwogi, +Strzelców, psiarni i zwierząt; aż Wojski do góry +Podniósł róg i tryumfu hymn uderzył w chmury. + + Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało, +Że Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało. +Ile drzew, tyle rogów znalazło się w boru, +Jedne drugim pieśń niosą jak z choru do choru. +I szła muzyka coraz szersza, coraz dalsza, +Coraz cichsza i coraz czystsza, doskonalsza, +Aż znikła gdzieś daleko, gdzieś na niebios progu! + + Wojski obiedwie ręce odjąwszy od rogu +Rozkrzyżował; róg opadł, na pasie rzemiennym +Chwiał się. Wojski z obliczem nabrzmiałym, promiennym, +Z oczyma wzniesionymi, stał jakby natchniony, +Łowiąc uchem ostatnie znikające tony. +A tymczasem zagrzmiało tysiące oklasków, +Tysiące powińszowań i wiwatnych wrzasków. + + Uciszono się z wolna i oczy gawiedzi +Zwróciły się na wielki, świeży trup niedźwiedzi. +Leżał krwią opryskany, kulami przeszyty, +Piersiami w gęszczę trawy wplątany i wbity; +Rozprzestrzenił szeroko przednie krzyżem łapy, +Dyszał jeszcze, wylewał strumień krwi przez chrapy, +Otwierał jeszcze oczy, lecz głowy nie ruszy; +Pijawki Podkomorzego dzierżą go pod uszy, +Z lewej strony Strapczyna, a z prawej zawisał +Sprawnik i dusząc gardziel krew czarną wysysał. + + Za czym Wojski rozkazał kij żelazny włożyć +Psom między zęby i tak paszczęki roztworzyć. +Kolbami przewrócono na wznak zwierza zwłoki +I znów trzykrotny wiwat uderzył w obłoki. + + «A co? — krzyknął Asesor, kręcąc strzelby rurą — +A co? fuzyjka moja? górą nasi, górą! +A co? fuzyjka moja? niewielka ptaszyna, +A jak się popisała? To jej nie nowina: +Nie puści ona na wiatr żadnego ładunku. +Od książęcia Sanguszki mam ją w podarunku». +Tu pokazywał strzelbę przedziwnej roboty, +Choć maleńką, i zaczął wyliczać jej cnoty. +«Ja biegłem — przerwał Rejent, otarłszy pot z czoła — +Biegłem tuż za niedźwiedziem; a pan Wojski woła: +»Stój na miejscu!« Jak tam stać? Niedźwiedź w pole wali, +Rwąc z kopyta jak zając coraz daléj, daléj; +Aż mi ducha nie stało, dobiec ni nadziei, +Aż spojrzę w prawo: sadzi, a tu rzadko w kniei, +Jak też wziąłem na oko: postójże, marucha, +Pomyśliłem, i basta: ot, leży bez ducha! +Tęga strzelba, prawdziwa to Sagalasówka, +Napis: *Sagalas London à Bałabanówka…* +(Sławny tam mieszka ślusarz Polak, który robił +Polskie strzelby, ale je po angielsku zdobił)». + + «Jak to — parsknął Asesor — do kroćset niedźwiedzi! +To to niby pan zabił? Co też to Pan bredzi?» +«Słuchaj no — odparł Rejent — tu, panie, nie śledztwo, +Tu obława, tu wszystkich weźmiem na świadectwo…» + + Więc kłótnia między zgrają wszczęła się zawzięta: +Ci stronę Asesora, ci brali Rejenta. +O Gerwazym nie wspomniał nikt, bo wszyscy biegli +Z boków i, co się z przodu działo, nie postrzegli. +Wojski głos zabrał: «Teraz jest przynajmniej za co; +Bo to, panowie, nie jest ów szarak ladaco, +To niedźwiedź; tu już nie żal poszukać odwetu, +Czy szerpentyną, czyli nawet z pistoletu. +Spór wasz trudno pogodzić, więc dawnym zwyczajem, +Na pojedynek nasze pozwolenie dajem. +Pamiętam, za mych czasów żyło dwóch sąsiadów, +Oba ludzie uczciwi, szlachta z prapradziadów, +Mieszkali po dwóch stronach nad rzeką Wilejką, +Jeden zwał się Domejko, a drugi Dowejko. +Do niedźwiedzicy oba razem wystrzelili: +Kto zabił, trudno dociec; strasznie się kłócili +I przysięgli strzelać się przez niedźwiedzią skórę: +To mi to po szlachecku, prawie rura w rurę. +Pojedynek ten wiele narobił hałasu; +Pieśni o nim śpiewano za owego czasu. +Ja byłem sekundantem; jak się wszystko działo, +Opowiem od początku historyję całą…» + + Nim Wojski zaczął mówić, Gerwazy spór zgodził. +On niedźwiedzia z uwagą dokoła obchodził, +Nareszcie dobył tasak, rozciął pysk na dwoje +I w tylcu głowy, mózgu rozkroiwszy słoje, +Znalazł kulę, wydobył, suknią ochędożył, +Przymierzył do ładunku, do flinty przyłożył, +A potem dłoń podnosząc i kulę na dłoni: +«Panowie — rzekł — ta kula nie jest z waszej broni, +Ona z tej Horeszkowskiej wyszła jednorurki +(Tu podniósł flintę starą, obwiązaną w sznurki), +Lecz nie ja wystrzeliłem. O, trzeba tam było +Odwagi; straszno wspomnieć, w oczach mi się ćmiło! +Bo prosto biegli ku mnie oba paniczowie, +A niedźwiedź z tyłu już, już na Hrabiego głowie, +Ostatniego z Horeszków!… chociaż po kądzieli. +»Jezus Maria!« krzyknąłem i Pańscy anieli +Zesłali mi na pomoc księdza bernardyna. +On nas wszystkich zawstydził; oj, dzielny księżyna! +Gdym drżał, gdym się do cyngla dotknąć nie ośmielił, +On mi z rąk flintę wyrwał, wycelił, wystrzelił: +Między dwie głowy strzelić! sto kroków! nie chybić! +I w sam środek paszczęki! tak mu zęby wybić! +Panowie! długo żyję: jednego widziałem +Człowieka, co mógł takim popisać się strzałem. +Ów głośny niegdyś u nas z tylu pojedynków, +Ów, co korki kobietom wystrzelał z patynków, +Ów łotr nad łotry, sławny w czasy wiekopomne, +Ów Jacek, vulgo Wąsal — nazwiska nie wspomnę… +Ale mu nie czas teraz dojeżdżać niedźwiedzi; +Pewnie po same wąsy hultaj w piekle siedzi. +Chwała księdzu! dwom ludziom on życie ocalił — +Może i trzem: Gerwazy nie będzie się chwalił, +Ale gdyby ostatnie z krwi Horeszków dziecię +Wpadło w bestyi paszczę, nie byłbym na świecie, +I moje by tam stare pogryzł niedźwiedź kości; +Pójdź, księże, wypijemy zdrowie jegomości». + + Próżno szukano księdza; wiedzą tylko tyle, +Że po zabiciu źwierza zjawił się na chwilę, +Podskoczył ku Hrabiemu i Tadeuszowi, +A widząc, że obadwa cali są i zdrowi, +Podniósł ku niebu oczy, cicho pacierz zmówił +I pobiegł w pole szybko, jakby go kto łowił. + + Tymczasem na Wojskiego rozkaz pęki wrzosu, +Suche chrusty i pniaki rzucono do stosu. +Bucha ogień, wyrasta szara sosna dymu, +I rozszerza się w górze na kształt baldakimu. +Nad płomieniem oszczepy złożono w koziołki, +Na grotach zawieszono brzuchate kociołki; +Z wozów niosą jarzyny, mąki i pieczyste, +I chleb. + + Sędzia otworzył puzderko zamczyste, +W którym rzędami flaszek białe sterczą głowy; +Wybiera z nich największy kufel kryształowy +(Dostał go Sędzia w darze od księdza Robaka): +Wódka to gdańska, napój miły dla Polaka. +«Niech żyje — krzyknął Sędzia w górę wznosząc flaszę — +Miasto Gdańsk, niegdyś nasze, będzie znowu nasze!» +I lał srebrzysty likwor w kolej, aż na końcu +Zaczęło złoto kapać i błyskać na słońcu. + + W kociołkach bigos grzano. W słowach wydać trudno +Bigosu smak przedziwny, kolor i woń cudną; +Słów tylko brzęk usłyszy i rymów porządek, +Ale treści ich miejski nie pojmie żołądek. +Aby cenić litewskie pieśni i potrawy, +Trzeba mieć zdrowie, na wsi żyć, wracać z obławy. + + Przecież i bez tych przypraw potrawą nie lada +Jest bigos, bo się z jarzyn dobrych sztucznie składa. +Bierze się doń siekana, kwaszona kapusta, +Która, wedle przysłowia, sama idzie w usta; +Zamknięta w kotle, łonem wilgotnym okrywa +Wyszukanego cząstki najlepsze mięsiwa; +I praży się, aż ogień wszystkie z niej wyciśnie +Soki żywne, aż z brzegów naczynia war pryśnie +I powietrze dokoła zionie aromatem. + + Bigos już gotów. Strzelcy z trzykrotnym wiwatem, +Zbrojni łyżkami, biegą i bodą naczynie; +Miedź grzmi, dym bucha, bigos jak kamfora ginie; +Zniknął, uleciał; tylko w czeluściach saganów +Wre para jak w kraterze zagasłych wulkanów. + + Kiedy się już do woli napili, najedli, +Źwierza na wóz złożyli, sami na koń siedli, +Radzi wszyscy, rozmowni, oprócz Asesora +I Rejenta; ci byli gniewliwsi niż wczora, +Kłócąc się o zalety, ten swej Sanguszkówki, +A ten bałabanowskiej swej Sagalasówki. +Hrabia też i Tadeusz jadą nieweseli, +Wstydząc się, że chybili i że się cofnęli: +Bo na Litwie, kto źwierza wypuści z obławy, +Długo musi pracować, nim poprawi sławy. + + Hrabia mówił, że pierwszy do oszczepu godził, +I że spotkaniu z źwierzem Tadeusz przeszkodził; +Tadeusz utrzymywał, że będąc silniejszy +I do robienia ciężkim oszczepem zręczniejszy, +Chciał wyręczyć Hrabiego: tak sobie niekiedy +Przemawiali śród gwaru i wrzasku czeredy. + + Wojski jechał pośrodku; staruszek szanowny, +Wesoły był nadzwyczaj i bardzo rozmowny. +Chcąc kłótników zabawić i do zgody dowieść, +Kończył im o Doweyce i Domeyce powieść: +«Asesorze, jeżeli chciałem, byś z Rejentem +Pojedynkował, nie myśl, że jestem zawziętym +Na krew ludzką; broń Boże! Chciałem was zabawić, +Chciałem wam komedyję niby to wyprawić, +Wznowić koncept, który ja lat temu czterdzieście +Wymyśliłem — przedziwny! Wy młodzi jesteście, +Nie pamiętacie o nim; lecz za moich czasów, +Głośny był od tej puszczy do poleskich lasów. + + Domeyki i Doweyki wszystkie sprzeciwieństwa +Pochodziły, rzecz dziwna, z nazwisk podobieństwa +Bardzo niewygodnego. Bo gdy w czas sejmików, +Przyjaciele Doweyki skarbili stronników, +Szepnął ktoś do szlachcica: »Daj kreskę Doweyce«. +A ten, nie dosłyszawszy, dał kreskę Domeyce. +Gdy na uczcie wniósł zdrowie marszałek Rupejko: +»Wiwat Doweyko!« — drudzy krzyknęli: »Domeyko!« +A kto siedział pośrodku, nie trafił do ładu, +Zwłaszcza przy niewyraźnej mowie w czas obiadu. + + Gorzej było. Raz w Wilnie jakiś szlachcic pjany +Bił się w szable z Domeyką i dostał dwie rany; +Potem ów szlachcic, z Wilna wracając do domu, +Dziwnym trafem z Doweyką zjechał się u promu. +Gdy więc na jednym promie płynęli Wilejką, +Pyta sąsiada, kto on? odpowie: Doweyko — +Nie czekając, dobywa rapier spod kirejki: +Czach, czach! i za Domeykę podciął wąs Doweyki. + + Wreszcie, jak na dobitkę, trzeba jeszcze było, +Żeby na polowaniu tak się wydarzyło, +Że stali blisko siebie oba imiennicy, +I do jednej strzelili razem niedźwiedzicy. +Prawda, że po ich strzale upadła bez duchu; +Ale już pierwej niosła z dziesiątek kul w brzuchu. +Strzelby z jednym kalibrem miało wiele osób: +Kto zabił niedźwiedzicę? dojdźże! jaki sposób? + + Tu już krzyknęli: »Dosyć! Trzeba raz rzecz skończyć, +Bóg nas czy diabeł złączył, trzeba się rozłączyć; +Dwóch nas jak dwóch słońc pono zanadto na świecie!« +A więc do szerpentynek i stają na mecie. +Oba szanowni ludzie; co ich szlachta godzą, +To oni na się jeszcze zapalczywiej godzą. +Zmienili broń: od szabel szło na pistolety; +Stają, krzyczym, że nadto przybliżyli mety; +Oni na złość, przysięgli przez niedźwiedzią skórę +Strzelać się: śmierć niechybna! prawie rura w rurę. +Oba tęgo strzelali — »Sekunduj, Hreczecha!« +»Zgoda — rzekłem — niech zaraz dół wykopie klecha: +Bo taki spór nie może skończyć się na niczym; +Lecz bijcie się szlacheckim trybem, nie rzeźniczym. +Dosyć już mety zbliżać, widzę, żeście zuchy; +Chcecie strzelać się, rury oparłszy na brzuchy? +Ja nie pozwolę. Zgoda, że na pistolety; +Lecz strzelać się nie z dalszej ani z bliższej mety, +Jak przez skórę niedźwiedzią. Ja rękami memi +Jako sekundant skórę rozciągnę na ziemi, +I ja sam was ustawię: Waść po jednej stronie +Stanie na końcu pyska, a Waść na ogonie«. +»Zgoda!« — wrzaśli; czas? — jutro; miejsce? — karczma Usza. +Rozjechali się. Ja zaś do Wirgilijusza…» + + Tu Wojskiemu przerwał krzyk: «Wyczha!» Tuż spod koni +Smyknął szarak; już Kusy, już go Sokół goni. +Psy wzięto na obławę wiedząc, że z powrotem +Na polu łatwo można napotkać się z kotem; +Bez smyczy szły przy koniach; gdy kota spostrzegły, +Wprzód nim strzelcy poszczuli, już za nim pobiegły. +Rejent też i Asesor chcieli końmi natrzeć; +Lecz Wojski wstrzymał krzycząc: «Wara! stać i patrzeć! +Nikomu krokiem ruszyć z miejsca nie dozwolę; +Stąd widzim wszyscy dobrze, zając idzie w pole». +W istocie, kot czuł z tyłu myśliwych i psiarnie, +Rwał w pole, słuchy wytknął jak dwa różki sarnie, +Sam szarzał się nad rolą długi, wyciągnięty, +Skoki pod nim sterczały jakby cztery pręty, +Rzekłbyś, że ich nie rusza, tylko ziemię trąca +Po wierzchu, jak jaskółka wodę całująca. +Pył za nim, psy za pyłem; z daleka się zdało, +Że zając, psy i charty jedne tworzą ciało: +Jakby jakaś przez pole suwała się żmija, +Kot jak głowa, pył z tyłu jakby modra szyja, +A psami jak podwójnym ogonem wywija. + + Rejent, Asesor patrzą, otworzyli usta, +Dech wstrzymali. Wtem Rejent pobladnął jak chusta, +Zbladł i Asesor; widzą… fatalnie się dzieje: +Owa żmija im dalej, tym bardziej dłużeje, +Już rwie się wpół, już znikła owa szyja pyłu, +Głowa już blisko lasu, ogony, gdzie z tyłu! +Głowa niknie; raz jeszcze jakby kto kutasem +Mignął: w las wpadła; ogon urwał się pod lasem. + + Biedne psy, ogłupiałe, biegały pod gajem, +Zdawały się naradzać, oskarżać nawzajem. +Wreszcie wracają, z wolna skacząc przez zagony, +Spuściły uszy, tulą do brzucha ogony +I przybiegłszy, ze wstydu nie śmieją wznieść oczu, +I zamiast iść do panów, stały na uboczu. + + Rejent spuścił ku piersiom zasępione czoło, +Asesor rzucał okiem, ale niewesoło; +Potem zaczęli oba słuchaczom wywodzić: +Jak ich charty bez smycza nie nawykły chodzić, +Jak kot znienacka wypadł, jak źle był poszczuty +Na roli, gdzie psom chyba trzeba by wdziać buty, +Tak pełno wszędzie głazów i ostrych kamieni… + + Mądrze rzecz wyłuszczali szczwacze doświadczeni; +Myśliwi z tych mów wiele mogliby korzystać, +Lecz nie słuchali pilnie. Ci zaczęli świstać, +Ci śmiać się w głos, ci, mając niedźwiedzia w pamięci, +Gadali o nim, świeżą obławą zajęci. + + Wojski ledwie raz okiem za zającem rzucił; +Widząc, że uciekł, głowę obojętnie zwrócił +I kończył rzecz przerwaną: «Na czym więc stanąłem? +Aha! na tym, że obu za słowo ująłem, +Iż będą strzelali się przez niedźwiedzią skórę… +Szlachta w krzyk: »To śmierć pewna! Prawie rura w rurę!« +A ja w śmiech. Bo mnie uczył mój przyjaciel Maro, +Że skóra zwierza nie jest lada jaką miarą. +Wszak wiecie waćpanowie, jak królowa Dydo +Przypłynęła do Libów i tam z wielką biédą +Wytargowała sobie taki ziemi kawał, +Który by się wołową skórą nakryć dawał: +Na tym kawałku ziemi stanęła Kartago! +Więc ja to sobie w nocy rozbieram z uwagą. + + Ledwie dniało, już z jednej strony taradejką +Jedzie Doweyko, z drugiej na koniu Domeyko. +Patrzą, aż tu przez rzekę leży most kosmaty, +Pas ze skóry niedźwiedziej, porzniętej na szmaty. +Postawiłem Doweykę na źwierza ogonie +Z jednej strony, Domeykę zaś po drugiej stronie: +»Pukajcie teraz — rzekłem — choć przez całe życie, +Lecz póty was nie spuszczę, aż się pogodzicie«. +Oni w złość; a tu szlachta kładnie się na ziemi +Od śmiechu, a ja z księdzem słowy poważnemi +Nuż im z Ewangelii, z statutów dowodzić; +Nie ma rady: śmieli się i musieli zgodzić. + + Spór ich potem w dozgonną przyjaźń się zamienił, +I Doweyko się z siostrą Domeyki ożenił; +Domeyko pojął siostrę szwagra, Doweykównę, +Podzielili majątek na dwie części równe, +A w miejscu, gdzie się zdarzył tak dziwny przypadek, +Pobudowawszy karczmę, nazwali Niedźwiadek». + + + + +Księga piąta + + + +Kłótnia + +Plany myśliwskie Telimeny — Ogrodniczka wybiera się na wielki świat i słucha nauk opiekunki — Strzelcy wracają — Wielkie zadziwienie Tadeusza — Spotkanie się powtórne w Świątyni dumania i zgoda ułatwiona za pośrednictwem mrówek — U stołu wytacza się rzecz o łowach — Powieść Wojskiego o Rejtanie i księciu Denassów, przerwana — Zagajenie układów między stronami, także przerwane — Zjawisko z kluczem — Kłótnia — Hrabia z Gerwazym odbywają radę wojenną. + + Wojski, chlubnie skończywszy łowy, wraca z boru, +A Telimena w głębi samotnego dworu +Zaczyna polowanie. Wprawdzie nieruchoma, +Siedzi z założonymi na piersiach rękoma, +Lecz myślą goni źwierzów dwóch; szuka sposobu, +Jak by razem obsaczyć i ułowić obu: +Hrabię i Tadeusza. Hrabia panicz młody, +Wielkiego domu dziedzic, powabnej urody, +Już trochę zakochany: cóż? może się zmienić! +Potem, czy szczerze kocha? czy się zechce żenić? +Z kobietą kilku laty starszą! niebogatą! +Czy mu krewni pozwolą? co świat powie na to? + + Telimena, tak myśląc, z sofy się podniosła +I stanęła na palcach: rzekłbyś, że podrosła; +Odkryła nieco piersi, wygięła się bokiem, +I sama siebie pilnym obejrzała okiem, +I znowu zapytała o radę zwierciadła; +Po chwili wzrok spuściła, westchnęła i siadła. + + Hrabia pan! zmienni w gustach są ludzie majętni! +Hrabia blondyn… blondyni nie są zbyt namiętni! +A Tadeusz? prostaczek! poczciwy chłopczyna! +Prawie dziecko! raz pierwszy kochać się zaczyna! +Pilnowany, niełacno zerwie pierwsze związki; +Przy tym dla Telimeny ma już obowiązki… +Mężczyźni, póki młodzi, chociaż w myślach zmienni, +W uczuciach są od dziadów stalsi, bo sumienni. +Długo serce młodzieńca, proste i dziewicze, +Chowa wdzięczność za pierwsze miłości słodycze! +Ono rozkosz i wita, i żegna z weselem, +Jak skromną ucztę, którą dzielim z przyjacielem. +Tylko stary pjanica, gdy już spali trzewa, +Brzydzi się trunkiem, którym nazbyt się zalewa. +Wszystko to Telimena dokładnie wiedziała, +Bo i rozum, i wielkie doświadczenie miała. + + Lecz co powiedzą ludzie?… Można im zejść z oczu, +W inne strony wyjechać, mieszkać na uboczu +Lub, co lepsza, wynieść się całkiem z okolicy, +Na przykład zrobić małą podróż do stolicy, +Młodego chłopca na świat wielki wyprowadzić, +Kroki jego kierować, pomagać mu, radzić, +Serce mu kształcić, mieć w nim przyjaciela, brata, +Nareszcie — użyć świata póki służą lata!… + + Tak myśląc, po alkowie śmiało i wesoło +Przeszła się kilka razy. Znów spuściła czoło. + + Warto by też pomyślić o Hrabiego losie… +Czyby się nie udało podsunąć mu Zosię? +Niebogata: lecz za to urodzeniem równa, +Z domu senatorskiego, jest dygnitarzówna. +Jeżeliby do skutku przyszło ożenienie, +Telimena w ich domu miałaby schronienie +Na przyszłość; krewna Zosi i Hrabiego swatka, +Dla młodego małżeństwa byłaby jak matka. + + Po tej z sobą odbytej, stanowczej naradzie, +Woła przez okno Zosię, bawiącą się w sadzie. + + Zosia w porannym stroju i z głową odkrytą +Stała, trzymając w ręku podniesione sito; +Do nóg jej biegło ptastwo. Stąd kury szurpate +Toczą się kłębkiem; stamtąd kogutki czubate, +Wstrząsając koralowe na głowach szyszaki +I wiosłując skrzydłami przez bruzdy i krzaki, +Szeroko wyciągają ostrożaste pięty; +Za nimi z wolna indyk sunie się odęty +Sarkając na gderanie swej krzykliwej żony; +Ówdzie pawie jak tratwy długimi ogony +Sterują się po łące, a gdzieniegdzie z góry +Upada jak kiść śniegu gołąb srebrnopióry. +W pośrodku zielonego okręgu murawy, +Ściska się okrąg ptastwa, krzykliwy, ruchawy, +Opasany gołębi sznurem, na kształt wstęgi +Białej, środkiem pstrokaty w gwiazdy, w cętki, w pręgi. +Tu dzioby bursztynowe, tam czubki z korali +Wznoszą się z gęstwi pierza jak ryby spod fali, +Wysuwają się szyje i w ruchach łagodnych +Chwieją się ciągle na kształt tulipanów wodnych; +Tysiące oczu jak gwiazd błyskają ku Zosi. + + Ona w środku wysoko nad ptastwem się wznosi; +Sama biała i w długą bieliznę ubrana +Kręci się, jak bijąca śród kwiatów fontanna; +Czerpie z sita i sypie na skrzydła i głowy, +Ręką jak perły białą, gęsty grad perłowy +Krup jęczmiennych. To ziarno godne pańskich stołów, +Robi się dla zaprawy litewskich rosołów; +Zosia je wykradając z szafy ochmistrzyni +Dla swego drobiu, szkodę w gospodarstwie czyni. + + Usłyszała wołanie: «Zosiu!» To głos cioci! +Sypnęła razem ptastwu ostatek łakoci, +A sama kręcąc sito, jako tanecznica +Bębenek, i w takt bijąc, swawolna dziewica +Jęła skakać przez pawie, gołębie i kury: +Zmieszane ptastwo tłumnie furknęło do góry. +Zosia, stopami ledwie dotykając ziemi, +Zdawała się najwyżej bujać między niemi; +Przodem gołębie białe, które w biegu płoszy, +Leciały jak przed wozem bogini rozkoszy. + + Zosia przez okno z krzykiem do alkowy wpadła, +I na kolanach ciotki zadyszana siadła; +Telimena, całując i głaszcząc pod brodę, +Z radością zważa dziecka żywość i urodę +(Bo prawdziwie kochała swą wychowanicę). +Ale znowu poważnie nastroiła lice, +Wstała i przechodząc się wszerz i wzdłuż alkowy, +Dzierżąc palec przy ustach, tymi rzekła słowy: + + «Kochana Zosiu, już też całkiem zapominasz +I na stan, i na wiek twój: wszak to dziś zaczynasz +Rok czternasty. Czas rzucić indyki i kurki; +Fi! to godna zabawka dygnitarskiej córki! +I z umurzaną dziatwą chłopską już do woli +Napieściłaś się! Zosiu, patrząc serce boli: +Opaliłaś okropnie płeć, czysta Cyganka, +A chodzisz i ruszasz się jak parafijanka. +Już ja temu wszystkiemu na przyszłość zaradzę; +Od dziś zacznę, dziś ciebie na świat wyprowadzę, +Do salonu, do gości — gości mamy siła; +Patrzajżeż, ażebyś mnie wstydu nie zrobiła». + + Zosia skoczyła z miejsca i klasnęła w dłonie, +I ciotce zawisnąwszy oburącz na łonie, +Płakała i śmiała się na przemian z radości. +«Ach ciociu, już tak dawno nie widziałam gości! +Od czasu, jak tu żyję z kury i indyki, +Jeden gość, co widziałam, to był gołąb dziki. +Już mi troszeczkę nudno tak siedzieć w alkowie; +Pan Sędzia nawet mówi, że to źle na zdrowie». + + «Sędzia! — przerwała ciotka — ciągle mi dokuczał +Żeby cię na świat wywieść, ciągle pod nos mruczał +Że już jesteś dorosła: sam nie wie, co plecie, +Dziaduś, nigdy na wielkim niebywały świecie. +Ja wiem lepiej, jak długo trzeba się sposobić +Panience, by wyszedłszy na świat efekt zrobić. +Wiedz Zosiu, że kto rośnie na widoku ludzi, +Choć piękny, choć rozumny, efektów nie wzbudzi, +Gdy go wszyscy przywykną widzieć od maleńka; +Lecz niechaj ukształcona, dorosła panienka, +Nagle ni stąd, ni zowąd przed światem zabłyśnie, +Wtenczas każdy się do niej przez ciekawość ciśnie, +Wszystkie jej ruchy, rzuty oczu jej uważa, +Słowa jej podsłuchiwa i drugim powtarza; +A kiedy wejdzie w modę raz młoda osoba, +Każdy ją chwalić musi, choć i nie podoba. +Znaleźć się, spodziewam się, że umiesz: w stolicy +Urosłaś; choć dwa lata mieszkasz w okolicy, +Nie zapomniałaś jeszcze całkiem Petersburka. +No, Zosiu, toaletę rób, dostań tam z biurka, +Nagotowane znajdziesz wszystko do ubrania. +Spiesz się, bo lada chwila wrócą z polowania». + + Wezwano pokojowę i służącą dziewkę, +W naczynie srebrne wody wylano konewkę. +Zosia, jak wróbel w piasku, trzepioce się, myje +Z pomocą sługi ręce, oblicze i szyję. +Telimena otwiera petersburskie składy, +Dobywa flaszki perfum, słoiki pomady, +Pokrapia Zosię wkoło wyborną perfumą, +(Woń napełniła izbę) włos namaszcza gumą. +Zosia kładnie pończoszki białe, ażurowe, +I trzewiki warszawskie białe, atłasowe. +Tymczasem pokojowa sznurowała stanik, +Potem rzuciła na gors pannie pudermanik; +Zaczęto przypieczone zbierać papiloty, +Pukle, że nazbyt krótkie, uwito w dwa sploty, +Zostawując na czole i skroniach włos gładki; +Pokojowa zaś świeżo zebrane bławatki +Uwiązawszy w plecionkę daje Telimenie, +Ta ją do głowy Zosi przyszpila uczenie, +Z prawej strony na lewo: kwiat od bladych włosów +Odbijał bardzo pięknie, jak od zboża kłosów! +Zdjęto puderman, całe ubranie gotowe. +Zosia białą sukienkę wrzuciła przez głowę, +Chusteczkę batystową białą w ręku zwija, +I tak cała wygląda biała jak lilija. + + Poprawiwszy raz jeszcze i włosów, i stroju, +Kazano jej wzdłuż i wszerz przejść się po pokoju. +Telimena uważa znawczyni oczyma, +Musztruje siostrzenicę, gniewa się i zżyma; +Aż na dygnienie Zosi krzyknęła z rozpaczy: +«Ja nieszczęśliwa! Zosiu, widzisz co to znaczy +Żyć z gęśmi, z pastuchami! Tak nogi rozszerzasz +Jak chłopiec, okiem w prawo i w lewo uderzasz, +Czysta rozwódka!… Dygnij, patrz, jaka niezwinna!» +«Ach ciociu — rzekła smutnie Zosia — cóż ja winna! +Ciotka mnie zamykała; nie było z kim tańczyć, +Lubiłam z nudy ptastwo paść i dzieci niańczyć. +Ale poczekaj ciociu, niech no się pobawię +Trochę z ludźmi, obaczysz, jak się ja poprawię». + + «Już — rzekła ciotka — z dwojga złego, lepiej z ptastwem, +Niż z tym, co u nas dotąd gościło plugastwem; +Przypomnij tylko sobie, kto tu u nas bywał: +Pleban, co pacierz mruczał lub w warcaby grywał, +I palestra z fajkami! To mi kawalery! +Nabrałabyś się od nich pięknej manijery. +Teraz to pokazać się jest przynajmniej komu, +Mamy przecież uczciwe towarzystwo w domu. +Uważaj dobrze, Zosiu, jest tu Hrabia młody, +Pan dobrze wychowany, krewny wojewody, +Pamiętaj być mu grzeczną». + + Słychać rżenie koni +I gwar myśliwców; już są pod bramą: to oni! +Wziąwszy Zosię pod rękę pobiegła do sali. +Myśliwi na pokoje jeszcze nie wchadzali; +Musieli po komnatach odmieniać swą odzież, +Nie chcąc wniść do dam w kurtkach. Pierwsza wpadła młodzież, +Pan Tadeusz i Hrabia, co żywo przebrani. + + Telimena sprawuje obowiązki pani, +Wita wchodzących, sadza, rozmową zabawia, +I siostrzenicę wszystkim z kolei przedstawia: +Naprzód Tadeuszowi, jako krewną bliską. +Zosia grzecznie dygnęła, on skłonił się nisko, +Chciał coś do niej przemówić, już usta otworzył: +Ale spojrzawszy w oczy Zosi, tak się strwożył, +Że stojąc niemy przed nią, to płonął, to bladnął; +Co było w jego sercu, on sam nie odgadnął. +Uczuł się nieszczęśliwym bardzo — poznał Zosię! +Po wzroście i po włosach światłych, i po głosie; +Tę kibić i tę główkę widział na parkanie, +Ten wdzięczny głos zbudził go dziś na polowanie. + + Aż Wojski Tadeusza wyrwał z zamięszania; +Widząc, że bladnie i że na nogach się słania, +Radził mu odejść do swej izby dla spoczynku. +Tadeusz stanął w kącie, wsparł się na kominku, +Nic nie mówiąc — szerokie, obłędne źrenice +Obracał to na ciotkę, to na siostrzenicę. +Dostrzegła Telimena, iż pierwsze spojrzenie +Zosi tak wielkie na nim zrobiło wrażenie; +Nie odgadła wszystkiego, przecież pomięszana +Bawi gości, a z oczu nie spuszcza młodziana. +Wreszcie czas upatrzywszy ku niemu podbiega: +Czy zdrów? dlaczego smutny? pyta się, nalega, +Napomyka o Zosi, zaczyna z nim żarty; +Tadeusz nieruchomy, na łokciu oparty, +Nic nie gadając marszczył brwi i usta krzywił: +Tym bardziej Telimenę pomięszał i zdziwił. +Zmieniła więc natychmiast twarz i ton rozmowy, +Powstała zagniewana, i ostrymi słowy +Poczęła nań przymówki sypać i wyrzuty. +Porwał się i Tadeusz jak żądłem ukłuty, +Spojrzał krzywo, nie mówiąc ani słowa, splunął, +Krzesło nogą odepchnął i z pokoju runął, +Trzasnąwszy drzwi za sobą. Szczęściem, że tej sceny +Nikt z gości nie uważał oprócz Telimeny. + + Wyleciawszy przez bramę, biegł prosto na pole. +Jak szczupak, gdy mu oścień skróś piersi przekole, +Pluska się i nurtuje, myśląc że uciecze, +Ale wszędzie żelazo i sznur z sobą wlecze: +Tak i Tadeusz ciągnął za sobą zgryzoty, +Suwając się przez rowy i skacząc przez płoty, +Bez celu i bez drogi; aż niemało czasu +Nabłąkawszy się, w końcu wszedł w głębinę lasu +I trafił, czy umyślnie, czyli też przypadkiem, +Na wzgórek, co był wczora szczęścia jego świadkiem, +Gdzie dostał ów bilecik, zadatek kochania, +Miejsce, jak wiemy, zwane *Świątynią dumania*. + + Gdy okiem wkoło rzuca, postrzega: to ona! +Telimena, samotna, w myślach pogrążona, +Od wczorajszej postacią i strojem odmienna, +W bieliźnie, na kamieniu, sama jak kamienna; +Twarz schyloną w otwarte utuliła dłonie, +Choć nie słyszysz szlochania, znać, że we łzach tonie. + + Daremnie broniło się serce Tadeusza; +Ulitował się, uczuł że go żal porusza. +Długo poglądał niemy, ukryty za drzewem, +Na koniec westchnął i rzekł sam do siebie z gniewem: +«Głupi! cóż ona winna, że się ja pomylił?» +Więc z wolna głowę ku niej zza drzewa wychylił — +Gdy nagle Telimena zrywa się z siedzenia, +Rzuca się w prawo, w lewo, skacze skróś strumienia, +Rozkrzyżowana, z włosem rozpuszczonym, blada, +Pędzi w las, podskakuje, przyklęka, upada, +I nie mogąc już powstać, kręci się po darni; +Widać z jej ruchów, w jakiej strasznej jest męczarni: +Chwyta się za pierś, szyję, za stopy, kolana. +Skoczył Tadeusz myśląc, że jest pomieszana +Lub ma wielką chorobę. Lecz z innej przyczyny +Pochodziły te ruchy. + + U bliskiej brzeziny +Było wielkie mrowisko. Owad gospodarny +Snuł się wkoło po trawie, ruchawy i czarny. +Nie wiedzieć, czy z potrzeby czy z upodobania, +Lubił szczególnie zwiedzać *Świątynię dumania*; +Od stołecznego wzgórka aż po źródła brzegi +Wydeptał drogę, którą wiódł swoje szeregi. +Nieszczęściem, Telimena siedziała śród drożki: +Mrówki, znęcone blaskiem bieluchnej pończoszki, +Wbiegły, gęsto zaczęły łaskotać i kąsać, +Telimena musiała uciekać, otrząsać, +Na koniec na murawie siąść i owad łowić. + + Nie mógł jej swej pomocy Tadeusz odmówić: +Oczyszczając sukienkę, aż do nóg się zniżył, +Usta trafem ku skroniom Telimeny zbliżył — +W tak przyjaznej postawie, choć nic nie mówili +O rannych kłótniach swoich, przecież się zgodzili; +I nie wiedzieć, jak długo trwałaby rozmowa, +Gdyby ich nie przebudził dzwonek z Soplicowa — +Hasło wieczerzy. + + Pora powracać do domu, +Zwłaszcza że słychać było opodal trzask łomu. +Może szukają? razem wracać nie wypada; +Więc Telimena w prawo pod ogród się skrada, +A Tadeusz na lewo biegł do wielkiej drogi. +Oboje w tym odwrocie mieli nieco trwogi: +Telimenie zdało się, że raz spoza krzaka +Błysła zakapturzona, chuda twarz Robaka; +Tadeusz widział dobrze, jak mu raz i drugi +Pokazał się na lewo cień biały i długi, +Co to było, nie wiedział, ale miał przeczucie, +Że to był Hrabia w długim, angielskim surducie. + + Wieczerzano w zamczysku. Uparty Protazy, +Nie dbając na wyraźne Sędziego zakazy, +W niebytność państwa znowu do zamku szturmował, +I kredens doń (jak mówi) zaintromitował. + + Goście weszli w porządku i stanęli kołem; +Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem: +Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy, +Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży; +Kwestarz nie był u stołu; miejsce bernardyna, +Po prawej stronie męża, ma Podkomorzyna, +Sędzia, kiedy już gości jak trzeba ustawił, +Żegnając po łacinie, stół pobłogosławił. +Mężczyznom dano wódkę; za czym wszyscy siedli, +I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli. + + Po chłodniku szły raki, kurczęta, szparagi, +W towarzystwie kielichów węgrzyna, malagi. +Jedzą, piją, a milczą wszyscy. Nigdy pono, +Od czasu jako mury zamku podźwigniono, +Który uraczał hojnie tylu szlachty bratów, +Tyle wesołych słyszał i odbił wiwatów, +Nie pamiętano takiej posępnej wieczerzy; +Tylko pukanie korków i brzęki talerzy, +Odbijała zamkowa sień wielka i pusta: +Rzekłbyś, iż zły duch gościom zasznurował usta. + + Mnogie były powody milczenia. Myśliwi +Powrócili z ostępu dosyć gadatliwi, +Lecz gdy zapał ochłonął, myśląc nad obławą, +Postrzegają, że wyszli z niej z niewielką sławą: +Trzebaż było, ażeby jeden kaptur popi, +Wyrwawszy się Bóg wie skąd, jak Filip z konopi, +Przepisał wszystkich strzelców powiatu? O wstydzie! +Cóż o tym będą gadać w Oszmianie i Lidzie, +Które od wieków walczą z tutejszym powiatem +O pierwszeństwo w strzelectwie? Myślili więc nad tem. + + Zaś Asesor i Rejent, prócz wspólnych niechęci, +Świeżą hańbę swych chartów mieli na pamięci. +W oczach im stoi niecny kot: skoki wyciąga, +I omykiem spod gaju kiwając urąga, +I tym omykiem ćwiczy po sercach jak biczem… +Siedzieli z pochylonym ku misie obliczem. +Asesor nowe jeszcze miał powody żalów, +Patrząc na Telimenę i na swych rywalów. + + Do Tadeusza siedzi Telimena bokiem, +Pomięszana, zaledwie śmie nań rzucić okiem; +Chciała zasępionego Hrabiego zabawić, +Wyzwać w dłuższą rozmowę, w lepszy humor wprawić; +Bo Hrabia dziwnie kwaśny powrócił z przechadzki +A raczej, jako myślił Tadeusz, z zasadzki. +Słuchając Telimeny, czoło podniósł hardo, +Brwi zmarszczył, spojrzał na nią ledwie nie z pogardą; +Potem przysiadł się, jak mógł najbliżej, do Zosi, +Nalewa jej do szklanki, talerze przynosi, +Prawi tysiąc grzeczności, kłania się, uśmiécha, +Czasem oczy wywraca i głęboko wzdycha. +Widać przecież, pomimo tak zręczne łudzenie, +Że umizgał się tylko na złość Telimenie: +Bo głowę odwracając, niby nieumyślnie, +Coraz ku Telimenie groźnym okiem błyśnie. + + Telimena nie mogła pojąć, co to znaczy; +Ruszywszy ramionami, myśliła: dziwaczy! +Wreszcie nowym zalotom Hrabiego dość rada, +Zwróciła się do swego drugiego sąsiada. + + Tadeusz też posępny, nic nie jadł, nic nie pił, +Zdawał się słuchać rozmów, oczy w talerz wlepił; +Telimena mu leje wino, on się gniewa +Na natrętność; pytany o zdrowie — poziewa. +Ma za złe (tak się zmienił jednego wieczora), +Że Telimena zbytnie do zalotów skora; +Gorszy się, że jej suknia tak wcięta głęboko, +Nieskromnie — a dopiero, kiedy podniósł oko! +Aż przeląkł się; bystrzejsze teraz miał źrenice. +Ledwie spojrzał w rumiane Telimeny lice, +Odkrył od razu wielką, straszną tajemnicę — +Przebóg! naróżowana! + + Czy róż w złym gatunku, +Czy jakoś na obliczu przetarł się z trafunku: +Gdzieniegdzie zrzedniał, na wskroś grubszą płeć odsłania… +Może to sam Tadeusz, w *Świątyni dumania*, +Rozmawiając za blisko, omusknął z bielidła +Karmin lżejszy od pyłków motylego skrzydła; +Telimena wracała nazbyt śpieszno z lasu, +I poprawić kolory swe nie miała czasu: +Około ust szczególnie widne były piegi. +Nuż oczy Tadeusza, jako chytre szpiegi, +Odkrywszy jedną zdradę, poczną w kolej zwiedzać +Resztę wdzięków i wszędzie jakiś fałsz wyśledzać: +Dwóch zębów brakuje w ustach; na czole, na skroni +Zmarszczki; tysiąc zmarszczków pod brodą się chroni! + + Niestety! Czuł Tadeusz, jak jest niepotrzebnie +Rzecz piękną nazbyt ściśle zważać; jak haniebnie, +Być szpiegiem swej kochanki; nawet jak szkaradnie, +Odmieniać smak i serce — lecz któż sercem władnie? +Darmo chce brak miłości zastąpić sumnieniem, +Chłód duszy ogrzać znowu jej wzroku promieniem: +Już ten wzrok, jako księżyc światły a bez ciepła, +Błyskał po wierzchu duszy, która do dna krzepła. +Takie robiąc sam w sobie wyrzuty i skargi, +Pochylił w talerz głowę, milczał i gryzł wargi. + + Tymczasem zły duch nową pokusą go wabi, +Podsłuchiwać, co Zosia mówiła do Hrabi. +Dziewczyna, uprzejmością Hrabiego ujęta, +Zrazu rumieniła się, spuściwszy oczęta, +Potem śmiać się zaczęli, w końcu rozmawiali +O jakimś niespodzianym w ogrodzie spotkaniu, +O jakimś po łopuchach i grzędach stąpaniu, +Tadeusz, wyciągnąwszy co najdłużej uszy, +Połykał gorzkie słowa i przetrawiał w duszy. +Okropną miał biesiadę. Jak w ogrodzie żmija +Dwoistym żądłem zioło zatrute wypija, +Potem skręci się w kłębek i na drodze legnie, +Grożąc stopie, co na nią nieostrożnie biegnie: +Tak Tadeusz, opiły trucizną zazdrości, +Zdawał się obojętny, a pękał ze złości. + + W najweselszym zebraniu, niech się kilku gniewa, +Zaraz się ich ponurość na resztę rozlewa: +Strzelcy dawniej milczeli; druga stołu strona +Umilkła, Tadeusza żółcią zarażona. + + Nawet pan Podkomorzy nadzwyczaj ponury, +Nie miał ochoty gadać, widząc swoje córy, +Posażne i nadobne panny, w wieku kwiecie, +Zdaniem wszystkich najpierwsze partyje w powiecie, +Milczące, zaniedbane od milczącej młodzi. +Gościnnego Sędziego również to obchodzi; +Wojski zaś, uważając że tak wszyscy milczą, +Nazywał tę wieczerzę nie polską, lecz wilczą. + + Hreczecha na milczenie miał słuch bardzo czuły. +Sam gawęda, i lubił niezmiernie gaduły. +Nie dziw! Ze szlachtą strawił życie na biesiadach, +Na polowaniach, zjazdach, sejmikowych radach: +Przywykł, żeby mu zawsze coś bębniło w uchu, +Nawet wtenczas, gdy milczał lub z placką za muchą +Skradał się, lub zamknąwszy oczy siadał marzyć; +W dzień szukał rozmów, w nocy musiano mu gwarzyć +Pacierze różańcowe albo gadać bajki. +Stąd też nieprzyjacielem zabitym był fajki, +Wymyślonej od Niemców, by nas zcudzoziemczyć; +Mawiał: Polskę oniemić, jest to Polskę zniemczyć. +Starzec, wiek przegwarzywszy, chciał spoczywać w gwarze; +Milczenie go budziło ze snu: tak młynarze, +Uśpieni kół turkotem, ledwie staną osie, +Budzą się krzycząc z trwogą: «A słowo stało się…» + + Wojski ukłonem dawał znak Podkomorzemu, +A ręką od ust lekko skinął ku Sędziemu, +Prosząc o głos. Panowie na ten ukłon niemy +Odkłonili się oba, co znaczy: prosiemy. +Wojski zagaił. + + «Śmiałbym upraszać młodzieży, +Ażeby po staremu bawić u wieczerzy, +Nie milczeć i żuć: czy my ojce kapucyni? +Kto milczy między szlachtą, to właśnie tak czyni, +Jako myśliwiec, który nabój rdzawi w strzelbie. +Dlatego ja rozmowność naszych przodków wielbię: +Po łowach szli do stołu, nie tylko by jadać, +Ale aby nawzajem mogli się wygadać, +Co każdy miał na sercu; nagany, pochwały +Strzelców i obławników, ogary, wystrzały +Wywoływano na plac; powstawała wrzawa, +Miła uchu myśliwców jak druga obława. +Wiem, wiem, o co wam idzie. Ta czarnych trosk chmura +Pono z Robakowego wzniosła się kaptura! +Wstydzicie się swych pudeł! Niech was wstyd nie pali: +Znałem myśliwych lepszych od was, a chybiali; +Trafiać, chybiać, poprawiać, to kolej strzelecka. +Ja sam, chociaż ze strzelbą włóczę się od dziecka, +Chybiałem; chybiał sławny ów strzelec Tułoszczyk, +Nawet nie zawsze trafiał pan Rejtan nieboszczyk. +O Rejtanie opowiem później. Co się tycze +Wypuszczenia z obławy, że oba panicze +Zwierzowi jak należy kroku nie dostali, +Choć mieli oszczep w ręku: tego nikt nie chwali +Ani gani. Bo zmykać, mając nabój w rurze, +Znaczyło po staremu być tchórzem nad tchórze; +Toż wystrzelić na oślep (jak to robi wielu), +Nie przypuściwszy źwierza, nie wziąwszy do celu, +Jest rzecz haniebna; ale kto dobrze wymierzy, +Kto przypuści do siebie źwierza jak należy, +Jeśli chybił, cofnąć się może bez sromoty, +Albo walczyć oszczepem — lecz z własnej ochoty, +A nie z musu: gdyż oszczep strzelcom poruczony +Nie dla natarcia, ale tylko dla obrony. +Tak było po staremu. A więc mnie zawierzcie, +I waszej rejterady do serca nie bierzcie, +Kochany Tadeuszku i wielmożny grafie; +Ilekroć zaś wspomnicie o dzisiejszym trafie, +Wspomnijcie też starego Wojskiego przestrogę: +Nigdy jeden drugiemu nie zachodzić w drogę, +Nigdy we dwóch nie strzelać do jednej źwierzyny». + + Właśnie Wojski wymawiał to słowo: *źwierzyny*, +Gdy Asesor półgębkiem podszepnął: *dziewczyny*; +«Brawo!» krzyknęła młodzież, powstał szmer i śmiechy; +Powtarzano z kolei przestrogę Hreczechy, +Mianowicie ostatnie słowo; ci *źwierzyny*, +A drudzy, w głos śmiejąc się, krzyczeli: *dziewczyny*. +Rejent szepnął: *kobiety*, Asesor: *kokiety*, +Utkwiwszy w Telimenie oczy jak sztylety. + + Nie myślił wcale Wojski przymawiać nikomu, +Ani uważał, co tam szepczą po kryjomu; +Rad bardzo, że mógł damy i młodzież rozśmieszyć, +Zwrócił się ku myśliwcom, chcąc i tych pocieszyć; +I zaczął, nalewając sobie kielich wina: + + «Nadaremnie oczyma szukam bernardyna; +Chciałbym mu opowiedzieć wypadek ciekawy, +Podobny do zdarzenia dzisiejszej obławy. +Klucznik mówił, że tylko znał jednego człeka, +Co tak celnie jak Robak mógł strzelić z daleka; +Ja zaś znałem drugiego: równie trafnym strzałem +Ocalił on dwóch panów; sam ja to widziałem, +Kiedy do nalibockich zaciągnęli lasów +Tadeusz Rejtan poseł i książę Denassów. +Nie zazdrościli sławie szlachcica panowie; +Owszem, u stołu pierwsi wnieśli jego zdrowie, +Nadawali mu wielkich prezentów bez liku, +I skórę zabitego dzika. O tym dziku +I o strzale, powiem wam jak naoczny świadek: +Bo to był dzisiejszemu podobny przypadek, +A zdarzył się największym strzelcom za mych czasów, +Posłowi Rejtanowi i księciu Denassów». + + A wtem ozwał się Sędzia nalewając czaszę: +«Piję zdrowie Robaka, Wojski, w ręce wasze! +Jeśli datkiem nie możem kwestarza zbogacić, +Postaramy się przecież za proch mu zapłacić: +Uręczamy, że niedźwiedź zabity dziś w boru +Przez dwa lata wystarczy na kuchnię klasztoru. +Lecz skóry księdzu nie dam: lub gwałtem zabiorę, +Albo ją mnich ustąpić musi przez pokorę, +Albo ją kupię choćby dziesiątkiem soboli. +Skórą tą rozrządzimy wedle naszej woli: +Pierwszy wieniec i sławę już wziął sługa boży; +Skórę jaśnie wielmożny pan nasz Podkomorzy +Temu da, kto na drugą nagrodę zasłużył». + + Podkomorzy pogładził czoło i brwi zmrużył; +Strzelcy zaczęli szemrać, każdy coś powiadał: +Tamten jak źwierza znalazł, ten jak ranę zadał, +Tamten psiarnię zawołał, ów źwierza nawrócił +Znowu w ostęp. Asesor z Rejentem się kłócił, +Jeden wielbiąc przymioty swojej Sanguszkówki, +Drugi bałabanowskiej swej Sagalasówki. + + «Sędzio sąsiedzie — wreszcie wyrzekł Podkomorzy — +Pierwszą nagrodę słusznie zyskał sługa boży; +Lecz niełacno rozsądzić, kto jest po nim drugi, +Bo wszyscy zdają mi się mieć równe zasługi, +Wszyscy równi zręcznością, biegłością i męstwem. +Przecież dwóch dziś odznaczył los niebezpieczeństwem. +Dwaj byli niedźwiedziego najbliżsi pazura: +Tadeusz i pan Hrabia; im należy skóra. +Pan Tadeusz ustąpi (jestem tego pewny), +Jako młodszy i jako gospodarza krewny; +Więc spolia opima weźmiesz, mości Hrabia: +Niech ten łup twą strzelecką komnatę ozdabia, +Niechaj pamiątką będzie dzisiejszej zabawy, +Godłem szczęścia łowczego, bodźcem przyszłej sławy». + + Umilknął wesół, myśląc, że Hrabię ucieszył; +Nie wiedział, jak boleśnie serce jego przeszył. +Bo Hrabia, na strzeleckiej komnaty wspomnienie, +Mimowolnie wzrok podniósł: a te łby jelenie, +Te gałęziste rogi, jakby las wawrzynów +Zasiany ręką ojców na wieńce dla synów, +Te rzędami portretów zdobione filary, +Ten w sklepieniu błyszczący herb Półkozic stary, +Ozwały się doń zewsząd głosami przeszłości. +Zbudził się z marzeń, wspomniał gdzie, u kogo gości: +Dziedzic Horeszków, gościem śród swych własnych progów, +Biesiadnikiem Sopliców, swych odwiecznych wrogów! +A przy tym zawiść, którą czuł dla Tadeusza, +Tym mocniej Hrabię przeciw Soplicom porusza. + + Rzekł więc z gorzkim uśmiechem: «Mój domek zbyt mały, +Nie ma godnego miejsca na dar tak wspaniały; +Niech lepiej niedźwiedź czeka pośród tych rogaczy, +Aż mi go Sędzia razem z zamkiem oddać raczy». + + Podkomorzy zgadując, na co się zanosi, +Zadzwonił w tabakierkę złotą, o głos prosi. +«Godzieneś pochwał — rzecze — Hrabio, mój sąsiedzie, +Że dbasz o interesa nawet przy obiedzie, +Nie tak jak modni wieku twojego panicze, +Żyjący bez rachunku. Ja tuszę i życzę +Zgodą zakończyć moje sądy podkomorskie. +Dotąd jedyna trudność jest o fundum dworskie: +Mam już projekt zamiany, fundum wynagrodzić +Ziemią, w sposób następny…» Tu zaczął wywodzić +Porządnie (jak zwykł zawsze) plan przyszłej zamiany. +Już był w połowie rzeczy: gdy ruch niespodziany +Wszczął się na końcu stoła. Jedni coś postrzegli, +Wskazują palcem; drudzy oczyma tam biegli, +Aż wreszcie wszystkie głowy, jak kłosy schylone +Wstecznym wiatrem, w przeciwną zwróciły się stronę +W kąt. + + Z kąta, kędy wisiał portret nieboszczyka, +Ostatniego z rodziny Horeszków Stolnika, +Z małych drzwiczek, ukrytych pomiędzy filary, +Wysunęła się cicho postać, na kształt mary: +Gerwazy; poznano go po wzroście, po licach, +Po srebrzystych na żółtej kurcie Półkozicach. +Stąpał jako słup prosto, niemy i surowy, +Nie zdjąwszy czapki, nawet nie schyliwszy głowy; +W ręku trzymał błyszczący klucz jakby puginał, +Odemknął szafę i w niej coś kręcić zaczynał. + + Stały w dwóch kątach sieni, wsparte o filary, +Dwa kurantowe, w szafach zamknięte zegary; +Dziwaki stare, dawno ze słońcem w niezgodzie, +Południe wskazywały często o zachodzie. +Gerwazy nie przybrał się machiny naprawić, +Ale bez nakręcenia nie chciał jej zostawić: +Dręczył kluczem zegary każdego wieczora; +Właśnie teraz przypadła nakręcania pora. +Gdy Podkomorzy sprawą zajmował uwagę +Stron interesowanych, on pociągnął wagę: +Zgrzytnęły wyszczerbionym zębem koła rdzawe, +Wzdrygnął się Podkomorzy i przerwał rozprawę. +«Bracie — rzekł — odłóż nieco twą pilną robotę» +I kończył plan zamiany. Lecz Klucznik na psotę +Jeszcze silniej pociągnął drugiego ciężaru; +I wnet gil, który siedział na wierzchu zegaru, +Trzepiocąc skrzydłem zaczął ciąć kurantów nuty. +Ptak sztucznie wyrobiony, szkoda, że zepsuty, +Ząjąkał się i piszczał, im dalej, tym gorzéj. +Goście w śmiech; musiał przerwać znowu Podkomorzy. +«Mości Kluczniku — krzyknął — lub raczej puszczyku, +Jeśli dziób twój szanujesz, dość mi tego krzyku». + + Ale Gerwazy groźbą wcale się nie strwożył; +Prawą rękę poważnie na zegar położył, +A lewą wziął się pod bok. Tak oburącz wsparty, +«Podkomorzeńku! — krzyknął — wolne pańskie żarty, +Wróbel mniejszy niż puszczyk, a na swoich wiorach +Śmielszy jest aniżeli puszczyk w cudzych dworach: +Co Klucznik to nie puszczyk; kto w cudze poddasze +Nocą włazi, ten puszczyk, i ja go wystraszę». +«Za drzwi z nim!» Podkomorzy krzyknął. + + «Panie Hrabia! — +Zawołał Klucznik — widzisz pan, co się wyrabia. +Czy nie dosyć się jeszcze pański honor plami, +Że pan jadasz i pijasz z tymi Soplicami; +Trzebaż jeszcze, aby mnie, zamku urzędnika, +Gerwazego Rembajłę, Horeszków Klucznika, +Lżyć w domu panów moich? i panże to zniesie!» +Wtem Protazy zawołał trzykroć: «Uciszcie się! +Na ustęp! Ja, Protazy Baltazar Brzechalski, +Dwojga imion, generał niegdyś trybunalski, +Vulgo Woźny, woźnieńską obdukcyją robię +I wizyją formalną, zamawiając sobie +Urodzonych tu wszystkich obecnych świadectwo, +I pana Asesora wzywając na śledztwo, +Z powodu wielmożnego Sędziego Soplicy: +O inkursyją, to jest o najazd granicy, +Gwałt zamku, w którym Sędzia dotąd prawnie włada, +Czego dowodem jawnym jest, że w zamku jada». +«Brzechaczu! — wrzasnął Klucznik — ja cię wnet nauczę!» +I dobywszy zza pasa swe żelazne klucze, +Okręcił wkoło głowy, puścił z całej mocy. +Pęk żelaza wyleciał jako kamień z procy, +Pewnie łeb Protazemu rozbiłby na ćwierci; +Szczęściem, schylił się Woźny i wydarł się śmierci. + + Porwali się z miejsc wszyscy; chwilę była głucha +Cichość, aż Sędzia krzyknął: «W dyby tego zucha! +Hola, chłopcy!» — i czeladź rzuciła się żwawo +Ciasnym przejściem pomiędzy ścianami i ławą. +Lecz Hrabia krzesłem w środku zagrodził im drogę +I na tym szańcu słabym utwierdziwszy nogę, +«Wara! — zawołał — Sędzio! nie wolno nikomu +Krzywdzić sługę mojego w moim własnym domu: +Kto ma na starca skargę, niech mi ją przełoży». + + Zyzem w oczy Hrabiemu spojrzał Podkomorzy: +«Bez waścinej pomocy ukarać potrafię +Zuchwałego szlachetkę; a waść, mości grafie, +Przed dekretem ten zamek za wcześnie przywłaszczasz: +Nie wać tu jesteś panem, nie wać nas ugaszczasz. +Siedź cicho, jakeś siedział; jeśli siwej głowy +Nie czcisz, to szanuj pierwszy urząd powiatowy». + + «Co mi? — odmruknął Hrabia — dość już tej gawędy; +Nudźcie drugich waszymi względy i urzędy! +Dość już głupstwa zrobiłem, wdając się z waćpaństwem +W pijatyki, które się kończą grubijaństwem; +Zdacie mi sprawę z mego honoru obrazy. +Do widzenia po trzeźwu; pójdź za mną, Gerwazy!» + + Nigdy się odpowiedzi takiej nie spodziewał +Podkomorzy. Właśnie swój kieliszek nalewał; +Gdy zuchwalstwem Hrabiego rażony jak gromem, +Oparłszy się o kielich butlem nieruchomym, +Głowę wyciągnął na bok i ucha przyłożył, +Oczy rozwarł szeroko, usta wpół otworzył; +Milczał, lecz kielich w ręku tak potężnie cisnął, +Że szkło dźwięknąwszy pękło, płyn w oczy mu prysnął. +Rzekłbyś, że z winem ognia w duszę się nalało: +Tak oblicze spłonęło, tak oko pałało. +Zerwał się mówić; pierwsze słowo niewyraźnie +Mleł w ustach; aż przez zęby wyleciało: «Błaźnie! +Grafiątko! ja cię! Tomasz, karabelę! Ja tu +Nauczę ciebie mores, błaźnie, daj go katu! +Względy, urzędy nudzą, uszko delikatne! +Ja cię tu zaraz po tych zauszniczkach płatnę. +Fora za drzwi! Do korda! Tomasz, karabelę!» + + Wtem do Podkomorzego skoczą przyjaciele; +Sędzia porwał mu rękę: «Stój pan, to rzecz nasza, +Mnie tu naprzód wyzwano. Protazy, pałasza! +Puszczę go w taniec jako niedźwiadka na kiju». +Lecz Tadeusz Sędziego wstrzymał: «Panie stryju, +Wielmożny Podkomorzy, czyż się państwu godzi +Wdawać się z tym fircykiem; czy tu nie ma młodzi? +Na mnie to zdajcie: ja go należycie skarcę. +A waszeć, panie śmiałku, co wyzywasz starce, +Obaczym, czyli jesteś tak strasznym rycerzem: +Rozprawimy się jutro, plac i broń wybierzem; +Dziś uchodź, pókiś cały». + + Dobra była rada: +Klucznik i Hrabia wpadli w obroty nie lada. +Przy wyższym końcu stoła wrzał tylko krzyk wielki, +Ale z ostrego końca latały butelki +Koło Hrabiego głowy. Strwożone kobiety +W prośby, w płacz; Telimena, krzyknąwszy: «Niestety!» +Wzniosła oczy, powstała, i padła zemdlona, +I przechyliwszy szyję przez Hrabi ramiona, +Na pierś jego złożyła swe piersi łabędzie. +Hrabia, choć zagniewany, wstrzymał się w zapędzie, +Zaczął cucić, ocierać. + + Tymczasem Gerwazy, +Wystawiony na stołków i butelek razy, +Już zachwiał się, już czeladź zakasawszy pięście +Rzucała się nań zewsząd hurmem: gdy na szczęście +Zosia, widząc szturm, skoczy, i litością zdjęta +Zasłania starca, na krzyż rozpiąwszy rączęta. +Wstrzymali się; Gerwazy z wolna ustępował, +Zniknął z oczu, szukano, gdzie się pod stół schował: +Gdy nagle, z drugiej strony, wyszedł jak spod ziemi, +Podniósłszy w górę ławę ramiony silnemi, +Okręcił się jak wiatrak, oczyścił pół sieni, +Wziął Hrabię; i tak oba, ławą zasłonieni, +Cofali się ku drzwiczkom; już dochodzą progów: +Gerwazy stanął, jeszcze raz spojrzał na wrogów. +Dumał chwilę, niepewny, czy cofać się zbrojnie, +Czyli z nowym orężem szukać szczęścia w wojnie: +Obrał drugie. Już ławę jak taran murowy +W tył dźwignął dla zamachu; już ugiąwszy głowy, +Z wypiętą na przód piersią, z podniesioną nogą, +Miał wpaść… ujrzał Wojskiego, uczuł w sercu trwogę. + + Wojski, cicho siedzący z przymrużonym okiem, +Zdawał się pogrążony w dumaniu głębokiem. +Dopiero, gdy się Hrabia z Podkomorzym skłócił: +I Sędziemu pogroził, Wojski głowę zwrócił, +Zażył dwakroć tabaki i przetarł powieki. +Chociaż Wojski Sędziemu był krewny daleki, +Ale w gościnnym jego domu zamieszkały, +O zdrowie przyjaciela był niezmiernie dbały. +Przypatrywał się zatem z ciekawością walce; +Wyciągnął z lekka na stół rękę, dłoń i palce, +Położył nóż na dłoni, trzonkiem do paznokcia +Indeksu, a żelazem zwrócony do łokcia; +Potem rękę w tył nieco wychyloną kiwał, +Niby bawiąc się: lecz się w Hrabiego wpatrywał. + + Sztuka rzucania nożów, straszna w ręcznej bitwie, +Już była zaniedbana podówczas na Litwie, +Znajoma tylko starym; Klucznik jej próbował +Nieraz w zwadach karczemnych, Wojski w niej celował: +Widać z zamachu ręki, że silnie uderzy, +A z oczu łacno zgadnąć, że w Hrabiego mierzy +(Ostatniego z Horeszków, chociaż po kądzieli), +Mniej baczni młodzi ruchów starca nie pojęli: +Gerwazy zbladnął, ławą Hrabiego zakłada, +Cofa się ku drzwiom. «Łapaj!» krzyknęła gromada. + + Jako wilk, obskoczony znienacka przy ścierwie, +Rzuca się oślep w zgraję, co mu ucztę przerwie; +Już goni, ma ją szarpać: wtem śród psiego wrzasku +Trzasło ciche półkurcze; wilk zna je po trzasku, +Śledzi okiem, postrzega, że z tyłu, za charty, +Myśliwiec wpół schylony, na kolanie wsparty, +Rurą ku niemu wije i już cyngla tyka. +Wilk uszy spuszcza, ogon podtuliwszy, zmyka; +Psiarnia z tryumfującym rzuca się hałasem +I skubie go po kudłach; zwierz zwraca się czasem, +Spojrzy, klapnie paszczęką i białych kłów zgrzytem +Ledwie pogrozi; psiarnia pierzcha ze skowytem: +Tak i Gerwazy z groźną cofał się postawą, +Wstrzymując napastników oczyma i ławą, +Aż razem z Hrabią wpadli w głąb ciemnej framugi. + + «Łapaj!» krzykniono znowu. Tryumf był nie długi: +Bo nad głowami tłumu Klucznik niespodzianie +Ukazał się na chórze, przy starym organie, +I z trzaskiem jął wyrywać ołowiane rury. +Wielką by klęskę zadał, uderzając z góry: +Ale już goście tłumnie wychodzili z sieni; +Nie śmieli kroku dostać słudzy potrwożeni +I chwytając naczynia w ślad panów uciekli, +Nawet nakrycia z częścią sprzętów się wyrzekli. + + Któż ostatni, nie dbając na groźby i razy, +Ustąpił z placu bitwy? Brzechalski Protazy. +On, za krzesłem Sędziego stojąc niewzruszenie, +Ciągnął woźnieńskim głosem swoje oświadczenie, +Aż skończył i z pustego zszedł pobojowiska, +Kędy zostały trupy, ranni i zwaliska. + + W ludziach straty nie było. Ale wszystkie ławy +Miały zwichnione nogi; stół także kulawy, +Obnażony z obrusa, poległ na talerzach +Zlanych winem, jak rycerz na krwawych puklerzach, +Między licznymi kurcząt i jendyków ciały, +W których piersi widelce świeżo wbite tkwiały. + + Po chwili w Horeszkowskim samotnym budynku +Wszystko do zwyczajnego wracało spoczynku. +Mrok zgęstniał; reszty pańskiej wspaniałej biesiady +Leżą, podobne uczcie nocnej, gdzie na Dziady +Zgromadzać się zaklęte mają nieboszczyki. +Już na poddaszu trzykroć krzyknęły puszczyki +Jak guślarze: zdają się witać wschód miesiąca, +Którego postać oknem spadła na stół drżąca, +Niby dusza czyscowa; z podziemu, przez dziury, +Wyskakiwały na kształt potępieńców szczury: +Gryzą, piją; czasami w kącie zapomniana, +Puknie na toast duchom butelka szampana. + + Ale na drugim piętrze, w izbie, którą zwano, +Choć była bez zwierciadeł, salą zwierciadlaną +Stał Hrabia na krużganku zwróconym ku bramie, +Chłodził się wiatrem, surdut wdział na jedno ramię, +Drugi rękaw i poły u szyi sfałdował +I pierś surdutem, jakby płaszczem udrapował. +Gerwazy chodził kroki wielkimi po sali; +Obadwa zamyśleni, do siebie gadali: +«Pistolety — rzekł Hrabia — lub gdy chcą pałasze». +«Zamek — rzekł Klucznik — i wieś, oboje to nasze». +«Stryja, synowca — wołał Hrabia — całe plemię +Wyzywaj!» «Zamek — wołał Klucznik — wieś i ziemie +Zabieraj pan». To mówiąc, zwrócił się do Hrabi: +«Jeśli pan chce mieć pokój, niech wszystko zagrabi. +Po co proces, mopanku! sprawa jak dzień czysta: +Zamek w ręku Horeszków był przez lat czterysta; +Część gruntów oderwano w czasie Targowicy, +I jak pan wie, oddano władaniu Soplicy. +Nie tylko tę część, wszystko zabrać im należy, +Za koszta procesowe, za karę grabieży. +Mówiłem panu zawsze: procesów zaniechać; +Mówiłem panu zawsze: najechać, zajechać! +Tak było po dawnemu: kto raz grunt posiądzie, +Ten dziedzic; wygraj w polu, a wygrasz i w sądzie. +Co się tycze dawniejszych z Soplicami sprzeczek: +Jest na to od procesu lepszy Scyzoryczek; +A jeśli Maciej w pomoc da mi swą Rózeczkę, +To my we dwóch, Sopliców tych porzniem na sieczkę». + + «Brawo! — rzekł Hrabia — plan twój, gotycko-sarmacki +Podoba się mi lepiej niż spór adwokacki. +Wiesz co? na całej Litwie narobim hałasu +Wyprawą niesłychaną od dawnego czasu. +I sami się zabawim. Dwa lata tu siedzę, +Jakąż bitwę widziałem? z chłopami o miedzę! +Nasza wyprawa przecież krwi rozlanie wróży. +Odbyłem taką jedną w czasie mych podróży. +Gdym w Sycylii bawił u pewnego księcia, +Rozbójnicy porwali w górach jego zięcia, +I okupu od krewnych żądali zuchwale; +My, zebrawszy naprędce sługi i wasale, +Wpadliśmy; ja dwóch zbójców ręką mą zabiłem, +Pierwszy wleciałem w tabor, więźnia uwolniłem. +Ach, mój Gerwazy! jaki to był tryumfalny, +Jaki piękny nasz powrót, rycersko-feudalny! +Lud z kwiatami spotykał nas; córka książęcia, +Wdzięczna zbawcy, ze łzami padła w me objęcia. +Gdym przybył do Palermo, wiedziano z gazety, +Palcami wskazywały mię wszystkie kobiety; +Nawet wydrukowano o całym zdarzeniu +Romans, gdzie wymieniony jestem po imieniu. +Romans ma tytuł: Polak, czyli tajemnice +Zamku Birbante-rokka. Czy są tu ciemnice +W tym zamku?» «Są — rzekł Klucznik — ogromne piwnice, +Ale puste! bo wino wypili Soplice». +«Dżokejów — dodał Hrabia — uzbroić we dworze, +Z włości wezwać wasalów!» «Lokajów? broń Boże! — +Przerwał Gerwazy. Czy to zajazd jest hultajstwem? +Kto widział zajazd robić z chłopstwem i z lokajstwem? +Mój panie, na zajazdach nie znacie się wcale! +Wąsalów, co innego: zdadzą się wąsale; +Nie we włości ich szukać, ale po zaściankach, +W Dobrzynie, w Rzezikowie, w Ciętyczach, w Rąbankach, +Szlachta odwieczna, w której krew rycerska płynie, +Wszyscy przychylni panów Horeszków rodzinie, +Wszyscy nieprzyjaciele zabici Sopliców! +Stamtąd zbiorę ze trzystu wąsatych szlachciców; +To rzecz moja. Pan niechaj do pałacu wraca +I wyśpi się, bo jutro będzie wielka praca; +Pan spać lubi, już późno, drugi kur już pieje. +Ja tu będę pilnować zamku, aż rozdnieje, +A ze słoneczkiem stanę w Dobrzyńskim zaścianku». + + Na te słowa pan Hrabia ustąpił z krużganku; +Ale nim odszedł, spojrzał przez otwór strzelnicy, +I widząc świateł mnóstwo w domostwie Soplicy: +«Iluminujcie! — krzyknął — jutro o tej porze +Będzie jasno w tym zamku, ciemno w waszym dworze!» + + Gerwazy siadł na ziemi, oparł się o ścianę, +I pochylił ku piersiom czoło zadumane. +Światłość miesięczna padła na wierzch głowy łysy, +Gerwazy po nim kryślił palcem różne rysy; +Widać, że przyszłych wypraw snuł plany wojenne. +Ciążą mu coraz bardziej powieki brzemienne, +Bezwładną kiwnął szyją, czuł, że go sen bierze, +Zaczął wedle zwyczaju wieczorne pacierze. +Lecz między Ojczenaszem i Zdrowaś Maryją, +Dziwne stanęły mary, tłoczą się i wiją: +Klucznik widzi Horeszki, swoje dawne pany; +Ci niosą karabele, drudzy buzdygany, +Każdy groźnie spoziera i pokręca wąsa, +Składa się karabelą, buzdyganem wstrząsa; +Za nimi jeden cichy, posępny cień mignął, +Z krwawą na piersi plamą. Gerwazy się wzdrygnął, +Poznał Stolnika; zaczął wkoło siebie żegnać, +I ażeby tym pewniej straszne sny rozegnać, +Odmawiał litaniją o czyscowych duszach. +Znowu wzrok mu skleił się, zadzwoniło w uszach — +Widzi tłum szlachty konnej, błyszczą karabele: +Zajazd! zajazd Korelicz i Rymsza na czele! +I ogląda sam siebie, jak na koniu siwym, +Z podniesionym nad głową rapierem straszliwym +Leci; rozpięta na wiatr szumi taratatka, +Z lewego ucha spadła w tył konfederatka; +Leci, jezdnych i pieszych po drodze obala, +I na koniec Soplicę w stodole podpala. +Wtem ciężka marzeniami na pierś spadła głowa, +I tak usnął ostatni Klucznik Horeszkowa. + + + + +Księga szósta + + + +Zaścianek + +Pierwsze ruchy wojenne zajazdu — Wyprawa Protazego — Robak z panem Sędzią radzą o rzeczy publicznej — Dalszy ciąg wyprawy Protazego bezskutecznej — Ustęp o konopiach — Zaścianek szlachecki Dobrzyn — Opisanie domostwa i osoby Maćka Dobrzyńskiego. + + Nieznacznie z wilgotnego wykradał się mroku +Świt bez rumieńca, wiodąc dzień bez światła w oku. +Dawno wszedł dzień, a jeszcze ledwie jest widomy: +Mgła wisiała nad ziemią, jak strzecha ze słomy +Nad ubogą Litwina chatką; w stronie wschodu, +Widać z bielszego nieco na niebie obwodu +Że słońce wstało, tędy ma zstąpić na ziemię; +Lecz idzie niewesoło i po drodze drzemie. + + Za przykładem niebieskim, wszystko się spóźniło +Na ziemi. Bydło późno na paszę ruszyło +I zdybało zające przy późnym śniadaniu. +One zwykły do gajów wracać o świtaniu; +Dziś, okryte tumanem, te mokrzycę chrupią, +Te jamki w roli kopiąc, parami się kupią, +I na wolnym powietrzu myślą użyć wczasu; +Ale przed bydłem muszą powracać do lasu. + + I w lasach cisza. Ptaszek zbudzony nie śpiewa; +Otrząsnął pierze z rosy, tuli się do drzewa, +Głowę wciska w ramiona, oczy znowu mruży +I czeka słońca. Kędyś, u brzegów kałuży, +Klekce bocian. Na kopach siedzą wrony zmokłe, +Rozdziawiwszy się ciągną gawędy rozwlokłe; +Obrzydłe gospodarzom jako wróżby słoty. +Gospodarze już dawno wyszli do roboty. + + Już zaczęły żniwiarki swą piosnkę zwyczajną, +Jak dzień słotny ponurą, tęskną, jednostajną, +Tym smutniejszą, że dźwięk jej w mgłę bez echa wsiąka. +Chrząsnęły sierpy w zbożu, ozwała się łąka, +Rząd kosiarzy otawę siekących wciąż brząka, +Pogwizdując piosenkę; z końcem każdej zwrotki +Stają, ostrzą żelezca i w takt kują w młotki. +Ludzi we mgle nie widać: tylko sierpy, kosy +I pieśni brzmią, jak muzyk niewidzialnych głosy. + + W środku, na snopie zboża Ekonom usiadłszy +Nudzi się, kręci głową, roboty nie patrzy, +Pogląda na gościniec, na drogi rozstajne, +Kędy działy się jakieś rzeczy nadzwyczajne. + + Na gościńcu i drogach od samego ranka +Panuje ruch niezwykły. Stąd chłopska furmanka +Skrzypi, lecąc jak poczta; stąd szlachecka bryka +Cwałem tarkoce, drugą i trzecią spotyka; +Z lewej drogi posłaniec jak kuryjer goni, +Z prawej przebiegło w zawód kilkanaście koni: +Wszyscy śpieszą, ku różnym kierują się stronom. +Co to ma znaczyć? Powstał ze snopa Ekonom, +Chciał przypatrzyć się, spytać; długo stał nad drogą, +Daremnie wołał, nie mógł zatrzymać nikogo +Ni poznać we mgle. Jezdni migają jak duchy; +Tylko słychać raz po raz tętent kopyt głuchy +I, co dziwniejsza jeszcze, szczękanie pałaszy: +Bardzo to Ekonoma i cieszy, i straszy. +Bo choć na Litwie było naonczas spokojnie, +Dawno już wieści głuche biegały o wojnie, +O Francuzach, Dąbrowskim, o Napoleonie. +Miałyżby wojnę wróżyć ci jeźdźcy? te bronie? +Ekonom pobiegł wszystko Sędziemu powiedzieć, +Spodziewając się i sam czegoś się dowiedzieć. + + W Soplicowie domowi i goście, po kłótni +Wczorajszej, wstali z siebie nieradzi i smutni. +Próżno Wojszczanka damy na kabałę sprasza, +Mężczyznom próżno karty dają do mariasza: +Nie chcą bawić się, ni grać, siedzą, cicho w kątkach, +Mężczyźni palą lulki, kobiety przy prątkach; +Nawet śpią muchy. + + Wojski, rzuciwszy łopatkę, +Znudzony ciszą, idzie pomiędzy czeladkę; +Woli w kuchennej słuchać ochmistrzyni krzyków, +Gróźb i razów kucharza, hałasu kuchcików: +Aż go powoli wprawił w przyjemne marzenie, +Ruch jednostajny rożnów kręcących pieczenie. + + Sędzia od rana pisał, zamknąwszy się w izbie; +Woźny od rana czekał pod oknem na przyzbie. +Sędzia, skończywszy pozew, Protazego wzywa, +Skargę przeciw Hrabiemu głośno odczytywa: +O skrzywdzenie honoru, zelżywe wyrazy, +Zaś przeciw Gerwazemu o gwałty i razy; +Obudwu, o przechwałki, o koszta z powodu +Procesu, ciągnie w rejestr taktowy do grodu. +Pozew dziś trzeba wręczyć ustnie, oczywisto, +Nim zajdzie słońce. Woźny z miną uroczystą +Wyciągnął słuch i rękę, skoro pozew zoczył; +Stał poważnie, a rad by z radości podskoczył. +Na samą myśl procesu czuł, że się odmłodził: +Wspomniał na dawne lata, gdy z pozwami chodził +Po guzy, ale razem po zapłaty hojne. +Tak żołnierz, który strawił życie tocząc wojnę, +A na starość w szpitalach spoczywa kaleki: +Skoro usłyszy trąbę lub bęben daleki, +Chwyta się z łoża, krzyczy przez sen: «Bij Moskala!» +I na drewnianej nodze skacze ze szpitala, +Tak prędko, że go ledwie może złowić młodzież. + + Protazy śpieszył włożyć swą woźnieńską odzież. +Przecież żupana ani kontusza nie kładzie: +One służą ku wielkiej sądowej paradzie; +Na podróż ma strój inny: szerokie rajtuzy +I kurtkę, której poły podpięte na guzy +Można zakasać albo spuścić na kolana; +Czapka z uszami, sznurkiem u wierzchu związana, +Wznosi się na pogodę, spuszcza się przed słotą. +Tak ubrany wziął pałkę i ruszył piechotą; +Bo woźni przed procesem, jak szpiegi przed bojem, +Muszą kryć się pod różną postacią i strojem. + + Dobrze zrobił Protazy, że w drogę pośpieszył, +Bo niedługo by swoim pozwem się nacieszył: +W Soplicowie zmieniano kampanii plany. +Do Sędziego wpadł nagle Robak zadumany, +I rzekł: «Sędzio, to bieda nam z tą panią ciotką, +Z tą panią Telimeną, kokietką i trzpiotką! +Kiedy Zosia została dzieckiem w biednym stanie, +Jacek ją Telimenie dał na wychowanie, +Słysząc, że jest osoba dobra, świat znająca: +A postrzegam, że ona coś tu nam zamąca, +Intryguje i pono Tadeuszka wabi: +Śledzę ją; albo może bierze się do Hrabi; +Może do obu razem. Obmyślmy więc środki, +Jak się jej pozbyć: bo stąd mogą urość plotki, +Zły przykład i pomiędzy młokosami zwady, +Które mogą pomieszać twe prawne układy». +«Układy? — krzyknął Sędzia z niezwykłym zapałem — +Z układów kwita, już je skończyłem, zerwałem». +«A to co? — przerwał Robak — gdzie rozum, gdzie głowa? +Co tu mi wasze bajesz, jaka burda nowa?» +«Nie z mej winy — rzekł Sędzia — proces to wyjaśni: +Hrabia pyszałek, głupiec, był przyczyną waśni, +I Gerwazy łotr. Lecz to do sądu należy. +Szkoda, żeś nie był, księże, w zamku na wieczerzy, +Poświadczyłbyś, jak Hrabia srodze mnie obraził». +«Po coś waść — krzyknął Robak — do tych ruin łaził? +Wiesz, jak zamku nie cierpię; odtąd moja noga +Tam nie postanie. Znowu kłótnia! kara Boga! +Jakże tam było? powiedz; trzeba tę rzecz zatrzeć. +Już mię znudziło wreszcie na tyle głupstw patrzeć: +Ważniejsze ja mam sprawy niż godzić pieniaczy; +Ale jeszcze raz zgodzę». «Zgodzić? Cóż to znaczy! +A idźże mi waść wreszcie z tą zgodą do licha! — +Przerwał Sędzia, tupnąwszy nogą — patrzcie mnicha! +Że go przyjmuję grzecznie, chce mnie za nos wodzić! +Wiedz wasze, że Soplice nie zwykli się godzić: +Gdy pozwą, muszą wygrać; nieraz w ich imieniu +Trwał proces, aż wygrali w szóstym pokoleniu. +Dosyć zrobiłem głupstwa z porady waszeci, +Zwołując podkomorskie sądy po raz trzeci. +Od dzisiaj nie ma zgody, nie ma, nie ma, nie ma! — +I krzycząc chodził, tupał nogami obiema — +Prócz tego za wczorajszy niegrzeczny uczynek +Musi mnie deprekować, albo pojedynek!» +«Ale Sędzio, cóż będzie, jak się Jacek dowie? +Wszak on umrze z rozpaczy! Czyliż Soplicowie +Nie narobili jeszcze w tym zamku dość złego? +Bracie! wspominać nie chcę wypadku strasznego… +Wiesz także, że część gruntów od zamku dziedzica +Zabrała i Soplicom dała Targowica… +Jacek, za grzech żałując, musiał był ślubować +Pod absolucją, dobra te restytuować: +Wziął więc Zosię, Horeszków dziedziczkę ubogą, +Hodować, wychowanie jej opłacał drogo; +Chciał ją Tadeuszkowi swojemu wyswatać +I tak dwa poróżnione domy znowu zbratać, +I dziedziczce bez wstydu ustąpić grabieży…» +«Lecz cóż to? — krzyknął Sędzia — co do mnie należy? +Ja się nie znałem, nawet nie widziałem z Jackiem; +Ledwiem słyszał o jego życiu hajdamackiem, +Siedząc wtenczas retorem w jezuickiej szkole, +Potem u Wojewody służąc za pacholę. +Dano mi dobra, wziąłem; kazał przyjąć Zosię, +Przyjąłem, hodowałem, myślę o jej losie: +Dość mnie nudzi ta cała historyja babia! +A potem, czegóż jeszcze wlazł mi tu ten Hrabia? +Z jakim prawem do zamku? Wszak wiesz przyjacielu, +On Horeszkom dziesiąta woda na kisielu! +I ma mnie lżyć? a ja go zapraszać do zgody!» +«Bracie! — rzekł ksiądz — ważne są do tego powody. +Pamiętasz, że Jacek chciał do wojska słać syna, +Potem w Litwie zostawił: cóż w tym za przyczyna? +Oto w domu ojczyźnie potrzebniejszy będzie. +Słyszałeś pewnie, o czym już gadają wszędzie, +O czym ja wiadomostki przynosiłem nieraz: +Teraz czas już powiedzieć wszystko, czas już teraz! +Ważne rzeczy, mój bracie! Wojna tuż nad nami! +Wojna o Polskę! bracie! Będziem Polakami! +Wojna niechybna! Kiedy z poselstwem tajemnem +Tu biegłem, wojsk forpoczty już stały nad Niemnem; +Napoleon już zbiera armiję ogromną, +Jakiej człowiek nie widział i dzieje nie pomną; +Obok Francuzów ciągnie polskie wojsko całe, +Nasz Józef, nasz Dąbrowski, nasze orły białe! +Już są w drodze; na pierwszy znak Napoleona +Przejdą Niemen i — bracie! Ojczyzna wskrzeszona!» + + Sędzia, słuchając, z wolna okulary składał +I, wpatrując się mocno w księdza, nic nie gadał, +Westchnął głęboko, w oczach łzy się zakręciły… +Wreszcie porwał za szyję księdza z całej siły, +«Mój Robaku! — wołając — czy to tylko prawda? +Mój Robaku! — powtarzał — czy to tylko prawda? +Ileż razy zwodzono! Pamiętasz? gadali: +Napoleon już idzie! i my już czekali! +Gadano: już w Koronie, już Prusaka pobił, +Wkracza do nas! A on! co? pokój w Tylży zrobił! +Czy tylko prawda? Czy ty nie zwodzisz sam siebie?» +«Prawda — zawołał Robak — jak Pan Bóg na niebie!» +«Błogosławioneż niechaj będą usta, które +To zwiastują! — rzekł Sędzia — wznosząc ręce w górę. +Nie pożałujesz twego poselstwa Robaku, +Nie pożałuje klasztor: dwieście owiec z braku +Daję na klasztor. Księże, tyś się wczoraj palił +Do mojego kasztanka i gniadosza chwalił: +Dziś, zaraz w tym kwestarskim wozie pójdą oba; +Dziś proś mnie, o co zechcesz, co ci się podoba, +Nie odmówię!… Lecz o tym interesie całym +Z Hrabią, daj pokój: skrzywdził mnie, już zapozwałem; +Czyż wypada?» + + Załamał ręce ksiądz zdziwiony. +Wlepiwszy oczy w Sędzię, ruszywszy ramiony, +Rzekł : «To gdy Napoleon wolność Litwie niesie, +Gdy świat drży cały, to ty myślisz o procesie? +I jeszczeż po tym wszystkim, com tobie powiedział, +Będziesz spokojnie, ręce założywszy, siedział, +Gdy działać trzeba!» «Działać? Cóż?» Sędzia zapytał. +«Jeszcześ — rzekł Robak — z oczu moich nie wyczytał? +Jeszcze serce nic tobie nie gada? Ach bracie! +Jeśli Soplicowskiej krwi kroplę w żyłach macie, +Uważ tylko: Francuzi uderzają z przodu… +A gdyby z tyłu zrobić powstanie narodu? +Co myślisz? Niech no Pogoń zarży, niech na Żmudzi +Niedźwiedź ryknie! Ach, gdyby jakie tysiąc ludzi, +Gdyby choć pięćset z tyłu na Moskwę natarło, +Powstanie jako pożar wkoło rozpostarło, +Gdybyśmy my, nabrawszy Moskwie harmat, znaków, +Zwycięzcy szli powitać wybawców rodaków?… +Ciągniemy! Napoleon, widząc nasze lance, +Pyta, co to za wojsko; my krzyczym: »Powstańce, +Najjaśniejszy Cesarzu! Litwa ochotnicy!« +Pyta: pod czyją wodzą? — »Sędziego Soplicy!« +Ach, któż by potem pisnąć śmiał o Targowicy?… +Bracie, póki Ponarom stać, Niemnowi płynąć, +Póty w Litwie Sopliców imieniowi słynąć; +Wnuków, prawnuków będzie Jagiełłów stolica +Wskazywać palcem, mówiąc: oto jest Soplica, +Z tych Sopliców, co pierwsi zrobili powstanie!» + + A na to Sędzia: «Mniejsza o ludzkie gadanie; +Nigdy nie dbałem bardzo o pochwały świata: +Bóg świadkiem, żem niewinien grzechów mego brata; +W politykę jam nigdy bardzo się nie wdawał, +Urzędując i orząc mojej ziemi kawał. +Lecz jestem szlachcic, rad bym plamę domu zmazać; +Jestem Polak, dla kraju rad bym coś dokazać, +Choć duszę oddać. W szablę nie byłem zbyt tęgi; +Wszakże, bierali ludzie i ode mnie cięgi, +Wie świat, że w czasie polskich ostatnich sejmików +Wyzwałem i zraniłem dwóch braci Buzwików, +Którzy… Ale to mniejsza. Jakże wasze myśli? +Czy potrzeba, żebyśmy zaraz w pole wyszli? +Strzelców zebrać, rzecz łatwa; prochu mam dostatek; +W plebanii u księdza jest kilka armatek; +Przypominam, iż Jankiel mówił, iż u siebie +Ma groty do lanc, że je mogę wziąć w potrzebie; +Te groty przywiózł w pakach gotowych z Królewca +Pod sekretem; weźmiem je, zaraz zrobim drzewca; +Szabel nam nie zabraknie; szlachta na koń wsiędzie, +Ja z synowcem na czele, i — jakoś to będzie!» + + «O polska krwi! — zawołał Bernardyn wzruszony, +Z otwartymi skoczywszy na Sędzię ramiony — +Prawe dziecię Sopliców! Tobie Bóg przeznacza +Oczyścić grzechy brata twojego tułacza! +Zawszem ciebie szanował; ale od tej chwili +Kocham cię, jak gdybyśmy bracią sobie byli!… +Przygotujemy wszystko; lecz wyjść nie czas jeszcze: +Ja sam wyznaczę miejsce i czas wam obwieszczę. +Wiem, że car wysiał gońców do Napoleona +Prosić o pokój; wojna nie jest ogłoszona: +Lecz książę Józef słyszał od pana Biniona, +Francuza, co należy do cesarskiej rady, +Że się na niczym skończą wszystkie te układy, +Że będzie wojna. Książę wysłał mnie na zwiady, +Z rozkazem, żeby byli Litwini gotowi +Dowieść przychodzącemu Napoleonowi, +Że chcą złączyć się znowu z siostrą swą, Koroną, +I żądają, ażeby Polskę przywrócono. +Tymczasem, bracie, z Hrabią trzeba przyjść do zgody. +Jest to dziwak, fantastyk trochę, ale młody, +Poczciwy, dobry Polak: potrzebny nam taki. +W rewolucyjach bardzo potrzebne dziwaki: +Wiem z doświadczenia; nawet głupi się przydadzą, +Byle tylko poczciwi i pod mądrych władzą. +Hrabia pan, ma u szlachty wielkie zachowanie, +Cały powiat ruszy się, jeśli on powstanie; +Znając jego majątek, każdy szlachcic powie: +Musi to być rzecz pewna, gdy z nią są panowie. +Biegę do niego zaraz…» «Niech się pierwszy zgłosi — +Rzekł Sędzia — niech przyjedzie tu, niech mnie przeprosi; +Wszak jestem starszy wiekiem, jestem na urzędzie! +Co się tycze procesu, sąd arbitrów będzie…» +Bernardyn trzasnął drzwiami. «No, szczęśliwa droga!» +Rzekł Sędzia. + + Ksiądz wpadł w powóz stojący u proga, +Tnie biczem konie, łechce lejcami po bokach; +Furknęła kałamaszka, ginie w mgły obłokach; +Tylko kiedy niekiedy kaptur mnicha bury +Wznosi się nad tumany jako sęp nad chmury. + + Woźny już dawniej wyszedł ku domowi Hrabi. +Jak lis bywalec, gdy go woń słoniny wabi, +Bieży ku niej, a strzelców zna fortele skryte, +Bieży, staje, przysiada coraz, wznosi kitę +I wiatr nią jak wachlarzem ku swym nozdrzom tuli, +Pyta wiatru, czy strzelcy jadła nie zatruli: +Protazy zeszedł z drogi i wzdłuż sianożęci +Krąży około domu; pałkę w ręku kręci, +Udaje, że obaczył kędyś bydło w szkodzie. +Tak zręcznie lawirując, stanął przy ogrodzie; +Schylił się, bieży, rzekłbyś iż derkacza tropi: +Aż nagle skoczył przez płot i wpadł do konopi. + + W tej zielonej, pachnącej i gęstej krzewinie +Koło domu jest pewny przytułek źwierzynie +I ludziom. Nieraz zając zdybany w kapuście +Skacze skryć się w konopiach bezpieczniej niż w chruście: +Bo go dla gęstwi ziela ani chart nie zgoni, +Ani ogar wywietrzy dla zbyt tęgiej woni. +W konopiach człowiek dworski, uchodząc kańczuka +Lub pięści, siedzi cicho, aż się pan wyfuka. +I nawet często zbiegli od rekruta chłopi, +Gdy ich rząd śledzi w lasach, siedzą śród konopi. +I stąd to w czasie bitew, zajazdów, tradowań, +Obie strony nie szczędzą wielkich usiłowań, +Ażeby stanowisko zająć konopiane, +Które z przodu ciągnie się aż pod dworską ścianę, +A z tyłu, pospolicie stykając się z chmielem, +Kryje atak i odwrót przed nieprzyjacielem. + + Protazy, choć człek śmiały, uczuł nieco strachu: +Bo przypomniał z samego rośliny zapachu +Różne swoje dawniejsze woźnieńskie przypadki, +Jedne po drugich, biorąc konopie na świadki: +Jako raz zapozwany szlachcic z Telsz, Dzindolet, +Rozkazał mu, oparłszy o piersi pistolet, +Wleźć pod stół i ów pozew psim głosem odszczekać, +Że Woźny musiał co tchu w konopie uciekać. +Jak później Wołodkowicz, pan dumny, zuchwały, +Co rozpędzał sejmiki, gwałcił trybunały, +Przyjąwszy urzędowy pozew, zdarł na sztuki, +I postawiwszy przy drzwiach z kijami hajduki, +Sam nad Woźnego głową trzymał goły rapier, +Krzycząc: «Albo cię zetnę, albo zjedz twój papier!» +Woźny niby jeść zaczął, jak człowiek roztropny, +Aż skradłszy się do okna, wpadł w ogród konopny. + + Wprawdzie już wtenczas w Litwie nie było zwyczajem +Opędzać się od pozwów szablą lub nahajem, +I ledwie Woźny czasem usłyszał łajanie: +Ale Protazy o tej obyczajów zmianie +Wiedzieć nie mógł, bo dawno już pozwów nie naszał. +Choć zawsze gotów, choć się Sędziemu sam wpraszał, +Sędzia dotąd, przez winny wzgląd na lata stare, +Odmawiał jego prośbom; dziś przyjął ofiarę, +Dla naglącej potrzeby. + + Woźny patrzy, czuwa: +Cicho wszędzie; w konopie z wolna ręce wsuwa, +I rozchylając gęstwę badylów, w jarzynie +Jako rybak pod wodą nurkujący płynie; +Wzniósł głowę: cicho wszędzie; do okien się skrada: +Cicho wszędzie; przez okna głąb pałacu bada: +Pusto wszędzie; na ganek wchodzi nie bez strachu, +Odmyka klamkę i pusto jak w zaklętym gmachu; +Dobywa pozew, czyta głośno oświadczenie. +A wtem usłyszał turkot, uczuł serca drżenie, +Chciał uciec… gdy ode drzwi zaszła mu osoba: +Szczęściem znajoma! Robak! Zdziwili się oba. + + Widno, że Hrabia kędyś ruszył z całym dworem, +I bardzo śpieszył, bo drzwi zostawił otworem. +Widać, że się uzbrajał: leżały dwururki +I sztućce na podłodze, dalej sztenfle, kurki, +I narzędzia ślusarskie, którymi rynsztunki +Poprawiano; proch, papier: robiono ładunki. +Czy Hrabia z całym dworem wyjechał na łowy? +Ale po cóż broń ręczna? Tu szabla bez głowy +Zardzewiała, tam leży szpada bez temlaku: +Zapewne wybierano oręż z tego braku, +I poruszono nawet stare broni składy. +Robak obejrzał pilnie rusznice i szpady, +A potem do folwarku wybrał się na zwiady, +Szukając sług, żeby się rozpytać o Hrabię. +W pustym folwarku ledwie wynalazł dwie babie, +Od których słyszy, że pan i dworska drużyna +Ruszyli tłumnie, zbrojnie, drogą do Dobrzyna. + + Słynie szeroko w Litwie Dobrzyński zaścianek +Męstwem swoich szlachciców, pięknością szlachcianek. +Niegdyś możny i ludny: bo gdy król Jan Trzeci +Obwołał pospolite ruszenie przez wici, +Chorąży województwa z samego Dobrzyna +Przywiódł mu sześćset zbrojnej szlachty. Dziś rodzina +Zmniejszona, zubożała. Dawniej w pańskich dworach +Lub wojsku, na zajazdach, sejmikowych zborach, +Zwykli byli Dobrzyńscy żyć o łatwym chlebie: +Teraz, zmuszeni sami pracować na siebie +Jako zaciężne chłopstwo! tylko że siermięgi +Nie noszą, lecz kapoty białe w czarne pręgi, +A w niedzielę kontusze. Strój także szlachcianek +Najuboższych różni się od chłopskich katanek: +Zwykle chodzą w drylichach albo perkaliczkach, +Bydło pasą nie w łapciach z kory, lecz w trzewiczkach, +I żną zboże, a nawet przędzą w rękawiczkach. + + Różnili się Dobrzyńscy między Litwą bracią +Językiem swoim, tudzież wzrostem i postacią. +Czysta krew lacka, wszyscy mieli czarne włosy, +Wysokie czoła, czarne oczy, orle nosy; +Z Dobrzyńskiej ziemi ród swój starożytny wiedli, +A choć od lat czterystu na Litwie osiedli, +Zachowali mazurską mowę i zwyczaje. +Jeśli który z nich dziecku imię na chrzcie daje, +Zawsze zwykł za patrona brać koronijasza; +Świętego Bartłomieja albo Matyjasza: +Tak Syn Macieja zawżdy zwał się Bartłomiejem, +A znowu Bartłomieja syn zwał się Maciejem: +Kobiety wszystkie chrzczono Kachny lub Maryny. +By rozeznać się wpośród takiej mieszaniny, +Brali różne przydomki od jakiej zalety +Lub wady, tak mężczyźni jako i kobiety. +Mężczyznom czasem kilka dawano przydomków, +Na znak pogardy albo szacunku spółziomków; +Czasem jedenże szlachcic inaczej w Dobrzynie, +A pod innym nazwiskiem u sąsiadów słynie; +Dobrzyńskich naśladując, inna szlachta bliska +Brała również przydomki, zwane *imioniska*. +Teraz ich każda prawie używa rodzina, +A rzadki wie, iż mają początek z Dobrzyna, +I były tam potrzebne: kiedy w reszcie kraju +Głupim naśladownictwem weszły do zwyczaju. + + Więc Matyjasz Dobrzyński, który stał na czele +Całej rodziny, zwan był *Kurkiem na kościele*; +Potem, z siedemset dziewięćdziesiąt czwartym rokiem +Odmieniwszy przydomek, ochrzcił się *Zabokiem*; +Toż *Królikiem* Dobrzyńscy mianują go sami, +A Litwini nazwali *Maćkiem nad Maćkami*. + + Jak on nad Dobrzyńskimi, dom jego nad siołem +Panował, stojąc między karczmą i kościołem. +Widać rzadko zwiedzany, mieszka w nim hołota: +Bo brama sterczy bez wrót, ogrody bez płota, +Niezasiane, na grzędach już porosły brzozki; +Przecież ten folwark zdał się być stolicą wioski, +Iż kształtniejszy od innych chat, bardziej rozległy, +I prawą stronę, gdzie jest świetlica, miał z cegły. +Obok lamus, spichrz, gumno, obora i stajnie, +Wszystko w kupie, jak bywa u szlachty zwyczajnie; +Wszystko nadzwyczaj stare, zgniłe. Domu dachy +Świeciły się, jak gdyby od zielonej blachy, +Od mchu i trawy, która buja jak na łące. +Po strzechach gumien niby ogrody wiszące +Różnych roślin, pokrzywa i krokos czerwony, +Żółta dziewanna, szczyru barwiste ogony. +Gniazda ptastwa różnego, w strychach gołębniki, +W oknach gniazda jaskółcze, u progu króliki +Białe skaczą i ryją w niedeptanej darni. +Słowem: dwór na kształt klatki albo królikarni. + + A dawniej był obronny! Pełno wszędzie śladów, +Że wielkich i że częstych doznawał napadów. +Pod bramą dotąd w trawie, jak dziecięca głowa, +Wielka leżała kula żelazna działowa +Od czasów szwedzkich; niegdyś skrzydło wrót otwarte +Bywało o tę kulę jak o głaz oparte. +Na dziedzińcu, spomiędzy piołunu i chwastu, +Wznoszą się stare szczęty krzyżów kilkunastu +Na ziemi nieświęconej: znać, że tu chowano +Poległych śmiercią nagłą i niespodziewaną. +Kto by uważał z bliska lamus, spichrz i chatę, +Ujrzy ściany od ziemi do szczytu pstrokate +Niby rojem owadów czarnych: w każdej plamie +Siedzi we środku kula jak trzmiel w ziemnej jamie. + + U drzwi domostwa wszystkie klamki, ćwieki, haki +Albo ucięte, albo noszą szabel znaki: +Pewnie tu probowano hartu zygmuntówek, +Którymi można śmiało ćwieki obciąć z główek, +Lub hak przerżnąć, w brzeszczocie nie zrobiwszy szczerby. +Nade drzwiami, Dobrzyńskich widne były herby; +Lecz armaturę — serów zasłoniły półki +I zasklepiły gęsto gniazdami jaskółki. + + Wewnątrz samego domu, w stajni i wozowni, +Pełno znajdziesz rynsztunków, jak w starej zbrojowni. +Pod dachem wiszą cztery ogromne szyszaki, +Ozdoby czół marsowych: dziś Wenery ptaki, +Gołębie, w nich gruchając karmią swe pisklęta. +W stajni kolczuga wielka nad żłobem rozpięta +I pierścieniasty pancerz służą za drabinę, +W którą chłopiec zarzuca źrebcom dzięcielinę. +W kuchni kilka rapierów kucharka bezbożna +Odhartowała, kładąc je w piec zamiast rożna; +Buńczukiem, łupem z Wiednia, otrzepywa żarna: +Słowem, wygnała Marsa Ceres gospodarna +I panuje z Pomoną, Florą i Wertumnem +Nad Dobrzyńskiego domem, stodołą i gumnem. +Ale dziś muszą znowu ustąpić boginie: +Mars powraca. + + O świcie zjawił się w Dobrzynie +Konny posłaniec; biega od chaty do chaty, +Budzi jak na pańszczyznę. Wstają szlachta braty, +Napełniają się ciżbą zaścianku ulice, +Słychać krzyk w karczmie, widać w plebanii świéce. +Biega; jeden drugiego pyta co to znaczy, +Starzy składają radę, młódź konie kulbaczy, +Kobiety zatrzymują, chłopcy się szamocą, +Rwą się biec, bić się, ale nie wiedzą z kim, o co? +Muszą chcąc nie chcąc zostać. W mieszkaniu plebana +Trwa rada długa, tłumna, strasznie zamieszana; +Aż nie mogąc zdań zgodzić, na koniec stanowi +Przełożyć całą sprawę ojcu Maciejowi. + + Siedemdziesiąt dwa lat liczył Maciej, starzec dziarski +Niskiego wzrostu, dawny konfederat barski. +Pamiętają i swoi, i nieprzyjaciele +Jego damaskowaną krzywą karabelę, +Którą piki i sztyki rzezał na kształt sieczki, +I której żartem skromne dał imię *Rózeczki*. +Z konfederata stał się stronnikiem królewskim, +I trzymał z Tyzenhauzem, podskarbim litewskim; +Lecz gdy król w Targowicy przyjął uczestnictwo, +Maciej opuścił znowu królewskie stronnictwo. +I stąd to, że przechodził partyi tak wiele, +Nazywany był dawniej *Kurkiem na kościele*: +Że jak kurek za wiatrem chorągiewkę zwracał. +Przyczynę zmian tak częstych na próżno byś macał: +Może Maciej zbyt wojnę lubił; zwyciężony +W jednej stronie, znów bitwy szukał z drugiej strony? +Może, bystry polityk, duch czasu zbadywał, +I tam szedł, gdzie ojczyzny dobro upatrywał? +Kto wie! To pewna, że go nigdy nie uwiodły +Ani chęć osobistej chwały, ni zysk podły, +I że nigdy z moskiewską partyją nie trzymał; +Na sam widok Moskala pienił się i zżymał. +By nie spotkać Moskala, po kraju zaborze +Siedział w domu jak niedźwiedź, gdy ssie łapę w borze. + + Ostatni raz wojował, poszedłszy z Ogińskim +Do Wilna, gdzie służyli oba pod Jasińskim, +I tam z *Rózeczką* cudów dokazał odwagi. +Wiadomo, że sam jeden skoczył z wałów Pragi +Bronić pana Pocieja, który odbieżany +Na placu boju, dostał dwadzieścia trzy rany. +Myślano długo w Litwie, że obu zabito: +Wrócili oba, każdy pokłuty jak sito. +Pan Pociej, zacny człowiek, chciał zaraz po wojnie +Obrońcę Dobrzyńskiego wynagrodzić hojnie; +Dawał mu folwark pięciu dymów w dożywocie +I wyznaczył mu rocznie tysiąc złotych w złocie. +Lecz Dobrzyński odpisał: «Niech Pociej Macieja +A nie Maciej Pocieja ma za dobrodzieja». +Odmówił więc folwarku i nie przyjął płacy; +Sam wróciwszy do domu, żył z własnej rąk pracy, +Sprawując ule dla pszczół, lekarstwa dla bydła, +Szląc na targ kuropatwy, które łowił w sidła +I polując na źwierza. + + Było dość w Dobrzynie +Starych ludzi roztropnych, którzy po łacinie +Umieli i w palestrze ćwiczyli się z młodu; +Było dość majętniejszych: a z całego rodu +Maciek prostak ubogi był najwięcej czczony, +Nie tylko jako rębacz *Rózeczką* wsławiony, +Lecz jako człek mądrego i pewnego zdania, +Znający dzieje kraju, rodziny podania. +Zarówno świadom prawa jak i gospodarstwa, +Wiedział także sekreta strzelców i lekarstwa; +Przyznawano mu nawet (czemu pleban przeczy) +Wiadomość nadzwyczajnych i nadludzkich rzeczy. +To pewna, że powietrza zmiany zna dokładnie, +I częściej niż kalendarz gospodarski zgadnie. +Nie dziw tedy, że czy to siejbę rozpoczynać, +Czy wiciny wyprawiać, czy zboże zażynać, +Czy procesować, czyli zawierać układy: +Nie działo się w Dobrzynie nic bez Maćka rady. +Wpływu takiego starzec bynajmniej nie szukał; +Owszem, chciał się go pozbyć, klientów swych fukał, +I najczęściej wypychał milczkiem za drzwi domu. +Rady rzadko udzielał i nie lada komu; +Ledwie w niezmiernie ważnych sporach lub umowach +Pytany, wyrzekł zdanie i w niewielu słowach. +Myślano, że dzisiejszej podejmie się sprawy +I stanie swą osobą na czele wyprawy; +Bo bijatykę lubił niezmiernie za młodu +I był nieprzyjacielem moskiewskiego rodu. + + Właśnie staruszek chodził po samotnym dworze, +Nucąc piosenkę: *Kiedy ranne wstają zorze*, +Rad, że się wypogadza. Mgła nie szła do góry, +Jak się dziać zwykło, kiedy zbierają się chmury, +Ale coraz spadała. Wiatr rozwinął dłonie +I mgłę muskał, wygładzał, rozścielał na błonie; +Tymczasem słonko z góry tysiącem promieni +Tło przetyka, pośrebrza, wyzłaca, rumieni. +Jak para mistrzów w Słucku lity pas wyrabia: +Dziewica siedząc w dole krośny ujedwabia +I tło ręką wygładza, tymczasem tkacz z góry +Zrzuca jej nitki srebra, złota i purpury, +Tworząc barwy i kwiaty: tak dziś ziemię całą +Wiatr tumanami osnuł, a słońce dzierzgało. + + Maciej ogrzał się słońcem, zakończył pacierze, +I już się do swojego gospodarstwa bierze. +Wyniósł traw, liścia; usiadł przed domem i świsnął: +Na ten świst rój królików spod ziemi wytrysnął. +Jako narcyzy nagle wykwitłe nad trawę, +Bielą się długie słuchy; pod nimi jaskrawe +Przeświecają się oczki jak krwawe rubiny, +Gęsto wszyte w aksamit zielonej darniny. +Już króliki na łapkach stają; każdy słucha, +Patrzy; na koniec cała trzódka białopucha +Bieży do starca liśćmi kapusty znęcona, +Do nóg mu, na kolana skacze, na ramiona. +On, sam biały jak królik, lubi ich gromadzić +Wkoło siebie i ręką ciepły ich puch gładzić; +A drugą ręką z czapki proso w trawę miota +Dla wróblów: spada z dachów krzykliwa hołota. + + Gdy się staruszek bawił widokiem biesiady, +Nagle króliki znikły w ziemi, a gromady +Wróblów na dach uciekły przed gośćmi nowymi, +Którzy szli do folwarku krokami prędkiemi. +Byli to z plebanii przez szlachty gromadę +Posłowie wyprawieni do Maćka po radę. +Z dala witając starca niskimi ukłony +Rzekli: «Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony» +«Na wieki wieków, amen» starzec odpowiedział, +A gdy się o ważności poselstwa dowiedział, +Prosi do chaty. Weszli, zasiadają ławę; +Pierwszy z posłów stał w środku i jął zdawać sprawę. + + Tymczasem szlachty coraz gęściej przybywało: +Dobrzyńscy prawie wszyscy, sąsiadów niemało +Z okolicznych zaścianków, zbrojni i bezbronni, +W kałamaszkach i bryczkach, i piesi, i konni. +Stawią wozy, podjezdki do brzezinek wiążą, +Ciekawi skutku narad koło domu krążą; +Już izbę napełnili, kupią się do sieni, +Inni słuchają, w okna głowami wciśnieni. + + + + +Księga siódma + + + +Rada + +Zbawienne rady Bartka zwanego Prusak — Głos żołnierski Maćka Chrzciciela — Głos polityczny pana Buchmana — Jankiel radzi ku zgodzie, którą Scyzoryk rozcina — Rzecz Gerwazego, z której okazują się wielkie skutki wymowy sejmowej — Protestacja starego Maćka — Nagłe przybycie posiłków wojennych zrywa naradę — Hejże na Soplicę! + + Z kolei Bartek poseł rzecz swą wyprowadzał. +Ten, że często na strugach do Królewca chadzał, +Nazwany był Prusakiem od swych spółrodaków: +Przez żart, bo nienawidził okropnie Prusaków, +Choć lubił o nich gadać. Człek podeszły w lata, +W podróżach swych dalekich wiele zwiedził świata; +Gazet pilny czytelnik, polityki świadom, +W niebytność Maćka zwykle przewodził obradom. +Ten tak rzecz kończył: + + «Nie jest to, panie Macieju, +Bracie mój, a nas wszystkich Ojcze Dobrodzieju, +Nie jest to marna pomoc. Ja bym na Francuzów +Spuścił się w czasie wojny, jak na czterech tuzów: +Lud bitny, a od czasów pana Tadeusza +Kościuszki, świat takiego nie miał genijusza +Wojennego, jak wielki cesarz Bonaparte. +Pamiętam, kiedy przeszli Francuzi przez Wartę; +Bawiłem za granicą wtenczas, w roku pańskim +Tysiącznym osimsetnym szóstym; właśnie z Gdańskiem +Handlowałem, a krewnych mam wiele w Poznańskiem. +Jeździłem ich odwiedzić; więc z panem Józefem +Grabowskim, który teraz jest rejmentu szefem, +A podówczas żył na wsi blisko Obiezierza, +Polowaliśmy sobie na małego źwierza. +Był pokój w Wielkopolszcze, jak teraz na Litwie; +Wtem nagle rozeszła się wieść o strasznej bitwie. +Przybiegł do nas posłaniec od pana Towdena: +Grabowski list przeczytał, krzyknął: «Jena! Jena! +Zbito Prusaków na łeb, na szyję, wygrana!» +Ja, z konia zsiadłszy, zaraz padłem na kolana, +Dziękując Panu Bogu… Do miasta jedziemy, +Niby dla interesu, niby nic nie wiemy: +Aż tu widzimy wszystkie landraty, hofraty, +Komisarze i wszystkie podobne psubraty +Kłaniają się nam nisko; każdy drży, blednieje, +Jako owad prusaczy, gdy wrzątkiem kto zleje. +My śmiejąc się, trąc ręce, prosim uniżenie +O nowinki? pytamy, co słychać o Jenie? +Tu ich strach zdjął; dziwią się, że o klęsce owej +Już wiemy; krzyczą Niemcy: «Achary Got! o wej!» +Spuściwszy nos, do domów, z domów dalej w nogi — +O, to był rwetes! Wszystkie wielkopolskie drogi +Pełne uciekających. Niemczyska jak mrowie +Pełzną, ciągną pojazdy, które lud tam zowie +Wageny i fornalki; mężczyźni, kobiety, +Z fajkami, z imbryczkami, wleką pudła, bety; +Drapią jak mogą. A my milczkiem wchodzim w radę: +Hejże na koń, pomieszać Niemcom rejteradę! +Nuż landratom tłuc w karki, z hofratów drzeć schaby, +A herów oficerów łowić za harcaby! +A jenerał Dąbrowski wpada do Poznania +I cesarski przynosi rozkaz: do powstania! +W tydzień jeden tak lud nasz Prusaków wychłostał +I wygnał, na lekarstwo Niemca byś nie dostał! +Gdyby się tak obrócić i gracko, i raźnie, +I u nas w Litwie sprawić Moskwie taką łaźnię? +He, co myślisz Macieju? Jeśli z Bonapartem +Moskwa drze koty, to on wojuje nie żartem: +Bohater pierwszy w świecie, a wojsk ma bez liku! +He, cóż myślisz Macieju, nasz ojcze Króliku?» + + Skończył. Czekają wszyscy Macieja wyroku. +Maciej głowy nie ruszył ani podniósł wzroku, +Tylko ręką kilkakroć uderzył po boku, +Jak gdyby szabli szukał (od zaboru kraju +Szabli nie nosił; przecież z dawnego zwyczaju, +Na wspomnienie Moskala, zawsze rękę zwracał +Na lewy bok: zapewne Rózeczki swej macał; +I stąd był nazywany powszechnie *Zabokiem*). +Już wzniósł głowę; słuchają w milczeniu głębokiem. +Maciej oczekiwanie powszechne omylił, +Nachmurzył brwi i znowu głowę na pierś schylił. +Na koniec odezwał się, z wolna każde słowo +Wymawiając z przyciskiem, a w takt kiwał głową. + + «Cicho! skądże ta cała nowina pochodzi? +Jak daleko Francuzi? kto nimi dowodzi? +Czy już wojnę zaczęli z Moskwą? gdzie i o co? +Którędy mają ciągnąć? z jaką idą mocą? +Wiele piechoty, jazdy? Kto wie, niechaj gada!» + + Milczała patrząc na się kolejno gromada. +«Radziłbym — rzecze Prusak — czekać bernardyna +Robaka, bo od niego pochodzi nowina; +Tymczasem posłać pewnych szpiegów nad granicę, +I po cichu uzbrajać całą okolicę, +A tymczasem ostrożnie całą rzecz prowadzić, +Aby Moskalom naszych zamiarów nie zdradzić». + + «He! czekać? szczekać? zwlekać?» przerwał Maciej drugi +Ochrzczony Kropicielem, od wielkiej maczugi, +Którą zwał Kropidełkiem. Miał ją dziś przy sobie; +Stanął za nią, na gałce zwiesił ręce obie, +Na ręku oparł brodę, krzycząc: «Czekać! zwlekać! +Sejmikować! Hem, trem, brem, a potem uciekać! +Ja w Prusach nie bywałem; rozum królewiecki +Dobry dla Prus, a u mnie jest rozum szlachecki. +To wiem: że kto chce bić się, niech Kropidło chwyta; +Kto umierać, ten księdza niech woła, i kwita! +Ja chcę żyć, bić! Bernardyn po co? czy my żaki? +Co mi tam Robak: otóż, my będziem robaki, +I dalej Moskwę toczyć! Trem, brem, szpiegi, wzwiady; +Wiecie wy, co to znaczy? Oto, że wy dziady, +Niedołęgi! He, bracia, to wyżła rzecz tropić, +Bernardyńska kwestować, a moja rzecz: kropić; +Kropić, kropić i kwita!» Tu maczugę głasnął, +Za nim cały tłum szlachty «Kropić, kropić!» wrzasnął. + + Poparł stronę Chrzciciela, Bartek zwan Brzytewka +Od szabli cienkiej, tudzież Maciej, zwan Konewka +Od sztućca który naszał, z gardłem tak szerokiem, +Że zeń jak z konwi tuzin kulek lał potokiem. +Oba krzyczeli: «Wiwat Chrzciciel z kropidełkiem!» +Prusak chciał mówić, ale zgłuszono go zgiełkiem +I śmiechem; «Precz — wołano — precz Prusaki tchórze! +Kto tchórz, niech w bernardyńskim chowa się kapturze!» + + Wtem znowu głowę z wolna podniósł Maciej stary, +I zaczęły cokolwiek uciszać się gwary: +«Nie drwijcie — rzekł — z Robaka; znam go, to ćwik klecha, +Ten robaczek większego od was zgryzł orzecha. +Raz go tylko widziałem: ledwiem okiem rzucił, +Poznałem co za ptaszek; ksiądz oczy odwrócił, +Lękając się, żebym go nie zaczął spowiadać; +Ale to rzecz nie moja, wiele o tym gadać! +On tu nie przyjdzie; próżno wzywać bernardyna. +Jeśli od niego wyszła ta cała nowina, +To kto wie, w jakim celu: bo to bies księżyna! +Jeśli prócz tej nowiny nic więcej nie wiecie: +Więc po coście tu przyszli? i czego wy chcecie?» + + «Wojny!» krzyknęli. — «Jakiej?» spytał. — Zawołali: +«Wojny z Moskalem! Bić się! Hejże na Moskali!» + + Prusak wciąż wołał, a głos coraz wyżej wznosił; +Aż posłuchanie częścią ukłonem wyprosił, +Częścią zdobył swą mową krzykliwą i cienką. +«I ja chcę bić się — wołał tłukąc się w pierś ręką — +Choć kropidła nie noszę, drągiem od wiciny +Sprawiłem raz Prusakom czterem dobre chrzciny, +Którzy mię po pjanemu chcieli w Preglu topić». +«Toś zuch Bartku — rzekł Chrzciciel — dobrze! kropić, kropić!» +«Ależ, najsłodszy Jezu! trzeba pierwej wiedzieć +Z kim wojna? o co? trzeba to światu powiedzieć — +Wołał Prusak — bo jakże lud ruszy za nami? +Gdzie pójdzie, kiedy gdzie iść, my nie wiemy sami? +Bracia szlachta! Panowie! potrzeba rozsądku! +Dobrodzieje! potrzeba ładu i porządku! +Chcecie wojny, więc zróbmy konfederacyją; +Obmyślmy, gdzie zawiązać i pod laską czyją? +Tak było w Wielkopolszcze: widzim rejteradę +Niemiecką: cóż my robim? wchodzim tajnie w radę, +Uzbrajamy i szlachtę, i włościan gromadę; +Gotowi, Dąbrowskiego czekamy rozkazu; +Na koniec, hejże na koń! powstajem od razu!» + + «Proszę o głos!» zawołał pan komisarz z Klecka, +Człowiek młody, przystojny, ubrany z niemiecka. +Zwał się Buchman, lecz Polak był, w Polsce się rodził; +Nie wiedzieć pewnie, czyli ze szlachty pochodził, +Lecz o to nie pytano; i wszyscy Buchmana +Szacowali, iż służył u wielkiego pana, +Był dobry patryjota i pełen nauki, +Z ksiąg obcych wyuczył się gospodarstwa sztuki, +I dóbr administracją prowadził porządnie; +O polityce także wnioskował rozsądnie, +Pięknie pisać i gładko umiał się wysławiać. +Zatem umilkli wszyscy, kiedy jął rozprawiać: +«Proszę o głos!» powtórzył, po dwakroć odchrząknął, +Ukłonił się i usty dźwięcznymi tak brząknął: + + «Preopinanci moi w swych głosach wymownych +Dotknęli wszystkich punktów stanowczych i głownych, +Dyskusyją na wyższe wznieśli stanowisko; +Mnie tylko pozostaje, w jedno zjąć ognisko +Rzucone trafne myśli i rozumowania: +Mam nadzieję w ten sposób sprzeczne zgodzić zdania. +Dwie części w dyskusyji całej uważałem; +Podział już jest zrobiony, idę tym podziałem. +Naprzód: dlaczego mamy przedsiębrać powstanie? +W jakim duchu? to pierwsze żywotne pytanie; +Drugie, rewolucyjnej władzy się dotycze: +Podział jest trafny, tylko przewrócić go życzę. +Naprzód zacząć od władzy: skoro pojmiem władzę, +Z niej powstania istotę, duch, cel, wyprowadzę. +Co do władzy więc — kiedy oczyma przebiegam +Dzieje całej ludzkości, i cóż w nich spostrzegam? +Oto, ród ludzki dziki, w lasach rozpierzchniony, +Skupia się, zbiera, łączy dla wspólnej obrony, +Obmyśla ją; i to jest najpierwsza obrada. +Potem każdy wolności własnej cząstkę składa +Dla dobra powszechnego: to pierwsza ustawa, +Z której jako ze źródła płyną wszystkie prawa. +Widzimy tedy, że rząd umową się tworzy, +Nie pochodząc, jak mylnie sądzę, z woli Bożej. +Owoż, rząd na kontrakcie oparłszy społecznym, +Podział władzy już tylko jest skutkiem koniecznym». + + «Otóż są i kontrakty! Kijowskie czy mińskie? — +Rzekł stary Maciej — owoż i rządy babińskie! +Panie Buchman, czy Bóg nam chciał cara narzucić, +Czy diabeł, ja z waszmością nie będę się kłócić: +Panie Buchman, gadaj Waść, jakby cara zrzucić». + + «Tu sęk — krzyknął Kropiciel — gdybym mógł podskoczyć +Do tronu i Kropidłem, plusk, raz cara zmoczyć: +To już by on nie wrócił, ni kijowskim traktem, +Ni mińskim, ni za żadnym Buchmana kontraktem; +Aniby go wskrzesili z mocy bożej popi, +Ni z mocy Belzebuba — ten mi zuch, kto kropi. +Panie Buchman, waścina rzecz bardzo wymowna, +Ale wymowa szum, drum: kropić! to rzecz główna». + + «To, to, to!» pisnął, ręce trąc, Bartek Brzytewka, +Od Chrzciciela do Maćka biegając jak cewka +Od jednej strony krosien przerzucana w drugą: +«Tylko ty, Maćku z Rózgą, ty, Maćku z maczugą; +Tylko zgódźcie się: dalbóg, pobijem na druzgi +Moskala; Brzytew idzie pod komendę Rózgi». + + «Komenda — przerwał Chrzciciel — dobra ku paradzie; +U nas była komenda w kowieńskiej brygadzie +Krótka a węzłowata: strasz, sam się nie strachaj; +Bij, nie daj się; postępuj często, gęsto machaj: +Szach, mach!» «To — pisnął Brzytwa — to mi regulament! +Po co tu pisać akta, po co psuć atrament? +Konfederacji trzeba? o to cała sprzeczka? +Jest Marszałek nasz Maciej, a laska Rózeczka». +«Niech żyje — krzyknął Chrzciciel — Kurek na Kościele!» +Szlachta odpowiedziała. «Wiwant Kropiciele!» + + Ale w kątach szmer powstał, choć w środku tłumiony; +Widać, że się rozdziela rada na dwie strony. +Buchman krzyknął: «Ja zgody nigdy nie pochwalam! +To mój system!» Ktoś drugi wrzasnął: «Nie pozwalam!» +Inni z kątów wtórują. Nareszcie głos gruby +Ozwał się przybyłego szlachcica Skołuby: + + «Cóż to, Państwo Dobrzyńscy! A to co się święci? +A my, czy to będziemy z pod prawa wyjęci? +Kiedy nas zapraszano z naszego zaścianku, +A zapraszał nas klucznik Rębajło Mopanku, +Mówiono nam, że wielkie rzeczy dziać się miały, +Że tu nie o Dobrzyńskich, lecz o powiat cały, +O całą szlachtę idzie; toż i Robak bąkał, +Choć nigdy nie dokończył i zawsze się jąkał, +I ciemno się tłumaczył. Wreszcie, koniec końców, +My zjechali, sąsiadów zwołali przez gońców. +Nie sami tu panowie Dobrzyńscy jesteście; +Z różnych innych zaścianków jest tu nas ze dwieście: +Wszyscy więc radźmy. Jeśli potrzeba marszałka, +Głosujmy wszyscy; równa u każdego gałka. +Niech żyje równość!» + + Zatem dwaj Terajewicze +I czterej Stypułkowscy i trzej Mickiewicze, +Krzyknęli: «Wiwat równość!» stając za Skołubą. +Tymczasem Buchman wołał: «Zgoda będzie zgubą!» +Kropiciel krzyczał: «Bez was obejdziem się sami; +Niech żyje nasz marszałek, Maciek nad Maćkami! +Hej do laski!» Dobrzyńscy krzyczą: «Zapraszamy!» +A obca szlachta woła w głos: «Nie pozwalamy!» +Rozstrycha się tłum na dwie kupy rozdzielony, +I kiwając głowami w dwie przeciwne strony, +Tamci: «Nie pozwalamy!» — ci krzyczą: «Prosiemy!» + + Maciek stary w pośrodku jeden siedział niemy, +I jedna głowa jego była nieruchoma. +Przeciw niemu stał Chrzciciel zwieszony rękoma +Na maczudze, a głową na końcu maczugi +Wspartą kręcił, jak tykwą wbitą, na kij długi, +I na przemiany to w tył, to się naprzód kiwał, +I ustawicznie «Kropić, kropić!» wykrzykiwał. +Wzdłuż izby zaś przebiegał Brzytewka ruchawy +Ciągle od Kropiciela do Macieja ławy. +Konewka zaś powoli wszerz izbę przechodził +Od Dobrzyńskich do szlachty: niby to ich godził; +Jeden wciąż wołał «Golić» a drugi «Zalewać!» +Maciek milczał; lecz widno, że się zaczął gniewać./ + + Ćwierć godziny wrzał hałas, gdy nad tłum wrzeszczący, +Ze środka głów, wyskoczył w góre słup błyszczący: +Był to rapier sążnistej długości, szeroki +Na całą piędź, a sieczny na obadwa boki, +Widocznie miecz teutoński z norymberskiej stali +Ukuty: wszyscy milcząc na broń poglądali. +Kto ją podniósł? nie widać; lecz zaraz zgadniono: +«To Scyzoryk! niech żyje Scyzoryk! — krzykniono — +Wiwat Scyzoryk, klejnot Rębajłów zaścianku! +Wiwat Rębajło, Szczerbiec, Półkozic, Mopanku!» + + Wnet Gerwazy (to on był) przez tłum się przecisnął +Na środek izby, wkoło Scyzorykiem błysnął; +Potem w dół chyląc ostrze na znak powitania +Przed Maćkiem, rzekł: «Rózeczce Scyzoryk się kłania. +Bracia szlachta, Dobrzyńscy! Ja nie będę radził +Nic a nic; powiem tylko, po com was zgromadził: +A co robić, jak robić, decydujcie sami. +Wiecie, słuch dawno chodzi między zaściankami, +Że się na wielkie rzeczy zanosi na świecie; +Ksiądz Robak o tym gadał: wszakże wszyscy wiecie?» +«Wiemy!» krzyknęli — «Dobrze. Owoż mądrej głowie — +Ciągnął mówca, spojrzawszy bystro — dość dwie słowie. +Nieprawdaż?» «Prawda» rzekli. «Gdy cesarz francuski — +Rzekł Klucznik — stąd przyciąga, a stamtąd car ruski: +Więc wojna; car z cesarzem, królowie z królami +Pójdą za łby, jak zwykle między monarchami. +A nam czy siedzieć cicho? Gdy wielki wielkiego +Będzie dusić: my duśmy mniejszych, każdy swego. +Z góry i z dołu, wielcy wielkich, małych mali, +Jak zaczniem ciąć, tak całe szelmostwo się zwali, +I tak zakwitnie szczęście i Rzeczpospolita. +Nieprawdaż?» «Prawda — rzekli — jakby z książki czyta». +«Prawda — powtórzył Chrzciciel — krop a krop i kwita». +«Ja zawsze gotów golić» ozwał się Brzytewka; +«Tylko zgódźcie się — prosił uprzejmie Konewka — +Chrzcicielu i Macieju, pod czyją iść wodzą?» +Ale mu przerwał Buchman: «Niech się głupi godzą, +Dyskusyje publicznej sprawie nie zaszkodzą. +Proszę milczeć, słuchamy, sprawa na tym zyska; +Pan Klucznik ją z nowego zważa stanowiska». + + «Owszem — zawołał Klucznik — u mnie po staremu, +O wielkich rzeczach myśleć należy wielkiemu: +Jest na to cesarz, będzie król, senat, posłowie. +Takie rzeczy, mopanku, robią się w Krakowie +Lub w Warszawie, nie u nas, w zaścianku, w Dobrzynie; +Aktów konfederackich nie piszą w kominie +Kredą, nie na wicinie, lecz na pergaminie. +Nie nam to pisać akta; ma Polska pisarzy +Koronnych i litewskich, tak robili starzy; +Moja rzecz Scyzorykiem wyrzynać». «Kropidłem +Pluskać» dodał Kropiciel. «I wykalać Szydłem» +Krzyknął Bartek Szydełko, dobywszy swej szpadki. + + «Wszystkich was — kończył Klucznik — biorę tu na świadki, +Czy Robak nie powiadał, że wprzód nim przyjmiecie +W dom wasz Napoleona, trzeba wymieść śmiecie? +Słyszeliście to wszyscy: a czy rozumiecie? +Któż jest śmieciem powiatu? Kto zdradziecko zabił +Najlepszego z Polaków, kto go okradł, zgrabił? +I jeszcze chce ostatki wydrzeć z rąk dziedzica? +Któż to? Mamże wam gadać?» «A już ci Soplica — +Przerwał Konewka — to łotr» «Oj, to ciemiężyciel» +Pisnął Brzytewka — «Więc go kropić!» dodał Chrzciciel; +«Jeśli zdrajca — rzekł Buchman — więc na szubienicę!» +«Hejże! — krzyknęli wszyscy — hejże na Soplicę!» + + Lecz Prusak śmiał podjąć się Sędziego obrony, +I wołał z wzniesionymi ku szlachcie ramiony: +«Panowie Bracia! aj! aj! a na boskie rany! +Co znowu? Panie Klucznik, czy waść opętany? +Czy o tym była mowa? Że ktoś miał wariata +Banitę bratem: to co, karać go za brata? +To mi po chrześcijańsku! Są tu w tym konszachty +Hrabiego; żeby Sędzia był ciężki dla szlachty, +Nieprawda! dalibógże! To wy tylko sami +Pozywacie go, a on zgody szuka z wami, +Ustępuje ze swego, jeszcze grzywny płaci. +Ma proces z Hrabią: cóż stąd? obadwa bogaci; +Niechaj pan drze się z panem: cóż to do nas, braci? +Pan Sędzia ciemiężyciel! On pierwszy zabraniał, +Ażeby się chłop przed nim do ziemi nie kłaniał, +Mówiąc, że to grzech. Nieraz u niego gromada +Chłopska, ja sam widziałem, do stołu z nim siada; +Płacił za włość podatki: a nie tak jest w Klecku, +Choć tam waść, panie Buchman, rządzisz po niemiecku. +Sędzia zdrajca! My się z nim od infimy znamy: +Poczciwe było dziecko i dziś taki samy; +Polskę kocha nad wszystko, polskie obyczaje +Chowa, modom moskiewskim przystępu nie daje. +Ilekroć z Prus powracam, chcąc zmyć się z niemczyzny, +Wpadam do Soplicowa jak w centrum polszczyzny; +Tam się człowiek napije, nadysze ojczyzny! +Dalbóg Dobrzyńscy! ja wasz brat, ale Sędziego +Nie pozwolę pokrzywdzić; nie będzie nic z tego. +Nie tak, panowie bracia, w Wielkopolszcze było: +Co za duch! co za zgoda! aż przypomnieć miło! +Nikt tam podobną fraszką nie śmiał rady mieszać». +«To nie fraszka — zawołał Klucznik — łotrów wieszać!» + + Szmer wzmagał się. Wtem Jankiel posłuchania prosił, +Na ławę wskoczył, stanął i nad głowy wznosił +Brodę jak wiechę, co mu aż do pasa wisi. +Prawą ręką zdjął z wolna z głowy kołpak lisi; +Lewą ręką jarmułkę zruszoną poprawił, +Potem lewicę za pas zatknął i tak prawił, +Kołpakiem lisim w kolej kłaniając się nisko: + + «Nu, panowie Dobrzyńscy! Ja sobie Żydzisko; +Mnie Sędzia ni brat, ni swat; szanuję Sopliców +Jak panów bardzo dobrych i moich dziedziców; +Szanuję też Dobrzyńskich, Bartków i Maciejów, +Jako dobrych sąsiadów, panów dobrodziejów; +A mówię tak: jeżeli państwo chcą gwałt zrobić +Sędziemu, to bardzo źle. Możecie się pobić, +Zabić — a asesory? a sprawnik? a turma? +Bo w wiosce u Soplicy jest żołnierzy hurma, +Wszystko jegry! Asesor w domu: tylko świśnie, +Tak wraz przymaszerują, stoją jak umyślnie. +A co będzie? A jeśli czekacie Francuza, +To Francuz jest daleko jeszcze, droga duża. +Ja Żyd, o wojnach nie wiem, a byłem w Bielicy, +I widziałem tam Żydków od samej granicy; +Słychać, że Francuz stoi nad rzeką Łososną, +A wojna jeśli będzie, to chyba aż wiosną. +Nu, mówię tak: czekajcie; wszak dwór Soplicowa +Nie budka kramna, co się rozbierze, w wóz schowa +I pojedzie: dwór jak stał, do wiosny stać będzie; +A pan Sędzia, to nie jest Żydek na arendzie: +Nie uciecze, to jego można znaleźć wiosną. +A teraz rozejdźcie się, a nie gadać głośno +O tym, co było; bo to gadać, to daremno! +A czyja łaska panów Szlachty, proszę ze mną. +Moja Siora powiła małego Jankielka: +Ja dziś traktuję wszystkich, a muzyka wielka! +Każę przynieść kozice, basetlę, dwie skrzypiec, +A pan Maciek Dobrodziej lubi stary lipiec +I nowego mazurka: mam nowe mazurki, +A wyuczyłem śpiewać fein moje bachurki». + + Wymowa lubionego powszechnie Jankiela +Trafiała do serc. Powstał krzyk, oklask wesela, +Szmer przyzwolenia nawet za domem się szerzył: +Gdy Gerwazy w Jankiela Scyzorykiem zmierzył. +Żyd skoczył, wpadł w tłum; Klucznik wołał: «Precz stąd, Żydzie! +Nie tkaj palców między drzwi, nie o ciebie idzie! +Panie Prusak! że waszeć Sędziowską handlujesz +Parą wicin mizernych: to już zań gardłujesz? +Zapomniałeś mopanku, że ojciec waszecin +Spławiał do Prus dwadzieścia Horeszkowskich wicin? +Stąd się zbogacił i on, i jego rodzina, +Ba, nawet wszyscy, ilu was tu jest z Dobrzyna. +Bo pamiętacie starzy, słyszeliście młodzi, +Że Stolnik był was wszystkich ojciec i dobrodziéj: +Kogoż on komisarzem słał do swych dóbr pińskich? +Dobrzyńskiego! Rachmistrzów kogo miał? Dobrzyńskich! +Marszałkostwa, kredensu nie zwierzał nikomu, +Tylko Dobrzyńskim: pełno Dobrzyńskich miał w domu! +On forytował wasze w trybunałach sprawy, +On wyrabiał u króla dla was chleb łaskawy, +Dzieci wasze kopami pomieszczał w konwikcie +Pijarskim, na swym koszcie, odzieży i wikcie; +Dorosłych promowował także swym nakładem: +A dlaczego to robił? że wam był sąsiadem! +Dziś Soplica kopcami tyka waszych granic: +Cóż kiedy wam dobrego zrobił on?» + + «Nic a nic! — +Przerwał Konewka — bo to wyrosło z szlachciury, +A jak dmie się, phu, phu, phu, jak nos drze do góry! +Pamiętacie, prosiłem na córki wesele; +Poję, nie chce pić, mówi: »Nie piję tak wiele +Jak wy szlachta; wy szlachta ciągniecie jak bąki«. +Ot magnat! delikacik z marymonckiej mąki! +Nie pił; leliśmy w gardło, krzyczał: »Gwałt się dzieje!« +Czekajno, niech no ja mu z Konewki naleję». + + «Filut — zawołał Chrzciciel — oj, i ja go kropnę +Za swoje. Mój syn, było to dziecko roztropne, +Teraz tak zgłupiał, że go nazywają Sakiem; +A z przyczyny Sędziego został głupcem takim. +Mówiłem: po co tobie leźć do Soplicowa? +Jeżeli cię tam złowię, niech cię Bóg uchowa! +On znowu smyk do Zosi, dybie przez konopie: +Złowiłem go, a zatem za uszy i kropię; +A on beczy i beczy jak maleńkie chłopię: +»Ojcze, choć zabij, muszę tam iść«, a wciąż szlocha — +»Co tobie?« a on mówi, że tę Zosię kocha! +Chciałby popatrzyć na nią! Żal mi nieboraka, +Mówię Sędziemu: »Sędzio, daj Zosię dla Saka!« +On mówi: »Jeszcze mała, czekaj ze trzy lata, +Jak sama zechce«. Łotr! łże, już ją komuś swata: +Słyszałem. Już ja się tam na wesele wkręcę; +Ja im łoże małżeńskie kropidłem poświęcę». + + «I taki łotr — zawołał Klucznik — ma panować? +I dawnych panów, lepszych od siebie, rujnować? +A Horeszków i pamięć i imię zaginie! +Gdzież jest wdzięczność na świecie? Nie ma jej w Dobrzynie! +Bracia! chcecie bój z ruskim wieść imperatorem, +A boicie się wojny z Soplicowskim dworem? +Strach wam turmy! Czyż to ja wzywam na rozboje? +Broń Boże! Szlachta Bracia! ja przy prawie stoję. +Wszak Hrabia wygrał, zyskał dekretów niemało: +Tylko je egzekwować! Tak dawniej bywało: +Trybunał pisał dekret; szlachta wypełniała, +A szczególniej Dobrzyńscy, i stąd wasza chwała +Urosła w Litwie! Wszakże to Dobrzyńscy sami +Bili się na zajezdzie myskim z Moskalami, +Których przywiódł jenerał ruski Wojniłowicz +I łotr, przyjaciel jego, pan Wołk z Łogomowicz. +Pamiętacie, jak Wołka wzięliśmy w niewolę, +Jak chcieliśmy go wieszać na belce w stodole, +Iż był tyran dla chłopstwa a sługa Moskali; +Ale się chłopi głupi nad nim zlitowali! +(Upiec go muszę kiedyś na tym Scyzoryku.) +Nie wspomnę innych wielkich zajazdów bez liku, +Z których wyszliśmy zawsze, jak szlachcie przystało, +I z zyskiem i aplauzem powszechnym i z chwałą! +Po cóż o tym wspominać? Dziś darmo pan Hrabia, +Sąsiad wasz, sprawę toczy, dekrety wyrabia: +Już nikt z was pomóc nie chce biednemu sierocie! +Dziedzic Stolnika tego, który żywił krocie, +Dziś nie ma przyjaciela, oprócz mnie, Klucznika, +I ot tego wiernego mego Scyzoryka!» + + «I Kropidła — rzekł Chrzciciel — Gdzie ty Gerwazeńku, +Tam i ja; póki ręka, póki plusk plask w ręku. +Co dwaj to dwaj! Dalibóg mój Gerwazy! ty miecz, +Ja mam Kropidło; dalbóg! ja kropię, a ty siecz: +I tak szach mach, plusk i plask; oni niech gawędzą!» + + «Toć i Bartka — rzekł Brzytwa — bracia nie odpędzą; +Już co wy namydlicie, to ja wszystko zgolę». +«I ja — przydał Konewka — z wami ruszyć wolę, +Gdy ich nie można zgodzić na obiór marszałka; +Co mi tam głosy, gałki! U mnie insza gałka. +— Tu wydobył z kieszeni garść kul, dzwonił nimi — +Ot gałki! — krzyknął — w Sędzię gałkami wszystkimi!» +«Do was — wołał Skołuba — do was się łączymy!» +«Gdzie wy — krzyknęła szlachta — gdzie wy, to tam i my! +Niech żyją Horeszkowie! wiwant Półkozice! +Wiwat Klucznik Rębajło! Hejże na Soplicę!» + + I tak wszystkich pociągnął wymowny Gerwazy; +Bo wszyscy ku Sędziemu mieli swe urazy, +Jak zwyczajnie w sąsiedztwie: to o szkodę skargi, +To o wyręby, to o granice zatargi. +Jednych gniew, drugich tylko podburzała zawiść +Bogactw Sędziego — wszystkich zgodziła nienawiść. +Cisną się do Klucznika, podnoszą do góry +Szable, pałki. — + + Aż Maciek, dotychczas ponury, +Nieruchomy, wstał z ławy i wolnymi kroki +Wyszedł na środek izby i podparł się w boki; +I spojrzawszy przed siebie, i kiwając głową, +Zabrał głos, wymawiając z wolna każde słowo, +Z przestankiem i przyciskiem: «A głupi! a głupi! +A głupi wy! Na kim się mleło, na was skrupi!… +To póki o wskrzeszeniu Polski była rada, +O dobru pospolitym, głupi, u was zwada? +Nie można było, głupi, ani się rozmówić, +Głupi, ani porządku, ani postanowić +Wodza nad wami, głupi! A niech no kto podda +Osobiste urazy, głupi, u was zgoda! +Precz stąd! Bo jakom Maciek, was, do milijonów +Kroćset kroci tysięcy fur, beczek, furgonów, +Diabłów!!!!…» + + Ucichli wszyscy jak rażeni gromem; +Ale razem straszliwy powstał krzyk za domem: +«Wiwat Hrabia!» On wjeżdżał na folwark Maciejów, +Sam zbrojny, za nim zbrojnych dziesięciu dżokejów. +Hrabia siedział na dzielnym koniu, w czarnym stroju; +Na sukni orzechowy płaszcz włoskiego kroju, +Szeroki, bez rękawów, jak wielka opona, +Spięty klamrą u szyi, spadał przez ramiona; +Kapelusz miał okrągły z piórem, w ręku szpadę. +Okręcił się i szpadą powitał gromadę. + + «Wiwat Hrabia! — krzyknęli — z nim żyć i umierać!» +Szlachta zaczęła z chaty przez okna wyzierać, +I za Klucznikiem coraz ku drzwiom się napierać. +Klucznik wyszedł, a za nim tłum przeze drzwi runął, +Maciek resztę wypędził, drzwi zamknął, zasunął, +I przez okno wyjrzawszy, raz jeszcze rzekł: «Głupi!» + + A tymczasem się szlachta do Hrabiego kupi +Idą w karczmę. Gerwazy wspomniał dawne czasy: +Kazał sobie trzy podać od kontuszów pasy, +Na nich ze sklepu karczmy beczki wydobywa +Trzy: jedną miodu, drugą wódki, trzecią piwa. +Wyjął goździe, wnet z szumem trysnęły trzy strugi, +Jeden biały jak srebro, krwawnikowy drugi, +Trzeci żółty; troistą grają w górze tęczą, +A spadając w sto kubków, we sto szklanek brzęczą. +Wre szlachta. Tamci piją, ci Hrabiemu życzą +Lat setnych, wszyscy: «Hejże na Soplicę!» krzyczą. + + Jankiel wymknął się milczkiem, oklep. Prusak, równie +Niesłuchany, choć jeszcze rozprawiał wymównie, +Chciał zmykać: szlachta w pogoń, wołając, że zdradził. +Mickiewicz stał z daleka; ni krzyczał, ni radził, +Ale z miny poznano, że coś złego knuje: +Więc do kordów, i hejże! On się rejteruje, +Odcina się, już ranny; przyparty do płotów: +Gdy mu skoczył na odsiecz Zan i trzech Czeczotów. +Za czym rozjęto szlachtę. Ale w tym rozruchu, +Dwóch było ciętych w ręce; ktoś dostał po uchu; +Reszta wsiadała na koń. — + + Hrabia i Gerwazy +Porządkują, rozdają oręże, rozkazy. +W końcu, wszyscy przez długą zaścianku ulicę +Puścili się w cwał krzycząc: «Hejże na Soplicę!» + + + + +Księga ósma + + + +Zajazd + +Astronomia Wojskiego — Uwaga Podkomorzego nad kometami — Tajemnicza scena w pokoju Sędziego — Tadeusz, chcąc zręcznie wyplątać się, wpada w wielkie kłopoty — Nowa Dydo — Zajazd — Ostatnia woźnieńska protestacja — Hrabia zdobywa Soplicowo — Szturm i rzeź — Gerwazy piwniczym — Uczta zajazdowa. + + Przed burzą bywa chwila cicha i ponura, +Kiedy, nad głowy ludzi przyleciawszy, chmura +Stanie i grożąc twarzą, dech wiatrów zatrzyma, +Milczy, obiega ziemię błyskawic oczyma, +Znacząc te miejsca, gdzie wnet ciśnie grom po gromie: +Tej ciszy chwila była w Soplicowskim domie. +Myśliłbyś, że przeczucie nadzwyczajnych zdarzeń +Ścięło usta i wzniosło duchy w kraje marzeń. + + Po wieczerzy i Sędzia, i goście ze dworu +Wychodzą na dziedziniec używać wieczoru; +Zasiadają na przyzbach wysłanych murawą. +Całe grono z posępną i cichą postawą +Pogląda w niebo, które zdawało się zniżać, +Ścieśniać i coraz bardziej ku ziemi przybliżać, +Aż oboje, skrywszy się pod zasłonę ciemną +Jak kochankowie, wszczęli rozmowę tajemną, +Tłumacząc swe uczucia w westchnieniach tłumionych, +Szeptach, szmerach i słowach na wpół wymówionych, +Z których składa się dziwna muzyka wieczoru. + + Zaczął ją puszczyk, jęcząc na poddaszu dworu; +Szepnęły wiotkim skrzydłem nietoperze, lecą +Pod dom, gdzie szyby okien, twarze ludzi świecą; +Bliżej zaś nietoperzów siostrzyczki, ćmy, rojem +Wiją się przywabione białym kobiet strojem; +Mianowicie przykrzą się Zosi, bijąc w lice +I w jasne oczki, które biorą za dwie świéce. +Na powietrzu owadów wielki krąg się zbiera, +Kręci się, grając jako harmoniki sfera; +Ucho Zosi rozróżnia wśród tysiąca gwarów +Akord muszek i półton fałszywy komarów. + + W polu koncert wieczorny ledwie jest zaczęty; +Właśnie muzycy kończą stroić instrumenty. +Już trzykroć wrzasnął derkacz, pierwszy skrzypak łąki, +Już mu z dala wtórują z bagien basem bąki, +Już bekasy, do góry porwawszy się, wiją +I bekając raz po raz, jak w bębenki biją. + + Na finał szmerów muszych i ptaszęcej wrzawy +Odezwały się chórem podwójnym dwa stawy: +Jako zaklęte w górach kaukaskich jeziora +Milczące przez dzień cały, grające z wieczora. +Jeden staw, co toń jasną i brzeg miał piaszczysty, +Modrą piersią jęk wydał cichy, uroczysty; +Drugi staw, z dnem błotnistym i gardzielem mętnym, +Odpowiedział mu krzykiem żałośnie namiętnym: +W obu stawach piały żab niezliczone hordy, +Oba chóry zgodzone w dwa wielkie akordy. +Ten fortissimo zabrzmiał, tamten nuci z cicha; +Ten zdaje się wyrzekać, tamten tylko wzdycha: +Tak dwa stawy gadały do siebie przez pola +Jak grające na przemian dwie arfy Eola. + + Mrok gęstniał. Tylko w gaju i około rzeczki +W łozach, błyskały wilcze oczy jako świeczki; +A dalej, u ścieśnionych widnokręgu brzegów, +Tu i owdzie ogniska pastuszych noclegów. +Nareszcie księżyc srebrną pochodnię zaniecił, +Wyszedł z boru i niebo, i ziemię oświecił. +One teraz, z pomroku odkryte w połowie, +Drzemały obok siebie jako małżonkowie +Szczęśliwi: niebo w czyste objęło ramiona +Ziemi pierś, co księżycem świeci posrebrzona. + + Już naprzeciw księżyca gwiazda jedna, druga +Błysnęła; już ich tysiąc, już milijon mruga. +Kastor z bratem Polluksem jaśnieli na czele, +Zwani niegdyś u Sławian Lele i Polele; +Teraz ich w zodyjaku gminnym znów przechrzczono: +Jeden zowie się *Litwą*, a drugi *Koroną*. + + Dalej niebieskiej *Wagi* dwie szale błyskają: +Na nich Bóg w dniu stworzenia (starzy powiadają) +Ważył z kolei wszystkie planety i ziemię, +Nim w przepaściach powietrza osadził ich brzemię; +Potem wagi złociste zawiesił na niebie: +Z nich to ludzie wag i szal wzór wzięli dla siebie. + + Na północ świeci okrąg gwiaździstego *Sita,* +Przez które Bóg (jak mówią) przesiał ziarnka żyta, +Kiedy je z nieba zrzucał dla Adama ojca +Wygnanego za grzechy z rozkoszy ogrojca. + + Nieco wyżej *Dawida wóz*, gotów do jazdy, +Długi dyszel kieruje od polarnej gwiazdy. +Starzy Litwini wiedzą o rydwanie owym, +Że niesłusznie pospólstwo zwie go Dawidowym: +Gdyż to jest wóz Anielski. Na nim to przed czasy +Jechał Lucyper, Boga gdy wyzwał w zapasy, +Mlecznym gościńcem pędząc cwał w niebieskie progi, +Aż go Michał zbił z wozu, a wóz zrzucił z drogi. +Teraz, popsuty, między gwiazdami się wala; +Naprawiać go Archanioł Michał nie pozwala. + + I to wiadomo także u starych Litwinów, +(A wiadomość tę pono wzięli od rabinów) +Że ów zodyjakowy *Smok* długi i gruby, +Który gwiaździste wije po niebie przeguby, +Którego mylnie wężem chrzczą astronomowie, +Jest nie wężem, lecz rybą: *Lewiatan* się zowie. +Przed czasy mieszkał w morzach, ale po potopie +Zdechł z niedostatku wody; więc na niebios stropie, +Tak dla osobliwości jako dla pamiątki, +Anieli zawiesili jego martwe szczątki. +Podobnie pleban Mirski zawiesił w kościele +Wykopane olbrzymów żebra i piszczele. + + Takie gwiazd historyje, które z książek zbadał +Albo słyszał z podania, Wojski opowiadał. +Chociaż wieczorem słaby miał wzrok Wojski stary +I nie mógł w niebie dojrzeć nic przez okulary, +Lecz na pamięć znał imię i kształt każdej gwiazdy: +Wskazywał palcem miejsca i drogę ich jazdy. + + Dziś mało go słuchano, nie zważano wcale +Na *Sito*, ni na *Smoka*, ani też na *Szale*. +Dziś oczy i myśl wszystkich pociąga do siebie +Nowy gość dostrzeżony niedawno na niebie: +Był to kometa pierwszej wielkości i mocy. +Zjawił się na zachodzie, leciał ku północy; +Krwawym okiem z ukosa na rydwan spoziera, +Jakby chciał zająć puste miejsce Lucypera, +Warkocz długi w tył rzucił i część nieba trzecią +Obwinął nim, gwiazd krocie zagarnął jak siecią +I ciągnie je za sobą, a sam wyżej głową +Mierzy, na północ, prosto w gwiazdę biegunową. + + Z niewymownym przeczuciem cały lud litewski +Poglądał każdej nocy na ten cud niebieski, +Biorąc złą wróżbę z niego, tudzież z innych znaków: +Bo zbyt często słyszano krzyk złowieszczych ptaków, +Które na pustych polach gromadząc się w kupy, +Ostrzyły dzioby, jakby czekając na trupy; +Zbyt często postrzegano, że psy ziemię ryły +I jak gdyby śmierć wietrząc, przeraźliwie wyły: +Co wróży głód lub wojnę; a strażnicy boru +Widzieli, jak przez cmentarz szła dziewica moru, +Która wznosi się czołem nad najwyższe drzewa, +A w lewym ręku chustką skrwawioną powiewa. + + Różne stąd wnioski tworzył stojący przy płocie +Ciwun, co przyszedł zdawać sprawę o robocie, +I pisarz prowentowy w szeptach z Ekonomem. + + Lecz Podkomorzy siedział na przyzbie przed domem. +Przerwał rozmowę gości; znać, że głos zabiera: +Błysnęła przy księżycu wielka tabakiera +(Cała z szczerego złota, z brylantów oprawa, +We środku, za szkłem, portret króla Stanisława); +Zadzwonił w nią palcami, zażył i rzekł: «Panie +Tadeuszu, waścine o gwiazdach gadanie +Jest tylko echem tego, co słyszałeś w szkole. +Ja o cudzie prostaków poradzić się wolę. +I ja astronomii słuchałem dwa lata +W Wilnie, gdzie Puzynina, mądra i bogata +Pani, oddała dochód z wioski dwiestu chłopów +Na zakupienie różnych szkieł i teleskopów. +Ksiądz Poczobut, człek sławny, był obserwatorem +I całej Akademii naonczas Rektorem; +Przecież w końcu katedrę i teleskop rzucił, +Do klasztoru, do cichej celi swej powrócił +I tam umarł przykładnie. Znam się też z Śniadeckim, +Który jest mądrym bardzo człekiem, chociaż świeckim. +Owóż astronomowie planetę, kometę, +Uważają tak jako mieszczanie karetę; +Wiedzą, czyli zajeżdża przed króla stolicę, +Czyli z rogatek miejskich rusza za granicę; +Lecz kto w niej jechał? po co? co z królem rozmawiał? +Czy król posła z pokojem czy z wojną wyprawiał? +O to ani pytają. Pomnę za mych czasów, +Gdy Branecki karetą swą ruszył do Jassów +I za tą niepoczciwą pociągnął karetą +Ogon Targowiczanów, jak za tą kometą; +Lud prosty, choć w publiczne nie mieszał się rady, +Zgadnął zaraz, że ogon ów jest wróżbą zdrady. +Słychać, że lud dał imię miotły tej komecie +I powiada, że ona milijon wymiecie». + + A na to rzekł z ukłonem Wojski: «Prawda, Jaśnie +Wielmożny Podkomorzy: przypominam właśnie, +Co mnie mówiono niegdyś małemu dziecięciu, +Pamiętam, choć nie miałem wówczas lat dziesięciu, +Kiedy widziałem w domu naszym nieboszczyka +Sapiehę, pancernego znaku porucznika, +Co potem był nadwornym marszałkiem królewskim, +Na koniec umarł wielkim kanclerzem litewskim, +Miawszy lat sto i dziesięć. Ten, za króla Jana +Trzeciego, był pod Wiedniem w chorągwi hetmana +Jabłonowskiego. Owóż, ów kanclerz powiadał, +Że właśnie kiedy na koń król Jan Trzeci siadał, +Gdy nuncyjusz papieski żegnał go na drogę, +A poseł austryjacki całował mu nogę, +Podając strzemię (poseł zwał się Wilczek hrabia), +Król krzyknął: »Patrzcie, co się na niebie wyrabia!« +Spojrzą, alić nad głowy suwał się kometa +Drogą, jaką ciągnęły wojska Mahometa, +Z wschodu na zachód. Potem i ksiądz Bartochowski, +Składając panegiryk na tryumf krakowski, +Pod godłem Orientis Fulmen, prawił wiele +O tym komecie. Także czytam o nim w dziele +Pod tytułem Janina, gdzie jest opisana +Cała wyprawa króla nieboszczyka Jana +I wyryta chorągiew wielka Mahometa, +I ów, taki jak dziś go widzimy, kometa». + + «Amen — rzekł na to Sędzia — ja wróżbę waszeci +Przyjmuję, oby z gwiazdą zjawił się Jan Trzeci! +Jest na zachodzie wielki dziś bohater; może +Kometa go przywiedzie do nas, co daj Boże!» + + Na to rzekł Wojski, głowę pochyliwszy smutnie: +«Kometa czasem wojny, czasem wróży kłótnie! +Niedobrze, iż się zjawił tuż nad Soplicowem, +Może nam grozi jakiem nieszczęściem domowem. +Mieliśmy wczoraj dosyć rozterku i zwady, +Tak w czasie polowania, jako i biesiady. +Rejent kłócił się z rana z panem Asesorem, +A pan Tadeusz wyzwał Hrabiego wieczorem. +Pono spór ten ze skóry niedźwiedziej pochodził; +I gdyby mnie Dobrodziej Sędzia nie przeszkodził, +Ja bym u stołu obu przeciwników zgodził. +Bo chciałem opowiedzieć wypadek ciekawy, +Podobny do zdarzenia wczorajszej wyprawy, +Co trafił się najpierwszym strzelcom za mych czasów, +Posłowi Rejtanowi i Księciu Denassów. +Przypadek był takowy: + + Jenerał Podolskich +Ziem przejeżdżał z Wołynia do swoich dóbr polskich, +Czy też, gdy dobrze pomnę, na sejm do Warszawy. +Po drodze zwiedzał szlachtę, już to dla zabawy, +Już dla popularności; wstąpił więc do pana +Tadeusza, dziś świętej pamięci, Rejtana, +Który był potem naszym nowogrodzkim posłem +I w którego ja domu od dzieciństwa wzrosłem. +Owóż Rejtan na przyjazd księcia jenerała +Zaprosił gości. Liczna szlachta się zebrała, +Było teatrum (książę kochał się w teatrze), +Fajerwerk dawał Kaszyc, który mieszka w Jatrze, +Pan Tyzenhauz tancerzy przysłał, a kapele +Ogiński i pan Sołtan, co mieszka w Zdzieńciele. +Słowem, dawano huczne nad podziw zabawy +W domu, a w lasach wielkie robiono obławy. +Wiadomo zaś waszmościom jest, że prawie wszyscy, +Ile ich zapamiętać można, Czartoryscy, +Choć idą z Jagiellonów krwi, lecz do myślistwa +Nie są bardzo pochopni, pewno nie z lenistwa, +Lecz z gustów cudzoziemskich; i książę jenerał +Częściej do książek niźli do psiarni zazierał +I do alkówek damskich częściej niż do lasów. + + W świcie księcia był książę niemiecki Denassów, +O którym powiadano, że w libijskiej ziemi +Goszcząc, polował niegdyś z królmi murzyńskiemi +I tam tygrysa spisą w ręcznym boju zwalił, +Z czego się bardzo książę ów Denassów chwalił. +U nas zaś polowano na dziki w tę porę; +Rejtan zabił ze sztućca ogromną maciorę, +Z wielkim niebezpieczeństwem, bo z bliska wypalił. +Każdy z nas trafność strzału wydziwiał i chwalił, +Tylko Niemiec Denassów obojętnie słuchał +Pochwał takich i chodząc, pod nos sobie dmuchał: +Że trafny strzał dowodzi tylko śmiałe oko, +Biała broń śmiałą rękę; i zaczął szeroko +Znowu gadać o swojej Libiji i spisie, +O swych królach murzyńskich i o swym tygrysie. +Markotno to się stało panu Rejtanowi. +Był człek żywy, uderzył po szabli i mówi: +»Mości książę! kto patrzy śmiele, walczy śmiele, +Warte dziki tygrysów, a spis karabele«. +I zaczynali z Niemcem dyskurs nazbyt żwawy. +Szczęściem, książę jenerał przerwał te rozprawy, +Godząc ich po francusku: co tam gadał, nie wiem, +Ale ta zgoda był to popiół nad zarzewiem. +Bo Rejtan wziął do serca, okazyi czekał +I dobrą sztukę spłatać Niemcowi przyrzekał; +Tej sztuki ledwie własnym nie przypłacił zdrowiem, +A spłatał ją nazajutrz, jak to wnet opowiem». + + Tu Wojski umilknąwszy prawą rękę wznosił +I u Podkomorzego tabakiery prosił; +Długo zażywa, kończyć powieści nie raczy, +Jak gdyby chciał zaostrzyć ciekawość słuchaczy. +Zaczynał wreszcie, kiedy znowu mu przerwano +Powieść taką ciekawą, tak pilnie słuchaną! +Bo do Sędziego nagle ktoś przysłał człowieka, +Donosząc, że z niezwłocznym interesem czeka. +Sędzia, dając dobranoc, żegnał całe grono. +Natychmiast się po różnych stronach rozpierzchniono: +Ci spać do domu, tamci w stodole na sianie; +Sędzia szedł podróżnemu dawać posłuchanie. + + Inni już śpią. Tadeusz po sieniach się zwija, +Chodząc jako wartownik około drzwi stryja, +Bo musi w ważnych rzeczach rady jego szukać +Dziś jeszcze, nim spać pójdzie. Nie śmie do drzwi stukać; +Sędzia drzwi na klucz zamknął, z kimś tajnie rozmawia; +Tadeusz końca czeka, a ucha nadstawia. + + Słyszy wewnątrz szlochanie. Nie trącając klamek, +Ostrożnie dziurką klucza zagląda przez zamek: +Widzi rzecz dziwną! Sędzia i Robak na ziemi +Klęczeli, objąwszy się i łzami rzewnemi +Płakali; Robak ręce Sędziego całował, +Sędzia księdza za szyję płacząc obejmował. +Wreszcie po ćwierćgodzinnym przerwaniu rozmowy +Robak po cichu tymi odezwał się słowy: + + «Bracie! Bóg wie, żem dotąd tajemnic dochował, +Którem z żalu za grzechy w spowiedzi ślubował: +Że Bogu i Ojczyźnie poświęcony cały, +Nie służąc pysze, ziemskiej nie szukając chwały, +Żyłem dotąd i chciałem umrzeć bernardynem, +Nie wydając nazwiska, nie tylko przed gminem, +Ale nawet przed tobą i przed własnym synem! +Wszakże ksiądz prowincyjał dał mi pozwolenie +In articulo mortis zrobić objawienie. +Kto wie, czy wrócę żywy! kto wie, co się stanie! +W Dobrzynie! Bracie! wielkie, wielkie zamieszanie! +Francuz jeszcze daleko, nim przeminie zima +Trzeba czekać, a szlachta pono nie dotrzyma. +Możem zanadto czynnie z powstaniem się krzątał! +Pono źle zrozumieli! Klucznik wszystko splątał! +Ten wariat Hrabia, słyszę, pobiegł do Dobrzyna, +Nie mogłem go uprzedzić, ważna w tym przyczyna: +Stary Maciek mnie poznał, a jeśli odkryje, +Potrzeba będzie oddać pod Scyzoryk szyję. +Nic Klucznika nie wstrzyma! Mniejsza o mą głowę, +Lecz tym odkryciem, spisku zerwałbym osnowę. +Przecież dziś tam być muszę! Widzieć, co się dzieje, +Choćbym zginął: beze mnie szlachta oszaleje! +Bądź zdrów, najmilszy bracie! bądź zdrów, śpieszyć muszę. +Jeśli zginę, ty jeden westchniesz za mą duszę; +W przypadku wojny, tobie cała tajemnica +Wiadoma: kończ, com zaczął, pomnij, żeś Soplica!» + + Tu ksiądz łzy otarł, habit zapiął, kaptur włożył +I okienicę tylną po cichu otworzył, +Widać było, że oknem do ogrodu skakał; +Sędzia, zostawszy jeden, siadł w krześle i płakał. + + Chwilę czekał Tadeusz, nim w klamkę zadzwonił; +Otworzono mu, cicho wszedł, nisko się skłonił: +«Stryjaszku dobrodzieju — rzekł — ledwie dni kilka +Przebawiłem tu, dni te minęły jak chwilka; +Nie miałem czasu z twoim domem się nacieszyć +I z tobą, a odjeżdżać muszę, muszę spieszyć +Zaraz, dzisiaj, stryjaszku, a jutro najdaléj: +Wszak pamiętacie, żeśmy Hrabiego wyzwali. +Bić się z nim to rzecz moja, posłałem wyzwanie, +W Litwie jest zakazane pojedynkowanie, +Jadę więc na granicę Warszawskiego Księstwa. +Hrabia, prawda, fanfaron, lecz mu nie brak męstwa, +Na miejsce naznaczone zapewne się stawi, +Rozprawim się; a jeśli Bóg pobłogosławi, +Ukarzę go, a potem za Łososny brzegi +Przepłynę, gdzie mnie bratnie czekają szeregi. +Słyszałem, że mi ojciec testamentem kazał +Służyć w wojsku, a nie wiem, kto testament zmazał». + + «Mój Tadeuszku — rzekł stryj — czy waszeć kąpany +W gorącej wodzie, czy też kręcisz jak lis szczwany, +Co indziej kitą wije, a sam indziej bieży? +Wyzwaliśmy, zapewne, i bić się należy. +Ale jechać dziś, skądżeś waszeć tak się zaciął? +Przed pojedynkiem zwyczaj jest posłać przyjaciół, +Układać się. Wszak Hrabia może nas przeprosić, +Deprekować; czekaj waść, czasu jeszcze dosyć. +Chyba inny giez jaki waści stąd wygania, +To gadaj szczerze, po co takie omawiania? +Jestem twój stryj; choć stary, znam, co serce młode; +Byłem ci ojcem (mówiąc gładził go pod brodę), +Już w ucho szepnął o tym mnie mój palec mały, +Że waszeć masz tu jakieś z damami kabały. +Za katy, prędko teraz młódź do dam się bierze! +No, Tadeuszku, przyznaj mi się waść, a szczerze». + + «Jużci — bąknął Tadeusz — prawda: są przyczyny +Inne, kochany stryju, może z mojej winy! +Omyłka! cóż? nieszczęście! już trudno naprawić! +Nie, drogi stryju, dłużej nie mogę tu bawić! +Błąd młodości! Stryjaszku, nie pytaj o więcej, +Ja muszę z Soplicowa wyjeżdżać co prędzej». + + «Ho! — rzekł Stryj — pewnie jakieś miłośne zatargi! +Uważałem, że waszeć wczoraj gryzłeś wargi, +Poglądając spode łba na pewną dziewczynkę; +Widziałem, że i ona miała kwaśną minkę. +Znam ja te wszystkie głupstwa; kiedy dzieci para +Kocha się, to tam u nich nieszczęść co niemiara! +To cieszą się, to znowu trapią się i smucą, +To znowu, Bóg wie o co, do zębów się kłócą, +To stojąc w kątkach jakby mruki, nie gadają +Do siebie, czasem nawet w pole uciekają. +Jeżeli na was raptus podobny napada, +Bądźcie tylko cierpliwi, już jest na to rada; +Biorę na siebie wkrótce przywieść was do zgody. +Znam ja te wszystkie głupstwa, wszakże byłem młody. +Powiedz mi wasze wszystko; ja może nawzajem +Coś odkryję i tak się oba poprzyznajem». + + «Stryjaszku — rzekł Tadeusz, całując mu rękę +I rumieniąc się — powiem prawdę. Tę panienkę, +Zosię, wychowanicę stryja, podobałem +Bardzo, choć tylko parę razy ją widziałem; +A mówią, że stryj dla mnie za żonę przeznacza +Podkomorzankę, piękną i córkę bogacza. +Teraz nie mógłbym z panną Różą się ożenić, +Kiedy kocham tę Zosię; trudno serce zmienić! +Nieuczciwie, żeniąc się z jedną, kochać drugą. +Czas może mnie uleczy; wyjadę — na długo». + + «Tadeuszku — stryj przerwał — to mi dziwny sposób +Kochania się: uciekać od kochanych osób! +Dobrze, żeś szczery; widzisz, głupstwo byś wypłatał, +Odjeżdżając: a co waść powiesz, gdybym swatał +Sam waści Zosię? He? Cóż, nie skoczysz z radości?» + + Tadeusz rzekł po chwili «Dobroć jegomości +Dziwi mnie. Lecz cóż? Łaska stryja dobrodzieja +Nie przyda się już na nic! Ach, próżna nadzieja! +Bo pani Telimena nie odda mi Zosi!» +«Będziem prosić» rzekł Sędzia. + + «Nikt jej nie uprosi — +Przerwał prędko Tadeusz — nie, czekać nie mogę, +Stryjaszku, muszę prędko, jutro jechać w drogę. +Daj mi, stryjaszku, tylko twe błogosławieństwo, +Wszystko przygotowałem, jadę zaraz w Księstwo». + + Sędzia, wąs kręcąc, z gniewem na chłopca spozierał: +«To waść tak szczery? takeś mi serce otwierał? +Naprzód ów pojedynek, potem znowu miłość +I ten wyjazd; oj, jest tu w tym jakaś zawiłość. +Już mnie gadano, jużem kroki waści badał! +Asan bałamut i trzpiot, asan kłamstwa gadał! +A gdzież to asan chodził onegdaj wieczorem, +Czego asan jak wyżeł tropił pode dworem? +O Tadeuszku! jeśli może asan Zosię +Zbałamucił i teraz uciekasz, młokosie, +To się waści nie uda! Lubisz czy nie lubisz, +Zapowiadam asanu, że Zosię poślubisz; +A nie, to bizun — jutro staniesz na kobiercu! +I gada mnie o czuciach! o niezmiennym sercu! +Łgarz jesteś! pfe! Ja z waści, panie Tadeuszu, +Zrobię śledztwo, ja waści jeszcze natrę uszu! +Dziś dość miałem kłopotów, aż mnie głowa boli; +Ten mi jeszcze spokojnie zasnąć nie dozwoli! +Idź mi waść spać!» To mówiąc, drzwi na wściąż otwierał +I zawołał Woźnego, żeby go rozbierał. + + Tadeusz cicho wyszedł, opuściwszy głowę, +Rozbierał w myśli przykrą ze stryjem rozmowę: +Pierwszy raz połajany tak ostro!… Ocenił +Słuszność wyrzutów, sam się przed sobą rumienił. +Co począć? jeśli Zosia o wszystkim się dowie? +Prosić o rękę? a cóż Telimena powie? +Nie, czuł, że nie mógł dłużej zostać w Soplicowie. + + Tak zadumany ledwie zrobił kroków parę, +Gdy mu coś drogę zaszło; spojrzał: widzi marę, +Całą w bieliźnie, długą, wysmukłą i cienką. +Suwała się ku niemu z wyciągniętą ręką, +Od której odbijał się drżący blask miesięczny, +I przystąpiwszy, cicho jęknęła: «Niewdzięczny! +Szukałeś wzroku mego, teraz go unikasz; +Szukałeś rozmów ze mną, dziś uszy zamykasz, +Jakby w słowach, we wzroku mym była trucizna! +Dobrze mi tak, wiedziałam, kto jesteś: mężczyzna! +Nie znając kokieterii, nie chciałam cię dręczyć, +Uszczęśliwiłam; takżeś umiał mnie zawdzięczyć! +Tryumf nad miękkim sercem serce twe zatwardził; +Żeś je zdobył zbyt łacno, zbyt prędkoś nim wzgardził! +Dobrze mi tak! Lecz straszną nauczona probą, +Wierz mi, iż więcej niż ty gardzę sama sobą!» + + «Telimeno — Tadeusz rzekł — dalbóg nietwarde +Mam serce ani ciebie unikam przez wzgardę; +Ale uważ no sama, wszak nas widzą, śledzą, +Czyż można tak otwarcie? cóż ludzie powiedzą? +Wszak to nieprzyzwoicie, to dalbóg jest grzechem». +«Grzechem! — odpowiedziała mu z gorzkim uśmiechem — +Niewiniątko! baranek! Ja, będąc kobiétą, +Jeśli z miłości nie dbam, choćby mnie odkryto, +Choćby mnie osławiono; a ty, ty mężczyzna? +Cóż szkodzi z was któremu, chociaż się i przyzna, +Że ma romans z dziesięciu razem kochankami? +Mów prawdę: chcesz mnie rzucić?» Zalała się łzami. +«Telimeno, cóż by świat mówił o człowieku — +Rzekł Tadeusz — który by teraz, w moim wieku, +Zdrów, żył na wsi, kochał się: kiedy tyle młodzi, +Tylu żonatych od żon, od dzieci uchodzi +Za granicę, pod znaki narodowe bieży? +Choćbym chciał zostać, czy to ode mnie zależy? +Ojciec mnie testamentem kazał, abym służył +W wojsku polskim, teraz stryj ten rozkaz powtórzył: +Jutro jadę, zrobiłem już postanowienie, +I dalbóg, Telimeno, już go nie odmienię». +«Ja — rzekła Telimena — nie chcę ci zagradzać +Drogi do sławy, szczęściu twojemu przeszkadzać! +Jesteś mężczyzną, znajdziesz kochankę godniejszą +Serca twojego, znajdziesz bogatszą, piękniejszą! +Tylko dla mej pociechy, niech wiem przed rozstaniem, +Że twoja skłonność była prawdziwym kochaniem, +Że to nie był żart tylko, nie rozpusta płocha, +Lecz miłość; niech wiem, że mnie mój Tadeusz kocha! +Niech słowo »kocham« jeszcze raz z ust twych usłyszę, +Niech je w sercu wyryję i w myśli zapiszę. +Przebaczę łacniej, chociaż przestaniesz mnie kochać, +Pomnąc jakoś mnie kochał!» I zaczęła szlochać. + + Tadeusz, widząc że tak płacze i tak błaga +Czule, i tylko takiej drobnostki wymaga, +Wzruszył się, przejęły go szczery żal i litość, +I jeżeliby badał serca swego skrytość, +Może by się w tej chwili i sam nie dowiedział, +Czyli ją kochał, czy nie, więc żywo powiedział: +«Telimeno, bogdaj mnie jasny piorun ubił, +Jeśli nie prawda, żem cię, dalbóg, bardzo lubił, +Czy kochał. Krótkie z sobą spędziliśmy chwile, +Ale one mnie przeszły tak słodko, tak mile, +Że będą długo, zawsze myśli mej przytomne, +I dalibóg, że nigdy ciebie nie zapomnę». + + Telimena skoczywszy padła mu na szyję: +«Tegom się spodziewała! Kochasz mnie, więc żyję! +Bo dzisiaj miałam dni me własną ręką skrócić; +Gdy mnie kochasz mój drogi, czyż możesz mnie rzucić? +Tobie oddałam serce, oddam ci majątek, +Pójdę za tobą wszędzie; każdy świata kątek +Będzie mnie z tobą miły! Z najdzikszej pustyni +Miłość, wierzaj mi, ogród rozkoszy uczyni». + + Tadeusz, wydarłszy się z objęcia przemocą: +«Jak to? — rzekł — czyś z rozumu obrana? gdzie? po co? +Jechać za mną? Ja, będąc sam prostym żołnierzem, +Włóczyć, czy markietankę?» — «To my się pobierzem» +Rzekła mu Telimena. «Nie, nigdy! — zawoła +Tadeusz.— Ja żenić się nie mam teraz zgoła +Zamiaru, ni kochać się. Fraszki! dajmy pokój! +Proszę cię, moja droga, rozmyśl się! uspokój! +Ja jestem tobie wdzięczen, ale niepodobna +Żenić się. Kochajmy się, ale tak — z osobna. +Zostać dłużej nie mogę; nie, nie, jechać muszę. +Bądź zdrowa, Telimeno moja; jutro ruszę». + + Rzekł, nasuwał kapelusz, odwracał się bokiem, +Chcąc iść; lecz go wstrzymała Telimena okiem +I twarzą, jak Meduzy głową. Musiał zostać +Mimowolnie; poglądał z trwogą na jej postać: +Stała blada, bez ruchu, bez tchu i bez życia; +Aż wyciągając rękę jak miecz do przebicia, +Z palcem zmierzonym prosto w Tadeusza oczy: +«Tego chciałam! — krzyknęła — ha, języku smoczy! +Serce jaszczurcze! To nic, żem tobą zajęta +Wzgardziła Asesora, Hrabię i Rejenta, +Żeś mnie uwiodł i teraz porzucił sierotę, +To nic! Jesteś mężczyzną, znam waszą niecnotę, +Wiem, że jak inni, tak ty mógłbyś wiarę złamać, +Lecz nie wiedziałam, że tak podle umiesz kłamać! +Słuchałam pode drzwiami stryja! Więc to dziecko, +Zosia, wpadła ci w oko i na nią zdradziecko +Dybiesz? Zaledwieś jedną nieszczęsną oszukał, +A jużeś pod jej okiem nowych ofiar szukał! +Uciekaj, lecz cię moje dosięgną przekleństwa — +Lub zostań, wydam światu twoje bezeceństwa; +Twe sztuki już nie zwiodą innych, jak mnie zwiodły! +Precz! gardzę tobą! jesteś kłamca, człowiek podły!» + + Na obelgę śmiertelną dla uszu szlachcica, +I której żaden nigdy nie słyszał Soplica, +Zadrżał Tadeusz, twarz mu pobladła jak trupia, +Tupnąwszy nogą, usta ścisnąwszy, rzekł: «Głupia!» + + Odszedł; lecz wyraz «podłość» echem się powtórzył +W sercu. Wzdrygnął się młodzian, czuł, że nań zasłużył, +Czuł, że wyrządził wielką krzywdę Telimenie, +Że go słusznie skarżyła, mówiło sumienie; +Lecz czuł, że po tych skargach tym mocniej ją zbrzydził. +O Zosi, ach! pomyślić nie ważył się, wstydził. +Przecież ta Zosia, taka piękna, taka miła! +Stryj swatał ją! może by jego żoną była, +Gdyby nie szatan, co go plącząc w grzech za grzechem, +W kłamstwo za kłamstwem, wreszcie odstąpił z uśmiechem! +Złajany, pogardzony od wszystkich, w dni parę +Zmarnował przyszłość! Uczuł słuszną zbrodni karę. + + W tej burzy uczuć jakby kotwica spoczynku +Zabłysnęła mu nagle myśl o pojedynku: +«Zamordować Hrabiego! łotra! krzyknął w gniewie, +Zginąć albo zemścić się!» A za co? sam nie wie; +I ten gniew wielki, jak się zajął w mgnieniu oka, +Tak wywietrzał. Znów zdjęła go żałość głęboka, +Myślił: «Jeśli prawdziwe było postrzeżenie, +Że Hrabia z Zosią jakieś ma porozumienie, +I cóż stąd? Może Hrabia kocha Zosię szczerze, +Może go ona kocha, za męża wybierze? +Jakimże prawem chciałbym zerwać to zamęście, +I, sam nieszczęśnik, wszystkich mam zaburzać szczęście?» + + Wpadł w rozpacz i nie widział innego sposobu, +Chyba ucieczkę prędką; gdzie? chyba do grobu! + + Więc kułak przycisnąwszy na schylonym czole, +Biegł ku łąkom, gdzie stawy błyszczały się w dole, +I stanął nad błotnistym; w zielonawe tonie +Łakomy wzrok utopił i błotniste wonie +Z rozkoszą ciągnął piersią, i otworzył usta +Ku nim. Bo samobójstwo jak każda rozpusta +Jest wymyślną; on w głowy szalonym zawrocie +Czuł niewymowny pociąg utopić się w błocie. + + Lecz Telimena z dzikiej młodzieńca postawy +Zgadując rozpacz, widząc że pobiegł nad stawy, +Chociaż ku niemu takim słusznym gniewem pała, +Przelękła się; w istocie dobre serce miała. +Żal jej było, że inną śmiał Tadeusz lubić, +Chciała go skarać, ale nie myśliła zgubić. +Więc puściła się za nim, wznosząc ręce obie, +Krzycząc: «Stój! głupstwo! kochaj czy nie! żeń się sobie +Czy jedź! tylko stój!» Ale on już szybkim biegiem +Wyprzedził ją daleko; już stanął nad brzegiem. + + Dziwnym zrządzeniem losów, po tym samym brzegu +Jechał Hrabia na czele dżokejów szeregu, +A zachwycony wdziękiem nocy tak pogodnej +I harmonią cudną orkiestry podwodnej, +Owych chorów, co brzmiały jak arfy eolskie, +(Żadne żaby nie grają tak pięknie jak polskie), +Wstrzymał konia i o swej zapomniał wyprawie, +Zwrócił ucho do stawu i słuchał ciekawie. +Oczy wodził po polach, po niebios obszarze: +Pewnie układał w myśli nocne peizaże. + + Zaiste, okolica była malownicza! +Dwa stawy pochyliły ku sobie oblicza +Jako para kochanków: prawy staw miał wody +Gładkie i czyste jako dziewicze jagody; +Lewy, ciemniejszy nieco, jako twarz młodziana +Smagława i już męskim puchem osypana. +Prawy złocistym piaskiem połyskał się wkoło, +Jak gdyby włosem jasnym; a lewego czoło +Najeżone łozami, wierzbami czubate; +Oba stawy ubrane w zieloności szatę. + + Z nich dwa strugi, jak ręce związane pospołu, +Ściskają się. Strug dalej upada do dołu; +Upada, lecz nie ginie, bo w rowu ciemnotę +Unosi na swych falach księżyca pozłotę; +Woda warstami spada, a na każdej warście +Połyskają się blasku miesięcznego garście, +Światło w rowie na drobne drzazgi się roztrąca, +Chwyta je i w głąb niesie toń uciekająca, +A z góry znów garściami spada blask miesiąca. +Myślałbyś, że u stawu siedzi Świtezianka, +Jedną ręką zdrój leje z bezdennego dzbanka, +A drugą ręką w wodę dla zabawki miota +Brane z fartuszka garście zaklętego złota. + + Dalej, z rowu wybiegłszy, strumień na równinie +Rozkręca się, ucisza, lecz widać że płynie, +Bo na jego ruchomej, drgającej powłoce +Wzdłuż miesięczne światełko drgające migoce. +Jako piękny wąż żmudzki, zwany giwojtosem, +Chociaż zdaje się drzemać, leżąc między wrzosem, +Pełźnie, bo na przemiany srebrzy się i złoci, +Aż nagle zniknie z oczu we mchu lub paproci: +Tak strumień kręcący się chował się w olszynach, +Które na widnokręgu czerniały kończynach, +Wznosząc swe kształty lekkie, niewyraźne oku, +Jak duchy na wpół widne, na poły w obłoku. + + Między stawami w rowie młyn ukryty siedzi. +Jako stary opiekun, co kochanków śledzi, +Podsłuchał ich rozmowę, gniewa się, szamoce, +Trzęsie głową, rękami, i groźby bełkoce: +Tak ów młyn nagle zatrząsł mchem obrosłe czoło +I palczastą swą pięścią wykręcając wkoło, +Ledwo klęknął i szczęki zębowate ruszył, +Zaraz miłośną stawów rozmowę zagłuszył +I zbudził Hrabię. + + Hrabia widząc, że tak blisko +Tadeusz naszedł jego zbrojne stanowisko, +Krzyczy: «Do broni! łapaj!» Skoczyli dżokeje; +Nim Tadeusz rozeznać mógł, co się z nim dzieje, +Już go chwycili. Biegą do dworu, w podwórze +Wpadają. Dwór budzi się, psy w hałas, w krzyk stróże. +Wyskoczył wpół ubrany Sędzia; widzi zgraję +Zbrojną, myśli, że zbójcy, aż Hrabię poznaje. +«Co to jest?» pyta. Hrabia szpadą nad nim mignął, +Lecz widząc bezbronnego w zapale ostygnął: +«Soplico — rzekł — odwieczny wrogu mej rodziny, +Dziś skarzę cię za dawne i za świeże winy, +Dziś zdasz mi sprawę z mojej fortuny zaboru, +Nim pomszczę się obelgi mojego honoru!» + + Lecz Sędzia, żegnając się, krzyknął: «W Imię Ojca +I Syna! tfu! mospanie Hrabia, czy waść zbojca? +Przebóg! czy się to zgadza z pana urodzeniem, +Wychowaniem i z pana na świecie znaczeniem? +Nie pozwolę skrzywdzić się!» Wtem Sędziego słudzy +Biegli, jedni z kijami, ze strzelbami drudzy; +Wojski, stojąc z daleka, poglądał ciekawie +W oczy panu Hrabiemu, a nóż miał w rękawie. + + Już mieli zacząć bitwę, lecz Sędzia przeszkodził; +Próżno było bronić się, nowy wróg nadchodził: +Postrzeżono w olszynie blask, wystrzał rusznicy! +Most na rzece zahuczał tętentem konnicy +I «Hejże na Soplicę!» tysiąc głosów wrzasło. +Wzdrygnął się Sędzia: poznał Gerwazego hasło; +«Nic to — zawołał Hrabia — będzie tu nas więcéj, +Poddaj się Sędzio, to są moi sprzymierzeńcy». + + Wtem Asesor nadbiegał, krzycząc: «Areszt kładę +W imię Imperatorskiej Mości; oddaj szpadę, +Panie Hrabio, bo wezwę wojskowej pomocy, +A wiesz pan, że kto zbrojnie śmie napadać w nocy, +Zastrzeżono tysiącznym dwóchsetnym ukazem, +Że jak zło…» Wtem go Hrabia w twarz uderzył płazem. +Padł zgłuszony Asesor i skrył się w pokrzywy; +Wszyscy myśleli, że był ranny lub nieżywy. + + «Widzę — rzekł Sędzia — że się na rozbój zanosi». +Jęknęli wszyscy; wszystkich zagłuszył wrzask Zosi, +Która krzyczała, Sędzię objąwszy rękami, +Jako dziecko od Żydów kłute igiełkami. + + Tymczasem Telimena wpadła między konie, +Wyciągnęła ku Hrabi załamane dłonie: +«Na twój honor! — krzyknęła przeraźliwym głosem, +Z głową w tył wychyloną, z rozpuszczonym włosem — +Przez wszystko co jest świętym, na klęczkach błagamy! +Hrabio, śmieszże odmówić? proszą ciebie damy; +Okrutniku, nas pierwej musisz zamordować!» +Padła zemdlona. Hrabia skoczył ją ratować, +Zadziwiony i nieco zmieszany tą sceną: +«Panno Zofio — rzecze — pani Telimeno! +Nigdy się krwią bezbronnych ta szpada nie splami; +Soplicowie! jesteście moimi więźniami. +Tak zrobiłem we Włoszech, kiedy pod opoką, +Którą Sycylianie zwą Birbante-rokką, +Zdobyłem tabor zbójców: zbrojnych mordowałem, +Rozbrojonych zabrałem i związać kazałem; +Szli za końmi i tryumf mój zdobili świetny, +Potem ich powieszono u podnóża Etny». + + Było to osobliwsze szczęście dla Sopliców, +Że Hrabia, mając lepsze konie od szlachciców +I chcąc spotkać się pierwszy, zostawił ich w tyle +I biegł przed resztą jazdy, przynajmniej o milę, +Ze swym dżokejstwem, które posłuszne i karne, +Stanowiło niejako wojsko regularne; +Gdy inna szlachta była, zwyczajem powstania, +Burzliwa i niezmiernie skora do wieszania. + + Hrabia miał czas ostygnąć z zapału i gniewu, +Przemyślał, jakby skończyć bój bez krwi rozlewu; +Więc rodzinę Sopliców w domu zamknąć każe +Jako więźniów wojennych; u drzwi stawi straże. + + Wtem «Hejże na Sopliców!» Wpada szlachta hurmem, +Obstępuje dwór wkoło i bierze go szturmem, +Tym łacniej, że wódz wzięty i pierzchła załoga; +Lecz zdobywcy chcą bić się, wyszukują wroga. +Do domu niewpuszczeni biegą do folwarków, +Do kuchni. Gdy do kuchni weszli, widok garków, +Ogień ledwie zagasły, potraw zapach świeży, +Chrupanie psów gryzących ostatki wieczerzy, +Chwyta wszystkich za serca, myśl wszystkich odmienia, +Studzi gniewy, zapala potrzebę jedzenia. +Marszem i całodziennym znużeni sejmikiem, +«Jeść! jeść!» po trzykroć zgodnym wezwali okrzykiem, +Odpowiedziano: «Pić! pić!»; między szlachty zgrają +Stają dwa chóry: ci pić, a ci jeść wołają. +Odgłos leci echami; gdzie tylko dochodzi, +Wzbudza oskomę w ustach, głód w żołądkach rodzi. +I tak na dane z kuchni hasło, niespodzianie +Rozeszła się armija na furażowanie. + + Gerwazy, od pokojów Sędziego odparty, +Ustąpić musiał przez wzgląd dla Hrabiowskiej warty. +Więc nie mogąc zemścić się na nieprzyjacielu, +Myślił o drugim wielkim tej wyprawy celu. +Jako człek doświadczony i biegły w prawnictwie, +Chce Hrabiego osadzić na nowym dziedzictwie +Legalnie i formalnie: więc za Woźnym biega, +Aż go po długich śledztwach za piecem dostrzega, +Wnet porywa za kołnierz, na dziedziniec wlecze +I zmierzywszy mu w piersi Scyzoryk, tak rzecze: +«Panie Woźny, pan Hrabia śmie waćpana prosić, +Abyś raczył przed szlachtą bracią wnet ogłosić +Intromisyją Hrabi do zamku, do dworu +Sopliców, do wsi, gruntów zasianych, ugoru, +Słowem, cum gais, boris et graniciebus, +Kmetonibus, scultetis, et omnibus rebus +Et quibusdam aliis. Jak tam wiesz, tak szczekaj, +Nic nie opuszczaj!» «Panie Kluczniku, zaczekaj +— Rzekł śmiało, ręce za pas włożywszy Protazy — +Gotów jestem wypełniać wszelkie stron rozkazy, +Ale ostrzegam, że akt nie będzie miał mocy, +Wymuszony przez gwałty, ogłoszony w nocy». +«Co za gwałty — rzekł Klucznik — tu nie ma napaści, +Wszak proszę pana grzecznie; jeśli ciemno waści, +To Scyzorykiem skrzesam ognia, że waszeci +Zaraz w ślepiach jak w siedmiu kościołach zaświeci». + + «Gerwazeńku — rzekł Woźny — po co się tak dąsać? +Jestem Woźny, nie moja rzecz sprawę roztrząsać; +Wszak wiadomo, że strona Woźnego zaprasza +I dyktuje mu, co chce, a Woźny ogłasza. +Woźny jest posłem prawa, a posłów nie karzą, +Nie wiem tedy, za co mnie trzymacie pod strażą. +Wnet akt spiszę, niech mi kto latarkę przyniesie, +A tymczasem ogłaszam: bracia, uciszcie się!» + + I by donośniej mówić, wstąpił na stos wielki +Belek (pod płotem sadu suszyły się belki), +Wlazł na nie i zarazem jakby go wiatr zdmuchnął, +Zniknął z oczu. Słyszano, jak w kapustę buchnął; +Widziano, po konopiach ciemnych jego biała +Konfederatka niby gołąb przeleciała. +Konewka strzelił w czapkę, ale chybił celu; +Wtem zatrzeszczały tyki, już Protazy w chmielu. +«Protestuję!» zawołał; pewny był ucieczki, +Bo za sobą miał łozę i bagniska rzeczki. + + Po tej protestacyi, która się ozwała +Jak na zdobytych wałach ostatni strzał działa, +Ustał już wszelki opór w Soplicowskim dworze. +Szlachta głodna plądruje, zabiera co może: +Kropiciel, stanowisko zająwszy w oborze, +Jednego wołu i dwa cielce w łby zakropił, +A Brzytewka im szable w gardzielach utopił; +Szydełko równie czynnie używał swej szpadki, +Kabany i prosięta koląc pod łopatki. +Już rzeź zagraża ptastwu. Czujne gęsi stado, +Co niegdyś ocaliło Rzym przed Galów zdradą, +Darmo gęga o pomoc; zamiast Manlijusza, +Wpada w kotuch Konewka, jedne ptaki zdusza, +A drugie żywcem wiąże do pasa kontusza. +Próżno gęsi szyjami wywijając, chrypią, +Próżno gęsiory sycząc, napastnika szczypią; +On bieży osypany iskrzącym się puchem, +Unoszony jak kółmi gęstych skrzydeł ruchem, +Zdaje się być chochlikiem, skrzydlatym złym duchem. + + Ale rzeź najstraszniejsza, chociaż najmniej krzyku, +Między kurami. Młody Sak wpadł do kurniku +I z drabinek, stryczkami łowiąc, ciągnie z góry +Kogutki i szurpate, i czubate kury, +Jedne po drugich dusi i składa do kupy, +Ptastwo piękne, karmione perłowymi krupy. +Niebaczny Saku, jakiż zapał cię unosi! +Nigdy już odtąd gniewnej nie przebłagasz Zosi. + + Gerwazy przypomina starodawne czasy: +Każe sobie podawać od kontuszów pasy +I nimi z Soplicowskiej piwnicy dobywa +Beczki starej siwuchy, dębniaku i piwa. +Jedne wnet odgwożdżono, a drugie ochoczo +Szlachta, gęsta jak mrowie, porywają, toczą +Do zamku; tam na nocleg cały tłum się zbiera, +Tam założona główna Hrabiego kwatera. + + Nakładają sto ognisk, warzą, skwarzą, pieką, +Gną się stoły pod mięsem, trunek płynie rzeką; +Chce szlachta noc tę przepić, przejeść i prześpiewać. +Lecz powoli zaczęli drzemać i poziewać; +Oko gaśnie za okiem, i cała gromada +Kiwa głowami, każdy, gdzie siedział, tam pada: +Ten z misą, ten nad kotłem, ten przy wołu ćwierci. +Tak zwycięzców zwyciężył w końcu sen, brat śmierci. + + + + +Księga dziewiąta + + + +Bitwa + +O niebezpieczeństwach wynikających z nieporządnego obozowania — Odsiecz niespodziana — Smutne położenie szlachty — Odwiedziny kwestarskie są wróżbą ratunku — Major Płut zbytnią zalotnością ściąga na siebie burzę — Wystrzał z krócicy, hasło boju — Czyny Kropiciela, czyny i niebezpieczeństwa Maćka — Konewka zasadzką ocala Soplicowo — Posiłki jezdne, atak na piechotę — Czyny Tadeusza — Pojedynek dowódców przerwany zdradą — Wojski stanowczym manewrem przechyla szalę boju — Czyny krwawe Gerwazego — Podkomorzy zwycięzca wspaniałomyślny. + + A chrapali tak twardym snem, że ich nie budzi +Blask latarek i wniście kilkudziesiąt ludzi, +Którzy wpadli na szlachtę jak pająki ścienne, +Nazwane *kosarzami*, na muchy wpółsenne: +Zaledwie która bzyknie, już długimi nogi +Obejmuje ją wkoło i dusi mistrz srogi. +Sen szlachecki był jeszcze twardszy niż sen muszy: +Żaden nie bzyka, leżą wszyscy jak bez duszy, +Chociaż byli chwytani silnymi rękoma +I przewracani jako na przewiąsłach słoma. + + Tylko jeden Konewka, któremu w powiecie +Nie znajdziesz równie mocnej głowy przy bankiecie, +Konewka, co mógł wypić lipcu dwa antały +Nim mu splątał się język i nogi zachwiały: +Ten, choć długo ucztował i usnął głęboko, +Dawał przecie znak życia. Przemknął jedno oko +I widzi… istne zmory! Dwie okropne twarze +Tuż nad sobą, a każda ma wąsów po parze, +Dyszą nad nim, ust jego tykają wąsami, +I czworgiem rąk wokoło wiją jak skrzydłami. +Zląkł się, chciał przeżegnać się: darmo rękę chwyta, +Ręka prawa jak gdyby do boku przybita; +Ruszył lewą: niestety! czuje, że go duchy +Spowiły ciasno jako niemowlę w pieluchy. +Zląkł się jeszcze okropniej, wnet oko zawiera, +Leży nie dysząc, stygnie, ledwie nie umiera! + + Lecz Kropiciel zerwał się bronić się: po czasie! +Bo już był skrępowany we swym własnym pasie. +Przecież zwinął się i tak sprężyście podskoczył, +Że padł na piersi sennych, po głowach się toczył, +Miotał się jako szczupak, gdy się w piasku rzuca, +A ryczał jako niedźwiedź, bo miał silne płuca. +Ryczał: «Zdrada!» — Wnet cała zbudzona gromada +Chórem odpowiedziała: «Zdrada! gwałtu! zdrada!» + + Krzyk dochodzi echami zwierciadlanej sali, +Kędy Hrabia, Gerwazy i dżokeje spali. +Przebudza się Gerwazy: darmo się wydziera, +Związany w kij do swego własnego rapiera; +Patrzy: widzi przy oknie ludzi uzbrojonych, +W czarnych krótkich kaszkietach, w mundurach zielonych. +Jeden z nich, opasany szarfą, trzymał szpadę +I ostrzem jej kierował swych drabów gromadę, +Szepcąc: «Wiąż! wiąż!» Dokoła leżą jak barany +Dżokeje w pętach; Hrabia siedzi niezwiązany +Lecz bezbronny; przy nim dwaj z gołymi bagnety +Stoją drabi. Poznał ich Gerwazy, niestety! +Moskale!!! + + Nieraz Klucznik był w podobnych trwogach, +Nieraz miewał powrozy na ręku i nogach, +A przecież się uwalniał; wiedział o sposobie +Rwania więzów, był silny bardzo, ufał sobie. +Przemyślał ratować się milczkiem. Oczy zmrużył, +Niby śpi; z wolna ręce i nogi przedłużył, +Dech wciągnął, brzuch i piersi ścisnął co najwężéj: +Aż jednym razem kurczy, wydyma się, pręży; +Jak wąż głowę i ogon gdy chowa w przeguby, +Tak Gerwazy z długiego stał się krótki, gruby; +Rozciągnęły się, nawet skrzypnęły powrozy, +Ale nie pękły! Klucznik ze wstydu i zgrozy +Przewrócił się i w ziemię schowawszy twarz gniewną, +Zamknąwszy oczy, leżał nieczuły jak drewno. + + Wtem ozwały się bębny; naprzód z rzadka, potem +Coraz gęstszym i coraz głośniejszym łoskotem. +Na ten apel rozkazał oficer Moskali, +Dżokejów z Hrabią zamknąć pod strażą na sali, +Szlachtę wieść na dwór, kędy stała druga rota. +Nadaremnie Kropiciel dąsa się i miota. + + Sztab stał we dworze, a z nim zbrojnej szlachty wiele: +Podhajscy, Birbaszowie, Hreczechy, Biergele, +Wszyscy Sędziego krewni albo przyjaciele; +Na odsiecz mu przybiegli słysząc o napadzie, +Zwłaszcza, że z Dobrzyńskimi byli z dawna w zwadzie. + + Kto z wiosek batalijon Moskalów sprowadził? +Kto tak prędko sąsiedztwo z zaścianków zgromadził? +Asesor li, czy Jankiel? Różnie słychać o tem, +Lecz nikt pewnie nie wiedział ni wtenczas, ni potem. + + Już też i słońce wschodzi, krwawo się czerwieni; +Brzegiem tępym, jak gdyby odartym z promieni, +Na wpół widne, na poły w czerni chmur się chowa, +Jak rozżarzona w węglach kowalskich podkowa. +Wiatr wzmagał się i pędził obłoki ze wschodu, +Gęste i poszarpane jako bryły lodu; +Każdy obłok w przelocie deszczem zimnym prószy, +Z tyłu za nim wiatr leci i deszcz znowu suszy, +Za wiatrem znowu obłok nadbiega wilgotny: +I tak dzień na przemiany był chłodny i słotny. + + Tymczasem Major belki schnące pode dworem +Każe wlec, w każdej belce wysiekać toporem +Półokrągłe otwory, w te otwory wtyka +Nogi więźniów i drugą belką je zamyka: +Oba drewna, gwoździami przebite po rogach, +Ścisnęły się jako psie paszczęki na nogach; +Zaś powrozami mocniej sznurowano ręce +Na plecach szlachty. Major ku większej ich męce +Kazał pierwej pozdzierać z głów konfederatki, +Z pleców płaszcze, kontusze, nawet taratatki, +Nawet żupany. I tak szlachta skuta w kłodzie +Siedziała rzędem, dzwoniąc zębami na chłodzie +I na deszczu, bo coraz wzmagała się słota. +Nadaremnie Kropiciel dąsa się i miota. + + Darmo Sędzia za szlachtą instancję wnosi, +I Telimena łączy prośby do łez Zosi, +Ażeby miano większy wzgląd na niewolników. +Wprawdzie oficer rotny, pan Nikita Ryków, +Moskal, lecz dobry człowiek, dał się udobruchać: +Cóż, kiedy sam majora Płuta musiał słuchać. + + Ten Major, Polak rodem z miasteczka Dzierowicz, +Nazywał się (jak słychać) po polsku Płutowicz, +Lecz przechrzcił się; łotr wielki, jak się zwykle dzieje +Z Polakiem, który w carskiej służbie zmoskwicieje. +Płut stał z fajką przed frontem, w boki się podpierał +I gdy mu kłaniano się, nos w górę zadzierał, +A za odpowiedź, na znak gniewnego humoru +Wypuścił z ust kłąb dymu i poszedł do dworu. + + A tymczasem Rykowa Sędzia ułagadza, +I Asesora także na bok odprowadza; +Przemyślają, jak by rzecz zakończyć bez sądu, +A co jeszcze ważniejsza, bez mieszań się rządu. +Więc do majora Płuta rzekł kapitan Ryków: + + «Panie Major! co nam z tych wszystkich niewolników? +Oddamy pod sąd? będzie szlachcie wielka bieda, +A panu Majorowi nikt za to nic nie da. +Wiesz co Major? ot lepiej tę sprawę zagodzić, +Pan Sędzia Majorowi musi trud nagrodzić, +My powiemy, że my tu przyszli dla wizyty, +A tak i kozy całe i wilk będzie syty. +Przysłowie ruskie: wszystko można, lecz ostrożnie; +I to przysłowie: sobie piecz na carskim rożnie; +I to przysłowie: lepsza zgoda od niezgody, +Zaplątaj dobrze węzeł, końce wsadź do wody. +Raportu nie podamy, tak się nikt nie dowie. +Bóg dał ręce żeby brać: to ruskie przysłowie». + + Słysząc to Major wstaje i od gniewu parska: +«Czy ty oszalał, Ryków? To służba cesarska: +A służba nie jest drużba, stary, głupi Ryków! +Czy ty oszalał? Ja mam puszczać buntowników! +W takim wojennym czasie! Ha, pany Polaki, +Ja was nauczę buntu! Ha, szlachta łajdaki, +Dobrzyńscy, oj ja znam was, niech łajdaki mokną! +(I zaśmiał się na całe gardło, patrząc w okno) +Wszakże ten sam Dobrzyński, co siedzi w surducie, +— Hej zdjąć mu surdut! — w roku przeszłym na reducie +Zaczął ze mną tę kłótnię; kto zaczął? on, nie ja. +On, gdy tańczyłem, krzyknął: »Precz za drzwi złodzieja!« +Że wtenczas za pułkowej okradzenie kasy +Byłem pod śledztwem, miałem wielkie ambarasy: +A jemu co do tego? Ja tańczę mazura, +On krzyczy z tyłu: »Złodziej!« szlachta za nim: »Ura!« +Skrzywdzili mnie — a co? wpadł w me szpony szlachciura! +Mówiłem: »Ej Dobrzyński! ej, przyjdzie do woza +Koza« — a co, Dobrzyński? widzisz: będzie łoza!» + + Potem Sędziemu szepnął, schyliwszy się w ucho: +«Jeśli chcesz Sędzio, żeby to uszło na sucho, +Za każdą głowę tysiąc rubelków gotówką: +Tysiąc rubelków Sędzio, to ostatnie słówko». + + Sędzia chciał targować się; lecz Major nie słuchał, +Znowu biegał po izbie, dymem gęsto buchał, +Podobny do szmermelu albo do rakiety. +Chodziły za nim prosząc i płacząc kobiety. +«Majorze — mówił Sędzia — choć pozwiesz do prawa; +Cóż wygrasz? Tu nie zaszła żadna bitwa krwawa, +Nie było ran; że zjedli kury i półgąski, +Za to wedle statutu zapłacą nawiązki. +Ja na pana Hrabiego nie zanoszę skargi; +To tylko były zwykłe sąsiedzkie zatargi». + + «A czy Sędzia — rzekł Major — żółtą księgę czytał?» +«Co to za żółta księga?» pan Sędzia zapytał. +«Księga — rzekł Major — lepsza niż wasze statuty, +A w niej pisze co słowo: stryczek, Sybir, knuty; +Księga ustaw wojennych, teraz w Litwie całéj +Ogłoszonych: już pod stół wasze trybunały! +Podług ustaw wojennych, za takową psotę, +Pójdziecie już to najmniej w sybirną robotę». +«Apeluję — rzekł Sędzia — do gubernatora». +«Apeluj — rzekł Płut — choćby do Imperatora. +Wiesz, że gdy imperator zatwierdza ukazy, +Z łaski swej często karę powiększa dwa razy. +Apelujcie, ja może wynajdę w potrzebie, +Mospanie Sędzio, dobry kruczek i na ciebie. +Wszak Jankiel, szpieg, którego już rząd dawno śledzi, +Jest twoim domownikiem, w karczmie twojej siedzi. +Mogę teraz was wszystkich wziąć w areszt od razu». +«Mnie — rzekł Sędzia — brać w areszt? jak śmiesz bez rozkazu?» +I przychodziło coraz do żywszego sporu: +Gdy nowy gość zajechał na dziedziniec dworu. + + Wjazd tłumny, dziwny. Przodem, niby laufer, bieży +Ogromny czarny baran, a łeb mu się jeży +Czterema rogami, z których dwa jako kabłąki +Kręcą się koło uszu, ubrane we dzwonki, +A dwa od czoła na bok wysuwając końce, +Wstrząsają kulki krągłe, mosiężne, brzęczące. +Za baranem szły woły, trzoda owiec, kozy, +Za bydłem cztery ciężko pakowane wozy. + + Wszyscy odgadli, że to wjazd księdza kwestarza. +Więc pan Sędzia, powinność znając gospodarza, +Stał w progu witać gościa. Ksiądz na pierwszej bryce +Jechał, kapturem na wpół zasłoniwszy lice, +Ale go wnet poznano: bo gdy więźniów minął, +Zwrócił się ku nim twarzą, palcem na znak skinął. +I drugiej bryki furman równie był poznany: +Stary Maciek-Rózeczka, za chłopa przebrany. +Szlachta zaczęła krzyczeć, skoro się pokazał, +On rzekł: «Głupi!» … i ręką milczenie nakazał. +Na trzecim wozie Prusak w kubraku wytartym, +A pan Zan z Mickiewiczem jechali na czwartym. + + A tymczasem, Podhajscy i Isajewicze, +Birbasze, Wilbikowie, Biergiele, Kotwicze, +Widząc szlachtę Dobrzyńskich w tej ciężkiej niewoli, +Zaczęli z dawnych gniewów ostygać powoli: +Bo szlachta polska, chociaż niezmiernie kłótliwa +I porywcza do bitew, przecież nie jest mściwa. +Biega więc do Macieja starego po radę. +On koło wozów całą ustawia gromadę, +Każe czekać. + + Bernardyn wstąpił do pokoju. +Zaledwie go poznano, choć nie zmienił stroju: +Tak przybrał inną postać. Zwyczajnie ponury, +Zamyślony: a teraz głowę wzniósł do góry, +I z miną rozjaśnioną, jak kwestarz rubacha, +Nim zaczął gadać, długo śmiał się: + + «Cha, cha, cha, cha, +Kłaniam, kłaniam! Cha, cha, cha, wyśmienicie, przednie! +Panowie oficery, kto poluje we dnie, +Wy w nocy! Dobry połów: widziałem zwierzynę; +Oj skubać, skubać szlachtę, oj drzeć z nich łupinę! +Oj weźcież ich na munsztuk, bo też szlachta bryka! +Winszuję ci Majorze, żeś złowił Hrabika: +To tłuścioszek, to bogacz, panicz z antenatów; +Nie wypuszczaj go z klatki bez trzysta dukatów. +A jak weźmiesz, na klasztor daj jakie trzy grosze, +I dla mnie! bo ja zawżdy za twą duszę proszę. +Jakem bernardyn, bardzo myślę o twej duszy! +Śmierć i sztabsoficerów porywa za uszy! +Dobrze napisał Baka, że śmierć dżga za katy +W szkarłaty, i po suknie nieraz dobrze stuknie, +I po płótnie tak utnie jak i po kapturze, +I po fryzurze równie jak i po mundurze. +Śmierć matula, powiada Baka, jak cebula, +Łzy wyciska, gdy ściska, a równie przytula +I dziecko co się lula, i zucha co hula! +Ach! ach! Majorze, dzisiaj żyjem, jutro gnijem, +To tylko nasze, co dziś zjemy i wypijem! +Panie Sędzio, wszakże to czas podobno śniadać? +Siadam za stół, i proszę wszystkich za mną siadać +Majorze, gdyby zrazów? panie poruczniku, +Co myślisz? gdyby wazę dobrego ponczyku?» + + «To prawda ojcze — rzekli dwaj oficerowie — +Czas by już zjeść i wypić pana Sędzi zdrowie!» + + Zdziwili się domowi, patrząc na Robaka, +Skąd mu się wzięła mina i wesołość taka. +Sędzia wnet kucharzowi powtórzył rozkazy: +Wniesiono wazę, cukier, butelki i zrazy. +Płut i Ryków tak czynnie zaczęli się zwijać, +Tak łakomie połykać i gęsto zapijać, +Że w pół godziny zjedli dwadzieścia trzy zrazy +I wychylili ponczu ogromne pół wazy. + + Więc Major syt i wesół w krześle się rozwalił, +Dobył fajkę, biletem bankowym zapalił, +I otarłszy śniadanie z ust końcem serwety, +Obrócił śmiejące się oczy na kobiety, +I rzekł: «Ja, piękne panie, lubię was jak wety! +Na me szlify majorskie: gdy człek zjadł śniadanie, +Najlepszą jest po zrazach zakąską gadanie +Z paniami tak pięknymi jak wy, piękne panie! +Wiecie co? grajmy w karty? w welba-cwelba? w wista? +Albo pójdźmy mazurka? he! do diabłów trzysta! +Wszak ja w jegerskim pułku pierwszy mazurzysta!» +Za czym ku damom bliżej chylił się wygięty, +I puszczał na przemiany dym i komplementy. + + «Tańczyć! — zawołał Robak — gdy wychylę flaszę, +To i ja, choć ksiądz, habit czasami podkaszę +I potańczę mazurka! Ale wiesz, Majorze, +My tu pijem, a jegry tam zmarzną na dworze? +Hulać to hulać! Sędzio, daj beczkę siwuchy: +Major pozwoli, niechaj piją jegry zuchy!» +«Prosiłbym — rzecze Major — lecz w tym nie ma musu». +«Daj Sędzio — szepnął Robak — beczkę spirytusu». +I tak, kiedy we dworze sztab wesoły łyka, +Za domem zaczęła się w wojsku pijatyka. + + Ryków kapitan milczkiem kielichy wychylał, +Lecz Major pił i razem damom się przymilał. +A wzmagał się w nim coraz tańcowania zapał. +Rzucił fajkę i rękę Telimeny złapał: +Chciał tańczyć, lecz uciekła; więc podszedł do Zosi, +Kłaniając się, słaniając, do mazurka prosi: +«Hej ty, Ryków, przestańże tam trąbić na fajce; +Precz fajka, wszak ty dobrze grasz na bałabajce. +Widzisz no tam gitarę, pódź no, weź gitarę +I mazurka! Ja, Major, idę w pierwszą parę». +Kapitan wziął gitarę i struny przykręcał, +Płut znowu Telimenę do tańca zachęcał. + + «Słowo majorskie, panno: nie Rosyjaninem +Jestem, jeżeli kłamię; chcę być sukinsynem, +Jeżeli kłamię: spytaj, a oficerowie +Wszyscy poświadczą, cała armija to powie: +Że w tej drugiej armiji, w korpusie dziewiątym, +W drugiej pieszej dywizji, w pułku pięćdziesiątym +Jegerskim, major Płut jest pierwszy mazurzysta. +Pódźże panienko! nie bądź taka narowista! +Bo ja po oficersku ukarzę panienkę…» + + To mówiąc skoczył, chwycił Telimeny rękę, +I szerokim całusem w blade ramię klasnął; +Gdy Tadeusz, przypadłszy z boku, w twarz mu trzasnął. +I całus, i policzek ozwały się razem, +Jeden za drugim, jako wyraz za wyrazem. + + Major osłupiał, oczy przetarł, z gniewu blady +Zawołał: «Bunt! buntownik!» i dobywszy szpady, +Biegł przebić. Wtem ksiądz dostał z rękawa krócicę: +«Pal, Tadeuszku! — krzyknął — pal jak w jasną świécę!» +Tadeusz wnet pochwycił, wymierzył, wypalił, +Chybił, ale Majora zgłuszył i osmalił. +Porywa się z gitarą Ryków: «Bunt! bunt!» woła, +Wpada na Tadeusza; lecz Wojski zza stoła +Machnął ręką na odlew; nóż w powietrzu świsnął +Między głowy i pierwej uderzył, niż błysnął; +Uderza w dno gitary, na wylot ją wierci, +Schylił się na bok Ryków i tak uszedł śmierci, +Lecz strwożył się. Krzyknąwszy: «Jegry! bunt! Jej Bogu!» +Dobył szpady, broniąc się, zbliżał się do progu. + + Wtem, z drugiej strony izby wpada szlachty wiele +Przez okna, z rapierami, Rózeczka na czele. +Płut w sieni, Ryków za nim, wołają żołnierzy. +Już trzech najbliższych domu na pomoc im bieży, +Już przeze drzwi włażą trzy błyszczące bagnety, +A za nimi trzy czarne schylone kaszkiety. +Maciek stał u drzwi z Rózgą wzniesioną do góry, +Lgnąc do ściany, czatował jako kot na szczury, +Aż ciął okropnie: może głowy by trzy zwalił; +Lecz stary czy nie dojrzał, czy zbyt się zapalił: +Bo nim szyję wytknęli, rąbnął po kaszkietach, +Zdarł je; Rózga spadając brzękła po bagnetach. +Moskale cofają się, Maciek ich wygania +Na dziedziniec. + + Tam jeszcze więcej zamieszania. +Tam stronnicy Sopliców pracują w zawody +Nad rozkuciem Dobrzyńskich, rozrywają kłody. +Widząc to, jegry za broń porywają, biegą. +Sierżant wpadłszy bagnetem przebił Podhajskiego, +Dwóch drugich szlachty zranił, do trzeciego strzela: +Uciekają. Było to przy kłodzie Chrzciciela. +Ten już miał ręce wolne, gotowe ku walce; +Wstał, podniósł dłoń i zwinął w kłębek długie palce, +I z góry tak uderzył w grzbiet Rosyjanina, +Że twarz jego i skroń wbił w zamek karabina; +Trzasł zamek: lecz zalany krwią proch już nie spalił; +Sierżant u nóg Chrzciciela na swą broń się zwalił. +Chrzciciel schyla się, chwyta karabin za rurę +I wijąc jak kropidłem podnosi go w górę, +Robi młynka, dwóch zaraz szeregowych zwala +Po ramionach i w głowę ugadza kaprala. +Reszta zlękła od kłody cofa się z przestrachem: +Tak Kropiciel ruchomym nakrył szlachtę dachem. + + Za czym rozbito kłodę, rozcięto powrozy. +Szlachta, już wolna, wpada na kwestarskie wozy; +Z nich dobywa rapiery, pałasze, tasaki, +Kosy, strzelby; Konewka znalazł dwa szturmaki +I worek kul; wsypał je do swego szturmaka, +Drugi, równie nabiwszy, ustąpił dla Saka. + + Jegrów więcej przybywa. Mieszają się, tłuką; +Szlachta w zgiełku nie może ciąć krzyżową sztuką, +Jegry nie mogą strzelać; już walczą wręcz z bliska, +Już stal ząb za ząb o stal porwawszy się pryska, +Bagnet o szablę, kosa o gifes się łamie, +Pięść spotyka się z pięścią i z ramieniem ramię. + + Lecz Ryków z częścią jegrów pobiegł, gdzie stodoła +Tyka płotów; tam staje, na żołnierzy woła, +Ażeby zaprzestali bitwę tak bezładną, +Gdzie, nie używszy broni, pod pięściami padną. +Gniewny, że sam nie może dać ognia, bo w tłumie +Moskalów od Polaków rozróżnić nie umie, +Woła: «Stroj się!» (co znaczy: formuj się do szyku) +Ale komendy jego nie słychać śród krzyku. + + Stary Maciek, do ręcznych zapasów niezdolny, +Rejterował się, czyniąc przed sobą plac wolny +Na prawo i na lewo. Tu, końcem szablicy +Uciera bagnet z rury jako knot ze świécy; +Tam, machnąwszy na odlew, ścina albo kole: +I tak ostróżny Maciek ustępuje w pole. + + Lecz z największym na niego naciera uporem +Stary Gifrejter, co był pułku instruktorem, +Wielki mistrz na bagnety. Zebrał się sam w sobie, +Skurczył się, a karabin porwał w ręce obie, +Prawą u zamka, lewą w pół rury porywa, +Kręci się, podskakuje, czasem przysiadywa, +Lewą rękę opuszcza, a broń z prawej ręki +Suwa naprzód jak żądło z wężowej paszczęki +I znowu ją w tył cofa, na kolanie wspiera: +I tak kręcąc się, skacząc, na Maćka naciera. + + Ocenił przeciwnika zręczność Maciek stary +I lewą ręką włożył na nos okulary, +Prawą, rękojeść Rózgi tuż przy piersiach trzyma, +Cofa się, Gifrejtera ruch śledząc oczyma; +Sam słania się na nogach, jakoby był pijany. +Gifrejter bieży prędzej i pewny wygranej; +Żeby uchodzącego tym łacniej dosiągnął, +Powstał i całą prawą rękę wzdłuż wyciągnął, +Popychając karabin, a tak się wysilił +Pchnięciem i wagą broni, że się aż pochylił: +Maciek, tam kędy bagnet wkłada się na rurę, +Podstawia swą rękojeść, podbija broń w górę +I wnet spuszczając Rózgę, tnie Moskala w rękę +Raz, i znowu na odlew przecina mu szczękę. +Tak padł Gifrejter, fechmistrz najpierwszy z Moskalów, +Kawaler trzech krzyżyków i czterech medalów. + + Tymczasem koło kłodek lewe szlachty skrzydło +Już jest bliskie zwycięstwa. Tam walczył Kropidło +Widny z dala, tam Brzytwa wił się śród Moskali: +Ten ich w pół ciała rzeza, tamten w głowy wali. +Jako machina, którą niemieccy majstrowie +Wymyślili i która młockarnią się zowie, +A jest razem sieczkarnią, ma cepy i noże, +Razem i słomę kraje, i wybija zboże: +Tak pracują Kropiciel i Brzytwa pospołu, +Mordując nieprzyjaciół, ten z góry, ten z dołu. + + Lecz Kropiciel już pewne porzuca zwycięstwo; +Bieży na prawe skrzydło, gdzie niebezpieczeństwo +Nowe grozi Maćkowi. Śmierci Gifrejtera +Mszcząc się, Proporszczyk z długim szpontonem naciera +(Szponton, jest to zarazem dzida i siekiera; +Teraz już zaniedbany i tylko na flocie +Używają go; wówczas służył i piechocie). +Proporszczyk, człowiek młody, zręcznie się uwijał; +Ilekroć mu przeciwnik broń na bok odbijał, +On cofał się: młodego nie mógł Maciek zgonić, +I tak nie raniąc, musiał tylko siebie bronić. +Już mu Proporszczyk dzidą lekką ranę zadał, +Już wznosząc w górę berdysz do cięcia się składał, +Chrzciciel nie zdoła dobiec, lecz staje wpół drogi, +Okręca broń i ciska wrogowi pod nogi. +Skruszył kość; już Proporszczyk szponton z rąk upuszcza, +Słania się: wpada Chrzciciel, za nim szlachty tłuszcza, +A za szlachtą Moskale od lewego skrzydła +Biegą zmieszani. Wszczął się bój koło Kropidła. + + Chrzciciel, który w obronie Maćka oręż stracił, +Ledwie że tej przysługi życiem nie przypłacił: +Bo przypadło nań z tyłu dwóch silnych Moskali, +I czworo rąk zarazem we włos mu wplątali; +Upiąwszy się nogami ciągną jako liny +Sprężyste, uwiązane do masztu wiciny. +Daremnie w tył Kropiciel ciska ślepe razy; +Chwieje się: a wtem postrzegł, że blisko Gerwazy +Walczy; zawołał: «Jezus Maryja! Scyzoryku!» + + Klucznik, trwogę Chrzciciela poznawszy po krzyku, +Odwrócił się, i spuścił ostrze płytkiej stali +Między głowę Chrzciciela i ręce Moskali. +Cofnęli się, wydawszy przeraźliwe głosy; +Lecz jedna ręka, mocniej wplątana we włosy, +Została się wisząca i krwią buchająca. +Tak orlik, jedną szponę gdy wbije w zająca, +Drugą, by wstrzymać zwierza, o drzewo uczepi, +A zając, targnąwszy się, orła wpół rozsczepi; +Prawa szpona u drzewa zostaje się w lesie, +A lewą zakrwawioną źwierz na pola niesie. + + Kropiciel wolny, oczy obraca dokoła, +Ręce wyciąga, broni szuka, broni woła; +Tymczasem grzmi pięściami, stojąc; mocno w kroku, +I pilnując się z bliska Gerwazego boku, +Aż Saka, syna swego, postrzega w natłoku. +Sak prawą ręką szturmak wymierza, a lewą +Ciągnie za sobą długie sążniowate drzewo, +Uzbrojone w krzemienie i guzy, i sęki +(Nikt by go nie podźwignął prócz Chrzciciela ręki). +Chrzciciel, gdy miłą broń swą, swe Kropidło zoczył, +Chwycił je, ucałował, z radości podskoczył, +Zakręcił je nad głową i zaraz ubroczył. + + Co potem dokazywał, jakie klęski szerzył, +Daremnie śpiewać: nikt by muzie nie uwierzył; +Jak nie wierzono w Wilnie ubogiej kobiécie, +Która stojąc na świętej Ostrej Bramy szczycie, +Widziała, jako Dejów, moskiewski jenerał, +Wchodząc z pułkiem kozaków, już bramę otwierał, +I jak jeden mieszczanin, zwany Czarnobacki, +Zabił Dejowa i zniósł cały pułk kozacki. + + Dosyć, że się tak stało, jak przewidział Ryków: +Jegry w tłumie ulegli mocy przeciwników. +Dwudziestu trzech na ziemi wala się zabitych, +Trzydziestu kilku jęczy ranami okrytych, +Wielu pierzchło, skryło się w sad, w chmiele, nad rzekę, +Kilku wpadło do domu pod kobiet opiekę. + + Zwycięska szlachta biega z okrzykiem wesela: +Ci do beczek, ci łupy rwą z nieprzyjaciela; +Jeden Robak tryumfów szlachty nie podziela. +On dotąd sam nie walczył (bo bronią kanony +Księdzu bić się), lecz jako człowiek doświadczony +Dawał rady, plac boju z różnych stron obchodził, +Wzrokiem, ręką, walczących zachęcał, przywodził. +I teraz woła, aby do niego się łączyć, +Uderzyć na Rykowa, zwycięstwo dokończyć. +Tymczasem przez posłańca wskazał do Rykowa, +Że jeżeli broń złoży, życie swe zachowa; +Jeżeli zaś oddanie broni będzie zwlekać, +Robak każe otoczyć resztę i wysiekać. + + Kapitan Ryków wcale nie prosił pardonu; +Zebrawszy koło siebie pół batalijonu, +Krzyknął: «Za broń!» — wnet szereg karabiny chwyta; +Chrząsnęła broń, a była już dawno nabita; +Krzyknął: «Cel!» — rury rzędem zabłysnęły długim; +Krzyknął: «Ognia koleją!» — grzmią jeden po drugim. +Ten strzela, ten nabija, ten chwyta do ręki, +Słychać świsty kul, zamków chrzęsty, sztenflów dźwięki: +Cały szereg zdaje się być ruchomym płazem, +Który tysiąc błyszczących nóg wywija razem. + + Prawda, że jegry byli mocnym trunkiem pjani, +Źle mierzą i chybiają, rzadko który rani, +Ledwie który zabije: przecież dwóch Maciejów +Już zraniono i poległ jeden z Bartłomiejów. +Szlachta z niewiela rusznic z rzadka się odstrzela; +Chce szablami uderzyć na nieprzyjaciela, +Ale starsi wstrzymują; kule gęsto świszczą, +Rażą, spędzają, wkrótce dziedziniec oczyszczą, +Już aż po szybach dworu zaczynają dzwonić. + + Tadeusz, który został w domu, kobiet, bronić +Z rozkazu stryja, słysząc że coraz to gorzéj +Wre bitwa, wybiegł, za nim wybiegł Podkomorzy, +Któremu Tomasz wreszcie przyniósł karabelę; +Śpieszy, łączy się z szlachtą i staje na czele. +Bieży, broń wzniósłszy, szlachta rusza jego śladem: +Jegry przypuściwszy ich, sypnęli kul gradem: +Legł Isajewicz, Wilbik, Brzytewka raniony; +Za czym wstrzymują szlachtę Robak z jednej strony +A z drugiej Maciej. Szlachta ostyga w zapale, +Ogląda się, cofa się; widzą to Moskale: +Kapitan Ryków myśli ostatni cios zadać, +Spędzić szlachtę z dziedzińca i dworem owładać. + + «Formuj się do ataku! — zawołał — na sztyki! +Naprzód!» Wnet szereg rury wytknąwszy jak tyki, +Schyla głowy, zrusza się i przyśpiesza kroku. +Darmo szlachta wstrzymuje z przodu, strzela z boku: +Szereg już pół dziedzińca przeszedł bez oporu; +Kapitan pokazując szpadą na drzwi dworu, +Krzyczy: «Sędzio! poddaj się, bo dwór spalić każę!» +«Pal — woła Sędzia — ja cię w tym ogniu usmażę». + + O dworze Soplicowski! Jeśli dotąd całe +Świecą się pod lipami twoje ściany białe, +Jeśli tam dotąd szlachty sąsiedzkiej gromada +Za gościnnymi stoły Sędziego zasiada: +Pewnie tam piją często za Konewki zdrowie; +Bez niego już by było dziś po Soplicowie! + + Konewka dotąd małe dał męstwa dowody. +Choć najpierwszy ze szlachty uwolniony z kłody, +Choć zaraz znalazł w wozie swą miłą konewkę, +Swój szturmak faworytny i z nim kul sakiewkę: +Nie chciał bić się; powiadał, że sobie nie ufa +Na czczo. Szedł więc, gdzie stała spirytusu kufa: +Ręką jak łyżką strumień do ust sobie chylił. +Dopiero, gdy się dobrze rozgrzał i posilił, +Poprawił czapkę, z kolan wziął do rąk konewkę, +Zmacał sztenflem naboju, podsypał panewkę, +I spojrzał na plac boju. Widzi, że błyszcząca +Fala bagnetów szlachtę bije i roztrąca: +Przeciw tej fali płynie; schyla się do ziemi +I nurkuje pomiędzy trawami gęstemi, +Środkiem dziedzińca; aż tam, gdzie rosła pokrzywa, +Zasadza się, a Saka gestami przyzywa. + + Sak, broniąc dworu, stanął z szturmakiem u proga: +Bo w tym dworze mieszkała jego Zosia droga, +Od której choć w zalotach został pogardzony, +Kochał ją zawsze, zginąć rad dla jej obrony. + + Już szereg jegrów w marszu na pokrzywę wkracza: +Gdy Konew ruszył cyngla i z paszczy garłacza +Tuzin kul rozsiekanych puszcza śród Moskali, +Sak puszcza drugi tuzin. Jegry się zmieszali. +Przerażony zasadzką szereg w kłąb się zwija, +Cofa się, rzuca rannych; Chrzciciel ich dobija. + + Stodoła już daleko; bojąc się odwodu +Długiego, Ryków skoczył pod parkan ogrodu; +Tam, pierzchającą rotę zatrzymuje w biegu. +Szykuje, lecz szyk zmienia: z jednego szeregu +Robi trójkąt, klin ostry wystawując z przodu, +A dwa boki opiera o parkan ogrodu. +Dobrze zrobił, bo jazda nań od zamku wali. + + Hrabia, który był w zamku pod strażą Moskali, +Gdy pierzchła straż zlękniona, dworzan na koń wsadził, +I słysząc strzały, w ogień jazdę swą prowadził, +Sam na czele z żelazem nad głowę wzniesionem. +Wtem Ryków krzyknął: «Ognia pół batalijonem!» +Przeleciała po zamkach wzdłuż nitka ognista, +I z czarnych rur wytkniętych świsnęło kul trzysta. +Trzech jezdnych padło rannych, jeden trupem leży. +Padł koń Hrabi, spadł Hrabia; Klucznik krzycząc bieży +Na ratunek, bo widzi: jegry na cel wzięli +Ostatniego z Horeszków, chociaż po kądzieli. +Robak był bliższy; Hrabię ciałem swym zakrywa, +Dostał za niego postrzał, spod konia dobywa, +Uprowadza; a szlachcie każe się rozstąpić, +Lepiej mierzyć, postrzałów nadaremnych skąpić, +Kryć się za płoty, studnie, za ściany obory; +Hrabia z jazdą ma czekać sposobniejszej pory. + + Plany Robaka pojął i wykonał cudnie +Tadeusz. Stał ukryty za drewnianą studnię; +A że trzeźwy i dobrze strzelał z dubeltówki +(Mógł trafić do rzuconej w powietrze złotówki), +Okropnie razi Moskwę. Starszyznę wybiera; +Za pierwszym zaraz strzałem ubił feldfebera, +Potem z dwóch rur raz po raz dwóch sierżantów sprząta, +Mierzy to po galonach, to w środek trójkąta, +Gdzie stał sztab; za czym Ryków gniewa się i dąsa, +Tupa nogami, szpady swej rękojeść kąsa: +«Majorze Płucie — woła — co to z tego będzie? +Wkrótce tu nie zostanie nikt z nas przy komendzie!» + + Więc Płut na Tadeusza krzyknął z wielkim gniewem: +«Panie Polak, wstydź się pan, chować się za drzewem; +Nie bądź tchórz, wyjdź na środek, bij się honorowie, +Po żołniersku». A na to Tadeusz odpowie: +«Majorze! jeśli jesteś tak śmiałym rycerzem, +A czegoż ty się chowasz za jegrów kołnierzem? +Nie tchórzę ja przed tobą: wynidź no zza płotów; +Dostałeś w twarz, jam przecie bić się z tobą gotów! +Po co krwi rozlew? Między nami była zwada: +Niechajże ją rozstrzygnie pistolet lub szpada. +Daję ci broń na wybór, od działa do szpilki; +A nie, to was wystrzelam jako w jamie wilki». +I to mówiąc wystrzelił, a tak dobrze mierzył, +Że porucznika obok Rykowa uderzył. + + «Majorze — szepnął Ryków — wyjdź na pojedynek, +I pomścij się za jego raniejszy uczynek. +Jeśli tego szlachcica kto inny zabije, +To Major widzi, Major hańby swej nie zmyje. +Trzeba tego szlachcica na pole wywabić; +Nie można z karabina, to choć szpadą zabić. +»Co puka, to nie sztuka, to wolę co kole«: +Mówił stary Suworów; wyjdź Majorze w pole, +Bo on nas powystrzela; patrz, bierze do celu». +Na to rzekł Major: «Ryków! miły przyjacielu! +Ty jesteś zuch na szpady: wyjdź ty bracie Ryków. +Lub wiesz co, wyszlem kogo z naszych poruczników. +Ja, major, ja nie mogę odstąpić żołnierzy, +Do mnie batalijonu komenda należy». +Słysząc to Ryków, szpadę podniósł, wyszedł śmiało, +Kazał ognia zaprzestać, machnął chustką białą. +Pyta się Tadeusza, jaką broń podoba; +Po układach, na szpady zgodzili się oba. +Tadeusz broni nie miał: gdy szukano szpady, +Wyskoczył Hrabia zbrojny i zerwał układy. + + «Panie Soplico! — wołał — z przeproszeniem pana, +Pan wyzwałeś Majora! Ja do Kapitana +Mam dawniejszą urazę: on do zamku mego…» +(«Mów pan — przerwał Protazy — do zamku naszego») +«On wpadł — rzekł kończąc Hrabia — na czele złodziejów, +On, poznałem Rykowa, wiązał mych dżokejów. +Skarzę, go, jakom zbójców skarał pod opoką, +Którą Sycylijanie zwą Birbante-rokko». + + Uciszyli się wszyscy, ustało strzelanie; +Wojska ciekawe patrzą na wodzów spotkanie. +Hrabia i Ryków idą, obróceni bokiem, +Prawą ręką i prawym grożąc sobie okiem; +Wtem lewymi rękami odkrywają głowy +I kłaniają się grzecznie (zwyczaj honorowy, +Nim przyjdzie do zabójstwa, naprzód się przywitać). +Już spotkały się szpady i zaczęły zgrzytać; +Rycerze wznosząc nogi, prawymi kolany +Przyklękają, w przód i w tył skacząc na przemiany. + + Ale Płut, Tadeusza widząc przed swym frontem, +Naradzał się po cichu z gifrejterem Gontem, +Który w rocie uchodził za pierwszego strzelca. +«Gonto — rzekł Major — widzisz ty tego wisielca? +Jeśli mu wsadzisz kulę, tam pod piątym żebrem, +To dostaniesz ode mnie cztery ruble srebrem». +Gont odwodzi karabin, do zamka się chyli, +Wierni go towarzysze płaszczami okryli; +Mierzy, nie w żebro, ale w głowę Tadeusza: +Strzelił i trafił… blisko, w środek kapelusza. +Okręcił się Tadeusz: aż Kropiciel wpada +Na Rykowa, a za nim szlachta krzycząc: «Zdrada!» +Tadeusz go zasłania. Ledwie zdołał Ryków +Zrejterować się i wpaść we środek swych szyków. + + Znowu Dobrzyńscy z Litwą natarli w zawody, +I pomimo dawniejsze dwóch stronnictw niezgody +Walczą jak bracia, jeden drugiego zachęca. +Dobrzyńscy, widząc, jak się Podhajski wykręca +Tuż przed szeregiem jegrów i kosą ich kraje, +Zawołali z radością: «Niech żyją Podhaje! +Naprzód bracia Litwini, górą, górą Litwa!» +Skołubowie zaś, widząc, jak waleczny Brzytwa, +Choć ranny, leci z szablą wzniesioną do góry, +Krzyknęli: «Górą Maćki, niech żyją Mazury!» +Dodawszy wzajem serca biegną na Moskali: +Nadaremnie ich Robak z Maćkiem wstrzymywali. + + Gdy tak na rotę jegrów uderzano z przodu, +Wojski rzuca plac boju, idzie do ogrodu; +Przy boku jego stąpał ostrożny Protazy, +A Wojski mu po cichu wydawał rozkazy. + + Stała w ogrodzie, prawie pod samym parkanem, +O który się opierał Ryków swym trójgranem, +Wielka stara sernica, budowana w kratki +Z belek na krzyż wiązanych, podobna do klatki. +W niej świeciły się białych serów mnogie kopy; +Wkoło zaś wahały się suszące się snopy +Szałwi, benedykty, kardy, macierzanki: +Cała zielna domowa apteka Wojszczanki. +Sernica w górze miała wszerz sążni półczwarta, +A u dołu na jednym wielkim słupie wsparta +Niby gniazdo bocianie. Stary słup dębowy +Pochylił się, bo już był wygnił do połowy, +Groził upadkiem. Nieraz Sędziemu radzono, +Aby zrzucił budowę wiekiem nadwątloną; +Ale Sędzia powiadał, że woli poprawiać +Aniżeli rozrzucać, albo też przestawiać: +Odkładał budowanie do sposobnej pory, +Tymczasem pod słup kazał wetknąć dwie podpory. +Tak pokrzepiona ale nietrwała budowa +Wyglądała za parkan nad trójkąt Rykowa. + + Ku tej sernicy Wojski z Woźnym milczkiem idą, +Każdy zbrojny ogromnym drągiem jakby dzidą; +Za nimi ochmistrzyni dąży przez konopie +I kuchcik, małe, ale bardzo silne chłopię. +Przyszedłszy, drągi wparli w wierzch słupa nadgniły, +Sami u końców wisząc pchają z całej siły: +Jako flisy uwięzłą na rapach wicinę +Długimi drągi z brzegu pędzą na głębinę. + + Trzasnął słup: już sernica chwieje się i wali +Z brzemieniem drzew i serów na trójkąt Moskali. +Gniecie, rani, zabija; gdzie stały szeregi, +Leżą drwa, trupy, sery białe jako śniegi, +Krwią i mózgiem splamione. Trójkąt w sztuki pryska, +A już w środku Kropidło grzmi, już Brzytwa błyska, +Siecze Rózga, od dworu wpada szlachty tłuszcza, +A Hrabia od bram jazdę na rozpierzchłych puszcza. + + Już tylko ośmiu jegrów z sierżantem na czele +Bronią się; bieży Klucznik, oni stoją śmiele, +Dziewięć rur wymierzyli prosto w łeb Klucznika; +On leci na strzał, kręcąc ostrze Scyzoryka. +Widzi to ksiądz: zabiega Klucznikowi drogę, +Sam pada i podbija Gerwazemu nogę: +Upadli, właśnie kiedy pluton ognia dawał. +Ledwie ołów prześwisnął, już Gerwazy wstawał, +Już wskoczył w dym, dwóm jegrom zaraz głowy zmiata +Uciekają strwożeni; Klucznik goni, płata; +Oni biegną dziedzińcem, Gerwazy ich torem; +Wpadają we drzwi gumna stojące otworem, +I Gerwazy do gumna na ich karkach wjechał, +Zniknął w ciemności, ale bitwy nie zaniechał: +Bo przeze drzwi jęk słychać, wrzask i gęste razy. +Wkrótce ucichło wszystko. Wyszedł sam Gerwazy +Z mieczem krwawym. + + Już szlachta odzierżyła pole, +Porozpędzanych jegrów ściga, rąbie, kole. +Ryków sam został; krzyczy, że broni nie złoży, +Bije się; gdy ku niemu podszedł Podkomorzy, +I wznosząc karabelę, rzekł poważnym tonem: +«Kapitanie! nie splamisz czci twojej pardonem. +Dałeś próby, rycerzu nieszczęsny, lecz mężny, +Twojej odwagi: porzuć opór niedołężny, +Złóż broń, nim cię naszymi szablami rozbroim; +Zachowasz życie i cześć, jesteś więźniem moim!» + + Ryków, Podkomorzego zwalczony powagą, +Skłonił się i oddał mu swoję szpadę nagą, +Skrwawioną po rękojeść, i rzekł: «Lachy braty! +Oj biada mnie, żem nie miał choć jednej armaty! +Dobrze mówił Suworów: »pomnij Ryków kamrat, +Żebyś nigdy na Lachów nie chodził bez armat!« +Cóż! jegry byli pjani, Major pić pozwolił! +Och major Płut, on dzisiaj bardzo poswywolił! +On odpowie przed carem, bo on miał komendę. +Ja, panie Podkomorzy, wasz przyjaciel będę. +Ruskie przysłowie mówi: kto się mocno lubi, +Ten, panie Podkomorzy, i mocno się czubi. +Wy dobrzy do wypitki, dobrzy do wybitki, +Ale przestańcie robić nad jegrami zbytki». + + Podkomorzy, słysząc to, karabelę wznasza +I przez Woźnego pardon powszechny ogłasza; +Każe rannych opatrzyć, z trupów czyścić pole, +A jegrów rozbrojonych prowadzić w niewolę. +Długo szukano Płuta. On, w krzaku pokrzywy +Zarywszy się głęboko, leżał jak nieżywy; +Wyszedł wreszcie ujrzawszy, że było po bitwie. +Taki miał koniec zajazd ostatni na Litwie. + + + + +Księga dziesiąta + + + +Emigracja. Jacek. + +Narada tycząca się zabezpieczenia losu zwycięzców — Układy z Rykowem — Pożegnanie — Ważne odkrycie — Nadzieja. + + Owe obłoki ranne, zrazu rozpierzchnione +Jak czarne ptaki, lecąc w wyższą nieba stronę, +Coraz się zgromadzały. Ledwie słońce zbiegło +Z południa, już ich stado pół niebios obiegło +Ogromną chmurą. Wiatr ją pędził coraz chyżej, +Chmura coraz gęstniała, zwieszała się niżej: +Aż, jedną stroną na wpół od niebios oddarta, +Ku ziemi wychylona i wszerz rozpostarta, +Jak wielki żagiel, biorąc wszystkie wiatry w siebie, +Od południa na zachód leciała po niebie. + + I była chwila ciszy; i powietrze stało +Głuche, milczące, jakby z trwogi oniemiało. +I łany zbóż, co wprzódy kładąc się na ziemi +I znowu w górę trzęsąc kłosami złotemi +Wrzały jak fale, teraz stoją nieruchome +I poglądają w niebo najeżywszy słomę. +I zielone przy drogach wierzby i topole, +Co pierwej, jako płaczki przy grobowym dole, +Biły czołem, długimi kręciły ramiony, +Rozpuszczając na wiatry warkocz posrebrzony, +Teraz jak martwe, z niemej wyrazem żałoby, +Stoją na kształt posągów sypilskiej Nijoby. +Jedna osina drżąca, wstrząsa liście siwe. + + Bydło, zwykle do domu powracać leniwe, +Teraz zbiega się tłumnie, pasterzy nie czeka +I opuszczając strawę do domu ucieka. +Buhaj racicą ziemię kopie, orze rogiem, +I całą trzodę straszy ryczeniem złowrogiem; +Krowa coraz ku niebu wznosi wielkie oko, +Usta z dziwu otwiera i wzdycha głęboko; +A wieprz marudzi w tyle, dąsa się i zgrzyta, +I snopy zboża kradnie i na zapas chwyta. + + Ptastwo skryło się w lasy, pod strzechy, w głąb trawy; +Tylko wrony, stadami obstąpiwszy stawy, +Przechadzają się sobie poważnymi kroki, +Czarne oczy kierują na czarne obłoki, +Wytknąwszy język z suchej szerokiej gardzieli +I skrzydła roztaczając, czekają kąpieli; +Lecz i te, przewidując nazbyt mocną burzę, +Już w las ciągną, podobne wznoszącej się chmurze. +Ostatnia z ptaków, lotem nieścigłym zuchwała +Jaskółka, czarny obłok przeszywa jak strzała, +Wreszcie spada jak kula. + + Właśnie w owej chwili +Szlachta z Moskwą okropną walkę zakończyli +I chronią się gromadnie w domy i stodoły, +Opuszczają plac boju, gdzie wkrótce żywioły +Stoczą walkę. + + Na zachód, jeszcze ozłocona +Świeci ziemia ponuro, żółtawo-czerwona: +Już chmura, roztaczając cienie na kształt sieci, +Wyławia resztki światła, a za słońcem leci, +Jak gdyby je pochwycić chciała przed zachodem. +Kilka wichrów raz po raz prześwisnęło spodem, +Jeden za drugim lecą, miecąc krople dżdżyste, +Wielkie, jasne, okrągłe, jak grady ziarniste. + + Nagle wichry zwarły się, porwały się w poły, +Borykają się, kręcą, świszczącymi koły +Krążą po stawach, mącą do dna wody w stawach, +Wpadły na łąki, świszczą po łozach i trawach. +Pryskają łóz gałęzie; lecą traw przekosy +Na wiatr jako garściami wyrywane włosy, +Zmieszane z kędziorami snopów. Wiatry wyją, +Upadają na rolę, tarzają się, ryją, +Rwą skiby, robią otwór wichrowi trzeciemu, +Który wydarł się z roli jak słup czarnoziemu, +Wznosi się, jak ruchoma piramida toczy, +Łbem grunt wierci, z nóg piasek sypie gwiazdom w oczy, +Co krok wszerz wydyma się, roztwiera ku górze, +I ogromną swą trąbą otrębuje burzę. +Aż z całym tym chaosem wody i kurzawy, +Słomy, liścia, gałęzi, wydartej murawy, +Wichry w las uderzyły i po głębiach puszczy +Ryknęły jak niedźwiedzie. + + A już deszcz wciąż pluszczy +Jak z sita, w gęstych kroplach. Wtem rykły pioruny, +Krople zlały się razem: to jak proste struny +Długim warkoczem wiążą niebiosa do ziemi, +To jak z wiader buchają warstami całemi. +Już zakryły się całkiem niebiosa i ziemia; +Noc je z burzą od nocy czarniejszą, zaciemia. +Czasem widnokrąg pęka od końca do końca, +I anioł burzy, na kształt niezmiernego słońca +Rozświeci twarz, i znowu okryty całunem +Uciekł w niebo i drzwi chmur zatrzasnął piorunem. +Znowu wzmaga się burza, ulewa nawalna +I ciemność gruba, gęsta, prawie dotykalna. +Znowu deszcz ciszej szumi, grom na chwilę uśnie; +Znowu wzbudzi się, ryknie i znów wodą chluśnie. +Aż się uspokoiło wszystko; tylko drzewa +Szumią około domu i szemrze ulewa. + + W takim dniu pożądany był czas najburzliwszy: +Bo nawałnica, boju plac mrokiem okrywszy, +Zalała drogi, mosty zerwała na rzece, +Z folwarku niedostępną zrobiła fortecę. +O tym więc, co się działo w obozie Soplicy, +Dziś nie mogła rozejść się wieść po okolicy, +A właśnie zawisł szlachty los od tajemnicy. + + W izbie Sędziego ważne toczą się narady. +Bernardyn leżał w łóżku; zmordowany, blady +I skrwawiony, lecz całkiem zdrowy na umyśle, +Daje rozkazy, Sędzia wypełnia je ściśle. +Prosi Podkomorzego, przyzywa Klucznika, +Każe przywieść Rykowa, potem drzwi zamyka. +Godzinę całą trwały tajemne rozmowy, +Aż je przerwał kapitan Ryków tymi słowy, +Rzucając na stół kiesę ciężką dukatami: +«Państwo Lachy, już jest ta gadka między wami, +Że każdy Moskal złodziej: powiedźcież, kto spyta, +Że znaliście Moskala, który zwan Nikita +Nikitycz Ryków, rotny kapitan, miał osim +Medalów i trzy krzyże — to pamiętać prosim: +Ten medal za Oczaków, ten za Izmaiłów, +Ten za bitwę pod Nowi, ten za Prejsiż-Iłów , +Tamten za Korsakowa sławną rejteradę +Z pod Zurich; a miał także i za męstwo szpadę, +Także od feldmarszałka trzy zadowolnienia, +Dwie pochwały cesarskie i cztery wspomnienia, +Wszystko na piśmie…» + + «Ale, ale kapitanie — +Przerwał Robak — i cóż się tedy z nami stanie, +Jeśli nie chcesz zgodzić się? Wszakże dałeś słowo +Załatwić tę rzecz». + + «Prawda, słowo dam na nowo — +Rzecze Ryków — ot słowo! Co po waszej zgubie? +Ja człek poczciwy, ja was państwo Lachy lubię, +Że wy ludzie weseli, dobrzy do wypitki, +I także ludzie śmiali, dobrzy do wybitki. +U nas ruskie przysłowie: Kto na wozie jedzie, +Bywa często pod wozem; kto dzisiaj na przedzie, +Jutro w tyle; dziś bijesz jutro ciebie biją; +Czy o to gniew? tak u nas po żołniersku żyją. +Skąd by się człowiekowi tyle złości wzięło +Gniewać się o przegranę! Oczakowskie dzieło +Było krwawe, pod Zurich zbili nam piechotę, +Pod Austerlicem całą utraciłem rotę, +A pierwej wasz Kościuszko pod Racławicami — +Byłem sierżantem — wysiekł mój pluton kosami: +I cóż stąd? To ja znowu u Maciejowiców +Zabiłem własnym sztykiem dwóch dzielnych szlachciców: +Jeden był Mokronowski, szedł z kosą przed frontem, +I kanonierowi uciął rękę z lontem. +Oj! wy Lachy! Ojczyzna! ja to wszystko czuję, +Ja Ryków, car tak każe, a ja was żałuję. +Co nam do Lachów? Niechaj Moskwa dla Moskala, +Polska dla Lacha; ale cóż? car nie pozwala!» + + Sędzia mu na to rzecze: «Panie Kapitanie, +Żeś człek poczciwy, wiedzą tu wszyscy ziemianie, +U których na kwaterach stałeś od lat wielu. +Za ten dar nie gniewaj się, dobry przyjacielu: +Nie chcieliśmy cię skrzywdzić; te oto dukaty, +Śmieliśmy złożyć wiedząc, żeś człek niebogaty». + + «Ach, jegry! — wołał Ryków — cała rota skłuta! +Moja rota! a wszystko z winy tego Płuta! +On komendant, on za to przed carem odpowie, +A wy te grosze sobie zabierzcie, panowie; +U mnie jest kapitański mój żołd lada jaki, +A dosyć mnie na ponczyk i lulkę tabaki. +A was lubię, że z wami sobie zjem, popiję, +Pohulam, pogawędzę, i tak sobie żyję. +Otoż ja was obronię, i jak będzie śledztwo, +Słowo uczciwe, że dam za wami świadectwo. +Powiemy, że my przyszli tu z wizytą, pili +Sobie, tańczyli, trochę sobie podchmielili, +A Płut przypadkiem ognia zakomenderował, +Bitwa! i batalijon tak jakoś zmarnował. +Wy, pany, tylko śledztwo pomazujcie złotem, +Będzie kręcić się. Ale teraz powiem o tem, +Co już mówiłem temu szlachcicu, co długi +Ma rapier, że Płut pierwszy komendant, ja drugi: +Płut został żywy, może on wam zagiąć kruczka +Takiego, że zginiecie, bo to chytra sztuczka; +Trzeba mu gębę zatkać bankowym papierem. +No i cóż, panie szlachcic, ty z długim rapierem, +Czy już byłeś u Płuta? czyś się z nim naradził?» + + Gerwazy obejrzał się, łysinę pogładził, +Kiwnął niedbale ręką, jak gdyby znać dawał, +Że już wszystko załatwił. Lecz Ryków nastawał: +«Cóż, czy Płut będzie milczeć, czy słowem zaręczył?» +Klucznik zły, że go Ryków pytaniami dręczył, +Poważnie palec wielki ku ziemi naginał, +A potem machnął ręką, jak gdyby przecinał +Dalszą rozmowę i rzekł: «Klnę się Scyzorykiem, +Że Płut nie wyda! gadać już nie będzie z nikim!» +Potem dłonie opuścił i palcami chrząsnął, +Jak gdyby tajemnicę całą z rąk wytrząsnął. + + Ten ciemny gest pojęli słuchacze i stali, +Patrząc z dziwem na siebie, wzajem się badali +I posępne milczenie trwało minut kilka. +Aż Ryków rzekł: «Nosił wilk, ponieśli i wilka!» +«Requiescat in pace!» dodał Podkomorzy; +«Już ci — zakończył Sędzia — był w tym palec Boży! +Lecz ja tej krwi nie winien, jam o tym nie wiedział». + + Ksiądz porwał się z poduszek i posępny siedział. +Na koniec rzekł, spojrzawszy bystro na Klucznika: +«Wielki grzech bezbronnego zabić niewolnika! +Chrystus zabrania mścić się nawet i nad wrogiem! +Oj Kluczniku! odpowiesz ty ciężko przed Bogiem. +Jedna jest restrykcyja: jeśli popełniono +Nie z zemsty głupiej, ale pro publico bono». +Klucznik głową i ręką kiwał wyciągnioną, +I mrugając powtarzał: «Pro publico bono!» + + Więcej nie było mowy o Płucie Majorze; +Nazajutrz daremnie go szukano we dworze, +Daremnie wyznaczano za trupa nagrodę: +Major zginął bez śladu, jak gdyby wpadł w wodę. +Co się z nim stało, różnie powiadano o tem, +Lecz nikt pewnie nie wiedział ni wtenczas, ni potem. +Daremnie pytaniami Klucznika dręczono; +Nic nie wyrzekł, prócz tych słów: pro publico bono. +Wojski był w tajemnicy, lecz słowem ujęty +Honorowym, staruszek milczał jak zaklęty. + + Po zawarciu układów wyszedł z izby Ryków, +A Robak kazał wezwać szlachtę wojowników, +Do których Podkomorzy z powagą tak mówi: +«Bracia! Bóg dziś naszemu szczęścił orężowi, +Ale muszę Wać Państwu wyznać bez ogródki, +Że z tych niewczesnych bojów złe wynikną skutki. +Zbłądziliśmy i nikt tu z nas nie jest bez winy: +Ksiądz Robak, że zbyt czynnie rozszerzał nowiny, +Klucznik i szlachta, że je pojęła opacznie. +Wojna z Rosyją jeszcze nieprędko się zacznie; +Tymczasem, kto miał udział najczynniejszy w bitwie, +Ten nie może bezpieczny zostać się na Litwie: +Musicie więc do Księstwa uciekać Panowie, +A mianowicie Maciej, co się Chrzciciel zowie, +Tadeusz, Konew, Brzytew, niech unoszą głowy +Za Niemen, gdzie ich czeka zastęp narodowy. +My na was nieobecnych całą winę zwalim +I na Płuta: tak resztę rodzeństwa ocalim. +Żegnam was nie na długo; są pewne nadzieje, +Że nam z wiosną swobody zorza zajaśnieje +I Litwa, co was teraz żegna jak tułaczy, +Wkrótce jako zwycięskich swych zbawców zobaczy. +Sędzia wszystko, co trzeba, zgotuje na drogę +I ja pieniędzmi, ile zdołam, dopomogę». + + Czuła szlachta, że mądrze Podkomorzy radził: +Wiadomo, że kto z ruskim carem raz się zwadził, +Ten już z nim na tej ziemi nie zgodzi się szczérze, +I musi albo bić się, albo gnić w Sybirze. +Więc nic nie mówiąc, smutnie po sobie spójrzeli, +Westchnęli; na znak zgody głowami skinęli. + + Polak, chociaż stąd między narodami słynny +Że bardziej niźli życie kocha kraj rodzinny, +Gotów zawżdy rzucić go, puścić się w kraj świata, +W nędzy i poniewierce przeżyć długie lata, +Walcząc z ludźmi i z losem, póki mu śród burzy +Przyświeca ta nadzieja, że Ojczyźnie służy. + + Oświadczyli, że zaraz wyjeżdżać gotowi; +Tylko się to nie zdało panu Buchmanowi. +Buchman, człowiek rozsądny, w bitwę się nie wmieszał, +Ale słysząc, że radzą, głosować pośpieszał. +Znajdował projekt dobrym, lecz chciał przeinaczyć, +Dokładniej go rozwinąć, jaśniej wytłumaczyć, +A naprzód komisyją legalnie wyznaczyć, +Która by rozważyła emigracji cele, +Środki, sposoby, tudzież innych względów wiele. +Nieszczęściem, krótkość czasu była na zawadzie, +Że się nie stało zadość Buchmanowej radzie. +Szlachta żegna się śpiesznie i już w drogę rusza. + + Ale Sędzia zatrzymał w izbie Tadeusza +I rzekł do księdza: «Czas już, żebym ci powiedział +To, o czymem z pewnością wczoraj się dowiedział: +Że nasz Tadeusz szczerze zakochany w Zosi. +Niechajże przed odjazdem o rękę jej prosi. +Mówiłem z Telimeną, już nam nie przeszkadza, +Zosia także się z wolą opiekunów zgadza. +Jeśli dziś ślubem pary nie możem uwieńczyć, +Toć by ich, panie bracie, przynajmniej zaręczyć +Przed odjazdem; bo serce młode i podróżne, +Wiesz dobrze, jako miewa tentacyje różne; +A wszakże, kiedy okiem rzuci na pierścionek +I przypomni młodzieniec, że już jest małżonek, +Zaraz w nim obcych pokus ostyga gorączka. +Wierzaj mi, wielką siłę ma ślubna obrączka. + + Ja sam przed lat trzydziestu wielki afekt miałem +Ku pannie Marcie, której serce pozyskałem. +Byliśmy zaręczeni; Bóg nie błogosławił +Związkowi temu i mnie sierotą zostawił, +Wziąwszy do chwały swojej nadobną Wojszczankę, +Przyjaciela mojego córę Hreczeszankę. +Pozostała mi tylko pamiątka jej cnoty, +Jej wdzięków, i ten oto ślubny pierścień złoty. +Ilekroć nań spojrzałem, zawsze ma nieboga +Stawała przed oczyma: i tak z łaski Boga, +Dotąd mej narzeczonej dochowałem wiary, +I nie bywszy małżonkiem, jestem wdowiec stary, +Chociaż Wojski ma drugą córę dość nadobną, +I do mojej kochanej Marty dość podobną!» + + To mówiąc, na pierścionek z czułością spozierał +I odwróconą ręką łzy z oczu ocierał. +«Bracie — kończył — co myślisz? zrobim zaręczyny? +On kocha, a mam słowo ciotki i dziewczyny». + + Lecz Tadeusz podbiega i z żywością mówi: +«Czymże zdołam odwdzięczyć dobremu stryjowi, +Który tak o me szczęście ustawnie się trudzi! +Ach dobry stryju, byłbym najszczęśliwszy z ludzi, +Gdyby mi Zosia była dzisiaj zaręczona, +Gdybym wiedział że to jest moja przyszła żona. +Przecież powiem otwarcie: dziś, te zaręczyny +Do skutku przyjść nie mogą; są różne przyczyny… +Nie pytaj więcej; jeśli Zosia czekać raczy, +Może mnie wkrótce lepszym, godniejszym obaczy, +Może stałością na jej wzajemność zarobię, +Może troszeczką sławy me imię ozdobię, +Może wkrótce w ojczyste wrócim okolice; +Wtenczas, stryju, wspomnę ci twoje obietnice, +Wtenczas na klęczkach drogą powitam Zosienkę +I jeśli będzie wolna, poproszę o rękę. +Teraz porzucam Litwę może na czas długi, +Może Zosi tymczasem podobać się drugi; +Więzić jej woli nie chcę; prosić o wzajemność, +Na którąm nie zasłużył, byłaby nikczemność». + + Gdy te słowa z uczuciem mówił chłopiec młody, +Zaświeciły mu, jako dwie wielkie jagody +Pereł, dwie łzy na wielkich błękitnych źrenicach, +I stoczyły się szybko po rumianych licach. + + Ale Zosia ciekawa z głębiny alkowy +Śledziła przez szczelinę tajemne rozmowy; +Słyszała, jak Tadeusz po prostu i śmiało +Opowiedział swą miłość — serce w niej zadrżało — +I widziała tych wielkich dwoje łez w źrenicach. +Choć dojść nie mogła wątku w jego tajemnicach: +Dlaczego ją pokochał? dlaczego porzuca? +Gdzie odjeżdża? przecież ją ten odjazd zasmuca. +Pierwszy raz posłyszała w życiu z ust młodziana +Dziwną i wielką nowość: że była kochana. +Biegła więc, gdzie stał mały domowy ołtarzyk, +Wyjęła zeń obrazek i relikwijarzyk; +Na obrazku tym była święta Genowefa, +A w relikwiji suknia świętego Józefa, +Oblubieńca, patrona zaręczonej młodzi; +I z tymi świętościami do pokoju wchodzi. + + «Pan odjeżdżasz tak prędko?… Ja panu na drogę +Dam podarunek mały i także przestrogę: +Niechaj pan zawsze z sobą relikwije nosi +I ten obrazek, a niech pamięta o Zosi. +Niech pana Pan Bóg w zdrowiu i szczęściu prowadzi, +I niech prędko szczęśliwie do nas odprowadzi». +Umilkła i spuściła głowę; oczki modre +Ledwie stuliła, z rzęsów pobiegły łzy szczodre; +A Zosia z zamkniętymi stojąc powiekami, +Milczała, sypiąc łzami jako brylantami. + + Tadeusz, biorąc dary i całując rękę, +Rzekł: «Pani! już ja muszę pożegnać panienkę… +Bądź zdrowa, wspomnij o mnie i racz czasem zmówić +Pacierz za mnie! Zofijo!…» Więcej nie mógł mówić. + + Lecz Hrabia, z Telimeną wszedłszy niespodzianie, +Uważał młodej pary czułe pożegnanie, +Wzruszył się i rzuciwszy wzrok ku Telimenie: +«Ileż — rzekł — jest piękności choć w tej prostej scenie! +Kiedy dusza pasterki z wojownika duszą, +Jak łódź z okrętem w burzy, rozłączyć się muszą! +Zaiste! nic tak uczuć w sercu nie rozpala, +Jako kiedy się serce od serca oddala. +Czas jest to wiatr, on tylko małą świecę zdmuchnie, +Wielki pożar od wiatru tym mocniej wybuchnie. +I moje serce zdolne mocniej kochać z dala. +Panie Soplico! miałem ciebie za rywala; +Ten błąd był jedną z przyczyn naszej smutnej zwady, +Która mię przymusiła dostać na was szpady. +Postrzegam błąd mój: boś ty wzdychał ku pasterce, +Ja zaś tej pięknej nimfie oddałem me serce. +Niech we krwi wrogów nasze utoną urazy! +Nie będziem się zbójczymi rozpierać żelazy; +Niech się inaczej spór nasz zalotny roztrzygnie: +Walczmy, kto kogo czuciem miłości wyścignie! +Zostawim oba drogie serc naszych przedmioty, +Pośpieszymy obadwa na miecze, na groty; +Walczmy z sobą stałością, żalem i cierpieniem, +A wrogów naszych mężnym ścigajmy ramieniem». +Rzekł, na Telimenę spojrzał, ale ona +Nic nie odpowiadała, strasznie zadziwiona. + + «Mój Hrabio — przerwał Sędzia — po co chcesz koniecznie +Wyjeżdżać? Wierz mi, w twoich dobrach siedź bezpiecznie +Szlachtę biedną rząd mógłby odrzeć i przechłostać, +Ale ty Hrabio pewien jesteś cały zostać; +Wiesz, w jakim rządzie żyjesz, jesteś dość bogaty, +Wykupisz się od więzień połową intraty». + + «To niezgodna — rzekł Hrabia — z moim charakterem! +Nie mogę być kochankiem: będę bohaterem; +W miłości troskach, sławy zwę pocieszycielki, +Gdy jestem nędzarz sercem, będę ręką wielki». + + Telimena pytała: «Któż panu przeszkadza +Kochać i być szczęśliwym!» — «Mych przeznaczeń władza — +Rzekł Hrabia — ciemność przeczuć, które ruchem tajnym +Rwą się ku stronom obcym, dziełom nadzwyczajnym. +Wyznaję, że dziś chciałem na cześć Telimenie +U ołtarzów Hymena zapalić płomienie, +Ale mi dał zbyt piękny przykład ten młodzieniec, +Sam dobrowolnie ślubny swój zrywając wieniec, +I biegąc serca swego doświadczać w przeszkodach +Zmiennych losów i w krwawych wojennych przygodach. +Dziś otwiera się nowa i dla mnie epoka! +Brzmiała odgłosem broni mej Birbante-rokka: +Oby ten odgłos równie w Polszcze się rozszerzył!» +Skończył i dumnie szpady rękojeść uderzył. + + «Jużci — rzekł Robak — trudno ganić tę ochotę, +Jedź, weź pieniądze, możesz usztyftować rotę +Jak Włodzimierz Potocki, co Francuzów zdziwił +Dając na skarb milijon, jak książę Radziwiłł +Dominik, co zastawił dobra swe i sprzęty +I dwa uzbroił nowe konne regimenty. +Jedź, jedź, a weź pieniądze: rąk tam dosyć mamy, +Ale grosza brak w Księstwie; jedź wasze, żegnamy». + + Telimena smutnymi rzuciwszy oczyma: +«Niestety — rzekła — widzę że cię nic nie wstrzyma! +Rycerzu mój, w wojenne kiedy wstąpisz szranki, +Obróć czułe spojrzenie na kolor kochanki +(Tu, wstążkę oderwawszy od sukni, zrobiła +Kokardę i na piersiach Hrabi przyszpiliła). +Niech cię ten kolor wiedzie na działa ogniste, +Na kopije błyszczące i deszcze siarczyste; +A kiedy się rozsławisz walecznymi czyny, +I gdy nieśmiertelnymi przesłonisz wawrzyny +Skrwawiony szyszak i hełm twój zwycięstwem hardy: +I wtenczas jeszcze oko zwróć do tej kokardy, +Wspomnij, czyja ten kolor przyszpiliła ręka!» +Tu mu podała rękę. Pan Hrabia przyklęka, +Całuje; Telimena zbliżyła do oka +Chustkę, a drugim okiem pogląda z wysoka +Na Hrabię, który żegnał ją mocno wzruszony. +Ona wzdychała, ale ruszyła ramiony. + + Lecz Sędzia rzekł: «Mój Hrabio, śpiesz się, bo już późno,» +A ksiądz Robak «Dość tego! — wołał z miną groźną, — +Śpiesz się wasze!» Tak rozkaz Sędziego i księdza +Rozdziela czułą parę i z izby wypędza. + + Tymczasem pan Tadeusz stryja obejmował +Ze łzami i Robaka w rękę pocałował. +Robak, ku piersiom chłopca przycisnąwszy skronie +I na głowie mu na krzyż położywszy dłonie, +Spojrzał ku niebu i rzekł: «Synu! z Panem Bogiem!» +I zapłakał… A już był Tadeusz za progiem. +«Jak to? — zapytał Sędzia — nic mu brat nie powie +I teraz? Biedny chłopiec, jeszcze się nie dowie +O niczym przed odjazdem?…» «Nie — rzekł ksiądz — o niczym +(Płacząc długo z zakrytym rękami obliczem). +I po cóż by miał wiedzieć biedny, że ma ojca, +Który się skrył przed światem jak łotr, jak zabojca? +Bóg widzi, jak pragnąłbym: ale z tej pociechy +Zrobię Bogu ofiarę za me dawne grzechy». + + «Więc — rzecze Sędzia — teraz czas myśleć o sobie. +Uważ, że człowiek w twoim wieku i chorobie +Nie zdołałby z innymi razem emigrować; +Mówiłeś, że wiesz domek, gdzie się masz przechować: +Powiedz gdzie? Śpieszmy, czeka zaprzężona bryka. +Czy nie najlepiej w puszczę, do chaty leśnika?» + + Robak kiwając głową rzekł: «Do jutra rana +Mam czas. Teraz, mój bracie, poślij do plebana, +Aby tu jak najrychlej przybył z wijatykiem; +Oddal stąd wszystkich, zostań tylko sam z Klucznikiem, +Zamknij drzwi». + + Sędzia spełnił Robaka rozkazy, +I usiada na łóżko przy nim; a Gerwazy, +Stoi, łokieć przytwierdza na głowni rapiera, +A czoło pochylone na dłoniach opiera. + + Robak, nim zaczął mówić, w Klucznika oblicze +Wzrok utkwił i milczenie chował tajemnicze. +A jako chirurg naprzód miękką rękę składa +Na ciele chorującym, nim ostrzem raz zada: +Tak Robak wyraz bystrych oczu swych złagodził, +Długo nimi po oczach Gerwazego wodził, +Na koniec, jakby ślepym chciał uderzyć ciosem, +Zasłonił oczy ręką i rzekł mocnym głosem: + + «Jam jest Jacek Soplica…» + + Klucznik na to słowo +Pobladnął, pochylił się, i ciała połową +Wygięty naprzód, stanął, zwisł na jednej nodze, +Jak głaz lecący z góry zatrzymany w drodze. +Oczy roztwierał, usta szeroko rozszerzał, +Grożąc białymi zęby, a wąsy najeżał; +Rapier z rąk upuszczony przy ziemi zatrzymał +Kolanami i głownię prawą ręką imał, +Cisnąc ją: rapier z tyłu za nim wyciągniony, +Długim czarnym swym końcem chwiał się w różne strony; +I Klucznik był podobny rysiowi rannemu, +Który z drzewa ma skoczyć w oczy myśliwemu, +Wydyma się kłębuszkiem, mruczy, krwawe ślepie +Wyiskrza, wąsy rusza i ogonem trzepie. + + «Panie Rębajło — rzekł ksiądz — już mię nie zatrwożą +Gniewy ludzkie, bo jestem już pod ręką Bożą. +Zaklinam cię na imię Tego, co świat zbawił +I na krzyżu zabójcom swoim błogosławił, +I przyjął prośbę łotra: byś się udobruchał +I to, co mam powiedzieć, cierpliwie wysłuchał. +Sam przyznałem się: muszę dla ulgi sumienia +Pozyskać, a przynajmniej prosić przebaczenia: +Posłuchaj mej spowiedzi; potem zrobisz sobie +Ze mną, co zechcesz». I tu złożył ręce obie +Jak do pacierza. Klucznik cofnął się zdumiony, +Uderzał ręką w czoło i ruszał ramiony. + + A ksiądz zaczął swą dawną z Horeszką zażyłość +Opowiadać i swoją z jego córką miłość, +I swe z tego powodu z Stolnikiem zatargi. +Lecz mówił nieporządnie, często mieszał skargi +I żale we swą spowiedź, często rzecz przecinał, +Jak gdyby już ją kończył, i znowu zaczynał. + + Klucznik, dzieje Horeszków znający dokładnie, +Całą tę powieść, chociaż splątaną bezładnie, +Porządkował w pamięci i dopełniać umiał; +Lecz Sędzia wielu rzeczy zgoła nie rozumiał. +Oba pilnie słuchali pochyliwszy głowy, +A Jacek mówił coraz wolniejszymi słowy +I często zarywał się: + + «Wszak sam wiesz, Gerwazeńku, jak Stolnik zapraszał +Często mnie na biesiady, zdrowie moje wnaszał, +Krzyczał nieraz, do góry podniósłszy szklanicę, +Że nie miał przyjaciela nad Jacka Soplicę, +Jak on mnie ściskał! Wszyscy, którzy to widzieli, +Myślili, że on ze mną duszą się podzieli… +On przyjaciel?… On wiedział, co się wtenczas działo +W duszy mojej!… + + Tymczasem już szeptała o tym okolica, +Jaki taki gadał mi: »Ej, panie Soplica, +Daremnie konkurujesz: dygnitarskie progi +Za wysokie na Jacka podczaszyca nogi.« +Ja śmiałem się, udając że drwiłem z magnatów +I z córek ich, i nie dbam o arystokratów; +Że jeśli bywam u nich, z przyjaźni to robię, +A za żonę nie pojmę, tylko równą sobie. +Przecież, bodły mi duszę do żywca te żarty: +Byłem młody, odważny, świat był mnie otwarty +W kraju, gdzie, jako wiecie, szlachcic urodzony +Jest zarówno z panami kandydat korony! +Wszakże Tęczyński niegdyś z królewskiego domu +Żądał córy, a król mu oddał ją bez sromu. +Sopliców czyż nie równe Tęczyńskim zaszczyty +Krwią, herbem, wierną służbą Rzeczypospolitej? + + Jak łatwo może człowiek popsuć szczęście drugim +W jednej chwili, a życiem nie naprawi długim! +Jedno słowo Stolnika: jakże byśmy byli +Szczęśliwi! Kto wie, może dotąd byśmy żyli, +Może i on przy swoim kochanym dziecięciu, +Przy swojej pięknej Ewie, przy swym wdzięcznym zięciu, +Zestarzałby spokojny, może wnuki swoje +Kołysałby!… Teraz co?… Nas zgubił oboje +I sam… i to zabójstwo… i wszystkie następstwa +Tej zbrodni, wszystkie moje biedy i przestępstwa!… +Ja skarżyć nie mam prawa: ja jego morderca, +Ja skarżyć nie mam prawa: przebaczam mu z serca, +Ale i on… + + Żeby już raz otwarcie był mnie zrekuzował!… +Bo znał nasze uczucia… Gdyby nie przyjmował +Mych odwiedzin: to kto wie? może bym odjechał, +Pogniewał się, połajał, w końcu go zaniechał; +Ale on, chytrze dumny, wpadł na koncept nowy: +Udawał, że mu nawet nie przyszło do głowy, +Żeby ja mógł się starać o związek takowy! +A byłem mu potrzebnym: miałem zachowanie +U szlachty i lubili mnie wszyscy ziemianie: +Więc on niby miłości mojej nie dostrzegał, +Przyjmował mnie jak dawniej, a nawet nalegał +Abym częściej przyjeżdżał; a ilekroć sami +Byliśmy, widząc oczy me przyćmione łzami +I pierś zbyt pełną i już wybuchnąć gotową, +Chytry starzec, wnet wrzucił obojętne słowo +O procesach, sejmikach, łowach… + + Ach, nieraz przy kieliszkach, gdy się tak rozrzewniał, +Gdy mię tak ściskał i o przyjaźni zapewniał, +Potrzebując mej szabli lub kreski na sejmie, +Gdy musiałem nawzajem ściskać go uprzejmie: +To tak we mnie złość wrzała, że ja obracałem +Ślinę w gębie, a dłonią rękojeść ściskałem, +Chcąc plunąć na tę przyjaźń i wnet szabli dostać; +Ale Ewa, zważając mój wzrok i mą postać, +Zgadywała, nie wiem jak, co się we mnie działo, +Patrzyła błagająca, lice jej bledniało; +A był to taki piękny gołąbek łagodny +I wzrok miała uprzejmy taki! tak pogodny! +Taki anielski, że już nie wiem, już nie miałem +Odwagi zagniewać jej, zatrwożyć — milczałem. +I ja, zawadyjaka sławny w Litwie całéj, +Co przede mną największe pany niegdyś drżały, +Com nie żył dnia bez bitki, co, nie Stolnikowi, +Ale bym się pokrzywdzić nie dał i królowi, +Co we wściekłość najmniejsza wprawiała mnie sprzeczka: +Ja wtenczas, zły i pjany, milczał jak owieczka, +Jak gdybym Sanktissimum ujrzał! + + Ileż to razy chciałem serce me otworzyć, +I już się nawet przed nim do próśb upokorzyć, +Lecz spojrzawszy mu w oczy, spotkawszy wejrzenia +Zimne jak lód, wstyd mi było mojego wzruszenia; +Śpieszyłem znowu jak najzimniej dyskurować +O sprawach, o sejmikach, a nawet żartować!! +Wszystko to, prawda, z pychy: żeby nie ubliżyć +Imieniowi Sopliców, żeby się nie zniżyć +Przed panem prośbą próżną, nie dostać odmowy, +Bo jakież by to były między szlachtą mowy, +Gdyby wiedziano, że ja Jacek… + + Soplicy Horeszkowie odmówili dziewkę! +Że mnie, Jackowi, czarną podano polewkę! + + W końcu sam już nie wiedząc, jak sobie poradzić, +Umyśliłem ze szlachty mały pułk zgromadzić +I opuścić na zawsze powiat i ojczyznę, +Wynieść się gdzie na Moskwę lub na Tatarszczyznę +I zacząć wojnę. Jadę pożegnać Stolnika, +W nadziei, że gdy ujrzy wiernego stronnika, +Dawnego przyjaciela, prawie domownika, +Z którym pił i wojował przez tak długie lata, +Teraz żegnającego i kędyś w kraj świata +Jadącego — że może starzec się poruszy +I pokaże mi przecież trochę ludzkiej duszy +Jak ślimak rogów! + + Ach, kto choć na dnie serca ma dla przyjaciela +Choćby iskierkę czucia, gdy się z nim rozdziela, +Dobędzie się iskierka ta przy pożegnaniu, +Jako ostatni płomyk życia przy skonaniu! +Raz ostatni dotknąwszy przyjaciela skroni, +Częstokroć najzimniejsze oko łzę uroni! + + Biedna, słysząc o moim odjeździe, pobladła, +Bez przytomności, ledwie że trupem nie padła, +Nie mogła nic przemówić: aż się jej rzuciły +Strumieniem łzy — poznałem, jak byłem jej miły! + + Pomnę, pierwszy raz w życiu jam się łzami zalał +Z radości i z rozpaczy, zapomniał się, szalał. +Już chciałem znowu upaść ojcu jej pod nogi, +Wić się jak wąż u kolan, wołać: »Ojcze drogi, +Weź za syna lub zabij!« Wtem Stolnik posępny, +Zimny jako słup soli, grzeczny, obojętny, +Wszczął dyskurs — o czym? o czym? o córki weselu!… +W tej chwili! O Gerwazy! uważ, przyjacielu, +Masz ludzkie serce! + + Stolnik rzekł: »Panie Soplica, +Właśnie przyjechał do mnie swat kasztelanica; +Ty jesteś mój przyjaciel, cóż ty mówisz na to? +Wiesz wasze, że mam córkę piękną i bogatą: +A kasztelan — witebski! Wszakże to w senacie +Niskie, drążkowe krzesło. Cóż mi radzisz, bracie?« +Nie pamiętam już zgoła co mu na to rzekłem, +Podobno nic — na konia wsiadłem i uciekłem!…» + + «Jacku! zawołał Klucznik, mądre ty przyczyny +Wynajdujesz: cóż? one nie zmniejszą twej winy! +Bo wszakże zdarzało się już nieraz na świecie, +Że kto pokochał pańskie lub królewskie dziecię, +Starał się gwałtem zdobyć, przemyślał wykradać, +Mścił się otwarcie — ale tak chytrze śmierć zadać, +Panu polskiemu, w Polszcze — i w zmowie z Moskalem!» + + «Nie byłem w zmowie — Jacek odpowiedział z żalem. — +Gwałtem porwać? Wszak mógłbym: zza krat i zza klamek +Wydarłbym ją, rozbiłbym w puch ten jego zamek! +Miałem za sobą Dobrzyn i cztery zaścianki! +Ach, gdyby ona była jak nasze szlachcianki +Silna i zdrowa! gdyby ucieczki, pogoni +Nie zlękła się i mogła słuchać szczęku broni!… +Lecz ona biedna! tak ją, rodzice pieścili, +Słaba, lękliwa! był to robaczek motyli, +Wiosenna gąsiennica! i tak ją zagrabić, +Dotknąć ją zbrojną ręką, byłoby ją zabić; +Nie mogłem, nie. + + Mścić się otwarcie? szturmem zamek zwalić w gruzy? +Wstyd!… bo by powiedziano, żem mścił się rekuzy! +Kluczniku, twoje serce poczciwe nie umie +Uczuć, ile jest piekła w obrażonej dumie. + + Szatan dumy zaczął mi lepsze plany raić: +Zemścić się krwawo, ale powód zemsty taić, +Nie bywać w zamku, miłość z serca wykorzenić, +Puścić w niepamięć Ewę, z inną się ożenić, +A potem, potem jaką wynaleźć zaczepkę, +Pomścić się… + + I zdało mi się zrazu, żem już serce zmienił, +I rad byłem z wymysłu i — jam się ożenił; +Z pierwszą, którąm napotkał, dziewczyną ubogą! +Źlem zrobił — jakże byłem ukarany srogo! +Nie kochałem jej. Biedna matka Tadeusza +Najprzywiązańsza do mnie, najpoczciwsza dusza — +Ale jam dawną miłość i złość w sercu dusił. +Byłem jako szalony, darmom siebie musił +Zająć się gospodarstwem albo interesem: +Wszystko na próżno! Zemsty opętany biesem, +Zły, opryskliwy, znaleźć nie mogłem pociechy +W niczym na świecie — i tak z grzechów w nowe grzechy, +Zacząłem pić. + + I tak niedługo żona ma z żalu umarła, +Zostawiwszy to dziecię; a mnie rozpacz żarła! + + Jakże mocno musiałem kochać tę niebogę, +Tyle lat!… Gdziem ja nie był: a dotąd nie mogę +Jej zapomnieć i zawżdy jej postać kochana +Stoi mi przed oczyma jakby malowana! +Piłem, nie mogłem zapić pamięci na chwilę, +Ani pozbyć się, chociaż przebiegłem ziem tyle! +Teraz oto w habicie jestem Bożym sługą, +Na łożu, we krwi… o niej mówiłem tak długo! — +W tej chwili, o tych rzeczach mówić? Bóg wybaczy! +Musicie wiedzieć, w jakim żalu i rozpaczy +Popełniłem… + + Było to właśnie wkrótce po jej zaręczynach. +Wszędzie gadano tylko o tych zaręczynach; +Powiadano, że Ewa, gdy brała obrączkę +Z rąk Wojewody, mdlała, że wpadła w gorączkę, +Że ma początki suchot, że ustawnie szlocha; +Zgadywano, że kogoś potajemnie kocha. — +Ale Stolnik, jak zawsze spokojny, wesoły, +Dawał na zamku bale, zbierał przyjacioły. +Mnie już nie prosił: na cóż byłem mu potrzebny? +Mój bezład w domu, bieda, mój nałóg haniebny, +Podały mnie na wzgardę i na śmiech przed światem! +Mnie, com niegdyś, rzec mogę, trząsł całym powiatem! +Mnie, którego Radziwiłł nazywał: kochanku! +Mnie, com kiedy wyjeżdżał z mojego zaścianku, +To liczniejszy dwór miałem niżeli książęcy, +Kiedym szablę dostawał, to kilka tysięcy +Szabel błyszczało wkoło, strasząc zamki pańskie! +A potem ze mnie śmiały się dzieci włościańskie! +Tak zrobiłem się nagle w oczach ludzkich lichy! +Jacek Soplica! — Kto zna co jest czucie pychy…» + + Tu bernardyn osłabiał i upadł na łoże; +A Klucznik rzekł wzruszony: «Wielkie sądy Boże! +Prawda! prawda! Więc to ty? i tyżeś to Jacku +Soplico? pod kapturem? żyłeś po żebracku! +Ty, którego pamiętam, gdy zdrowy, rumiany, +Piękny szlachcic, gdy tobie pochlebiały pany, +Gdy za tobą, kobiety szalały! Wąsalu! +Nie tak dawno! takeś zestarzał się z żalu! +Jakżem ciebie nie poznał po owym wystrzale, +Kiedyś tak do niedźwiedzia trafił doskonale? +Bo nad ciebie nie miała strzelca Litwa nasza, +Byłeś także po Maćku pierwszy do pałasza! +Prawda! o tobie niegdyś śpiewały szlachcianki: +*Oto Jacek wąs kreci, trzęsą się zaścianki,* +*A komu na swym wąsie węzełek zawiąże,* +*Ten zadrży, choćby to był sam Radziwiłł książę.* +Zawiązałeś ty węzeł i mojemu Panu! +Nieszczęśniku!… I tyżeś? do takiego stanu? +Jacek Wąsal kwestarzem? Wielkie sądy Boże!… +I teraz, ha! bezkarnie ujść tobie nie może, +Przysięgam: kto Horeszków krwi kroplę wysączył…» + + Tymczasem ksiądz na łożu usiadł i tak kończył: +«Jeździłem koło zamku. Ile biesów w głowie +I w sercu miałem: kto ich imiona wypowie! +Stolnik zabija dziecię własne! Mnie już zabił, +Zniszczył!… Jadę pod bramę: szatan mnie tam wabił. +Patrz, jak on hula! Co dzień w zamku pijatyka, +Ile świec w oknach, jaka brzmi w salach muzyka! +I ten zamek na łysą głowę mu nie runie?… + + Pomyśl o zemście, to wnet szatan broń podsunie. +Ledwiem pomyślił: szatan nasyła Moskali. +Stałem patrząc; wiesz, jak wasz zamek szturmowali. + + Bo fałsz, żebym był w jakiej z Moskalami zmowie… + + Patrzyłem. Różne myśli snuły się po głowie. +Zrazu z uśmiechem głupim, jak na pożar dziecko, +Patrzyłem; potem radość uczułem zbójecką, +Czekając rychło zacznie palić się i walić; +Czasem myśl przychodziła skoczyć, ją ocalić, +Nawet Stolnika… + + Broniliście się, ty wiesz, dzielnie i przytomnie. +Zdziwiłem się. Moskale padali wkoło mnie. +Bydlęta, źle strzelają! Na widok ich klęski +Złość mię znowu porwała. — Ten Stolnik zwycięski! +I także mu na świecie wszystko się powodzi? +I z tej strasznej napaści z tryumfem wychodzi? +Odjeżdżałem ze wstydem. Właśnie był poranek. +Wtem ujrzałem, poznałem. Wystąpił na ganek, +I brylantową szpinką ku słońcu migotał, +I wąs pokręcał dumnie, i wzrok dumny miotał… +I zdało mi się, że mnie szczególniej urągał, +Że mnie poznał i ku mnie rękę tak wyciągał, +Szydząc i grożąc… Chwytam karabin Moskala, +Ledwiem przyłożył, prawie nie mierzył — wypala! +Wiesz!… + + Przeklęta broń ognista!… Kto mieczem zabija, +Musi składać się, natrzeć, odbija, wywija, +Może rozbroić wroga, miecz wpół drogi wstrzymać; +Ale ta broń ognista… dosyć zamek imać, +Chwila, jedna iskierka… + + Czyż uciekałem, kiedyś mierzył do mnie z góry? +Utkwiłem oczy we dwie twojej broni rury; +Rozpacz jakaś, żal dziwny do ziemi mnie przybił! +Czemuż? ach mój Gerwazy, czemuś wtenczas chybił? +Łaskę byś zrobił!… Widać, za pokutę grzechu +Trzeba było…» + + Tu znowu brakło mu oddechu. +«Bóg widzi — rzecze Klucznik — szczerze trafić chciałem! +Ileż ty krwi wylałeś twoim jednym strzałem, +Ileż klęsk spadło na nas i na twą rodzinę, +A wszystko to przez waszą, panie Jacku, winę! +A wszakże, gdy dziś jegry Hrabię na cel wzięli, +Ostatniego z Horeszków chociaż po kądzieli, +Tyś go zasłonił, i gdy Moskal do mnie palił, +Tyś mnie rzucił o ziemię: tak nas dwóch ocalił. +Jeśli prawda, że jesteś księdzem zakonnikiem, +Jużci sukienka broni cię przed Scyzorykiem. +Bądź zdrów, więcej na waszym nie postanę progu +Z nami kwita, — zostawmy resztę Panu Bogu». + + Jacek rękę wyciągnął, — cofnął się Gerwazy, +«Nie mogę — rzekł — bez mego szlachectwa obrazy +Dotykać rękę, takim morderstwem skrwawioną +Z prywatnej zemsty, nie zaś pro publico bono!» + + Ale Jacek z poduszek na łoże upadłszy, +Zwrócił się ku Sędziemu, a był coraz bladszy, +I niespokojnie pytał o księdza plebana, +I wołał na Klucznika: «Zaklinam waćpana +Abyś został. Wnet skończę. Ledwie mam dość mocy +Zakończyć — Panie Klucznik, ja umrę tej nocy!» + + «Co bracie? — krzyknął Sędzia — widziałem, wszak rana +Niewielka, co ty mówisz? po księdza plebana? +Może źle opatrzono — zaraz po doktora, +W apteczce jest…» Ksiądz przerwał: «Bracie, już nie pora! +Miałem tam strzał dawniejszy, dostałem pod Jena, +Źle zgojony, a teraz draśniono: gangrena +Już tu… Znam się na ranach, patrz, jaka krew czarna, +Jak sadza. Co tu doktor?… Ale to rzecz marna. +Raz umieramy: jutro czy dziś oddać duszę — +Panie Klucznik, przebaczysz mnie, ja skończyć muszę! + + Jest w tym zasługa nie chcieć zostać winowajcą +Narodowym, choć naród okrzyczy cię zdrajcą! +Zwłaszcza, w kim taka, jaka była we mnie duma! + + Imię zdrajcy przylgnęło do mnie jako dżuma. +Odwracali ode mnie twarz obywatele, +Uciekali ode mnie dawni przyjaciele; +Kto był lękliwy, z dala witał się i stronił: +Nawet lada chłop, lada Żyd, choć się pokłonił, +To mię zboku szyderskim przebijał uśmiechem. +Wyraz zdrajca brzmiał w uszach, odbijał się echem +W domu, w polu. Ten wyraz od rana do zmroku +Wił się przede mną, jako plama w chorym oku. +Przecież nie byłem zdrajcą kraju. + + Moskwa mnie uważała gwałtem za stronnika. +Dano Soplicom znaczną część dóbr nieboszczyka; +Targowiczanie potem chcieli mnie zaszczycić +Urzędem. — Gdybym wtenczas chciał się przemoskwicić! +Szatan radził — Już byłem możny i bogaty; +Gdybym został Moskalem, najpierwsze magnaty +Szukałyby mych względów; nawet szlachta braty, +Nawet gmin, który swoim tak łacnie uwłacza, +Tym którzy Moskwie służą, szczęśliwszym,— przebacza! +Wiedziałem to, a przecież — nie mogłem. + + Uciekłem z kraju!… +Gdziem nie był! com nie cierpiał!… + + Aż Bóg raczył lekarstwo jedyne objawić: +Poprawić się potrzeba było i naprawić +Ile możności to… + + Córka Stolnika ze swym mężem wojewodą, +Gdzieś w Sybir wywieziona, tam umarła młodo; +Zostawiła tę w kraju córkę, małą Zosię; +Kazałem ją hodować… + + Bardziej niźli z miłości, może z głupiej pychy, +Zabiłem; więc pokora… wszedłem między mnichy. +Ja, niegdyś dumny z rodu, ja, com był junakiem, +Spuściłem głowę, kwestarz, zwałem się Robakiem, +Że jako robak w prochu… + + Zły przykład dla ojczyzny, zachętę do zdrady +Trzeba było okupić dobrymi przykłady, +Krwią, poświęceniem się… + + Biłem się za kraj; gdzie? jak? zmilczę; nie dla chwały +Ziemskiej biegłem tylekroć na miecze, na strzały. +Milej sobie wspominam nie dzieła waleczne +I głośne, ale czyny ciche, użyteczne, +I cierpienia, których nikt… + + Udało mi się nieraz do kraju przedzierać, +Rozkazy wodzów nosić, wiadomości zbierać, +Układać zmowy — znają i Galicyjanie +Ten kaptur mnisi — znają i Wielkopolanie! +Pracowałem przy taczkach rok w pruskiej fortecy; +Trzy razy Moskwa kijmi zraniła me plecy, +Raz już wiedli na Sybir; potem Austryjacy, +W Szpilbergu zakopali mnie w lochach do pracy, +W carcer durum… a Pan Bóg wybawił mnie cudem, +I pozwolił umierać między swoim ludem +Z sakramentami… + + Może i teraz, kto wie? możem znowu zgrzeszył! +Możem nad rozkaz wodzów powstanie przyśpieszył! +Ta myśl, że dom Sopliców pierwszy się uzbroi, +Że pierwszą Pogoń w Litwie zatkną krewni moi!… +Ta myśl… zdaje się czysta… + + Chciałeś zemsty? masz!… Boś ty był narzędziem kary +Bożej, twoim Bóg mieczem rozciął me zamiary: +Tyś wątek spisku tyle lat snowany splątał! +Cel wielki, który całe życie me zaprzątał, +Ostatnie moje ziemskie uczucie na świecie, +Którem tulił, hodował jak najmilsze dziecię, +Tyś zabił w oczach ojca — a jam ci przebaczył! +Ty!…» + + «Oby tylko równie Bóg przebaczyć raczył! — +Przerwał Klucznik — jeżeli masz przyjąć wijatyk, +Księże Jacku: toć ja nie luter, nie syzmatyk! +Kto umierającego smuci, wiem, że grzeszy. +Powiem tobie coś, pewnie to ciebie pocieszy. +Kiedy nieboszczyk Pan mój upadał zraniony, +A ja klęcząc nad jego piersią pochylony +I miecz maczając w ranę, zemstę zaprzysiągnął, +Pan głowę wstrząsnął, rękę ku bramie wyciągnął +W stronę, gdzie stałeś, i krzyż w powietrzu naznaczył; +Mówić nie mógł, lecz dał znak, że zbójcy przebaczył. +Ja też pojąłem: ale tak się z gniewu wściekłem, +Że o tym krzyżu nigdy i słowa nie rzekłem». + + Tu rozmowę przerwały chorego cierpienia, +I nastąpiła długa godzina milczenia. +Oczekują plebana. Podkowy zagrzmiały, +Zastukał do komnaty arendarz zdyszały: +List ma ważny, samemu Jackowi pokaże. +Jacek bratu oddaje, głośno czytać każe. +List od Fiszera, który był natenczas szefem +Sztabu armii polskiej pod Księciem Józefem. +Donosi, że w cesarskim tajnym gabinecie +Stanęła wojna; cesarz już po całym świecie +Ogłasza ją, sejm walny w Warszawie zwołany, +I skonfederowane mazowieckie stany +Wyrzekną uroczyście przyłączenie Litwy. + + Jacek, słuchając, cicho odmówił modlitwy; +Przycisnąwszy do piersi święconą gromnicę, +Podniósł w niebo zatlone nadzieją źrenice, +I zalał się ostatnich łez rozkosznych zdrojem: +«Teraz rzekł, Panie, sługę twego puść z pokojem!» +Wszyscy uklękli; a wtem ozwał się pod progiem +Dzwonek: znak, że przyjechał pleban z Panem Bogiem. + + Właśnie już noc schodziła i przez niebo mleczne, +Różowe, biegą pierwsze promyki słoneczne. +Wpadły przez szyby jako strzały brylantowe, +Odbiły się na łożu o chorego głowę +I ubrały mu złotem oblicze i skronie, +Że błyszczał jako święty w ognistej koronie. + + + + +Księga jedenasta + + + +Rok 1812 + +Wróżby wiosenne — Wkroczenie wojsk — Nabożeństwo — Rehabilitacja urzędowa śp. Jacka Soplicy — Z rozmów Gerwazego i Protazego wnosić można bliski koniec procesu — Umizgi ułana z dziewczyną — Rozstrzyga się spór o Kusego i Sokoła — Za czym goście zgromadzają się na biesiadę — Przedstawienie wodzom par narzeczonych. + + O roku ów! kto ciebie widział w naszym kraju! +Ciebie lud zowie dotąd rokiem urodzaju, +A żołnierz rokiem wojny; dotąd lubią starzy +O tobie bajać, dotąd pieśń o tobie marzy. +Z dawna byłeś niebieskim oznajmiony cudem +I poprzedzony głuchą wieścią między ludem; +Ogarnęło Litwinów serca z wiosny słońcem +Jakieś dziwne przeczucie, jak przed świata końcem, +Jakieś oczekiwanie tęskne i radosne. + + Kiedy pierwszy raz bydło wygnano na wiosnę, +Uważano, że chociaż zgłodniałe i chude, +Nie biegło na ruń, co już umaiła grudę, +Lecz kładło się na rolę i, schyliwszy głowy, +Ryczało albo żuło swój pokarm zimowy. + + I wieśniacy, ciągnący na jarzynę pługi, +Nie cieszą się jak zwykle z końca zimy długiéj, +Nie śpiewają piosenek: pracują leniwo, +Jakby nie pamiętali na zasiew i żniwo. +Co krok wstrzymują woły i podjezdki w bronie +I poglądają z trwogą ku zachodniej stronie, +Jakby z tej strony miał się objawić cud jaki, +I uważają z trwogą wracające ptaki. + + Bo już bocian przyleciał do rodzinnej sosny +I rozpiął skrzydła białe, wczesny sztandar wiosny; +A za nim, krzykliwymi nadciągnąwszy pułki, +Gromadziły się ponad wodami jaskółki +I z ziemi zmarzłej brały błoto na swe domki. +W wieczór słychać w zaroślach szept ciągnącej słomki +I stada dzikich gęsi szumią ponad lasem, +I znużone na popas spadają z hałasem, +A w głębi ciemnej nieba, wciąż jęczą żurawie. +Słysząc to, nocni stróże pytają w obawie, +Skąd w królestwie skrzydlatym tyle zamieszania, +Jaka burza te ptaki tak wcześnie wygania? + + Aż oto nowe stada: jakby gilów, siewek +I szpaków, stada jasnych kit i chorągiewek +Zajaśniały na wzgórkach, spadają na błonie: +Konnica! Dziwne stroje, niewidziane bronie! +Pułk za pułkiem; a środkiem, jak stopione śniegi, +Płyną drogami kute żelazem szeregi; +Z lasów czernią się czapki, rzęd bagnetów błyska, +Roją się nieźliczone piechoty mrowiska. + + Wszyscy na północ: rzekłbyś, że w on czas z wyraju +Za ptastwem i lud ruszył do naszego kraju, +Pędzony niepojętą, instynktową mocą. + + Konie, ludzie, armaty, orły, dniem i nocą +Płyną; na niebie gorą tu i ówdzie łuny, +Ziemia drży, słychać, biją stronami pioruny. — + + Wojna! wojna! Nie było w Litwie kąta ziemi, +Gdzie by jej huk nie doszedł. Pomiędzy ciemnemi +Puszczami, chłop, którego dziady i rodzice +Pomarli, nie wyjrzawszy za lasu granice, +Który innych na niebie nie rozumiał krzyków +Prócz wichrów, a na ziemi prócz bestyi ryków, +Gości innych nie widział oprócz spółleśników, — +Teraz widzi: na niebie dziwna łuna pała, +W puszczy łoskot, to kula od jakiegoś działa, +Zbłądziwszy z pola bitwy, dróg w lesie szukała, +Rwąc pnie, siekąc gałęzie. Żubr, brodacz sędziwy, +Zadrżał we mchu, najeżył długie włosy grzywy, +Wstaje na wpół, na przednich nogach się opiera, +I potrząsając brodą, zdziwiony spoziera +Na błyskające nagle między łomem zgliszcze: +Był to zbłąkany granat, kręci się, wre, świszcze, +Pękł z hukiem jakby piorun; żubr pierwszy raz w życiu, +Zląkł się i uciekł w głębszym schować się ukryciu. + + Bitwa! gdzie? w której stronie? pytają młodzieńce, +Chwytają broń; kobiety wznoszą w niebo ręce; +Wszyscy pewni zwycięstwa, wołają ze łzami: +«Bóg jest z Napoleonem, Napoleon z nami!» + + O wiosno! kto cię widział wtenczas w naszym kraju, +Pamiętna wiosno wojny, wiosno urodzaju! +O wiosno, kto cię widział, jak byłaś kwitnąca +Zbożami i trawami, a ludźmi błyszcząca, +Obfita we zdarzenia, nadzieją brzemienna! +Ja ciebie dotąd widzę, piękna maro senna! +Urodzony w niewoli, okuty w powiciu, +Ja tylko jedną taką wiosnę miałem w życiu. + + Soplicowo leżało tuż przy wielkiej drodze, +Którą od strony Niemna ciągnęli dwaj wodze: +Nasz książę Józef i król Westfalski Hieronim. +Już zajęli część Litwy od Grodna po Słonim: +Gdy król rozkazał wojsku dać trzy dni wytchnienia. +Ale polscy żołnierze mimo utrudzenia +Skarżyli się, że król im marszu nie dozwala; +Tak radzi by co prędzej doścignąć Moskala. + + W mieście pobliskim stanął główny sztab książęcy, +A w Soplicowie obóz czterdziestu tysięcy, +I ze sztabami swymi jenerał Dąbrowski, +Kniaziewicz, Małachowski, Giedrojć i Grabowski. + + Późno było, gdy weszli: więc każdy, gdzie może, +Zabierają kwatery w zamczysku, we dworze. +Skoro dano rozkazy, rozstawiono czaty, +Każdy strudzony poszedł spać do swej komnaty, +Z nocą wszystko ucichło: obóz, dwór i pole; +Widać tylko, jak cienie, błądzące patrole, +I gdzieniegdzie błyskania ognisk obozowych, +Słychać kolejne hasła stanowisk wojskowych. + + Spali gospodarz domu, wodze i żołnierze; +Oczu tylko Wojskiego sen słodki nie bierze. +Bo Wojski ma na jutro biesiadę wyprawić, +Którą chce dom Sopliców na wiek wieków wsławić: +Biesiadę godną miłych sercom polskim gości +I odpowiedną wielkiej dnia uroczystości, +Co jest świętem kościelnym i świętem rodziny: +Jutro odbyć się mają trzech par zaręczyny. +Zaś jenerał Dąbrowski oświadczył z wieczora, +Że chce mieć obiad polski. + + Choć spóźniona pora, +Wojski zebrał co prędzej z sąsiedztwa kucharzy: +Pięciu ich było; służą, on sam gospodarzy. +Jako kuchmistrz białym się fartuchem opasał, +Wdział szlafmycę, a ręce do łokciów zakasał; +W ręku ma plackę muszą, owad lada jaki +Opędza, wpadający chciwie na przysmaki; +Drugą ręką przetarte okulary włożył, +Dobył z zanadrza księgę, odwinął, otworzył. + + Księga ta miała tytuł: Kucharz doskonały. +W niej spisane dokładnie wszystkie specyjały +Stołów polskich; podług niej hrabia na Tęczynie +Dawał owe biesiady we włoskiej krainie, +Którym się Ojciec Święty Urban Ósmy dziwił; +Podług niej później Karol-Kochanku-Radziwiłł, +Gdy przyjmował w Nieświeżu króla Stanisława, +Sprawił pamiętną ową ucztę, której sława +Dotąd żyje na Litwie we gminnej powieści. + + Co Wojski wyczytawszy pojmie i obwieści, +To natychmiast kucharze robią umiejętni. +Wre robota; pięćdziesiąt nożów w stoły tętni, +Zwijają się kuchciki czarne jak szatany: +Ci niosą drwa, ci z mlekiem i z winem sagany; +Leją w kotły, skowrody, w rondle, dym wybucha; +Dwóch kuchcików przy piecu siedzi, w mieszki dmucha, +Wojski, ażeby ogień tym łacniej rozpalać, +Rozkazał stopionego masła na drwa nalać +(Zbytek ten dozwolony jest w dostatnim domu). +Kuchciki sypią w ogień suche pęki łomu; +Inni na rożny sadzą ogromne pieczenie +Wołowe, sarnie, combry dzicze i jelenie; +Ci skubią stosy ptastwa, lecą puchów chmury, +Obnażają się głuszce, cietrzewie i kury. +Lecz kur niewiele było: od owej wyprawy, +Którą w czasie zajazdu Dobrzyński Sak krwawy +Zrobił na kurnik, kędy Zosi gospodarstwo +Zniszczył, nie zostawiwszy sztuki na lekarstwo, +Jeszcze nie mogło ptastwem zakwitnąć na nowo +Sławne niegdyś ze drobiu swego Soplicowo. +Zresztą zaś miąs wszelakich był wielki dostatek, +Co się zgromadzić dało i z domu, i z jatek, +I z lasów, i z sąsiedztwa, z bliska i z daleka: +Rzekłbyś, ptasiego tylko nie dostaje mleka. +Dwie rzeczy, których hojny pan do uczty szuka, +Łączą się w Soplicowie: dostatek i sztuka. + + Już wschodził uroczysty dzień *Najświętszej Panny* +*Kwietnej*. Pogoda była prześliczna, czas ranny; +Niebo czyste, wokoło ziemi obciągnięte, +Jako morze wiszące, ciche, wklęsło-wgięte, +Kilka gwiazd świeci z głębi, jako perły ze dna +Przez fale; z boku chmura biała, sama jedna, +Podlatuje i skrzydła w błękicie zanurza, +Podobne do niknących piór Anioła Stróża, +Który nocną modlitwą ludzi przytrzymany +Spóźnił się, śpieszy wracać między spółniebiany. + + Już ostatnie perły gwiazd zamierzchły i na dnie +Niebios zgasły, i niebo środkiem czoła bladnie. +Prawą skronią złożone na wezgłowiu cieni +Jeszcze smagławe, lewą coraz się rumieni; +A dalej okrąg, jakby powieka szeroka +Rozsuwa się i w środku widać białek oka, +Widać tęczę, źrenicę — już promień wytrysnął, +Po okrągłych niebiosach wygięty przebłysnął, +I w białej chmurce jako złoty grot zawisnął. +Na ten strzał, na dnia hasło, pęk ogniów wylata, +Tysiąc rac krzyżuje się po okręgu świata, +A oko słońca weszło. Jeszcze nieco senne, +Przymruża się, drżąc wstrząsa swe rzęsy promienne, +Siedmią barw błyszczy razem: szafirowe razem, +Razem krwawi się w rubin i żółknie topazem; +Aż rozlśniło się jako kryształ przezroczyste, +Potem jak brylant światłe, na koniec ogniste, +Jak księżyc wielkie, jako gwiazda migające: +Tak po nieźmiernym niebie szło samotne słońce. + + Dziś pospólstwo litewskie z całej okolicy +Zebrało się przed wschodem wokoło kaplicy, +Jak gdyby na nowego ogłoszenie cudu. +Zbiór ten pochodził w części z pobożności ludu, +A w części z ciekawości: bo dziś w Soplicowie +Na nabożeństwie mają być jenerałowie, +Sławni dowódcy owi naszych legijonów, +Których lud znał imiona i czcił jak patronów, +Których wszystkie tułactwa, wyprawy i bitwy +Były ewangeliją narodową Litwy. + + Już przyszło oficerów kilku, tłum żołnierzy; +Lud ich otacza, patrzy, ledwie oczom wierzy, +Oglądając rodaków mundury noszących, +Zbrojnych, wolnych i polskim językiem mówiących. + + Wyszła msza. Nie obejmie świątynia maleńka +Całego zgromadzenia: lud na trawie klęka; +Patrząc we drzwi kaplicy, odkrywają głowy. +Włos litewskiego ludu, biały albo płowy, +Pozłacał się jako łan dojrzałego żyta; +Gdzieniegdzie kraśna główka dziewicza wykwita, +Ubrana w świeże kwiaty albo w pawie oczy +I wstęgi rozplecione, ozdoby warkoczy, +Śród głów męskich jak w zbożu bławat i kąkole. +Klęczący różnobarwny tłum okrywa pole, +A na głos dzwonka, niby na wiatru powianie, +Chylą się wszystkie głowy jak kłosy na łanie. + + Wieśniaczki dziś na ołtarz Matki Zbawiciela +Niosą pierwszy dar wiosny, świeże snopki ziela; +Wszystko wkoło ubrane w bukiety i w wianki, +Ołtarz, obraz, a nawet dzwonica i ganki. +Czasem poranny wietrzyk, gdy ze wschodu wionie, +Zrywa wianki i rzuca na klęczących skronie, +I rozlewa jak z mszalnej kadzielnicy wonie. + + A gdy w kościele było po mszy i kazaniu, +Wyszedł przewodniczący całemu zebraniu +Podkomorzy, niedawno przez powiatu stany +Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany. +Miał mundur województwa: żupan złotem szyty, +Kontusz grodeturowy z frędzlą i pas lity, +Przy którym karabela z głownią jaszczurową; +Na szyi świecił wielką szpilką brylantową; +Konfederatka biała, a na niej pęk gruby +Drogich piórek, były to białych czapel czuby +(Na fest kładzie się tylko kitka tak bogata, +Której każde pióreczko kosztuje dukata). +Tak ubrany, na wzgórek wstąpił przed kościołem, +Wieśniacy i żołnierstwo ścisnęło się kołem, +On rzekł: + + «Bracia! ogłosił wam ksiądz na ambonie +Wolność, którą cesarz-król przywrócił Koronie, +A teraz Litewskiemu Księstwu, Polszcze całej +Przywraca; słyszeliście rządowe uchwały +I zwołujące walny sejm uniwersały. +Ja tylko mam słów parę przemówić do gminy, +W rzeczy, która się tycze Sopliców rodziny, +Tutejszych panów. + + Cała pomni okolica, +Co tu zbroił nieboszczyk pan Jacek Soplica: +Ale kiedy o grzechach jego wszyscy wiecie, +Czas i zasługi jego ogłosić na świecie. +Obecni tu są naszych wojsk jenerałowie, +Od których usłyszałem wszystko, co wam mówię. +Ten Jacek nie był umarł (jak głoszono) w Rzymie, +Tylko odmienił życie dawne, stan i imię, +A wszystkie przeciw Bogu i Ojczyźnie winy +Zgładził przez żywot święty i przez wielkie czyny. + + On to pod Hohenlinden, gdy Ryszpans jenerał +Na pół pobity już się do odwrotu zbierał, +Nie wiedząc, że Kniaziewicz ciągnie ku odsieczy, +On to Jacek, zwan Robak, wśród grotów i mieczy +Przeniósł od Kniaziewicza listy Ryszpansowi +Donoszące, że nasi biorą tył wrogowi. +On potem w Hiszpaniji, gdy nasze ułany +Zdobyły Samosiery grzbiet oszańcowany, +Obok Kozietulskiego był ranny dwa razy! +Następnie, jak wysłaniec, z tajnymi rozkazy +Biegał po różnych stronach ducha ludzi badać, +Towarzystwa tajemne wiązać i zakładać; +Na koniec w Soplicowie, w swym ojczystym gnieździe, +Gdy gotował powstanie zginął na zajeździe. +Właśnie o jego śmierci nadeszła wiadomość +Do Warszawy w tę chwilę, gdy cesarz jegomość +Raczył mu dać za dawne czyny bohaterskie +Legiji honorowej znaki kawalerskie. + + Owoż te wszystkie rzeczy mając na uwadze, +Ja, reprezentujący województwa władzę, +Moją konfederacką ogłaszam wam laską: +Że Jacek wierną służbą i cesarską łaską +Zniósł infamiji plamę, powraca do cześci, +I znowu się w rzęd prawych patryjotów mieści. +Więc kto będzie śmiał Jacka zmarłego rodzinie +Wspomnieć kiedy o dawnej zagładzonej winie, +Ten podpadnie za karę takiego wyrzutu, +Gravis notæ maculæ, wedle słów Statutu +Karzących tak militem jak i skartabella, +Co by siał infamiją na obywatela; +A że teraz jest równość, więc artykuł trzeci +Obowiązuje równie i mieszczan, i kmieci. +Ten wyrok marszałkowski pan pisarz umieści, +W aktach jeneralności, a Woźny obwieści. + + Co się tycze legiji honorowej krzyża, +Że późno przyszedł, nic to sławie nie ubliża; +Jeśli Jackowi nie mógł służyć ku ozdobie, +Niech służy ku pamiątce: wieszam go na grobie. +Trzy dni tu będzie wisiał, potem do kaplicy +Złoży się, jako wotum dla Boga Rodzicy». + + To powiedziawszy, order wydobył z pokrowca, +I zawiesił na skromnym krzyżyku grobowca +Uwiązaną w kokardę wstążeczkę czerwoną +I krzyż biały gwiaździsty ze złotą koroną; +Przeciw słońcu promienie gwiazdy zajaśniały +Jako ostatni odbłysk ziemskiej Jacka chwały. +Tymczasem lud na klęczkach Anioł Pański mowi, +Upraszając o wieczny pokój grzesznikowi; +Sędzia obchodzi gości i wiejską gromadę, +Wszystkich do Soplicowa wzywa na biesiadę. + + Ale na przyźbie domu usiedli dwaj starce, +Mając u kolan pełne miodu dwa półgarce. +Patrzą w sad, gdzie wśród pączków barwistego maku +Stał ułan jak słonecznik, w błyszczącym kołpaku +Strojnym blachą złocistą i piórem koguta; +Przy nim dziewczę w zielonej sukience jak ruta +Pozioma, wznosi oczki błękitne jak bratki +Ku oczom chłopca; dalej panny rwały kwiatki +Po ogrodzie, umyślnie odwracając głowy +Od kochanków, żeby im nie mieszać rozmowy. + + Ale starce miód piją, tabakierką z kory +Częstując się nawzajem, toczą rozhowory. + + «Tak, tak, mój Protazeńku» rzekł Klucznik Gerwazy. +«Tak, tak, mój Gerwazeńku» rzekł Woźny Protazy. +«Tak to, tak!» powtórzyli zgodnie kilka razy, +Kiwając w takt głowami; wreszcie Woźny rzecze: +«Iż proces nasz skończy się dziwnie, ja nie przeczę. +Wszakże, były przykłady: pamiętam procesy, +W których się działy gorsze niż u nas ekscesy, +A intercyza cały zakończyła kłopot: +Tak z Borzdobohatymi pogodził się Łopot, +Krepsztulowie z Kupściami, Putrament z Pikturną, +Z Odyńcami Mackiewicz, z Kwileckimi Turno. +Co mówię! wszak Polacy miewali zamieszki +Z Litwą, gorsze niżeli z Soplicą Horeszki, +A gdy na rozum wzięła królowa Jadwiga, +To się bez sądów owa skończyła intryga. +Dobrze, gdy strony mają panny albo wdowy +Na wydaniu: to zawsze kompromis gotowy. +Najdłuższy proces zwykle bywa z duchowieństwem +Katolickim albo też z bliskim pokrewieństwem: +Bo wtenczas sprawy skończyć nie można małżeństwem. +Stąd to Lachy z Rusami w sporach nieskończonych, +Idąc z Lecha i Rusa, dwu braci rodzonych; +Stąd się tyle procesów litewskich ciągnęło +Długo z księżmi Krzyżaki, aż wygrał Jagiełło; +Stąd na koniec pendebat długo przed aktami +Sławny ów proces Rymszów z dominikanami, +Aż wygrał wreszcie syndyk klasztorny ksiądz Dymsza, +Skąd jest przysłowie: większy Pan Bóg niż pan Rymsza; +Ja zaś dołożę, lepszy miód od Scyzoryka». +To mówiąc, półgarcówką przepił do Klucznika. + + «Prawda! prawda! — rzekł na to Gerwazy wzruszony. — +Dziwneć to były losy tej naszej Korony +I naszej Litwy! Wszak to jak małżonków dwoje! +Bóg złączył, a czart dzieli; Bóg swoje, czart swoje! +Ach, bracie Protazeńku! że to oczy nasze +Widzą! że znowu do nas ci Koronijasze +Zawitali! Służyłem ja z nimi przed laty; +Pamiętam, dzielne były z nich konfederaty! +Gdyby nieboszczyk pan mój Stolnik dożył chwili! +O Jacku! Jacku!… lecz cóż będziemy kwilili? +Skoro dziś znowu Litwa łączy się z Koroną, +Toć tym samym już wszystko zgodzono, zgładzono». + + «I to dziw — rzekł Protazy — że o tej to Zosi, +O której rękę teraz nasz Tadeusz prosi, +Było przed rokiem omen, jakoby znak z nieba!» +«Panną Zofiją — przerwał Klucznik — zwać ją trzeba; +Bo już dorosła, nie jest dziewczyną maluczką, +Przy tym z krwi dygnitarskiej, jest Stolnika wnuczką». +«Owoż — kończył Protazy — był to znak proroczy +O jej losie, widziałem znak na własne oczy. +Przed rokiem tu siedziała w święto czeladź nasza +Pijąc miód; alić patrzym: pęc, pada z poddasza +Dwóch wróblów bijących się; oba samcy stare, +Jeden młodszy cokolwiek miał podgarle szare, +Drugi czarne; dalejże tłuc się po podwórzu, +Przewracać kulki, że aż zaryli się w kurzu — +My patrzym, a tymczasem szepcą sobie sługi, +Że ten czarny niech będzie Horeszko, a drugi +Soplica; więc ilekroć szary był na górze +Krzyczą: »Wiwat Soplica, pfe Horeszki tchórze!« +A gdy spadał, wołali: »Popraw się Soplica, +Nie daj się magnatowi, to wstyd na szlachcica!« +Tak śmiejąc się, czekamy, kto kogo pokona; +Wtem Zosieńka, nad ptastwem litością wzruszona, +Podbiegła i nakryła rączką te rycerze; +Jeszcze się w ręku bili, aż leciało pierze, +Taka była zawziętość w tym maleńkim lichu. +Baby patrząc na Zosię, gadały po cichu, +Że pewnie przeznaczeniem będzie tej dziewczyny +Pogodzić dwie od dawna zwaśnione rodziny. +A widzę, że się dzisiaj ziścił omen babi. +Prawdać to, że naonczas myślano o Hrabi, +Nie zaś o Tadeuszu». + + Na to Klucznik rzecze: +«Dziwne są sprawy w świecie, kto wszystko dociecze! +Ja też powiem waszeci rzecz choć nie tak cudną +Jak ów omen, a przecież do pojęcia trudną. +Wiesz, iż dawniej rad bym był Sopliców rodzinę +W łyżce wody utopić; a tego chłopczynę, +Tadeusza, od dziecka niezmierniem polubił! +Uważałem, że gdy się z chłopiętami czubił, +Zawsze ich zbił; więc ilekroć do zamku biegał, +Jam go zawsze do trudnych imprezów podżegał. +Wszystko mu się udało: czy wydrzeć gołębie +Na wieży, czy jemiołę oberwać na dębie, +Czyli z najwyższej sosny złupić wronie gniazdo: +Wszystko umiał; myśliłem: pod szczęśliwą gwiazdą +Urodził się ten chłopiec, szkoda że Soplica! +Któż by zgadł, że w nim zamku powitam dziedzica, +Męża panny Zofiji, mej wielmożnej pani!» + + Tu skończyli rozmowę, piją zadumani; +Słychać tylko niekiedy te krótkie wyrazy: +«Tak, tak, panie Gerwazy» — «Tak, panie Protazy». + + Przyzba tykała kuchni, której okna stały +Otworem i dym jako z pożaru buchały; +Aż z kłębów dymu, niby biała gołębica, +Mignęła świecąca się kuchmistrza szlafmyca: +Wojski przez okno kuchni, ponad starców głowy, +Wytknąwszy głowę, milczkiem słuchał ich rozmowy, +I podał im nareszcie filiżanki spodek +Pełen biszkoktów, mówiąc: «Zakąście wasz miodek. +A ja wam też opowiem historią ciekawą +Sporu, który miał bitwą zakończyć się krwawą, +Gdy polujący w głębi nalibockich lasów, +Rejtan wypłatał sztukę książęciu Denassów. +Tej sztuki omal własnym nie przypłacił zdrowiem: +Jam kłótnię panów zgodził, jak — to wam opowiem». +Ale Wojskiego powieść przerwali kucharze, +Pytając komu serwis ustawiać rozkaże. + + Wojski odszedł, a starcy zaczerpnąwszy miodu, +Zadumani zwrócili oczy w głąb ogrodu, +Gdzie ów dorodny ułan rozmawiał z panienką. +Właśnie ułan ująwszy jej dłoń lewą ręką, +(Prawą miał na temlaku, widać, że był ranny) +Z takimi odezwał się słowami do panny: + + «Zofijo, musisz to mnie koniecznie powiedzieć, +Nim zamienim pierścionki, muszę o tym wiedzieć. +I cóż, że przeszłej zimy byłaś już gotowa +Dać słowo mnie? Ja wtenczas nie przyjąłem słowa: +Bo i cóż mnie po takim wymuszonym słowie? +Wtenczas bawiłem bardzo krótko w Soplicowie; +Nie byłem taki próżny, ażebym się łudził, +Żem jednym mym spojrzeniem miłość w tobie wzbudził; +Ja nie fanfaron, chciałem mą własną zasługą +Zyskać twe względy, choćby przyszło czekać długo. +Teraz jesteś łaskawa twe słowo powtórzyć: +Czymże na tyle łaski umiałem zasłużyć? +Może mnie bierzesz, Zosiu, nie tak z przywiązania, +Tylko że stryj i ciotka do tego cię skłania? +Ale małżeństwo, Zosiu, jest rzecz wielkiej wagi! +Radź się serca własnego; niczyjej powagi +Tu nie słuchaj, ni stryja gróźb, ni namów cioci. +Jeśli nie czujesz dla mnie nic oprócz dobroci, +Możem te zaręczyny czas jakiś odwlekać; +Więzić twej woli nie chcę; będziem, Zosiu, czekać. +Nic nas nie nagli, zwłaszcza że wczora wieczorem +Dano mi rozkaz zostać w Litwie instruktorem +W pułku tutejszym, nim się z mych ran nie wyleczę. +I cóż kochana Zosiu?» + + Na to Zosia rzecze, +Wznosząc głowę i patrząc w oczy mu nieśmiało: +«Nie pamiętam już dobrze, co się dawniej działo; +Wiem, że wszyscy mówili, iż za mąż iść trzeba +Za pana: ja się zawsze zgadzam z wolą Nieba +I z wolą starszych». Potem, spuściwszy oczęta, +Dodała: «Przed odjazdem, jeśli pan pamięta, +Kiedy umarł ksiądz Robak w ową burzę nocną, +Widziałam, że pan jadąc żałował nas mocno; +Pan łzy miał w oczach; te łzy, powiem panu szczerze, +Wpadły mnie aż do serca; odtąd panu wierzę +Że mnie lubisz; ilekroć mówiłam pacierze +Za pana powodzenie, zawsze przed oczami +Stał pan z tymi dużymi błyszczacymi łzami. +Potem Podkomorzyna do Wilna jeździła, +Wzięła mnie tam na zimę; alem ja tęskniła +Do Soplicowa i do tego pokoiku, +Gdzie mnie pan naprzód w wieczór spotkał przy stoliku, +Potem pożegnał… Nie wiem, skąd pamiątka pana, +Coś niby jak rozsada w jesieni zasiana, +Przez całą zimę w moim sercu się krzewiła, +Że, jako mówię panu, ustawniem tęskniła +Do tego pokoiku, i coś mi szeptało, +Że tam znów pana znajdę — i tak się też stało. +Mając to w głowie, często też miałam na ustach +Imię pana — było to w Wilnie na zapustach; +Panny mówiły, że ja jestem zakochana: +Jużci, jeżeli kocham, to już chyba pana». +Tadeusz rad z takiego miłości dowodu, +Wziął ją pod rękę, ścisnął i wyszli z ogrodu +Do pokoju damskiego, do owej komnaty, +Kędy Tadeusz mieszkał przed dziesięcią laty. + + Teraz bawił tam Rejent cudnie wystrojony, +I usługiwał damie, swojej narzeczonéj, +Biegając i podając sygnety, łańcuszki, +Słoiki i flaszeczki, i proszki, i muszki; +Wesoł, na pannę młodą patrzył tryumfalnie. +Panna młoda kończyła robić gotowalnię: +Siedziała przed zwierciadłem radząc się bóstw wdzięku; +Pokojowe zaś, jedne z żelazkami w ręku +Odświeżają nadstygłe warkoczów pierścionki, +Drugie klęcząc pracują około falbonki. + + Gdy się tak Rejent bawi ze swą narzeczoną, +Kuchcik stuknął doń w okno: kota spostrzeżono! +Kot, wykradłszy się z łozy, prześmignął po łące +I wskoczył w sad pomiędzy jarzyny wschodzące; +Tam siedzi: wystraszyć go łacno z rozsadniku +I uszczuć, postawiwszy charty na przesmyku. +Bieży Asesor, ciągnąc za obróż Sokoła; +Pośpiesza za nim Rejent i Kusego woła. +Wojski obu z chartami przy płocie ustawił, +A sam się z placką muszą do sadu wyprawił. +Depcąc, świszcząc i klaszcząc, bardzo zwierza trwoży; +Szczwacze, trzymając każdy charta na obroży, +Ukazują palcami, skąd zając wyruszy, +Cmokają z cicha; charty nadstawiły uszy, +Wytknęły pyski na wiatr i drżą niecierpliwie, +Jak dwie strzały złożone na jednej cięciwie. +Wtem Wojski krzyknął: «Wyczha!» Zając smyk zza płotu +Na łąkę; charty za nim; i wnet bez obrotu +Sokół i Kusy razem spadli na szaraka +Ze dwóch stron w jednej chwili, jak dwa skrzydła ptaka, +I zęby mu jak szpony zatopili w grzbiecie. +Kot jęknął raz, jak nowo narodzone dziecię, +Żałośnie! Biegą szczwacze: już leży bez ducha, +A charty mu sierść białą targają spod brzucha. + + Szczwacze pogłaskali psy, a Wojski tymczasem +Dobył nożyk strzelecki wiszący za pasem, +Oderznął skoki i rzekł: «Dziś równą odprawę +Wezmą pieski, bo równą pozyskali sławę, +Równa ich była rączość, równa była praca; +Godzien jest pałac Paca, godzien Pac pałaca, +Godni są szczwacze chartów, godne szczwaczów charty. +Otóż skończony spór wasz długi i zażarty; +Ja, któregoście sędzią zakładu obrali, +Wydaję wreszcie wyrok: obaście wygrali. +Wracam fanty, niech każdy przy swoim zostanie, +A wy podpiszcie zgodę». Na starca wezwanie +Szczwacze zwrócili na się rozjaśnione lice +I długo rozdzielone złączyli prawice. + + Wtem rzekł Rejent: «Stawiłem niegdyś konia z rzędem, +Opisałem się także przed ziemskim urzędem, +Iż pierścień mój sędziemu w salarijum złożę: +Fant postawiony w zakład wracać się nie może. +Pierścień niechaj pan Wojski na pamiątkę przymie, +I każe na nim wyryć albo swoje imię, +Lub gdy zechce, herbowne Hreczechów ozdoby; +Krwawnik jest gładki, złoto jedenastej proby. +Konia teraz ułani pod jazdę zabrali, +Rzęd został przy mnie; każdy znawca ten rzęd chwali +Iż jest wygodny, trwały, a piękny jak cacko: +Kulbaczka wąska modą z turecka kozacką, +Kula na przodzie, w kuli są drogie kamienie, +Poduszeczka z rubrontu wyścieła siedzenie; +A kiedy na łęk wskoczysz, na tym miękkim puszku +Między kulami siedzisz wygodnie jak w łóżku; +A gdy w galop puścisz się (tu Rejent Bolesta, +Który, jako wiadomo, bardzo lubił gesta, +Rozstawił nogi jakby na konia wskakiwał, +Potem galop udając, powoli się kiwał) +A gdy w galop puścisz się, natenczas z czapraka +Blask bije, jakby złoto kapało z rumaka, +Bo tabenki są gęsto złotem nakrapiane, +I szerokie strzemiona srebrne pozłacane; +Na rzemieniach munsztuka i na uździenicy +Połyskają guziki perłowej macicy, +U napierśnika wisi księżyc w kształt Leliwy, +To jest w kształt nowiu. Cały ten sprzęt osobliwy, +Zdobyty (jak wieść niesie) w boju podhajeckim +Na jakimś bardzo znacznym szlachcicu tureckim, +Przyjm, Asesorze, w dowód mojego szacunku». + + A na to rzekł Asesor, wesół z podarunku: +«Ja niegdyś darowane od księcia Sanguszki +Stawiłem w zakład moje prześliczne obróżki +Jaszczurem wykładane z kolcami ze złota, +I utkaną z jedwabiu smycz, której robota +Równie droga jak kamień co się na niej świeci. +Chciałem sprzęt ten zostawić w dziedzictwie dla dzieci; +Dzieci pewnie mieć będę: wiesz, że się dziś żenię; +Ale ten sprzęt, Rejencie, proszę uniżenie, +Bądź łaskaw przyjąć w zamian za twój rzęd bogaty +I na pamiątkę sporu, co długimi laty +Toczył się i nareszcie zakończył zaszczytnie +Dla nas obu. Niech zgoda między nami kwitnie». +Więc wracali do domu oznajmić za stołem, +Że się skończył spór między Kusym i Sokołem. + + Była wieść, że zająca tego Wojski w domu +Wyhodował i w ogród puścił po kryjomu, +Ażeby szczwaczów zgodzić zbyt łatwą zdobyczą. +Staruszek tak swą sztukę zrobił tajemniczo, +Że oszukał zupełnie całe Soplicowo. +Kuchcik w lat kilka później szepnął o tym słowo, +Chcąc Assesora skłócić z Rejentem na nowo; +Ale próżno krzywdzące chartów wieści szerzył: +Wojski zaprzeczył i nikt kuchcie nie uwierzył. + + Już goście zgromadzeni w wielkiej zamku sali, +Czekając uczty, wkoło stołu rozmawiali, +Gdy pan Sędzia w mundurze wojewódzkim wchodzi +I pana Tadeusza z Zofią przywodzi. +Tadeusz lewą dłonią dotykając głowy, +Pozdrowił swych dowódców przez ukłon wojskowy; +Zofija z opuszczonym ku ziemi wejrzeniem, +Zapłoniwszy się, gości witała dygnieniem +(Od Telimeny pięknie dygać wyuczona). +Miała wianek na głowie jako narzeczona, +Zresztą ubiór ten samy, w jakim dziś w kaplicy +Składała snop wiosenny dla Boga Rodzicy. +Użęła znów dla gości nowy snopek ziela; +Jedną ręką zeń kwiaty i trawy rozdziela, +Drugą swój sierp błyszczący poprawia na głowie. +Brali ziółka, całując jej ręce, wodzowie; +Zosia znowu dygała w kolej zapłoniona. + + Wtem jenerał Kniaziewicz wziął ją za ramiona, +I złożywszy ojcowski całus na jej czole, +Podniósł w górę dziewczynę, postawił na stole, +A wszyscy klaszcząc w dłonie zawołali: «Brawo!» +Zachwyceni dziewczyny urodą, postawą, +A szczególniej jej strojem litewskim, prostaczym. +Bo dla tych wodzów, którzy w swym życiu tułaczym +Tak długo błąkali się w obcych stronach świata, +Dziwne miała powaby narodowa szata, +Która im wspominała i młode ich lata, +I dawne ich miłostki. Więc ze łzami prawie +Skupili się do stołu, patrzyli ciekawie. +Ci proszą, aby Zosia wzniosła nieco czoło +I oczy pokazała; ci, ażeby wkoło +Raczyła się obrócić; dziewczyna wstydliwa +Obraca się, lecz oczy rękami zakrywa. +Tadeusz patrzył wesół i zacierał ręce. + + Czy ktoś Zosi poradził wyjść w takiej sukience, +Czy instynktem wiedziała (bo dziewczyna zgadnie +Zawsze instynktem, co jej do twarzy przypadnie): +Dosyć, że Zosia pierwszy raz w życiu dziś z rana +Była od Telimeny za upór łajana, +Nie chcąc modnego stroju, aż wymogła płaczem +Że ją tak zostawiono, w ubraniu prostaczem. + + Spódniczkę miała długą, białą; suknię krótką +Z zielonego kamlotu z różową obwódką; +Gorset także zielony, różowymi wstęgi +Od łona aż do szyi sznurowany w pręgi; +Pod nim pierś jako pączek pod listkiem się tuli. +Od ramion świecą białe rękawy koszuli, +Jako skrzydła motyle do lotu wydęte, +U dłoni skarbowane i wstążką opięte. +Szyja także koszulką obciśniona wąską, +Kołnierzyk zadzierzgniony różową zawiązką; +Zauszniczki wyrżnięte sztucznie z pestek wiszni, +Których się wyrobieniem Sak Dobrzyński pyszni +(Były tam dwa serduszka z grotem i płomykiem +Dane dla Zosi, gdy Sak był jej zalotnikiem); +Na kołnierzyku wiszą dwa sznurki bursztynu, +Na skroniach zielonego wianek rozmarynu; +Wstążki warkoczów Zosia rzuciła na barki, +A na czoło włożyła, zwyczajem żniwiarki, +Sierp krzywy, świeżym żęciem traw oszlifowany, +Jasny jak nów miesięczny nad czołem Dyjany. + + Wszyscy chwalą, klaskają. Jeden z oficerów +Dobył z kieszeni portefeuille z plikami papierów, +Rozłożył je, ołówek przyciął, w ustach zmoczył, +Patrzy w Zosię, rysuje. Ledwie Sędzia zoczył +Papiery i ołówki, poznał rysownika; +Choć go bardzo odmienił mundur pułkownika, +Bogate szlify, mina prawdziwie ułańska +I wąsik poczerniony i bródka hiszpańska. +Sędzia poznał: «Jak się masz, mój jaśnie wielmożny +Hrabio, i w ładownicy masz twój sprzęt podróżny +Do malarstwa!» W istocie, był to Hrabia młody; +Niedawny żołnierz: lecz że wielkie miał dochody +I swoim kosztem cały pułk jazdy wystawił, +I w pierwszej zaraz bitwie wybornie się sprawił, +Cesarz go pułkownikiem dziś właśnie mianował; +Więc Sędzia witał Hrabię i rangi winszował, +Ale Hrabia nie słuchał, a pilnie rysował. + + Tymczasem weszła druga para narzeczona: +Asesor, niegdyś cara, dziś Napoleona +Wierny sługa; żandarmów oddział miał w komendzie, +A choć ledwie dwadzieścia godzin był w urzędzie, +Już włożył mundur siny z polskimi wyłogi +I ciągnął krzywą szablę i dzwonił w ostrogi. +Obok poważnym krokiem szła jego kochanka +Ubrana bardzo strojnie, Tekla Hreczeszanka; +Bo Asesor już dawno Telimenę rzucił, +I aby tę kokietkę tym mocniej zasmucił, +Ku Wojszczance afekty serdeczne obrócił. +Panna nie nadto młoda, już pono półwieczna, +Lecz gospodyni dobra, osoba stateczna +I posażna: bo oprócz swej dziedzicznej wioski +Sumką z daru Sędziego powiększała wnioski. + + Trzeciej pary daremnie czekają czas długi. +Sędzia niecierpliwi się i wysyła sługi; +Wracają: powiadają, że trzeci małżonek, +Pan Rejent, szczując kota, zgubił swój pierścionek +Ślubny, szuka na łące; a Rejenta dama +Jeszcze u gotowalni, choć spieszy się sama +I choć jej pomagają służebne kobiety, +Nie mogła w żaden sposób skończyć toalety: +Ledwie będzie gotowa na godzinę czwartą. + + + + +Księga dwunasta + + + +Kochajmy się + +Ostatnia uczta staropolska — Arcy-serwis — Objaśnienie jego figur — Jego ruchy — Dąbrowski udarowany — Jeszcze o Scyzoryku — Kniaziewicz udarowany — Pierwszy akt urzędowy Tadeusza przy objęciu dziedzictwa — Uwagi Gerwazego — Koncert nad koncertami — Polonez — Kochajmy się. + + Na koniec z trzaskiem sali drzwi na wściąż otwarto. +Wchodzi pan Wojski w czapce i z głową zadartą, +Nie wita się i miejsca za stołem nie bierze: +Bo Wojski występuje w nowym charakterze +Marszałka dworu. Laskę ma na znak urzędu +I tą laską z kolei jako mistrz obrzędu, +Wskazuje wszystkim miejsca i gości usadza. +Naprzód, jako najpierwsza województwa władza, +Podkomorzy-Marszałek wziął miejsce zaszczytne: +Ze słoniowym poręczem krzesło aksamitne; +Obok na prawej stronie jenerał Dąbrowski, +Na lewej siadł Kniaziewicz, Pac i Małachowski; +Śród nich Podkomorzyna, dalej inne panie, +Oficerowie, pany, szlachta i ziemianie, +Mężczyźni i kobiety, na przemian po parze, +Usiadają porządkiem, gdzie Wojski ukaże. + + Pan Sędzia, skłoniwszy się, opuścił biesiadę. +On na dziedzińcu włościan traktował gromadę; +Zebrawszy ich za stołem na dwa staje długim, +Sam siadł na jednym końcu, a pleban na drugim. +Tadeusz i Zofia do stołu nie siedli; +Zajęci częstowaniem włościan, chodząc jedli. +Starożytny był zwyczaj, iż dziedzice nowi +Na pierwszej uczcie sami służyli ludowi. + + Tymczasem goście, potraw czekający w sali, +Z zadziwieniem na wielki serwis poglądali, +Którego równie drogi kruszec jak robota. +Jest podanie, że książę Radziwiłł-Sierota +Kazał ten sprzęt na urząd w Wenecyi zrobić +I wedle własnych planów po polsku ozdobić. +Serwis potem zabrany czasu wojny szwedzkiéj +Przeszedł, nie wiedzieć jaką drogą, w dom szlachecki; +Dziś ze skarbca dobyty zajął środek stoła +Ogromnym kręgiem, na kształt karetnego koła. + + Serwis ten był nalany ode dna po brzegi +Piankami i cukrami białymi jak śniegi: +Udawał przewybornie krajobraz zimowy. +W środku czerniał ogromny bór konfiturowy, +Stronami domy, niby wioski i zaścianki, +Okryte zamiast śronu cukrowymi pianki; +Na krawędziach naczynia stoją dla ozdoby +Niewielkie z porcelany wydęte osoby +W polskich strojach: jakoby aktory na scenie, +Zdawały się przedstawiać jakoweś zdarzenie; +Gest ich sztucznie wydany, farby osobliwe, +Tylko głosu im braknie, zresztą gdyby żywe. + + Cóż przedstawiają? goście pytali ciekawi. +Za czym Wojski podnosi laskę i tak prawi: +(Tymczasem podawano wódkę przed jedzeniem) +«Za mych wielce mościwych panów pozwoleniem: +Te persony, których tu widzicie bez liku, +Przedstawiają polskiego historię sejmiku, +Narady, wotowanie, tryumfy i waśnie; +Sam tę scenę odgadłem i państwu objaśnię. + + Oto na prawo widać liczne szlachty grono: +Pewnie ich przed sejmikiem na ucztę sproszono. +Czeka nakryty stolik; nikt gości nie sadza, +Stoją kupkami, każda kupka się naradza. +Patrzcie, iż w każdej kupce stoi w środku człowiek, +Z którego ust otwartych, z podniesionych powiek, +Rąk niespokojnych, widać: mówca — coś tłumaczy, +I palcem eksplikuje, i na dłoni znaczy. +Ci mówcy zalecają swoich kandydatów; +Z różnym skutkiem, jak widać z miny szlachty bratów. + + «Wprawdzie tam, w drugiej kupie, szlachta pilnie słucha. +Ten ręce za pas zatknął i przyłożył ucha, +Ów dłoń przy uchu trzyma i milczkiem wąs kręci, +Zapewne słowa zbiera i niże w pamięci; +Cieszy się mówca widząc, że są nawróceni, +Gładzi kieszeń, bo kreski ich już ma w kieszeni. + + Lecz za to w trzecim gronie dzieje się inaczej: +Tu mówca musi łowić za pasy słuchaczy. +Patrzcie, wyrywają się i cofają uszy; +Patrzcie, jako ten słuchacz od gniewu się puszy, +Wzniósł ręce, grozi mówcy, usta mu zatyka, +Pewnie słyszał pochwały swego przeciwnika; +Ten drugi, pochyliwszy czoło na kształt byka, +Powiedziałbyś, że mówcę pochwyci na rogi; +Ci biorą się do szabel, tamci poszli w nogi. + + Jeden między kupkami szlachcic cichy stoi. +Widać, że człek bezstronny; waha się i boi; +Za kim dać kreskę? nie wie, i sam z sobą w walce, +Pyta losu, wzniósł ręce, wytknął wielkie palce, +Zmrużył oczy, paznokciem do paznokcia mierzy: +Widać, że kreskę swoją kabale powierzy; +Jeśli palce trafią się, da afirmatywę, +A jeżeli się chybią, rzuci negatywę. + + Na lewej druga scena; refektarz klasztoru +Obrócony na salę szlacheckiego zboru. +Starsi rzędem na ławach siedzą, młodzi stają +I ciekawi przez głowy w środek zaglądają; +W środku marszałek stoi, wazon w ręku trzyma, +Liczy gałki, szlachta je pożera oczyma, +Właśnie wstrząsnął ostatnią; woźni ręce wznoszą +I imię obranego urzędnika głoszą. + + Jeden szlachcic na zgodę powszechną nie zważa. +Patrz, wytknął głowę oknem z kuchni refektarza; +Patrz, jak oczy wytrzeszczył, jak pogląda śmiało, +Usta otworzył, jakby chciał zjeść izbę całą; +Łatwo zgadnąć, że szlachcic ten zawołał: »Veto!« +Patrzcie, jak za tą nagłą do kłótni podnietą, +Tłoczy się do drzwi ciżba, pewnie idą w kuchnię; +Dostali szable, pewnie krwawy bój wybuchnie. + + Lecz tam na korytarzu, Państwo uważacie +Tego starego księdza, co idzie w ornacie: +To przeor; Sanktissimum z ołtarza wynosi, +A chłopiec w komży dzwoni i na ustęp prosi. +Szlachta wnet szable chowa, żegna się i klęka, +A ksiądz tam się obraca, gdzie jeszcze broń szczęka. +Skoro przyjdzie, wnet wszystkich uciszy i zgodzi. + + «Ach! wy nie pamiętacie tego Państwo młodzi! +Jak wśród naszej burzliwej szlachty samowładnej, +Zbrojnej, nie trzeba było policyi żadnej: +Dopóki wiara kwitła, szanowano prawa, +Była wolność z porządkiem i z dostatkiem sława! +W innych krajach, jak słyszę, trzyma urząd drabów, +Policyjantów różnych, żandarmów, konstabów: +Ale jeśli miecz tylko bezpieczeństwa strzeże, +Żeby w tych krajach była wolność — nie uwierzę». + + Wtem dzwoniąc w tabakierę, rzekł pan Podkomorzy: +«Panie Wojski, niech wasze na potem odłoży +Te historie. Prawda, że sejmik ciekawy: +Ale my głodni, każ wać przynosić potrawy». + + Na to Wojski, skłaniając aż do ziemi laskę: +«Jaśnie wielmożny panie, zróbże mi tę łaskę, +Zaraz dokończę scenę ostatnią sejmików. +Oto nowy marszałek na ręku stronników +Wyniesion z refektarza. Patrz, jak szlachta braty +Rzucają czapki, usta otwarli, — wiwaty! +A tam, po drugiej stronie pan przekreskowany +Sam jeden, czapkę wcisnął na łeb zadumany. +Żona przed domem czeka, zgadła, co się dzieje, +Biedna! oto na ręku pokojowej mdleje; +Biedna! jaśnie wielmożnej tytuł przybrać miała, +A znów tylko wielmożną na lat trzy została!» + + Tu Wojski skończył opis i laską znak daje. +I wnet zaczęli wchodzić parami lokaje +Roznoszący potrawy: barszcz królewskim zwany, +I rosół staropolski sztucznie gotowany, +Do którego pan Wojski z dziwnymi sekrety +Wrzucił kilka perełek i sztukę monety +(Taki rosół krew czyści i pokrzepia zdrowie); +Dalej inne potrawy, a któż je wypowie! +Kto zrozumie nieznane już za naszych czasów, +Te półmiski kontuzów, arkasów, blemasów, +Z ingrediencyjami pomuchl, figatelów, +Cybetów, piżm, dragantów, pinelów, brunelów; +Owe ryby: łososie suche, dunajeckie, +Wyżyny i kawijary weneckie, tureckie, +Szczuki główne i szczuki podgłówne, łokietne, +Flądry i karpie ćwiki, i karpie szlachetne; +W końcu sekret kucharski: ryba niekrojona +U głowy przysmażona, we środku pieczona, +A mająca potrawkę z sosem u ogona. + + Goście ani pytali nazwiska potrawy, +Ani ich zastanowił ów sekret ciekawy; +Wszystko prędko z żołnierskim jedli apetytem, +Kieliszki napełniając węgrzynem obfitym. + + Ale tymczasem wielki serwis barwę zmienił, +I odarty ze śniegu już się zazielenił. +Bo lekka, ciepłem letnim powoli rozgrzana, +Roztopiła się lodu cukrowego piana +I dno odkryła, dotąd zatajone oku; +Więc krajobraz przedstawił nową porę roku, +Zabłysnąwszy zieloną, różnofarbną wiosną. +Wychodzą różne zboża, jak na drożdżach rosną, +Pszenicy szafranowej buja kłos złocisty, +Żyto ubrane w srebra malarskiego listy +I gryka wyrabiana sztucznie z czokolady, +I kwitnące gruszkami i jabłkami sady. + + Ledwie mają czas goście darów lata użyć; +Darmo proszą Wojskiego, żeby je przedłużyć: +Już serwis, jak planeta koniecznym obrotem, +Zmienia porę, już zboża malowane złotem, +Nabrawszy ciepła w izbie powoli topnieją, +Już trawy pożółkniały, liścia czerwienieją, +Sypią się: rzekłbyś, iż wiatr jesienny powiewa; +Na koniec owe chwilą przedtem strojne drzewa, +Teraz, jakby odarte od wichrów i szronu, +Stoją nagie: były to laski cynamonu, +Lub udające sosnę gałązki wawrzynu, +Odziane zamiast kolców ziarenkami kminu. + + Goście pijący wino zaczęli gałązki +Pnie i korzenie zrywać i gryźć dla zakąski. +Wojski obchodził serwis i pełen radości, +Tryumfujące oczy obracał na gości. + + Henryk Dąbrowski udał wielkie zadziwienie +I rzekł: «Mój panie Wojski, czy to chińskie cienie? +Czy to Pinety panu dał w służbę swe bisy? +Czy dotąd u was w Litwie są takie serwisy +I wszyscy takim starym ucztują zwyczajem? +Powiedz mi, bo ja życie strawiłem za krajem». + + Wojski rzekł kłaniając się: «Nie, jaśnie wielmożny +Jenerale, nie jest to żaden kunszt bezbożny! +Jest to pamiątka tylko owych biesiad sławnych, +Które dawano w domach panów starodawnych, +Gdy Polska używała szczęścia i potęgi! +Com zrobił, tom wyczytał z tej tu oto księgi. +Pytasz, czy wszędzie w Litwie ten się zwyczaj chowa? +Niestety! już i do nas włazi moda nowa. +Niejeden panicz krzyczy, że nie cierpi zbytków: +Je jak Żyd, skąpi gościom potraw i napitków, +Węgrzyna pożałuje, a pije szatańskie +Fałszywe wino modne, moskiewskie, szampańskie; +Potem w wieczór na karty tyle złota straci, +Że za nie dałbyś ucztę na stu szlachty braci. +Nawet (bo co na sercu mam, dziś powiem szczerze, +Niech tego Podkomorzy za złe mi nie bierze) +Kiedym ten serwis cudny ze skarbca dobywał, +To nawet Podkomorzy, i on mnie przedrwiwał! +Mówiąc, że to machina żmudna, staroświecka, +Że to ma pozór niby zabawki dla dziecka, +Nieprzyzwoitej dla tak znakomitych ludzi! +Sędzio! i Sędzia mówił że to gości znudzi! +A przecież, ile wnoszę z panów zadziwienia, +Widzę, iż ten kunszt piękny godzien był widzenia! +Nie wiem, czy się podobna okazja zdarzy +Częstować w Soplicowie takich dygnitarzy. +Widzę, że pan jenerał na biesiadach zna się, +Niechaj przyjmie tę książkę! Ona panu zda się, +Gdy będziesz dla monarchów zagranicznych grona +Dawał ucztę, ba, nawet dla Napoleona. +Ale pozwól, nim księgę tę panu poświęcę, +Niech powiem, jakim trafem wpadła w moje ręce». + + Wtem szmer powstał za drzwiami; razem głosów wiele +Zawołało: «Niech żyje Kurek na kościele!» +Ciżba tłoczy się w salę, a Maciej na czele. +Sędzia gościa za rękę do stołu prowadził +I wysoko pomiędzy wodzami posadził, +Mówiąc: «Panie Macieju, niedobry sąsiedzie, +Przyjeżdżasz bardzo późno, prawie po obiedzie». +«Jem wcześnie — rzekł Dobrzyński — ja tu nie dla jadła +Przybyłem, tylko że mnie ciekawość napadła, +Obejrzeć z bliska naszą armią narodową. +Wieleby gadać — jest to ani to, ni owo! +Szlachta mnie obaczyła i gwałtem tu wiedzie, +A Waszeć za stół sadzasz — dziękuję, sąsiedzie». +To wyrzekłszy, przewrócił talerz dnem do góry, +Na znak że jeść nie będzie, i milczał ponury. + + «Panie Dobrzyński — rzekł mu jenerał Dąbrowski, +Tyż to jesteś ów sławny rębacz Kościuszkowski, +Ów Maciej, zwany Rózga! znam ciebie ze sławy. +I proszę, takiś dotąd czerstwy, taki żwawy! +Ileż to lat minęło! Patrz, jam się podstarzał; +Patrz, i Kniaziewiczowi już się włos poszarzał: +A ty jeszcze z młodymi mógłbyś pójść w zapasy, +I Rózga twoja kwitnie pono jak przed czasy; +Słyszałem, żeś niedawno Moskalów oćwiczył. +Lecz gdzie są bracia twoi? Niezmiernie bym życzył +Widzieć te Scyzoryki i te wasze Brzytwy, +Ostatnie egzemplarze starodawnej Litwy». + + «Jenerale — rzekł Sędzia — po owym zwycięstwie, +Prawie wszyscy Dobrzyńscy schronili się w Księstwie; +Zapewne do którego weszli legionu». +«W istocie — odpowiedział młody Szef szwadronu — +Mam w drugiej kompaniji wąsate straszydło, +Wachmistrza Dobrzyńskiego, co się zwie Kropidło, +A Mazury zowią go litewskim niedźwiedziem. +Jeśli Jenerał każe, to go tu przywiedziem». +«Jest — rzekł porucznik — kilku innych rodem z Litwy, +Jeden żołnierz znajomy pod imieniem Brzytwy +I drugi co z tromblonem jeździ na flankiery; +Są także w pułku strzelców dwa grenadyjery +Dobrzyńscy». + + «Ale, ale: o ich naczelniku — +Rzekł jenerał — chcę wiedzieć o tym Scyzoryku, +O którym mnie pan Wojski tyle prawił cudów, +Jakby o jednym z owych dawnych wielkoludów». +«Scyzoryk — rzecze Wojski — choć nie egzulował, +Ale bojąc się śledztwa, przed Moskwą się schował, +Całą zimę nieborak tułał się po lasach, +Teraz dopiero wyszedł. W tych wojennych czasach +Mógłby się na co przydać, jest rycerskim człekiem, +Szkoda tylko, że trochę przyciśniony wiekiem. +Lecz owóż on!…» Tu Wojski palcem wskazał w sieni, +Gdzie czeladź i wieśniacy stali natłoczeni, +A nad wszystkich głowami łysina błyszcząca +Ukazała się nagle jak pełnia miesiąca; +Trzykroć weszła i trzykroć znikła w głów obłoku. +Klucznik idąc kłaniał się, aż dobył się z tłoku, +I rzekł: + + «Jaśnie wielmożny koronny hetmanie, +Czy jenerale, mniejsza o tytułowanie, +Jam jest Rębajło, staję na twe zawołanie +Z tym moim Scyzorykiem, który nie z oprawy +Ani z napisów, ale z hartu nabył sławy, +Że nawet o nim jaśnie wielmożny pan wiedział. +Gdyby on gadać umiał, może by powiedział +Cokolwiek na pochwałę i tej starej ręki, +Która służyła długo, wiernie, Bogu dzięki, +Ojczyźnie, tudzież panów Horeszków rodzinie, +Czego pamięć dotychczas między ludźmi słynie. +Mopanku! rzadko który pisarz prowentowy +Tak zręcznie temperuje pióra, jak on głowy. +Długo liczyć! A nosów i uszu bez liku! +A nie ma żadnej szczerby na tym Scyzoryku +I żaden go nie splamił zbojecki uczynek: +Tylko otwarta wojna albo pojedynek. +Raz tylko! Panie daj mu wieczny odpoczynek! +Bezbronnego człowieka, niestety, sprzątniono… +A i to, Bóg mi świadkiem, pro publico bono». + + «Pokaż no — rzekł śmiejąc się jenerał Dąbrowski — +A to piękny scyzoryk, istny miecz katowski!» +I z zadziwieniem wielki rapier opatrywał +I innym oficerom w kolej pokazywał. +Próbowali go wszyscy, ale ledwie który +Z oficerów mógł podnieść ten rapier do góry. +Mówiono, że Dembiński, sławny ręki siłą, +Podźwignąłby szablicę, lecz go tam nie było. +Z obecnych zaś tylko szef szwadronu Dwernicki +I dowódca plutonu, porucznik Różycki +Potrafili obracać tym żelaznym drągiem: +I tak rapier na próbę szedł z rak do rąk ciągiem. + + Lecz jenerał Kniaziewicz, wzrostem najsłuszniejszy +Pokazało się, iż był w ręku najsilniejszy: +Ująwszy rapier lekko, jakby szpadę dźwignął +I nad głowami gości błyskawicą mignął, +Przypominając polskie fechtarskie wykręty: +*Krzyżową sztukę, młyńca, cios krzywy, raz cięty,* +*Cios kradziony* i tempy *kontrpunktów, tercetów,* +Które też umiał, bo był ze szkoły kadetów. + + Gdy śmiejąc się fechtował, Rębajło już klęczał, +Objął go za kolana i ze łzami jęczał; +Za każdym zwrotem miecza: «Pięknie! jenerale, +Czyś był konfederatem? pięknie, doskonale! +To sztych Puławskich! tak się Dzierżanowski składał. +To sztych Sawy! Któż panu tak rękę układał? +Chyba Maciej Dobrzyński! A to? Jenerale, +Mój wynalazek, dalbóg mój; ja się nie chwalę: +To cięcie znane tylko w Rębajłów zaścianku, +Od mojego imienia zwane *cios mopanku*; +Któż to pana nauczył? to jest moje cięcie, +Moje!» Wstał, jenerała porwawszy w objęcie: +«Teraz umrę spokojny! Jest przecie na świecie +Człowiek, który przytuli moje drogie dziecię; +Bo wszak nad tym od dawna dzień i noc boleję, +Czy po śmierci ten rapier mój nie zerdzewieje! +Otóż nie zerdzewieje! Mój jaśnie wielmożny +Jenerale, wybacz mi, porzućcie te rożny, +Niemieckie szpadki; to wstyd szlacheckiemu dziecku +Nosić ten kijek: weźmij szablę po szlachecku! +Oto ten mój Scyzoryk u nóg twoich składam, +To jest co najdroższego na świecie posiadam; +Nie miałem nigdy żony, nie miałem dziecięcia, +On był żoną i dzieckiem; z mojego objęcia +Nigdy on nie wychodził; od rana do mroku +Pieściłem go, on w nocy sypiał przy mym boku; +A kiedym się zestarzał, nad łóżkiem na ścianie +Wisiał, jako nad Żydem Boże przykazanie! +Myśliłem zakopać go razem z ręką w grobie, +Lecz znalazłem dziedzica — Niechaj służy tobie!» + + Jenerał wpół śmiejąc się, a na wpół wzruszony: +«Kolego — rzekł — jeżeli ustąpisz mnie żony +I dziecka, to zostaniesz przez resztę żywota +Bardzo samotny, stary, wdowiec i sierota! +Powiedz, czym ci ten drogi dar mam wynagrodzić +I czym twoje sieroctwo i wdowstwo osłodzić?» +«Czy ja Cybulski? — rzecze na to Klucznik z żalem — +Co żonę przegrał, grając w mariasza z Moskalem, +Jak o tym pieśń powiada. Ja mam dosyć na tem, +Że mój Scyzoryk jeszcze zabłyśnie przed światem +W takim ręku! Niech tylko jenerał pamięta, +Aby tasiemka była długa, rozciągnięta, +Bo to długie; a zawsze od lewego ucha +Ciąć oburącz, to przetniesz od głowy do brzucha». + + Jenerał wziął Scyzoryk; lecz że bardzo długi, +Nie mógł nosić, w furgonie schowały go sługi. +Co się z nim stało, różnie powiadają o tem, +Lecz nikt pewnie nie wiedział ni wtenczas, ni potem. + + Dąbrowski rzekł do Maćka: «A ty co, kolego? +Zdaje się, żeś ty nie rad z przybycia mojego? +Milczysz kwaśny? I jakże, serce ci nie skacze, +Gdy widzisz orły złote, srebrne? gdy trębacze +Pobudkę Kościuszkowską trąbią ci nad uchem? +Maćku, myśliłem że ty większym jesteś zuchem! +Jeśli szabli nie weźmiesz i na koń nie siędziesz, +Przynajmniej z kolegami wesoło pić będziesz +Zdrowie Napoleona i Polski nadzieje!» + + «Ha! — rzekł Maciej — słyszałem, widzę co się dzieje! +Ale panie, dwóch orłów razem się nie gnieździ! +Łaska pańska, hetmanie, na pstrym koniu jeździ! +Cesarz wielki bohater! gadać o tym wiele! +Pamiętam, że Pułascy, moi przyjaciele, +Mawiali, poglądając na Dymuliera, +Że dla Polski polskiego trzeba bohatera, +Nie Francuza ani też Włocha, ale Piasta, +Jana albo Józefa, lub Maćka — i basta. +Wojsko! mówią, że polskie!… Lecz te fizyliery, +Sapery, grenadiery i kanonijery: +Więcej słychać niemieckich tytułów w tym tłumie +Niżeli narodowych! Kto to już zrozumie! +A muszą też być z wami Turki czy Tatary +Czy syzmatyki, co ni Boga, ani wiary: +Sam widziałem, kobiety w wioskach napastują, +Przechodniów odzierają, kościoły rabują! +Cesarz idzie do Moskwy… daleka to droga, +Jeśli cesarz jegomość wybrał się bez Boga! +Słyszałem, że już podpadł pod klątwy biskupie; +Wszytko to jest…» Tu Maciej chleb umoczył w zupie, +I jedząc nie dokończył ostatniego słowa. + + Nie w smak Podkomorzemu poszła Maćka mowa, +Młodzież zaczęła szemrać; Sędzia przerwał swary, +Głosząc przybycie trzeciej narzeczonej pary. + + Był to Rejent, sam siebie Rejentem ogłosił, +Nikt go nie poznał. Dotąd polskie suknie nosił, +Lecz teraz Telimena, przyszła żona, zmusza +Warunkiem intercyzy, wyrzec się kontusza; +Więc się Rejent rad nierad po francusku przebrał. +Widno, że mu frak duszy połowę odebrał, +Stąpa, jakby kij połknął, prosto, nieruchawo, +Jak żuraw; nie śmie spójrzeć ni w lewo, ni w prawo; +Mina gęsta, lecz z miny widać że jest w męce, +Nie wie jak się pokłonić, gdzie ma podziać ręce, +On, co tak gesty lubił! Ręce za pas sadził, +Nie masz pasa — tylko się po żołądku gładził; +Postrzegł omyłkę; bardzo zmieszał się, spiekł raka, +I ręce obie schował w jedną kieszeń fraka. +Idzie jakby przez rózgi śród szeptów i drwinek, +Wstydząc się za frak, jakby za niecny uczynek; +Aż spotkał oczy Maćka i zadrżał z bojaźni. + + Maciej dotąd z Rejentem żył w wielkiej przyjaźni; +Teraz wzrok nań obrócił tak ostry i dziki, +Że Rejent zbladnął, zaczął zapinać guziki, +Myśląc, że Maciej wzrokiem suknie z niego złupi. +Dobrzyński tylko dwakroć wyrzekł głośno: «Głupi!» +I tak strasznie zgorszył się z Rejenta przebrania, +Że zaraz wstał od stołu, i bez pożegnania +Wymknąwszy się, wsiadł na koń, wrócił do zaścianka. + + A tymczasem Rejenta nadobna kochanka, +Telimena, roztacza blaski swej urody, +I ubiór, od stóp do głów co najświeższej mody. +Jaką miała sukienkę, jaki strój na głowie, +Daremnie pisać, pióro tego nie wypowie; +Chyba pędzel by skreślił te tiule, ptyfenie, +Blondyny, kaszemiry, perły i kamienie, +I oblicze różane i żywe wejrzenie. + + Poznał ją zaraz Hrabia. Z zadziwienia blady +Wstał od stołu i szukał koło siebie szpady: +«I tyżeś to! — zawołał — czy mnie oczy łudzą? +Ty? w obecności mojej ściskasz rękę cudzą? +O niewierna istoto, o duszo zmiennicza! +I nie skryjesz ze wstydu pod ziemię oblicza? +Takeś twojej tak świeżej niepomna przysięgi? +O łatwowierny! po cóż nosiłem te wstęgi! +Lecz biada rywalowi, co mię tak znieważa! +Po moim chyba trupie pójdzie do ołtarza!» + + Goście powstali, Rejent okropnie się zmieszał, +Podkomorzy rywalów zagodzić pośpieszał; +Lecz Telimena wziąwszy Hrabiego na stronę: +«Jeszcze — szepnęła — Rejent nie wziął mię za żonę; +Jeżeli pan przeszkadzasz, odpowiedzże na to, +A odpowiedz mi zaraz, krótko, węzłowato: +Czy mnie kochasz, czyś dotąd serca nie odmienił, +Czyś gotów, żebyś ze mną zaraz się ożenił, +Zaraz, dziś?… jeśli zechcesz, odstąpię Rejenta». +Hrabia rzekł: «O kobieto dla mnie niepojęta! +Dawniej w uczuciach twoich byłaś poetyczną, +A teraz mi się zdajesz całkiem prozaiczną! +Cóż są wasze małżeństwa, jeśli nie łańcuchy, +Które związują tylko ręce, a nie duchy? +Wierzaj: są oświadczenia, nawet bez wyznania; +Są obowiązki, nawet bez obowiązania! +Dwa serca, pałające na dwóch końcach ziemi, +Rozmawiają jak gwiazdy promieńmi drżącemi; +Kto wie! może dla tego ziemia tak do słońca +Dąży, i tak jest zawsze miłą dla miesiąca, +Że wiecznie patrzą na się i najkrótszą drogą +Biegą do siebie — ale zbliżyć się nie mogą!» +«Dość już tego — przerwała — nie jestem planetą +Z łaski Bożej, dość Hrabio: ja jestem kobietą, +Już wiem resztę, przestań mi pleść ni to ni owo. +Teraz ostrzegam: jeśli piśniesz jedno słowo +Ażeby ślub mój zerwać, to jak Bóg na niebie +Że z tymi paznokciami przyskoczę do ciebie +I…» — «Nie będę — rzekł Hrabia — szczęścia pani kłócił» +I oczy pełne smutku i wzgardy odwrócił. +I ażeby ukarać niewierną kochankę, +Za przedmiot stałych ogniów wziął Podkomorzankę. + + Wojski pragnął młodzieńców poróżnionych zgodzić +Przykładami mądrymi: więc zaczął wywodzić +Historyję o dziku Nalibockich lasów +I o kłótni Rejtana z księżęciem Denassów. +Ale goście tymczasem skończyli jeść lody +I z zamku na dziedziniec wyszli dla ochłody. + + Tam włość już kończy ucztę: krążą miodu dzbany. +Muzyka już się stroi i wzywa na tany; +Szukają Tadeusza, który stał na stronie +I coś pilnego szeptał swojej przyszłej żonie. + + «Zofio! muszę ciebie w bardzo ważnej rzeczy +Radzić się; już pytałem stryja, on nie przeczy. +Wiesz, iż znaczna część wiosek które mam posiadać, +Wedle prawa na ciebie powinna by spadać. +Ci chłopi są nie moi, lecz twoi poddani: +Nie śmiałbym ich urządzić bez woli ich pani. +Teraz, kiedy już mamy Ojczyznę kochaną: +Czyliż wieśniacy zyszczą z tą szczęśliwą zmianą +Tyle tylko, że pana innego dostaną? +Prawda, że byli dotąd rządzeni łaskawie: +Lecz po mej śmierci, Bóg wie, komu ich zostawię. +Jestem żołnierz, jesteśmy śmiertelni oboje, +Jestem człowiek, sam własnych kaprysów się boję: +Bezpieczniej zrobię, kiedy władzy się wyrzekę, +I oddam los włościanów pod prawa opiekę. +Sami wolni, uczyńmy i włościan wolnemi, +Oddajmy im w dziedzictwo posiadanie ziemi, +Na której się zrodzili, którą krwawą pracą +Zdobyli, z której wszystkich żywią i bogacą. +Lecz muszę ciebie ostrzec, że tych ziem nadanie +Zmniejszy nasz dochód, w miernym musimy żyć stanie. +Ja przywykłem do życia oszczędnego z młodu; +Lecz ty Zofio, jesteś z wysokiego rodu, +W stolicy przepędziłaś twoje młode lata, +Czyż zgodzisz się żyć na wsi, z daleka od świata, +Jak ziemianka?» + + A na to Zosia rzekła skromnie: +«Jestem kobietą, rządy nie należą do mnie, +Wszakże pan będziesz mężem; ja do rady młoda, +Co pan urządzisz, na to całym sercem zgoda! +Jeśli, włość uwalniając, zostaniesz uboższy, +To Tadeuszu będziesz sercu memu droższy. +O moim rodzie mało wiem i nie dbam o to; +Tyle pomnę, że byłam ubogą sierotą, +Że od Sopliców byłam za córkę przybrana, +W ich domu hodowana i za mąż wydana. +Wsi nie lękam się. Jeśli w wielkim mieście żyłam, +To dawno, zapomniałam, wieś zawsze lubiłam; +I wierz mi, że mnie moje kogutki i kurki +Więcej bawiły niźli owe Peterburki. +Jeśli czasem tęskniłam do zabaw, do ludzi, +To z dzieciństwa; wiem teraz że mnie miasto nudzi; +Przekonałam się zimą po krótkim pobycie +W Wilnie, że ja na wiejskie urodzona życie: +Pośród zabaw tęskniłam znów do Soplicowa. +Pracy też nie lękam się, bom młoda i zdrowa, +Umiem chodzić około domu, nosić klucze; +Gospodarstwa, obaczysz, jak ja się wyuczę!» + + Gdy Zosia domawiała ostatnie wyrazy, +Podszedł ku niej zdziwiony i kwaśny Gerwazy: +«Już wiem! — rzekł — Sędzia mówił już o tej wolności! +Lecz nie pojmuję, co to ściąga się do włości! +Boję się, żeby to coś nie było z niemiecka! +Wszak wolność nie jest chłopska rzecz, ale szlachecka! +Prawda, że się wywodzim wszyscy od Adama, +Alem słyszał, że chłopi pochodzą od Chama, +Żydowie od Jafeta, my szlachta od Sema, +A więc panujem jako starsi nad obiema. +Jużci pleban inaczej uczy na ambonie… +Powiada, że to było tak w Starym Zakonie, +Ale skoro Chrystus Pan, choć z królów pochodził, +Między Żydami w chłopskiej stajni się urodził, +Odtąd więc wszystkie stany porównał i zgodził; +Niech i tak będzie, kiedy inaczej nie można! +Zwłaszcza, że jako słyszę, i jaśnie wielmożna +Pani moja Zofija na wszystko się zgadza; +Jej rozkazać, mnie słuchać: jużci przy niej władza. +Tylko ostrzegam, byśmy wolności nie dali +Pustej i słownej tylko, jako za Moskali, +Kiedy pan Karp nieboszczyk włościan wyswobodził , +A Moskal ich podatkiem potrójnym ogłodził. +Radzę więc, aby chłopów starym obyczajem, +Uszlachcić i ogłosić, że im herb nasz dajem. +Pani udzieli jednym wioskom Półkozica, +Drugim niech swą Leliwę nada pan Soplica. +Natenczas i Rębajło uzna chłopa równym, +Gdy go ujrzy szlachcicem wielmożnym, herbownym. +Sejm potwierdzi. + + A niech się mąż pani nie trwoży, +Iż oddanie ziem państwo tak bardzo zuboży: +Nie da Bóg, abym rączki córy dygnitarskiej +Widział umozolone w pracy gospodarskiej. +Jest na to sposób. W zamku wiem ja pewną skrzynię, +W której jest Horeszkowskie stołowe naczynie, +Przy tym różne sygnety, kanaki, manele, +Kity bogate, rzędy, cudne karabele. +Skarbczyk Stolnika, w ziemi skryty od grabieży, +Pani Zofii jako dziedziczce należy; +Pilnowałem go w zamku jako oka w głowie, +Od Moskalów i od was, państwo Soplicowie. +Mam także spory worek mych własnych talarów, +Uzbieranych z wysługi, tudzież z pańskich darów. +Myśliłem, gdy nam zamek wróconym zostanie, +Obrócić grosz na murów wyreperowanie; +Nowemu gospodarstwu dziś zda się w potrzebie; — +A więc, panie Soplico, wnoszę się do ciebie, +Będę żył u mej pani na łaskawym chlebie +I kołysząc Horeszków pokolenie trzecie, +Wprawiać do Scyzoryka pani mojej dziecię, +Jeśli syn — a syn będzie: bo wojny nadchodzą, +A w czasie wojny zawżdy synowie się rodzą». + + Ledwie ostatnie słowa domówił Gerwazy, +Gdy poważnymi kroki przystąpił Protazy. +Skłonił się i wydobył z zanadrza kontusza +Panegiryk ogromny, w półtrzecia arkusza. +Skomponował go rymem podoficer młody, +Który niegdyś w stolicy sławne pisał ody; +Potem wdział mundur, lecz i w wojsku beletrysta, +Wiersze rabiał. Już Woźny przeczytał ich trzysta, +Aż gdy przyszedł do miejsca: *O ty, której wdzięki* +*Budzą bolesną radość i rozkoszne męki!* +*Która na szyk Bellony gdy zwrócisz twarz piękną,* +*Złamią się wnet oszczepy i tarcze rozpękną!* +*Zwalcz dziś Marsa Hymenem; srogiej niezgód hydrze* +*Niech dłoń twoja syczące z czoła żmije wydrze!* — +Tadeusz i Zofia ustawnie klaskali, +Niby chwaląc, w istocie nie chcąc słuchać daléj. +Już z rozkazu Sędziego pleban stał na stole +I ogłaszał włościanom Tadeusza wolę. + + Zaledwie usłyszeli nowinę poddani, +Skoczyli do panicza, padli do nóg pani, +«Zdrowie państwu naszemu»! ze łzami krzyknęli; +Tadeusz krzyknął: «Zdrowie spółobywateli, +Wolnych, równych — Polaków!» — «Wnoszę ludu zdrowie!» +Rzekł Dąbrowski; lud krzyknął «Niech żyją wodzowie! +Wiwat wojsko, wiwat lud, wiwat wszystkie stany!» +Tysiącem głosów, zdrowia grzmiały na przemiany. + + Tylko Buchman radości podzielać nie raczył; +Pochwalał projekt, lecz go rad by przeinaczył: +A naprzód, komisyją legalną wyznaczył, +Która by… Krótkość czasu była na zawadzie, +Że nie stało się zadość Buchmanowej radzie. +Bo na dziedzińcu zamku już stali parami +Oficery z damami, wiara z wieśniaczkami. +«Poloneza!» krzyknęli wszyscy w jedno słowo. +Oficerowie wiodą muzykę wojskową; +Ale pan Sędzia w ucho rzekł do jenerała: +«Każ pan, żeby się jeszcze kapela wstrzymała. +Wiesz, że dzisiaj synowca mego zaręczyny; +A dawnym obyczajem jest naszej rodziny, +Zaręczać się i żenić przy wiejskiej muzyce. +Patrz, stoi cymbalista, skrzypak i kozice, +Poczciwi muzykanci; już się skrzypak zżyma, +A kobeźnik kłania się i żebrze oczyma. +Jeżeli ich odprawię, biedni będą płakać; +Lud przy innej muzyce nie potrafi skakać. +Niechaj ci zaczną; niech się i lud podweseli; +Potem będziem wybornej twej słuchać kapeli». +Dał znak. + + Skrzypak u sukni zakasał rękawek, +Ścisnął gryf krzepko, oparł brodę o podstawek +I smyk jak konia w zawód puścił po skrzypicy. +Na to hasło, stojący obok kobeźnicy, +Jak gdyby w skrzydła bijąc, częstym ramion ruchem +Dmą w miechy i oblicza wypełniają duchem: +Myśliłbyś, że ta para w powietrze uleci, +Podobna do pyzatych Boreasza dzieci. +Brakło cymbałów. + + Było cymbalistów wielu, +Ale żaden z nich nie śmiał zagrać przy Jankielu +(Jankiel przez całą zimę nie wiedzieć gdzie bawił, +Teraz się nagle z głównym sztabem wojska zjawił); +Wiedzą wszyscy, że mu nikt na tym instrumencie +Nie wyrówna w biegłości, w guście i talencie. +Proszą, ażeby zagrał, podają cymbały; +Żyd wzbrania się, powiada, że ręce zgrubiały, +Odwykł od grania, nie śmie i panów się wstydzi; +Kłaniając się umyka. Gdy to Zosia widzi, +Podbiega i na białej podaje mu dłoni +Drążki, którymi zwykle mistrz we struny dzwoni; +Drugą rączką po siwej brodzie starca głaska +I dygając: «Jankielu — mówi — jeśli łaska! +Wszak to me zaręczyny: zagrajże Jankielu! +Wszak nie raz przyrzekałeś grać na mym weselu?» + + Jankiel niezmiernie Zosię lubił: kiwnął brodą +Na znak, że nie odmawia; więc go w środek wiodą, +Podają krzesło, usiadł, cymbały przynoszą, +Kładą mu na kolanach. On patrzy z rozkoszą +I z dumą: jak weteran w służbę powołany, +Gdy wnuki ciężki jego miecz ciągną ze ściany, +Dziad śmieje się, choć miecza dawno nie miał w dłoni, +Lecz uczuł, że dłoń jeszcze nie zawiedzie broni. + + Tymczasem dwaj uczniowie przy cymbałach klęczą, +Stroją na nowo struny i próbując, brzęczą; +Jankiel z przymrużonymi na poły oczyma +Milczy i nieruchome drążki w palcach trzyma. + + Spuścił je. Zrazu bijąc taktem tryumfalnym, +Potem gęściej siekł struny jak deszczem nawalnym: +Dziwią się wszyscy. Lecz to była tylko proba; +Bo wnet przerwał i w górę podniósł drążki oba. + + Znów gra. Już drżą drążki, tak lekkimi ruchy, +Jak gdyby zadzwoniło w strunę skrzydło muchy, +Wydając ciche, ledwie słyszalne brzęczenia. +Mistrz zawsze patrzył w niebo czekając natchnienia. +Spójrzał z góry, instrument dumnym okiem zmierzył, +Wzniósł ręce, spuścił razem, w dwa drążki uderzył: +Zdumieli się słuchacze. + + Razem ze strun wiela +Buchnął dźwięk, jakby cała janczarska kapela +Ozwała się z dzwonkami, z zelami, z bębenki: +Brzmi Polonez Trzeciego Maja! — Skoczne dźwięki +Radością oddychają, radością słuch poją; +Dziewki chcą tańczyć, chłopcy w miejscu nie dostoją — +Lecz starców myśli z dźwiękiem w przeszłość się uniosły, +W owe lata szczęśliwe, gdy senat i posły, +Po dniu Trzeciego Maja, w ratuszowej sali, +Zgodzonego z narodem króla fetowali, +Gdy przy tańcu śpiewano: *Wiwat król kochany!* +*Wiwat Sejm, wiwat Naród, wiwat wszystkie Stany!* + + Mistrz coraz takty nagli i tony natęża; +A wtem puścił fałszywy akord jak syk węża, +Jak zgrzyt żelaza po szkle: przejął wszystkich dreszczem +I wesołość pomięszał przeczuciem złowieszczem. +Zasmuceni, strwożeni, słuchacze zwątpili, +Czy instrument niestrojny? czy się muzyk myli? +Nie zmylił się mistrz taki! On umyślnie trąca +Wciąż tę zdradziecką strunę, melodyję zmąca, +Coraz głośniej targając akord rozdąsany, +Przeciwko zgodzie tonów skonfederowany: +Aż Klucznik pojął mistrza, zakrył ręką lica +I krzyknął: «Znam! znam głos ten! to jest *Targowica*!» +I wnet pękła ze świstem struna złowróżąca; Muzyk bieży do prymów, urywa takt, zmaca, +Porzuca prymy, bieży z drążkami do basów, +Słychać tysiące coraz głośniejszych hałasów; +Takt marszu, wojna, atak, szturm; słychać wystrzały, +Jęk dzieci, płacze matek. — Tak mistrz doskonały +Wydał okropność szturmu, że wieśniaczki drżały, +Przypominając sobie ze łzami boleści +*Rzeź Pragi*, którą znały z pieśni i z powieści, +Rade, że mistrz na koniec strunami wszystkiemi +Zagrzmiał, i głosy zdusił, jakby wbił do ziemi. + + Ledwie słuchacze mieli czas wyjść z zadziwienia, +Znowu muzyka inna — znów zrazu brzęczenia +Lekkie i ciche; kilka cienkich strunek jęczy, +Jak kilka much, gdy z siatki wyrwą się pajęczéj. +Lecz strun coraz przybywa: Już rozpierzchłe tony +Łączą się i akordów wiążą legijony, +I już w takt postępują zgodzonymi dźwięki, +Tworząc nutę żałośną tej sławnej piosenki: +*O żołnierzu, tułaczu, który borem, lasem* +*Idzie, z biedy i z głodu przymierając czasem,* +*Na koniec pada u nóg konika wiernego,* +*A konik nogą grzebie mogiłę dla niego.* +Piosenka stara, wojsku polskiemu tak miła! +Poznali ją żołnierze; wiara się skupiła +Wkoło mistrza; słuchają, wspominają sobie, +Ów czas okropny, kiedy na Ojczyzny grobie +Zanucili tę piosnkę i poszli w kraj świata; +Przywodzą na myśl długie swej wędrówki lata, +Po lądach, morzach, piaskach gorących i mrozie, +Pośrodku obcych ludów, gdzie często w obozie +Cieszył ich i rozrzewniał ten śpiew narodowy. +Tak rozmyślając smutnie pochylili głowy. + + Ale je wnet podnieśli, bo mistrz tony wznosi, +Natęża, takty zmienia: coś innego głosi. +I znowu spójrzał z góry, okiem struny zmierzył, +Złączył ręce, oburącz w dwa drążki uderzył: +Uderzenie tak sztuczne, tak było potężne, +Że struny zadzwoniły jak trąby mosiężne +I z trąb znana piosenka ku niebu wionęła, +Marsz tryumfalny: *Jeszcze Polska nie zginęła*! +*Marsz Dąbrowski do Polski!* — I wszyscy klasnęli, +I wszyscy «Marsz Dąbrowski!» chórem okrzyknęli. + + Muzyk, jakby sam swojej dziwił się piosence, +Upuścił drążki z palców, podniósł w górę ręce; +Czapka lisia spadła mu z głowy na ramiona, +Powiewała poważnie broda podniesiona, +Na jagodach miał kręgi dziwnego rumieńca, +We wzroku ducha pełnym błyszczał żar młodzieńca, +Aż gdy na Dąbrowskiego starzec oczy zwrócił, +Zakrył rękami, spod rąk łez potok się rzucił: +«Jenerale — rzekł — ciebie długo Litwa nasza +Czekała — długo, jak my Żydzi Mesyjasza… +Ciebie prorokowali dawno między ludem +Śpiewaki, ciebie niebo obwieściło cudem, +Żyj i wojuj, o ty nasz!…» Mówiąc, ciągle szlochał, +Żyd poczciwy Ojczyznę jako Polak kochał! +Dąbrowski mu podawał rękę i dziękował, +On, czapkę zdjąwszy, wodza rękę ucałował. + + Poloneza czas zacząć. — Podkomorzy rusza +I z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza, +I wąsa pokręcając, podał rękę Zosi +I skłoniwszy się grzecznie w pierwszą parę prosi. +Za Podkomorzym szereg w pary się gromadzi, +Dano hasło, zaczęto taniec: on prowadzi. + + Nad murawą czerwone połyskają buty, +Bije blask z karabeli, świeci się pas suty, +A on stąpa powoli, niby od niechcenia: +Ale z każdego kroku, z każdego ruszenia, +Można tancerza czucia i myśli wyczytać. +Oto stanął, jak gdyby chciał swą damę pytać, +Pochyla ku niej głowę, chce szepnąć do ucha; +Dama głowę odwraca, wstydzi się, nie słucha; +On zdjął konfederatkę, kłania się pokornie, +Dama raczyła spójrzeć, lecz milczy upornie; +On krok zwalnia, oczyma jej spojrzenia śledzi, +I zaśmiał się na koniec; rad z jej odpowiedzi +Stąpa prędzej, pogląda na rywalów z góry, +I swą konfederatkę z czaplinymi pióry +To na czole zawiesza, to nad czołem wstrząsa, +Aż włożył ją na bakier i pokręcił wąsa. +Idzie; wszyscy zazdroszczą, biegą w jego ślady, +On by rad ze swą damą wymknąć się z gromady: +Czasem staje na miejscu, rękę grzecznie wznosi +I żeby mimo przeszli, pokornie ich prosi; +Czasem zamyśla zręcznie na bok się uchylić, +Odmienia drogę, rad by towarzyszów zmylić, +Lecz go szybkimi kroki ścigają natręty, +I zewsząd obwijają tanecznymi skręty; +Więc gniewa się, prawicę na rękojeść składa, +Jakby rzekł: «Nie dbam o was, zazdrośnikom biada!» +Zwraca się z dumą w czole i z wyzwaniem w oku, +Prosto w tłum; tłum tancerzy nie śmie dostać w kroku, +Ustępują mu z drogi, — i zmieniwszy szyki, +Puszczają się znów za nim. — + + Brzmią zewsząd okrzyki: +«Ach to może ostatni! patrzcie, patrzcie młodzi, +Może ostatni, co tak poloneza wodzi!» +I szły pary po parach hucznie i wesoło, +Rozkręcało się, znowu skręcało się koło, +Jak wąż olbrzymi w tysiąc łamiący się zwojów; +Mieni się cętkowata, różna barwa strojów +Damskich, pańskich, żołnierskich, jak łuska błyszcząca, +Wyzłocona promieńmi zachodniego słońca +I odbita o ciemne murawy wezgłowia. +Wre taniec, brzmi muzyka, oklaski i zdrowia! + + Tylko kapral Dobrzyński Sak ani kapeli +Nie słucha, ani tańczy, ani się weseli. +Ręce w tył założywszy, stoi zły, ponury, +Wspomina swe dawniejsze do Zosi konkury; +Jak lubił dla niej nosić kwiaty, pleść koszyczki, +Wybierać gniazda ptasie, robić zauszniczki. +Niewdzięczna! Chociaż tyle pięknych darów strwonił, +Choć przed nim uciekała, choć mu ojciec bronił: +On jeszcze! ile razy na parkanie siadał, +By ją dojrzeć przez okna, w konopie się wkradał, +Żeby patrzeć, jak ona pleła swe ogródki, +Rwała ogórki albo karmiła kogutki! +Niewdzięczna! Spuścił głowę i na koniec świsnął +Mazurka; potem kaszkiet na uszy nacisnął +I szedł w obóz, gdzie stała przy armatach warta; +Tam dla rozerwania się zaczął grać w drużbarta +Z wiarusami, kielichem osładzając żałość. +Taka była dla Zosi Dobrzyńskiego stałość. + + Zosia tańczy wesoło: lecz choć w pierwszej parze, +Ledwie widna z daleka. Na wielkim obszarze +Zarosłego dziedzińca, w zielonej sukience, +Ustrojona w równianki i w kwieciste wieńce, +Śród traw i kwiatów krąży niewidzialnym lotem, +Rządząc tańcem, jak anioł nocnych gwiazd obrotem. +Zgadniesz gdzie jest: bo ku niej obrócone oczy, +Wyciągnięte ramiona, ku niej zgiełk się tłoczy. +Darmo się Podkomorzy zostać przy niej sili: +Zazdrośnicy już z pierwszej pary go odbili; +I szczęśliwy Dąbrowski niedługo się cieszył, +Ustąpił ją drugiemu; a już trzeci spieszył; +I ten zaraz odbity, odszedł bez nadziei. +Aż Zosia, już strudzona, spotkała z kolei +Tadeusza, i dalszej lękając się zmiany, +I chcąc przy nim pozostać, zakończyła tany. +Idzie do stołu gościom nalewać kielichy. + + Słońce już gasło, wieczór był ciepły i cichy, +Okrąg niebios gdzieniegdzie chmurkami zasłany, +U góry błękitnawy, na zachód różany; +Chmurki wróżą pogodę: lekkie i świecące, +Tam jako trzody owiec na murawie śpiące, +Ówdzie nieco drobniejsze, jak stada cyranek; +Na zachód obłok na kształt rąbkowych firanek, +Przejrzysty, sfałdowany, po wierzchu perłowy, +Po brzegach pozłacany, w głębi purpurowy, +Jeszcze blaskiem zachodu tlił się i rozżarzał, +Aż powoli pożółkniał, zbladnął i poszarzał. +Słońce spuściło głowę, obłok zasunęło, +I raz ciepłym powietrzem westchnąwszy — usnęło. + + A szlachta ciągle pije i wiwaty wznosi: +Napoleona, wodzów, Tadeusza, Zosi, +Wreszcie z kolei wszystkich trzech par zaręczonych, +Wszystkich gości obecnych, wszystkich zaproszonych, +Wszystkich przyjaciół, których kto żywy spamięta, +I których zmarłych pamięć pozostała święta! + + I ja tam z gośćmi byłem, miód i wino piłem, +A com wiedział i słyszał, w księgi umieściłem. + + + +Epilog + + O tymże dumać na paryskim bruku, +Przynosząc z miasta uszy pełne stuku, +Przeklęstw i kłamstwa, niewczesnych zamiarów, +Zapóźnych żalów, potępieńczych swarów?… + + Biada nam zbiegi, żeśmy w czas morowy +Lękliwe nieśli za granicę głowy! +Bo gdzie stąpili, szła przed nami trwoga, +W każdym sąsiedzie znajdowali wroga; +Aż nas objęto w ciasny krąg łańcucha, +I każą oddać co najprędzej ducha. + + A gdy na żale ten świat nie ma ucha, +Gdy ich co chwila nowina przeraża, +Bijąca z Polski jako dzwon smętarza, +Gdy im prędkiego zgonu życzą straże, +Wrogi ich wabią z dala jak grabarze, +Gdy w niebie nawet nadziei nie widzą… +Nie dziw, że ludzi, świat, siebie ohydzą, +Że utraciwszy rozum w mękach długich, +Plwają na siebie i źrą jedni drugich! + + Chciałem pominąć, ptak małego lotu, +Pominąć strefy ulewy i grzmotu, +I szukać tylko cienia i pogody: +Wieki dzieciństwa, domowe zagrody… + + Jedyne szczęście: kto w szarej godzinie, +Z kilką przyjaciół siadłszy przy kominie, +Drzwi od Europy zamykał hałasów, +Wyrwał się myślą do szczęśliwszych czasów, +I dumał, marzył o swojej krainie… + + Ale o krwi tej, co się świeżo lała, +O łzach, którymi płynie Polska cała, +O sławie, która jeszcze nie przebrzmiała: +O nich pomyśleć nie mieliśmy duszy!… +Bo naród bywa na takiej katuszy, +Że, kiedy zwróci wzrok ku jego męce, +Nawet Odwaga załamuje ręce. + + Te pokolenia żałobami czarne, +Powietrze tylą klątwami ciężarne, +Tam myśl nie śmiała swoich zwrócić lotów, +W sferę okropną nawet ptakom grzmotów. + + O Matko Polsko! Ty tak świeżo w grobie +Złożona… Nie masz sił mówić o tobie! + + Ach, czyjeż usta śmią pochlebiać sobie, +Że znajdą dzisiaj to czarowne słowo, +Które rozczuli rozpacz marmurową, +Które z serc wieko podejmie kamienne, +Rozwiąże oczy, tylą łez brzemienne +I sprawia, że łza przystygła wypłynie, +Nim się te usta znajdą, wiek przeminie. + + Kiedyś… gdy zemsty lwie przehuczą ryki, +Przebrzmi głos trąby, przełamią się szyki, +Gdy orły nasze lotem błyskawicy +Spadną u dawnej Chrobrego granicy, +Ciał się najedzą, krwią całe opłyną, +I skrzydła wreszcie na spoczynek zwiną; +Gdy wróg ostatni wyda krzyk boleści, +Umilknie, światu swobodę obwieści — +Wtenczas — dębowym liściem uwieńczeni, +Rzuciwszy miecze, siędą rozbrojeni +Rycerze nasi, zechcą słuchać o przeszłości! +Wtenczas zapłaczą nad ojców losami, +I wtenczas łza ta ich lica nie splami. + + Dziś dla nas, w świecie nieproszonych gości, +W całej przeszłości i w całej przyszłości, +Jedna już tylko dziś kraina taka, +W której jest trochę szczęścia dla Polaka: +Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie +Święty i czysty jak pierwsze kochanie, +Niezaburzony błędów przypomnieniem, +Niepodkopany nadziei złudzeniem, +Ani zmieniony wypadków strumieniem. + + Te kraje rad bym myślami powitał, +Gdziem rzadko płakał, a nigdy nie zgrzytał: +Kraje dzieciństwa, gdzie człowiek po świecie +Biegł jak po łące, a znał tylko kwiecie +Miłe i piękne, jadowite rzucił, +Ku pożytecznym oka nie odwrócił. + + Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny, +Jak świat jest boży, tak on był nasz własny! +Jakże tam wszystko do nas należało, +Jak pomnim wszystko, co nas otaczało: +Od lipy, która koroną wspaniałą +Całej wsi dzieciom użyczała cienia, +Aż do każdego strumienia, kamienia, +Jak każdy kącik ziemi był znajomy +Aż po granicę — po sąsiadów domy. + + A jeśli czasem i Moskal się zjawił, +Tyle nam tylko pamiątki zostawił, +Że był w błyszczącym i pięknym mundurze: +Bo węża tylko znaliśmy po skórze. + + I tylko krajów tych obywatele +Jedni zostali wierni przyjaciele, +Jedni dotychczas sprzymierzeńcy pewni! +Bo któż tam mieszkał? Matka, bracia, krewni, +Sąsiedzi dobrzy!… Kogo z nich ubyło, +Jakże tam o nim czule się mówiło! +Ile pamiątek, jaka żałość długa, +Tam, gdzie do pana przywiązańszy sługa +Niż w innych krajach małżonka do męża; +Gdzie żołnierz dłużej żałuje oręża +Niż tu syn ojca; po psie płaczą szczerze +I dłużej niż tu lud po bohaterze. + + I przyjaciele wtenczas pomogli rozmowie. +I do pieśni rzucali mi słowo po słowie: +Jak bajeczne żurawie, na dzikim ostrowie, +Nad zaklętym pałacem przelatując wiosną, +I słysząc zaklętego chłopca skargę głośną, +Każdy ptak chłopcu jedno pióro rzucił: +On zrobił skrzydła i do swoich wrócił… + + O, gdybym kiedyś dożył tej pociechy, +Żeby te księgi zbłądziły pod strzechy; +Żeby wieśniaczki kręcąc kołowrotki, +Gdy odśpiewają ulubione zwrotki +O tej dziewczynie, co tak grać lubiła, +Że przy skrzypeczkach gąski pogubiła, +O tej sierocie, co piękna jak zorze, +Zaganiać ptastwo szła w wieczornej porze: +Gdyby też wzięły wieśniaczki do ręki +Te księgi proste jako ich piosenki!… + + Tak za dni moich przy wiejskiej zabawie, +Czytano nieraz pod lipą na trawie +Pieśń o Justynie, powieść o Wiesławie; +A przy stoliku drewnianym pan włodarz +Albo ekonom, lub nawet gospodarz, +Nie bronił czytać i sam słuchać raczył, +I młodszym rzeczy trudniejsze tłumaczył, +Chwalił piękności, a błędom wybaczył. + + I zazdrościła młodzież wieszczów sławie, +Która tam dotąd brzmi w lasach i w polu, +I którym droższy niż laur Kapitolu, +Wianek rękami wieśniaczki usnuty +Z modrych bławatków i zielonej ruty… + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Pisma Adama Mickiewicza, Wydanie zupełne, Tom V, Paryż 1860 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Maria Bailey, Anna Dyja, Marta Niedziałkowska, Agnieszka Paul, Magdalena Paul, Aleksandra Sekuła, Weronika Trzeciak. + +ISBN-978-83-288-2495-9 diff --git a/sources/quo-vadis.txt b/sources/quo-vadis.txt new file mode 100644 index 0000000..fa92f56 --- /dev/null +++ b/sources/quo-vadis.txt @@ -0,0 +1,8853 @@ +Henryk Sienkiewicz + +Quo vadis + +ISBN 978-83-288-2832-2 + + + + +Rozdział pierwszy + +Petroniusz obudził się zaledwie koło południa i jak zwykle, zmęczony bardzo. Poprzedniego dnia był na uczcie u Nerona, która przeciągnęła się do późna w noc. Od pewnego czasu zdrowie jego zaczęło się psuć. Sam mówił, że rankami budzi się jakby zdrętwiały i bez możności zebrania myśli. Ale poranna kąpiel i staranne wygniatanie ciała przez wprawionych do tego niewolników przyśpieszało stopniowo obieg jego leniwej krwi, rozbudzało go, cuciło, wracało mu siły, tak że z elaeothesium, to jest z ostatniego kąpielowego przedziału, wychodził jeszcze jakby wskrzeszony, z oczami błyszczącymi dowcipem i wesołością, odmłodzon, pełen życia, wykwintny, tak niedościgniony, że sam Otho nie mógł się z nim porównać, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum. + +W łaźniach publicznych bywał rzadko: chyba że zdarzył się jakiś budzący podziw retor, o którym mówiono w mieście, lub gdy w efebiach odbywały się wyjątkowo zajmujące zapasy. Zresztą miał w swej insuli własne kąpiele, które słynny wspólnik Sewerusa, Celer, rozszerzył mu, przebudował i urządził z tak nadzwyczajnym smakiem, iż sam Nero przyznawał im wyższość nad cezariańskimi, chociaż cezariańskie były obszerniejsze i urządzone z nierównie większym przepychem. + +Po owej więc uczcie, na której znudziwszy się błaznowaniem Watyniusza brał wraz z Neronem, Lukanem i Senecjonem udział w diatrybie: czy kobieta ma duszę — wstawszy późno, zażywał, jak zwykle, kąpieli. Dwaj ogromni balneatorzy złożyli go właśnie na cyprysowej mensie, pokrytej śnieżnym egipskim byssem, i dłońmi, maczanymi w wonnej oliwie, poczęli nacierać jego kształtne ciało — on zaś z zamkniętymi oczyma czekał, aż ciepło laconicum i ciepło ich rąk przejdzie w niego i usunie zeń znużenie. + +Lecz po pewnym czasie przemówił — i otworzywszy oczy jął rozpytywać o pogodę, a następnie o gemmy, które jubiler Idomen obiecał mu przysłać na dzień dzisiejszy do obejrzenia… Pokazało się, że pogoda jest piękna, połączona z lekkim powiewem od Gór Albańskich, i że gemmy nie przyszły. Petroniusz znów przymknął oczy i wydał rozkaz, by przeniesiono go do tepidarium, gdy wtem spoza kotary wychylił się nomenclator oznajmiając, że młody Markus Winicjusz, przybyły świeżo z Azji Mniejszej, przyszedł go odwiedzić. + +Petroniusz kazał wpuścić gościa do tepidarium, dokąd i sam się przeniósł. Winicjusz był synem jego starszej siostry, która przed laty wyszła za Marka Winicjusza, męża konsularnego z czasów Tyberiuszowych. Młody służył obecnie pod Korbulonem przeciw Partom i po ukończonej wojnie wracał do miasta. Petroniusz miał dla niego pewną słabość, graniczącą z przywiązaniem, albowiem Markus był pięknym i atletycznym młodzieńcem, a zarazem umiał zachowywać pewną estetyczną miarę w zepsuciu, co Petroniusz cenił nad wszystko. + +— Pozdrowienie Petroniuszowi! — rzekł młody człowiek wchodząc sprężystym krokiem do tepidarium — niech wszyscy bogowie darzą cię pomyślnością, a zwłaszcza Asklepios i Kipryda, albowiem pod ich podwójną opieką nic złego spotkać cię nie może. + +— Witaj w Rzymie i niech ci odpoczynek będzie słodki po wojnie — odrzekł Petroniusz wyciągając rękę spomiędzy fałd miękkiej karbassowej tkaniny, w którą był obwinięty. — Co słychać w Armenii i czy bawiąc w Azji nie zawadziłeś o Bitynię? + +Petroniusz był niegdyś rządcą Bitynii i co większa, rządził nią sprężyście i sprawiedliwie. Stanowiło to dziwną sprzeczność z charakterem człowieka słynnego ze swej zniewieściałości i zamiłowania do rozkoszy — dlatego lubił wspominać te czasy, albowiem stanowiły one dowód, czym by być mógł i umiał, gdyby mu się podobało. + +— Zdarzyło mi się być w Heraklei — odrzekł Winicjusz. — Wysłał mnie tam Korbulo z rozkazem ściągnięcia posiłków. + +— Ach, Heraklea! Znałem tam jedną dziewczynę z Kolchidy, za którą oddałbym wszystkie tutejsze rozwódki, nie wyłączając Poppei. Ale to dawne dzieje. Mów raczej, co słychać od ściany partyjskiej. Nudzą mnie wprawdzie te wszystkie Wologezy, Tyrydaty, Tygranesy i cała ta barbaria, która, jak twierdzi młody Arulanus, chodzi u siebie w domu jeszcze na czworakach, a tylko wobec nas udaje ludzi. Ale teraz dużo się o nich mówi w Rzymie, choćby dlatego, że niebezpiecznie mówić o czym innym. + +— Ta wojna źle idzie i gdyby nie Korbulo, mogłaby się zmienić w klęskę. + +— Korbulo! Na Bakcha! Prawdziwy to bożek wojny, istny Mars: wielki wódz, a zarazem zapalczywy, prawy i głupi. Lubię go, choćby dlatego, że Nero go się boi. + +— Korbulo nie jest człowiekiem głupim. + +— Może masz słuszność, a zresztą wszystko to jedno. Głupota, jak powiada Pyrron, w niczym nie jest gorsza od mądrości i w niczym się od niej nie różni. + +Winicjusz począł opowiadać o wojnie, lecz gdy Petroniusz przymknął powieki, młody człowiek, widząc jego znużoną i nieco wychudłą twarz, zmienił przedmiot rozmowy i jął wypytywać go z pewną troskliwością o zdrowie. + +Petroniusz otworzył znów oczy. + +Zdrowie!… Nie. On nie czuł się zdrów. Nie doszedł jeszcze wprawdzie do tego, do czego doszedł młody Sisenna, który stracił do tego stopnia czucie, że gdy go przynoszono rano do łaźni, pytał: „Czy ja siedzę?” Ale nie był zdrów. Winicjusz oddał go oto pod opiekę Asklepiosa i Kiprydy. Ale on, Petroniusz, nie wierzy w Asklepiosa. Nie wiadomo nawet, czyim był synem ten Asklepios, czy Arsinoe, czy Koronidy, a gdy matka niepewna, cóż dopiero mówić o ojcu. Kto teraz może ręczyć nawet za swego własnego ojca! + +Tu Petroniusz począł się śmiać, po czym mówił dalej: + +— Posłałem wprawdzie dwa lata temu do Epidauru trzy tuziny żywych paszkotów i kubek złota, ale wiesz dlaczego? Oto powiedziałem sobie: pomoże — nie pomoże, ale nie zaszkodzi. Jeśli ludzie składają jeszcze na świecie ofiary bogom, to jednak myślę, że wszyscy rozumują tak jak ja. Wszyscy! Z wyjątkiem może mulników, którzy najmują się podróżnym przy Porta Capena. Prócz Asklepiosa miałem także do czynienia i z asklepiadami, gdym zeszłego roku chorował trochę na pęcherz. Odprawiali za mnie inkubację. Wiedziałem, że to oszuści, ale również mówiłem sobie: co mi to szkodzi! Świat stoi na oszustwie, a życie jest złudzeniem. Dusza jest także złudzeniem. Trzeba mieć jednak tyle rozumu, by umieć rozróżnić złudzenia rozkoszne od przykrych. W moim hypocaustum każę palić cedrowym drzewem posypywanym ambrą, bo wolę w życiu zapachy od zaduchów. Co do Kiprydy, której mnie także poleciłeś, doznałem jej opieki o tyle, że mam strzykanie w prawej nodze. Ale zresztą to dobra bogini! Przypuszczam, że i ty także poniesiesz teraz prędzej czy później białe gołębie na jej ołtarz. + +— Tak jest — rzekł Winicjusz. — Nie dosięgnęły mnie strzały Partów, ale trafił mnie grot Amora… najniespodzianiej, o kilka stadiów od bramy miasta. + +— Na białe kolana Charytek! Opowiesz mi to wolnym czasem — rzekł Petroniusz. + +— Właśnie przyszedłem zasięgnąć twej rady — odpowiedział Markus. + +Lecz w tej chwili weszli epilatorowie, którzy zajęli się Petroniuszem, Markus zaś zrzuciwszy tunikę wstąpił do wanny z letnią wodą, albowiem Petroniusz zaprosił go do kąpieli. + +— Ach, nie pytam nawet, czy masz wzajemność — odrzekł Petroniusz spoglądając na młode, jakby wykute z marmuru ciało Winicjusza. — Gdyby Lizypp był cię widział, zdobiłbyś teraz bramę wiodącą do Palatynu, jako posąg Herkulesa w młodzieńczym wieku. + +Młody człowiek uśmiechnął się z zadowoleniem i począł zanurzać się w wannie, wychlustywując przy tym obficie ciepłą wodę na mozaikę przedstawiającą Herę w chwili, gdy prosi Sen o uśpienie Zeusa. Petroniusz patrzył na niego zadowolonym okiem artysty. + +Lecz gdy skończył i oddał się z kolei epilatorom, wszedł lector z puszką brązową na brzuchu i zwojami papieru w puszce. + +— Czy chcesz posłuchać? — spytał Petroniusz. + +— Jeśli to twój utwór, chętnie! — odpowiedział Winicjusz — ale jeśli nie, wolę rozmawiać. Poeci łapią dziś ludzi na wszystkich rogach ulic. + +— A jakże. Nie przejdziesz koło żadnej bazyliki, koło termów, koło biblioteki lub księgarni, żebyś nie ujrzał poety gestykulującego jak małpa. Agryppa, gdy tu przyjechał ze Wschodu, wziął ich za opętanych. Ale to teraz takie czasy. Cezar pisuje wiersze, więc wszyscy idą w jego ślady. Nie wolno tylko pisywać wierszy lepszych od cezara i z tego powodu boję się trochę o Lukana… Ale ja pisuję prozą, którą jednak nie częstuję ani samego siebie, ani innych. To, co lector miał czytać, to są codicilli tego biednego Fabrycjusza Wejenta. + +— Dlaczego „biednego”? + +— Bo mu powiedziano, żeby zabawił się w Odysa i nie wracał do domowych pieleszy aż do nowego rozporządzenia. Ta odyseja o tyle mu będzie lżejsza niż Odyseuszowi, że żona jego nie jest Penelopą. Nie potrzebuję ci zresztą mówić, że postąpiono głupio. Ale tu nikt inaczej rzeczy nie bierze, jak po wierzchu. To dość licha i nudna książka, którą zaczęto namiętnie czytać dopiero wówczas, gdy autor został wygnany. Teraz słychać na wszystkie strony: „Scandala! Scandala!” , i być może, że niektóre rzeczy Wejento wymyślał, ale ja, który znam miasto, znam naszych patres i nasze kobiety, upewniam cię, iż to wszystko bledsze niż rzeczywistość. Swoją drogą każdy szuka tam obecnie — siebie z obawą, a znajomych z przyjemnością. W księgarni Awirunusa stu skrybów przepisuje książkę za dyktandem — i powodzenie jej zapewnione. + +— Twoich sprawek tam nie ma? + +— Są, ale autor chybił, albowiem jestem zarazem i gorszy, i mniej płaski, niż mnie przedstawił. Widzisz, my tu dawno zatraciliśmy poczucie tego, co jest godziwe lub niegodziwe, i mnie samemu wydaje się, że tak naprawdę to tej różnicy nie ma, chociaż Seneka, Muzoniusz i Trazea udają, że ją widzą. Mnie to wszystko jedno! Na Herkulesa, mówię, jak myślę! Ale zachowałem tę wyższość, że wiem, co jest szpetne, a co piękne, a tego na przykład nasz miedzianobrody poeta, furman, śpiewak, tancerz i histrio — nie rozumie. + +— Żal mi jednak Fabrycjusza! To dobry towarzysz. + +— Zgubiła go miłość własna. Każdy go podejrzewał, nikt dobrze nie wiedział, ale on sam nie mógł wytrzymać i na wszystkie strony rozgadywał pod sekretem. Czy ty słyszałeś historię Rufinusa? + +— Nie. + +— To przejdźmy do frigidarium, gdzie wychłodniemy i gdzie ci ją opowiem. + +Przeszli do frigidarium, na środku którego biła fontanna zabarwiona na kolor jasnoróżowy i roznosząca woń fiołków. Tam siadłszy w niszach wysłanych jedwabiem, poczęli się ochładzać. Przez chwilę panowało milczenie. Winicjusz patrzył czas jakiś w zamyśleniu na brązowego fauna, który przegiąwszy sobie przez ramię nimfę szukał chciwie ustami jej ust, po czym rzekł: + +— Ten ma słuszność. Oto co jest w życiu najlepsze. + +— Mniej więcej! Ale ty prócz tego kochasz wojnę, której ja nie lubię, albowiem pod namiotami paznokcie pękają i przestają być różowe. Zresztą każdy ma swoje zamiłowania. Miedzianobrody lubi śpiew, zwłaszcza swój własny, a stary Scaurus swoją wazę koryncką, która w nocy stoi przy jego łożu i którą całuje, jeśli nie może spać. Wycałował już jej brzegi. Powiedz mi, czy ty nie pisujesz wierszy? + +— Nie. Nie złożyłem nigdy całego heksametru. + +— A nie grywasz na lutni i nie śpiewasz? + +— Nie. + +— A nie powozisz? + +— Ścigałem się swego czasu w Antiochii, ale bez powodzenia. + +— Tedy jestem o ciebie spokojny. A do jakiego stronnictwa należysz w hipodromie? + +— Do Zielonych. + +— Tedy jestem zupełnie spokojny, zwłaszcza że posiadasz wprawdzie duży majątek, ale nie jesteś tak bogaty jak Pallas albo Seneka. Bo widzisz, u nas teraz dobrze jest pisać wiersze, śpiewać przy lutni, deklamować i ścigać się w cyrku, ale jeszcze lepiej, a zwłaszcza bezpieczniej jest nie pisywać wierszy, nie grać, nie śpiewać i nie ścigać się w cyrku. Najlepiej zaś jest umieć podziwiać, gdy to czyni Miedzianobrody. Jesteś pięknym chłopcem, więc ci to chyba może grozić, że Poppea zakocha się w tobie. Ale ona zbyt na to doświadczona. Miłości zażyła dość przy dwóch pierwszych mężach, a przy trzecim chodzi jej o co innego. Czy wiesz, że ten głupi Otho kocha ją dotąd do szaleństwa… Chodzi tam po skałach Hiszpanii i wzdycha, tak zaś stracił dawne przyzwyczajenia i tak przestał dbać o siebie, że na układanie fryzury wystarczy mu teraz trzy godziny dziennie. Kto by się tego spodziewał, zwłaszcza po Othonie. + +— Ja go rozumiem — odrzekł Winicjusz. — Ale na jego miejscu robiłbym co innego. + +— Co mianowicie? + +— Tworzyłbym wierne sobie legie z tamtejszych górali. To tędzy żołnierze ci Iberowie. + +— Winicjuszu! Winicjuszu! Chce mi się prawie powiedzieć, że nie byłbyś do tego zdolny. A wiesz dlaczego? Oto takie rzeczy się robi, ale się o nich nie mówi nawet warunkowo. Co do mnie, śmiałbym się na jego miejscu z Poppei, śmiałbym się z Miedzianobrodego i formowałbym sobie legie, ale nie z Iberów, tylko z Iberek. Co najwyżej, pisałbym epigramata, których bym zresztą nie odczytywał nikomu, jak ten biedny Rufinus. + +— Miałeś mi opowiedzieć jego historię. + +— Opowiem ci ją w unctuarium. + +Ale w unctuarium uwaga Winicjusza zwróciła się na co innego, mianowicie na cudne niewolnice, które czekały tam na kąpiących się. Dwie z nich, Murzynki, podobne do wspaniałych posągów z hebanu, poczęły maścić ich ciała delikatnymi woniami Arabii, inne, biegłe w czesaniu Frygijki, trzymały w rękach, miękkich i giętkich jak węże, polerowane stalowe zwierciadła i grzebienie, dwie zaś, wprost do bóstw podobne greckie dziewczyny z Kos, czekały jako vestiplicae, aż przyjdzie chwila posągowego układania fałd na togach panów. + +— Na Zeusa Chmurozbiórcę! — rzekł Markus Winicjusz — jaki ty masz u siebie wybór! + +— Wolę wybór niż liczbę — odpowiedział Petroniusz. — Cała moja familia w Rzymie nie przenosi czterystu głów i sądzę, że do osobistej posługi chyba dorobkiewicze potrzebują większej ilości ludzi. + +— Piękniejszych ciał nawet i Miedzianobrody nie posiada — mówił rozdymając nozdrza Winicjusz. + +Na to Petroniusz odrzekł z pewną przyjazną niedbałością: + +— Jesteś moim krewnym, a ja nie jestem ani taki nieużyty jak Bassus, ani taki pedant jak Aulus Plaucjusz. + +Lecz Winicjusz usłyszawszy to ostatnie imię zapomniał na chwilę o dziewczynach z Kos i podniósłszy żywo głowę, spytał: + +— Skąd ci przyszedł na myśl Aulus Plaucjusz? Czy wiesz, że ja, wybiwszy rękę pod miastem, spędziłem kilkanaście dni w ich domu. Zdarzyło się, że Plaucjusz nadjechał w chwili wypadku i widząc, że cierpię bardzo, zabrał mnie do siebie, tam zaś niewolnik jego, lekarz Merion, przyprowadził mnie do zdrowia. O tym właśnie chciałem z tobą mówić. + +— Dlaczego? Czy nie zakochałeś się wypadkiem w Pomponii? W takim razie żal mi cię: niemłoda i cnotliwa! Nie umiem sobie wyobrazić gorszego nad to połączenia. Brr! + +— Nie w Pomponii — eheu! — rzekł Winicjusz. + +— Zatem w kim? + +— Gdybym ja sam wiedział w kim? Ale ja nie wiem nawet dobrze, jak jej imię: Ligia czy Kallina? Nazywają ją w domu Ligią, gdyż pochodzi z narodu Ligów, a ma swoje barbarzyńskie imię: Kallina. Dziwny to dom tych Plaucjuszów. Rojno w nim, a cicho jak w gajach w Subiacum. Przez kilkanaście dni nie wiedziałem, że mieszka w nim bóstwo. Aż raz o świcie zobaczyłem ją myjącą się w ogrodowej fontannie. I przysięgam ci na tę pianę, z której powstała Afrodyta, że promienie zorzy przechodziły na wylot przez jej ciało. Myślałem, że gdy słońce zejdzie, ona rozpłynie mi się w świetle, jak rozpływa się jutrzenka. Od tej pory widziałem ją dwukrotnie i od tej pory również nie wiem, co spokój, nie wiem, co inne pragnienia, nie chcę wiedzieć, co może mi dać miasto, nie chcę kobiet, nie chcę złota, nie chcę korynckiej miedzi ani bursztynu, ani perłowca, ani wina, ani uczt, tylko chcę Ligii. Mówię ci szczerze, Petroniuszu, że tęsknię za nią, jak tęsknił ten Sen, wyobrażony na mozaice w twoim tepidarium, za Pasyteją, tęsknię po całych dniach i nocach. + +— Jeśli to niewolnica, to ją odkup. + +— Ona nie jest niewolnicą. + +— Czymże jest? Wyzwolenicą Plaucjusza? + +— Nie będąc nigdy niewolnicą, nie mogła być wyzwolona. + +— Więc? + +— Nie wiem: córką królewską czy czymś podobnym. + +— Zaciekawiasz mnie, Winicjuszu. + +— Lecz jeśli zechcesz mnie posłuchać, zaraz zaspokoję twoją ciekawość. Historia nie jest zbyt długa. Ty może osobiście znałeś Wanniusza, króla Swebów, który, wypędzony z kraju, długi czas przesiadywał tu w Rzymie, a nawet wsławił się szczęśliwą grą w kości i dobrym powożeniem. Cezar Drusus wprowadził go znów na tron. Wanniusz, który był w istocie rzeczy tęgim człowiekiem, rządził z początku dobrze i prowadził szczęśliwe wojny, później jednak począł nadto łupić ze skóry nie tylko sąsiadów, ale i własnych Swebów. Wówczas Wangio i Sido, dwaj jego siostrzeńcy, a synowie Wibiliusza, króla Hermandurów, postanowili zmusić go, by znów pojechał do Rzymu… próbować szczęścia w kości. + +— Pamiętam, to Klaudiuszowe, niedawne czasy. + +— Tak. Wybuchła wojna. Wanniusz wezwał na pomoc Jazygów, jego zaś mili siostrzeńcy Ligów, którzy, zasłyszawszy o bogactwach Wanniusza i zwabieni nadzieją łupów, przybyli w takiej liczbie, iż sam cezar Klaudiusz począł obawiać się o spokój granicy. Klaudiusz nie chciał mieszać się w wojny barbarzyńców, napisał jednak do Ateliusza Histera, który dowodził legią naddunajską, by zwracał pilne oko na przebieg wojny i nie pozwolił zamącić naszego pokoju. Hister zażądał wówczas od Ligów, by przyrzekli, iż nie przekroczą granicy, na co nie tylko zgodzili się, ale dali zakładników, między którymi znajdowała się żona i córka ich wodza… Wiadomo ci, że barbarzyńcy wyciągają na wojny z żonami i dziećmi… Otóż moja Ligia jest córką owego wodza. + +— Skąd to wszystko wiesz? + +— Mówił mi to sam Aulus Plaucjusz. Ligowie nie przekroczyli istotnie wówczas granicy, ale barbarzyńcy przychodzą jak burza i uciekają jak burza. Tak znikli i Ligowie, razem ze swymi turzymi rogami na głowach. Zbili Wanniuszowych Swebów i Jazygów, ale król ich poległ, za czym odeszli z łupami, a zakładniczki zostały w ręku Histera. Matka wkrótce umarła, dziecko zaś Hister, nie wiedząc, co z nim robić, odesłał do rządcy całej Germanii, Pomponiusza. Ów po ukończeniu wojny z Kattami wrócił do Rzymu, gdzie Klaudiusz, jak wiesz, pozwolił mu odprawić tryumf. Dziewczyna szła wówczas za wozem zwycięzcy, ale po skończonej uroczystości, ponieważ zakładniczki nie można było uważać za brankę, z kolei i Pomponiusz nie wiedział, co z nią zrobić, a wreszcie oddał ją swej siostrze, Pomponii Grecynie, żonie Plaucjusza. W tym domu, gdzie wszystko, począwszy od panów, a skończywszy na drobiu w kurniku, jest cnotliwe, wyrosła na dziewicę, niestety, tak cnotliwą jak sama Grecyna, a tak piękną, że nawet Poppea wyglądałaby przy niej jak jesienna figa przy jabłku hesperyjskim. + +— I co? + +— I powtarzam ci, że od chwili gdy widziałem, jak promienie przechodziły przy fontannie na wskroś przez jej ciało, zakochałem się bez pamięci. + +— Jest więc tak przezroczysta jak lampryska albo jak młoda sardynka? + +— Nie żartuj, Petroniuszu, a jeśli cię łudzi swoboda, z jaką ja sam o mojej żądzy mówię, wiedz o tym, że jaskrawa suknia częstokroć głębokie rany pokrywa. Muszę ci też powiedzieć, że wracając z Azji przespałem jedną noc w świątyni Mopsusa, aby mieć sen wróżebny. Otóż we śnie pojawił mi się sam Mopsus i zapowiedział, że w życiu moim nastąpi wielka przemiana przez miłość. + +— Słyszałem, jak Pliniusz mówił, że nie wierzy w bogów, ale wierzy w sny i być może, że ma słuszność. Moje żarty nie przeszkadzają mi też myśleć czasem, że naprawdę jest tylko jedno bóstwo, odwieczne, wszechwładne, twórcze — Venus Genitrix. Ona skupia dusze, skupia ciała i rzeczy. Eros wywołał świat z chaosu. Czy dobrze uczynił, to inna rzecz, ale gdy tak jest, musimy uznać jego potęgę, choć wolno jej nie błogosławić… + +— Ach, Petroniuszu! Łatwiej na świecie o filozofię niż o dobrą radę. + +— Powiedz mi, czego ty właściwie chcesz? + +— Chcę mieć Ligię. Chcę, by te moje ramiona, które obejmują teraz tylko powietrze, mogły objąć ją i przycisnąć do piersi. Chcę oddychać jej tchnieniem. Gdyby była niewolnicą, dałbym za nią Aulusowi sto dziewcząt z nogami pobielonymi wapnem na znak, że je pierwszy raz wystawiono na sprzedaż. Chcę ją mieć w domu moim dopóty, dopóki głowa moja nie będzie tak biała, jak szczyt Soracte w zimie. + +— Ona nie jest niewolnicą, ale ostatecznie należy do familii Plaucjusza, a ponieważ jest dzieckiem opuszczonym, może być uważana jako alumna. Plaucjusz mógłby ci ją odstąpić, gdyby chciał. + +— To chyba nie znasz Pomponii Grecyny. Zresztą oboje przywiązali się do niej jak do własnego dziecka. + +— Pomponię znam. Istny cyprys. Gdyby nie była żoną Aulusa, można by ją wynajmować jako płaczkę. Od śmierci Julii nie zrzuciła ciemnej stoli i w ogóle wygląda, jakby za życia jeszcze chodziła po łące porosłej asfodelami. Jest przy tym univira, a więc między naszymi cztero— i pięciokrotnymi rozwódkami jest zarazem Feniksem… Ale… czy słyszałeś, że Feniks jakoby naprawdę wylągł się teraz w górnym Egipcie, co mu się zdarza nie częściej jak raz na pięćset lat? + +— Petroniuszu! Petroniuszu! O Feniksie pogadamy kiedy indziej. + +— Cóż ja ci powiem, mój Marku. Znam Aula Plaucjusza, który lubo nagania mój sposób życia, ma do mnie pewną słabość, a może nawet szanuje mnie więcej od innych, wie bowiem, że nie byłem nigdy donosicielem, jak na przykład Domicjusz Afer, Tygellinus i cała zgraja przyjaciół Ahenobarba. Nie udając przy tym stoika krzywiłem się jednak nieraz na takie postępki Nerona, na które Seneka i Burrhus patrzyli przez szpary. Jeśli sądzisz, że mogę coś dla ciebie u Aulusa wyjednać — jestem na twoje usługi. + +— Sądzę, że możesz. Ty masz na niego wpływ, a przy tym umysł twój posiada niewyczerpane sposoby. Gdybyś się rozejrzał w położeniu i pomówił z Plaucjuszem… + +— Zbytnie masz pojęcie o moim wpływie i o dowcipie, ale jeśli tylko o to chodzi, pomówię z Plaucjuszem, jak tylko przeniosą się do miasta. + +— Oni wrócili dwa dni temu. + +— W takim razie pójdziemy do triclinium, gdzie czeka na nas śniadanie, a następnie, nabrawszy sił, każemy się zanieść do Plaucjusza. + +— Zawsześ mi był miły — odrzekł na to z żywością Winicjusz — ale teraz każę chyba ustawić wśród moich larów twój posąg — ot, taki piękny jak ten — i będę mu składał ofiary. + +To rzekłszy zwrócił się w stronę posągów, które zdobiły całą jedną ścianę wonnej świetlicy, i wskazał ręką na posąg Petroniusza, przedstawiający go jako Hermesa z posochem w dłoni. + +Po czym dodał: + +— Na światło Heliosa! Jeśli „boski” Aleksander był do ciebie podobny— nie dziwić się Helenie. + +I w okrzyku tym było tyleż szczerości, ile pochlebstwa, Petroniusz bowiem, lubo starszy i mniej atletyczny, piękniejszy był nawet od Winicjusza. Kobiety w Rzymie podziwiały nie tylko jego giętki umysł i smak, który mu zjednał nazwę arbitra elegancji, ale i ciało. Podziw ów znać było nawet na twarzach owych dziewcząt z Kos, które układały teraz fałdy jego togi, a z których jedna, imieniem Eunice, skrycie go kochająca, patrzyła mu w oczy z pokorą i zachwytem. + +Lecz on nie zwrócił nawet na to uwagi, jeno uśmiechnąwszy się do Winicjusza począł cytować mu w odpowiedzi wyrażenie Seneki o kobietach: + +— Animal impudens… etc… + +A następnie otoczywszy ręką jego ramiona wyprowadził go do triclinium. + +W unctuarium dwie greckie dziewczyny, Frygijki i dwie Murzynki poczęły uprzątać epilichnia z woniami. Lecz w tejże chwili spoza uchylonej kotary od frigidarium ukazały się głowy balneatorów i rozległo się ciche: „psst” — a na to wezwanie jedna z Greczynek, Frygijki i dwie Etiopki, poskoczywszy żywo, znikły w mgnieniu oka za kotarą. W termach rozpoczynała się chwila swawoli i rozpusty, której inspektor nie przeszkadzał, albowiem sam częstokroć brał w podobnych hulankach udział. Domyślał się ich zresztą i Petroniusz, ale jako człowiek wyrozumiały i nie lubiący karać, patrzył na nie przez szpary. + +W unctuarium pozostała tylko Eunice. Czas jakiś nasłuchiwała oddalających się w kierunku laconicum głosów i śmiechów, wreszcie uniósłszy wykładany bursztynem i kością słoniową stołek, na którym przed chwilą siedział Petroniusz, przysunęła się ostrożnie do jego posągu. + +Unctuarium pełne było słonecznego światła i kolorów bijących od tęczowych marmurów, którymi wyłożone były ściany. + +Eunice wstąpiła na stołek — i znalazłszy się na wysokości posągu, nagle zarzuciła mu na szyję ramiona, po czym odrzuciwszy w tył swe złote włosy i tuląc różowe ciało do białego marmuru, poczęła przyciskać w uniesieniu usta do zimnych warg Petroniusza. + + + +Rozdział drugi + +Po posiłku, który zwał się śniadaniem, a do którego dwaj towarzysze zasiedli wówczas, gdy zwykli śmiertelni byli już dawno po południowym prandium, Petroniusz zaproponował lekką drzemkę. Według niego pora była jeszcze za wczesna na odwiedziny. Są wprawdzie ludzie, którzy poczynają odwiedzać znajomych o wschodzie słońca, uważając w dodatku zwyczaj ten za stary, rzymski. Ale on, Petroniusz, uważa go za barbarzyński. Godziny popołudniowe są najwłaściwsze, nie wcześniej jednak, zanim słońce nie przejdzie w stronę świątyni Jowisza Kapitolińskiego i nie pocznie patrzeć z ukosa na Forum. Jesienią bywa jeszcze gorąco i ludzie radzi śpią po jedzeniu. Tymczasem miło jest posłuchać szumu fontanny w atrium i po obowiązkowym tysiącu kroków zdrzemnąć się w czerwonym świetle, przecedzonym przez purpurowe, na wpół zaciągnięte velarium. + +Winicjusz uznał słuszność jego słów i poczęli się przechadzać rozmawiając w sposób niedbały o tym, co słychać na Palatynie i w mieście, a po trochu filozofując nad życiem. Po czym Petroniusz udał się do cubiculum, lecz nie spał długo. Po upływie pół godziny wyszedł i kazawszy sobie przynieść werweny począł ją wąchać i nacierać sobie nią ręce i skronie. + +— Nie uwierzysz — rzekł — jak to ożywia i orzeźwia. Teraz jestem gotów. + +Lektyka czekała już od dawna, więc wsiedli i kazali się ponieść na Vicus Patricius, do domu Aulusa. Insula Petroniusza leżała na południowym stoku Palatynu około tak zwanych Carinae, najkrótsza więc droga wypadała im poniżej Forum, lecz ponieważ Petroniusz chciał zarazem wstąpić do złotnika Idomena, wydał przeto polecenie, by niesiono ich przez Vicus Apollinis i Forum w stronę Vicus Sceleratus, na rogu którego pełno było wszelkiego rodzaju tabern. + +Olbrzymi Murzyni podnieśli lektykę i ruszyli, poprzedzani przez niewolników zwanych pedisequi. Petroniusz przez czas jakiś podnosił w milczeniu swe dłonie, pachnące werweną, ku nozdrzom i zdawał się nad czymś namyślać, po chwili zaś rzekł: + +— Przychodzi mi do głowy, że jeśli twoja leśna boginka nie jest niewolnicą, tedy mogłaby porzucić dom Plaucjuszów, a przenieść się do twego. Otoczyłbyś ją miłością i obsypał bogactwami, tak jak ja moją ubóstwioną Chryzotemis, której, mówiąc między nami, mam przynajmniej o tyle dosyć, o ile ona mnie. + +Markus potrząsnął głową. + +— Nie? — pytał Petroniusz. — W najgorszym razie sprawa oparłaby się o cezara, a możesz być pewny, że choćby dzięki moim wpływom nasz Miedzianobrody byłby po twojej stronie. + +— Nie znasz Ligii! — odparł Winicjusz. + +— To pozwólże się zapytać, czy ty ją znasz — inaczej jak z widzenia? Mówiłżeś z nią? Wyznałżeś jej swą miłość? + +— Widziałem ją naprzód przy fontannie, a potem spotkałem ją dwukrotnie. Pamiętaj, że podczas pobytu w domu Aulusów mieszkałem w bocznej willi, przeznaczonej dla gości, i mając wybitą rękę nie mogłem zasiadać do wspólnego stołu. Dopiero w wigilię dnia, na który zapowiedziałem swój odjazd, spotkałem Ligię przy wieczerzy — i nie mogłem słowa do niej przemówić. Musiałem słuchać Aulusa i jego opowiadań o zwycięstwach, jakie odniósł w Brytanii, a następnie o upadku małych gospodarstw w Italii, któremu jeszcze Licyniusz Stolo starał się zapobiec. W ogóle nie wiem, czy Aulus potrafi mówić o czym innym i nie mniemaj, że zdołamy się od tego wykręcić, chyba że zechcesz słuchać o zniewieściałości czasów dzisiejszych. Oni tam mają bażanty w kurnikach, ale ich nie jedzą wychodząc z zasady, że każdy zjedzony bażant przybliża koniec potęgi rzymskiej. Drugi raz spotkałem ją koło ogrodowej cysterny ze świeżo wyrwaną trzciną w ręku, którą zanurzała kiścią w wodzie i skrapiała rosnące wokoło irysy. Spójrz na moje kolana. Na tarczę Herakla, mówię ci, że nie drżały, gdy na nasze maniple szły z wyciem chmury Partów, ale drżały przy owej cysternie. I zmieszany jak pacholę, które nosi jeszcze bullę na szyi, oczyma tylko żebrałem litości, długo nie mogąc słowa przemówić. + +Petroniusz spojrzał na niego jakby z pewną zazdrością. + +— Szczęśliwy! — rzekł. — Choćby świat i życie były jak najgorsze, jedno w nich zostanie wieczne dobro — młodość! + +Po chwili zaś spytał: + +— I nie przemówiłeś do niej? + +— Owszem. Oprzytomniawszy nieco, rzekłem, że wracam z Azji, żem wybił rękę pod miastem i cierpiałem srodze, ale w chwili gdy mi przychodzi porzucić ten dom gościnny, widzę, że cierpienie w nim więcej jest warte niż gdzie indziej rozkosz — choroba więcej niż gdzie indziej zdrowie. Ona słuchała słów moich także zmieszana i ze schyloną głową, kreśląc coś trzciną na szafrannym piasku. Po czym podniosła oczy, raz jeszcze spojrzała na owe skreślone znaki, raz jeszcze na mnie, jakby chcąc o coś spytać — i nagle uciekła jak hamadriada przed głupowatym faunem. + +— Musi mieć piękne oczy. + +— Jak morze — i utonąłem w nich też jak w morzu. Wierz mi, że Archipelag mniej jest błękitny. Po chwili przybiegł mały Plaucjusz i począł o coś pytać. Ale ja nie rozumiałem, o co mu chodzi. + +— O Atene! — zawołał Petroniusz — zdejm temu chłopcu opaskę z oczu, którą zawiązał Eros, bo inaczej rozbije sobie głowę o kolumnę świątyni Wenus. + +Po czym zwrócił się do Winicjusza: + +— O ty wiosenny pączku na drzewie życia, ty pierwsza zielona gałązko winogradu! Powinien bym zamiast do Plaucjuszów kazać cię zanieść do domu Gelocjusza, gdzie jest szkoła dla nieświadomych życia chłopców. + +— Czego ty właściwie chcesz? + +— A co skreśliła na piasku? Czy nie imię Amora, czy nie serce przeszyte jego grotem lub nie coś takiego, z czego mógłbyś poznać, że satyry szeptały już tej nimfie do ucha różne tajemnice życia? Jak można było nie spojrzeć na te znaki! + +— Dawniej wdziałem togę, niż myślisz — rzeki Winicjusz — i zanim nadbiegł mały Aulus, patrzyłem pilnie na te znaki. Wszakże wiem, że i w Grecji, i w Rzymie nieraz dziewczęta kreślą na piasku wyznania, których nie chcą wymówić ich usta… Ale zgadnij, co nakreśliła? + +— Jeśli co innego, niż przypuszczałem, to nie zgadnę. + +— Rybę. + +— Jak powiadasz? + +— Powiadam: rybę. Czy miało to znaczyć, że w żyłach jej zimna dotąd krew płynie — nie wiem! Ale ty, któryś mnie nazwał wiosennym pąkowiem na drzewie życia — zapewne potrafisz lepiej ten znak zrozumieć. + +— Carissime! O taką rzecz spytaj Pliniusza. On się zna na rybach. Gdyby stary Apicjusz żył jeszcze, może by ci także umiał coś o tym powiedzieć, albowiem zjadł w ciągu życia więcej ryb, niż może ich od razu pomieścić Zatoka Neapolitańska. + +Lecz dalsza rozmowa urwała się, wniesiono ich bowiem na rojne ulice, na których przeszkadzał jej gwar ludzki. Przez Vicus Apollinis skręcili na Forum Romanum, gdzie w dnie pogodne przed zachodem słońca gromadziły się tłumy próżniaczej ludności, by przechadzać się wśród kolumn, opowiadać nowiny i słuchać ich, widzieć przenoszone lektyki ze znakomitymi ludźmi, a wreszcie zaglądać do sklepów złotniczych, do księgarni, do sklepów, w których zmieniano monetę, do bławatnych, brązowniczych i wszelkich innych, których pełno było w domach obejmujących część Rynku położoną naprzeciw Kapitolu. Połowa Forum, leżąca tuż pod wiszarami zamku, pogrążona była już w cieniu, natomiast kolumny położonych wyżej świątyń złociły się w blasku i na błękicie. Leżące niżej rzucały wydłużone cienie na marmurowe płyty, wszędzie zaś było ich tak pełno, że oczy gubiły się wśród nich jak w lesie. Zdawało się, że tym budowlom i kolumnom aż ciasno koło siebie. Piętrzyły się jedne nad drugimi, biegły w prawo i w lewo, wdzierały się na wzgórza, tuliły się do zamkowego muru lub jedne do drugich, na podobieństwo większych i mniejszych, grubszych i cieńszych, złotawych i białych pni, to rozkwitłych pod architrawami kwiatami akantu, to pozawijanych w jońskie rogi, to zakończonych prostym doryckim kwadratem. Nad owym lasem błyszczały barwne tryglify, z tympanów wychylały się rzeźbione postaci bogów, ze szczytów uskrzydlone złote kwadrygi zdawały się chcieć ulecieć w powietrze, w ów błękit, który zwieszał się spokojnie nad owym zbitym miastem świątyń. W środku Rynku i po brzegach płynęła rzeka ludzka: tłumy przechadzały się pod łukami bazyliki Juliusza Cezara, tłumy siedziały na schodach Kastora i Polluksa i kręciły się koło świątyńki Westy, podobne na tym wielkim marmurowym tle do różnokolorowych rojów motyli lub żuków. Z góry, przez ogromne stopnie, od strony świątyni poświęconej „Jovi Optimo Maximo”, napływały nowe fale; przy rostrach słuchano jakichś przygodnych mówców; tu i ówdzie słychać było okrzyki przekupniów sprzedających owoce, wino lub wodę pomieszaną z figowym sokiem, oszustów polecających cudowne lekarstwa, wróżbitów, odgadywaczy ukrytych skarbów, tłumaczów snów. Gdzieniegdzie z gwarem rozmów i nawoływań mieszały się dźwięki sistry, egipskiej sambuki lub greckich fletów. Gdzieniegdzie chorzy, pobożni lub stroskani nieśli do świątyń ofiary. Wśród ludzi, na kamiennych płytach, zbierały się chciwe na ofiarne ziarno, podobne do ruchomych, pstrych i ciemnych plam, stadka gołębi, to wzbijając się chwilowo z rozgłośnym szumem skrzydeł w górę, to znów zapadając na opróżnione przez tłum miejsca. Od czasu do czasu gromady ludzkie rozstępowały się przed lektykami, w których widać było wykwintne twarze kobiece lub głowy senatorów i rycerzy, o rysach jakby zakrzepłych i wyniszczonych życiem. Różnojęzyczna ludność powtarzała w głos ich imiona z dodatkiem przezwisk, szyderstw lub pochwał. Między bezładnymi grupami przeciskały się czasem postępujące miarowym krokiem oddziały żołnierzy lub wigilów czuwających nad ulicznym porządkiem. Język grecki dawał się słyszeć naokół równie często, jak łaciński. + +Winicjusz, który dawno nie był w mieście, patrzył z pewną ciekawością na owo rojowisko ludzkie i na owo Forum Romanum, zarazem panujące nad falą świata i zarazem tak nią zalane, że Petroniusz, który odgadł myśl towarzysza, nazwał je „gniazdem Kwirytów — bez Kwirytów”. Istotnie, miejscowy żywioł ginął niemal w tym tłumie złożonym ze wszystkich ras i narodów. Widać tu było Etiopów, olbrzymich jasnowłosych ludzi z dalekiej północy, Brytanów, Galów i Germanów, skośnookich mieszkańców Sericum, ludzi znad Eufratu i ludzi znad Indu, o brodach barwionych na kolor cegły, Syryjczyków znad brzegów Orontu, o oczach czarnych i słodkich; wyschniętych jak kość mieszkańców pustyń arabskich, Żydów z zapadłą piersią, Egipcjan z wiecznym, obojętnym uśmiechem w twarzach i Numidów, i Afrów; Greków z Hellady, którzy na równi z Rzymianami władali nad miastem, ale władali wiedzą, sztuką, rozumem i szalbierstwem, Greków z wysp i z Azji Mniejszej, i z Egiptu, i z Italii, i z Narbońskiej Galii. W tłumie niewolników z podziurawionymi uszami nie brakło i wolnej, próżniaczej ludności, którą cezar bawił, żywił, a nawet odziewał, i wolnych przybyszów, których do olbrzymiego miasta zwabiła łatwość życia i widoki fortuny; nie brakło przekupniów i kapłanów Serapisa z palmowymi gałęziami w ręku, i kapłanów Izydy, na której ołtarze znoszono więcej ofiar niż do świątyni Kapitolińskiego Jowisza, i kapłanów Kibeli, noszących w ręku złote kiście ryżu, i kapłanów wędrownych bóstw, i tanecznic wschodnich z jaskrawymi mitrami, i sprzedających amulety, i poskromców wężów, i chaldejskich magów, wreszcie ludzi bez wszelkich zajęć, którzy co tydzień zgłaszali się do spichlerzy nadtybrzańskich po zboże, bili się o loteryjne bilety w cyrkach, spędzali noce w walących się ustawicznie w zatybrzańskiej dzielnicy domach, a dnie słoneczne i ciepłe w kryptoportykach, w brudnych garkuchniach Subury, na moście Milwiusa lub przed insulami możnych, gdzie im od czasu do czasu wyrzucano resztki ze stołu niewolników. + +Petroniusz dobrze był znany przez te tłumy. O uszy Winicjusza obijało się ustawiczne: „Hic est!” — „To on!” — Lubiono go za hojność, a zwłaszcza popularność jego wzrosła od czasu, gdy dowiedziano się, że przemawiał przed cezarem przeciw wyrokowi śmierci wydanemu na całą familię, to jest na wszystkich bez różnicy płci i wieku niewolników prefekta Pedaniusza Sekunda, za to, iż jeden z nich zabił tego okrutnika w chwili rozpaczy. Petroniusz powtarzał wprawdzie głośno, że mu to było wszystko jedno i że przemawiał do cezara tylko prywatnie, jako arbiter elegantiarum, którego estetyczne uczucia oburzała owa barbarzyńska rzeź, godna jakichś Scytów, nie Rzymian. Niemniej lud, który wzburzył się z powodu tej rzezi, kochał od tej pory Petroniusza. + +Lecz on o to nie dbał. Pamiętał, że ten lud kochał także i Brytanika, którego Nero otruł, i Agrypinę, którą kazał zamordować, i Oktawię, którą na Pandatarii uduszono po uprzednim otwarciu jej żył w gorącej parze, i Rubeliusza Plauta, który został wygnany, i Trazeasza, któremu każde jutro mogło przynieść wyrok śmierci. Miłość ludu mogła być uważana raczej za złą wróżbę, a sceptyczny Petroniusz był zarazem przesądny. Tłumem gardził podwójnie: i jako arystokrata, i jako esteta. Ludzie pachnący prażonym bobem, który nosili w zanadrzu, a przy tym wiecznie schrypnięci i spotnieli od gry w morę po rogach ulic i perystylach, nie zasługiwali w jego oczach na miano ludzi. + +Nie odpowiadając też wcale ani na oklaski, ani na posyłane tu i owdzie od ust pocałunki, opowiadał Markowi sprawę Pedaniusza, drwiąc przy tym ze zmienności ulicznej hałastry, która nazajutrz po groźnym wzburzeniu oklaskiwała Nerona przejeżdżającego do świątyni Jowisza Statora. Lecz przed księgarnią Awirunusa kazał się zatrzymać i wysiadłszy zakupił ozdobny rękopis, który oddał Winicjuszowi. + +— To podarek dla ciebie — rzekł. + +— Dzięki! — odrzekł Winicjusz. Po czym spojrzawszy na tytuł zapytał: — Satyricon. To coś nowego. Czyje to? + +— Moje. Ale ja nie chcę iść śladem Rufinusa, którego historię miałem ci opowiedzieć, ani też śladem Fabrycjusza Wejenta, dlatego nikt o tym nie wie, ty zaś nikomu nie mów. + +— A mówiłeś, że nie piszesz wierszy — rzekł Winicjusz zaglądając do środka — tu zaś widzę prozę gęsto nimi przeplataną. + +— Jak będziesz czytał, zwróć uwagę na ucztę Trymalchiona. Co do wierszy, zbrzydły mi od czasu, jak Nero pisze epos. Witeliusz, widzisz, chcąc sobie ulżyć, używa pałeczki z kości słoniowej, którą zasuwa sobie w gardło; inni posługują się piórami flamingów maczanymi w oliwie lub w odwarze macierzanki — ja zaś odczytuję poezje Nerona — i skutek jest natychmiastowy. Mogę je potem chwalić, jeśli nie z czystym sumieniem, to z czystym żołądkiem. + +To rzekłszy zatrzymał znów lektykę przed złotnikiem Idomenem i załatwiwszy sprawę gemm kazał nieść lektykę wprost do domu Aulusa. + +— Po drodze opowiem ci na dowód, co jest miłość własna autorska, historię Rufinusa — rzekł. + +Lecz zanim ją rozpoczął, skręcili na Vicus Patricius i niebawem znaleźli się przed mieszkaniem Aulusa. Młody i tęgi ianitor otworzył im drzwi wiodące do ostium, nad którymi sroka, zamknięta w klatce, witała ich wrzaskliwie słowem: „Salve!” + +Po drodze z drugiej sieni, zwanej ostium, do właściwego atrium, Winicjusz rzekł: + +— Czyś zauważył, że odźwierny tu bez łańcuchów? + +— To dziwny dom — odpowiedział półgłosem Petroniusz — Pewno ci wiadomo, że Pomponię Grecynę podejrzewano o wyznawanie wschodniego zabobonu, polegającego na czci jakiegoś Chrestosa. Zdaje się, że przysłużyła się jej Kryspinilla, która nie może darować Pomponii, że jeden mąż wystarczył jej na całe życie. — Univira!… Łatwiej dziś w Rzymie o półmisek rydzów z Noricum. Sądzono ją sądem domowym… + +— Masz słuszność, że to dziwny dom. Później opowiem ci, com tu słyszał i widział. + +Tymczasem znaleźli się w atrium. Przełożony nad nim niewolnik, zwany atriensis, wysłał nomenclatora, by oznajmił gości, jednocześnie zaś służba podsunęła im krzesła i stołeczki pod nogi. Petroniusz, który wyobrażając sobie, że w tym surowym domu panuje wieczny smutek, nigdy w nim nie bywał, spoglądał naokół z pewnym zdziwieniem i jakby z poczuciem zawodu, albowiem atrium czyniło raczej wesołe wrażenie. Z góry przez duży otwór wpadał snop jasnego światła, łamiącego się w tysiące skier na wodotrysku. Kwadratowa sadzawka z fontanną w środku, przeznaczona do przyjmowania dżdżu wpadającego w czasie niepogody przez górny otwór, a zwana impluvium, otoczona była anemonami i liliami. Szczególnie w liliach widocznie kochano się w domu, gdyż były ich całe kępy, i białych, i czerwonych, i wreszcie szafirowych irysów, których delikatne płatki były jakby posrebrzone od wodnego pyłu. Wśród mokrych mchów, w których ukryte były donice z liliami, i wśród pęków liści widniały brązowe posążki, przedstawiające dzieci i ptactwo wodne. W jednym rogu odlana również z brązu łania pochylała swą zaśniedziałą od wilgoci, zielonawą głowę ku wodzie, jakby się chciała napić. Podłoga atrium była z mozaiki; ściany, częścią wykładane czerwonym marmurem, częścią malowane w drzewa, ryby, ptaki i gryfy, nęciły oczy grą kolorów. Odrzwia do bocznych izb zdobne były żółwiowcem lub nawet kością słoniową; przy ścianach, między drzwiami, stały posągi przodków Aulusa. Wszędy znać było spokojny dostatek, daleki od zbytku, ale szlachetny i pewny siebie. + +Petroniusz, który mieszkał nierównie okazalej i wykwintniej, nie mógł tu jednak znaleźć żadnej rzeczy, która by raziła jego smak — i właśnie zwrócił się z tą uwagą do Winicjusza, gdy wtem niewolnik velarius odsunął kotarę dzielącą atrium od tablinum i w głębi domu ukazał się nadchodzący śpiesznie Aulus Plaucjusz. + +Był to człowiek zbliżający się do wieczornych dni życia, z głową pobieloną szronem, ale czerstwy, o twarzy energicznej, nieco za krótkiej, ale też nieco podobnej do głowy orła. Tym razem malowało się na niej pewne zdziwienie, a nawet niepokój, z powodu niespodziewanego przybycia Neronowego przyjaciela, towarzysza i zausznika. + +Lecz Petroniusz był nadto światowcem i nadto bystrym człowiekiem, by tego nie zauważyć, zatem po pierwszych powitaniach oznajmił z całą wymową i swobodą, na jaką było go stać, że przychodzi podziękować za opiekę, jakiej w tym domu doznał syn jego siostry, i że jedynie wdzięczność jest powodem jego odwiedzin, do których zresztą ośmieliła go dawna z Aulusem znajomość. + +Aulus zapewnił go ze swej strony, iż miłym jest gościem, a co do wdzięczności, oświadczył, że sam się do niej poczuwa, chociaż zapewne Petroniusz nie domyśla się jej powodów. + +Jakoż Petroniusz nie domyślał się ich rzeczywiście. Próżno, podniósłszy swe orzechowe oczy w górę, biedził się, by sobie przypomnieć najmniejszą usługę oddaną Aulusowi lub komukolwiek. Nie przypomniał sobie żadnej, prócz tej chyba, którą zamierzał wyświadczyć Winicjuszowi. Mimo woli mogło się wprawdzie coś podobnego zdarzyć, ale tylko mimo woli. + +— Kocham i cenię bardzo Wespazjana — odrzekł Aulus — któremu uratowałeś życie, gdy raz zdarzyło mu się nieszczęście usnąć przy słuchaniu wierszy cezara. + +— Zdarzyło mu się szczęście — odrzekł Petroniusz — bo ich nie słyszał, nie przeczę jednak, że mogło się ono skończyć nieszczęściem. Miedzianobrody chciał mu koniecznie posłać centuriona z przyjacielskim zleceniem, by sobie otworzył żyły. + +— Ty zaś, Petroniuszu, wyśmiałeś go. + +— Tak jest, a raczej przeciwnie: powiedziałem mu, że jeśli Orfeusz umiał pieśnią usypiać dzikie bestie, jego tryumf jest równy, skoro potrafił uśpić Wespazjana. Ahenobarbowi można przyganiać pod warunkiem, żeby w małej przyganie mieściło się wielkie pochlebstwo. Nasza miłościwa Augusta, Poppea, rozumie to doskonale. + +— Niestety, takie to czasy — odrzekł Aulus. — Brak mi na przodzie dwóch zębów, które mi wybił kamień rzucony ręką Brytana, i przez to mowa moja stała się świszczącą, a jednak najszczęśliwsze chwile mego życia spędziłem w Brytanii… + +— Bo zwycięskie — dorzucił Winicjusz. + +Lecz Petroniusz zląkłszy się, by stary wódz nie zaczął opowiadać o dawnych swych wojnach, zmienił przedmiot rozmowy. Oto w okolicy Praeneste wieśniacy znaleźli martwe wilcze szczenię o dwu głowach, w czasie zaś onegdajszej burzy piorun oberwał narożnik w świątyni Luny, co było rzeczą, ze względu na spóźnioną jesień, niesłychaną. Niejaki też Kotta, który mu to opowiadał, dodawał zarazem, iż kapłani tejże świątyni przepowiadają z tego powodu upadek miasta lub co najmniej ruinę wielkiego domu, która tylko nadzwyczajnymi ofiarami da się odwrócić. + +Aulus wysłuchawszy opowiadania wyraził zdanie, że takich oznak nie można jednak lekceważyć. Że bogowie mogą być zgniewani przebraną miarą zbrodni, w tym nie masz nic dziwnego — a w takim razie ofiary błagalne są zupełnie na miejscu. + +Na to Petroniusz rzekł: + +— Twój dom, Plaucjuszu, nie jest zbyt wielki, choć mieszka w nim wielki człowiek; mój jest wprawdzie za duży na tak lichego właściciela, ale również mały. A jeśli chodzi o ruinę jakiegoś tak wielkiego, jak na przykład domus transitoria, to czy opłaci się nam składać ofiary, by tę ruinę odwrócić? + +Plaucjusz nie odpowiedział na to pytanie, która to ostrożność dotknęła nawet nieco Petroniusza, albowiem przy całym swym braku poczucia różnicy między złem a dobrem nie był nigdy donosicielem i można z nim było rozmawiać z zupełnym bezpieczeństwem. Za czym zmienił znów rozmowę i począł wychwalać mieszkanie Plaucjuszowe oraz dobry smak panujący w domu. + +— Stara to siedziba — odrzekł Plaucjusz — w której nic nie zmieniłem od czasu, jakem ją odziedziczył. + +Po odsunięciu kotary dzielącej atrium od tablinum dom otwarty był na przestrzał, tak że przez tablinum, przez następny perystyl i leżącą za nim salę, zwaną oecus, wzrok biegł aż do ogrodu, który widniał z dala jak jasny obraz, ujęty w ciemną ramę. Wesołe dziecinne śmiechy dolatywały stamtąd do atrium. + +— Ach, wodzu — rzekł Petroniusz — pozwól nam posłuchać z bliska tego szczerego śmiechu, o który dziś tak trudno. + +— Chętnie — odrzekł powstając Plaucjusz. — To mój mały Aulus i Ligia bawią się w piłki. Ale co do śmiechu, mniemam, Petroniuszu, że całe życie schodzi ci na nim. + +— Życie jest śmiechu warte, więc się śmieję — odpowiedział Petroniusz — tu jednak śmiech brzmi inaczej. + +— Petroniusz — dodał Winicjusz — nie śmieje się zresztą po całych dniach, ale raczej po całych nocach. + +Tak rozmawiając przeszli przez długość domu i znaleźli się w ogrodzie, gdzie Ligia i mały Aulus bawili się piłkami, które niewolnicy wyłącznie do tej zabawy przeznaczeni, zwani spheristae, zbierali z ziemi i podawali im do rąk. Petroniusz rzucił szybkie, przelotne spojrzenie na Ligię, mały Aulus ujrzawszy Winicjusza przybiegł się z nim witać, ów zaś przechodząc schylił głowę przed piękną dziewczyną, która stała z piłką w ręku, z włosem nieco rozwianym, trochę zdyszana i zarumieniona. + +Lecz w ogrodowym triclinium, zacienionym przez bluszcze, winograd i kozie ziele, siedziała Pomponia Grecyna; poszli się więc z nią witać. Petroniuszowi, jakkolwiek nie uczęszczał do domu Plaucjuszów, była ona znajoma, albowiem widywał ją u Antystii, córki Rubeliusza Plauta, a dalej w domu Seneków i u Poliona. Nie mógł też oprzeć się pewnemu podziwowi, jakim przejmowała go jej twarz smutna, ale pogodna, szlachetność jej postawy, ruchów, słów. Pomponia mąciła do tego stopnia jego pojęcia o kobietach, że ów zepsuty do szpiku kości i pewny siebie, jak nikt w całym Rzymie, człowiek nie tylko odczuwał dla niej pewien rodzaj szacunku, ale nawet tracił poniekąd pewność siebie. I teraz oto dziękując jej za opiekę nad Winicjuszem wtrącał jakby mimo woli wyraz: „domina”, który nigdy nie przychodził mu na myśl, gdy na przykład rozmawiał z Kalwią Kryspinillą, ze Skrybonią, z Walerią, Soliną i innymi niewiastami z wielkiego świata. — Po przywitaniu i złożeniu podzięki począł też zaraz narzekać, że Pomponię widuje się tak rzadko, że jej nie można spotkać ni w cyrku, ni w amfiteatrze, na co odpowiedziała mu spokojnie, położywszy dłoń na dłoni męża: + +— Starzejemy się i oboje lubimy coraz więcej domowe zacisze. + +Petroniusz chciał przeczyć, lecz Aulus Plaucjusz dodał swoim świszczącym głosem: + +— I coraz nam bardziej obco między ludźmi, którzy nawet naszych bogów rzymskich greckimi nazywają imionami. + +— Bogowie stali się od pewnego czasu tylko retorycznymi figurami — odrzekł niedbale Petroniusz — że zaś retoryki uczyli nas Grecy, przeto mnie samemu łatwiej na przykład powiedzieć: Hera niż Juno. + +To rzekłszy zwrócił oczy na Pomponię, jakby na znak, że wobec niej żadne inne bóstwo nie mogło mu przyjść na myśl, a następnie jął przeczyć temu, co mówiła o starości: „Ludzie starzeją się wprawdzie prędko, ale tacy, którzy żyją zgoła innym życiem, a prócz tego są twarze, o których Saturn zdaje się zapominać.” Petroniusz mówił to z pewną nawet szczerością, albowiem Pomponia Grecyna, jakkolwiek schodziła z południa życia, zachowała niezwykłą świeżość cery, a że głowę miała małą i twarz drobną, chwilami więc, mimo swej ciemnej sukni, mimo powagi i smutku, czyniła wrażenie kobiety zupełnie młodej. + +Tymczasem mały Aulus, który podczas pobytu Winicjusza w domu zaprzyjaźnił się był z nim nadzwyczajnie, zbliżywszy się począł go zapraszać do gry w piłkę. Za chłopcem weszła do triclinium i Ligia. Pod firanką bluszczów, ze światełkami drgającymi na twarzy, wydała się teraz Petroniuszowi ładniejszą niż na pierwszy rzut oka i istotnie podobną do jakiejś nimfy. Że zaś nie przemówił do niej dotąd, więc podniósł się, pochylił przed nią głowę i zamiast zwykłych wyrazów powitania począł cytować słowa, którymi Odys powitał Nauzykaę: + + +Nie wiem, czyliś jest bóstwem, czy panną śmiertelną, +Lecz jeśliś jest mieszkanką ziemskiego padołu, +Błogosławiony ojciec z matką twą pospołu, +Błogosławieni bracia . + +Nawet Pomponii podobała się wykwintna grzeczność tego światowca. Co do Ligii, słuchała zmieszana i zapłoniona, nie śmiąc oczu podnieść. Lecz stopniowo w kątach jej ust począł drgać swawolny uśmiech, na twarzy znać było walkę między dziewczęcym zawstydzeniem a chęcią odpowiedzi — i widocznie chęć ta przemogła, spojrzawszy bowiem nagle na Petroniusza, odpowiedziała mu słowami tejże Nauzykai, cytując je jednym tchem i trochę jak wydawaną lekcję: + + +Nie byle kto ty jesteś — i nie byle głowa! + +Po czym, zawróciwszy w miejscu, uciekła, jak ucieka spłoszony ptak. + +Teraz na Petroniusza przyszła kolej zdziwienia — nie spodziewał się bowiem usłyszeć Homerowego wiersza w ustach dziewczyny, o której barbarzyńskim pochodzeniu był przez Winicjusza uprzedzony. Spojrzał też pytającym wzrokiem na Pomponię, lecz ta nie mogła mu dać odpowiedzi, patrzyła bowiem w tej chwili, uśmiechając się, na dumę, jaka odbiła się w obliczu starego Aulusa. + +On zaś nie umiał tej dumy ukryć. Naprzód przywiązał się był do Ligii jak do własnego dziecka, a po wtóre, mimo swych starorzymskich uprzedzeń, które kazały mu przeciw greczyźnie i jej rozpowszechnieniu piorunować, uważał ją za szczyt towarzyskiej ogłady. Sam nie mógł się jej nigdy dobrze nauczyć, nad czym skrycie bolał, rad był więc teraz, że temu wytwornemu panu, a zarazem i literatowi, który gotów był uważać dom jego za barbarzyński, odpowiedziano w nim językiem i wierszem Homera. + +— Jest w domu pedagogus Grek — rzekł zwracając się do Petroniusza — który uczy naszego chłopaka, a dziewczyna przysłuchuje się lekcjom. Pliszka to jeszcze, ale miła pliszka, do której nawykliśmy oboje. + +Petroniusz patrzył teraz poprzez skręty bluszczów i kapryfolium na ogród i na bawiącą się trójkę. Winicjusz zrzucił togę i w tunice tylko podbijał w górę piłkę, którą stojąca naprzeciw z wzniesionymi ramionami Ligia usiłowała schwytać. Dziewczyna na pierwszy rzut oka nie uczyniła wielkiego na Petroniuszu wrażenia. Wydała mu się zbyt szczupła. Lecz od chwili gdy w triclinium spojrzał na nią bliżej, pomyślał sobie, że tak jednak mogłaby wyglądać jutrzenka — i jako znawca zrozumiał, że jest w niej coś niezwykłego. Wszystko zauważył i wszystko ocenił: więc i twarz różową i przezroczą, i świeże usta, jakby do pocałunku złożone, i niebieskie jak lazur mórz oczy, i alabastrową białość czoła, i bujność ciemnych włosów przeświecających na skrętach odblaskiem bursztynu albo korynckiej miedzi, i lekką szyję, i „boską” spadzistość ramion, i całą postać giętką, smukłą, młodą młodością maju i świeżo rozkwitłych kwiatów. Zbudził się w nim artysta i czciciel piękności, który odczuł, że pod posągiem tej dziewczyny można by podpisać: „Wiosna” . — Nagle przypomniał sobie Chryzotemis i wziął go pusty śmiech. Wydała mu się razem ze swoim złotym pudrem na włosach i uczernionymi brwiami bajecznie zwiędłą, czymś w rodzaju pożółkłej i roniącej płatki róży. A jednak tej Chryzotemis zazdrościł mu cały Rzym. Następnie przypomniał sobie Poppeę — i owa przesławna Poppea również wydała mu się bezduszną woskową maską. W tej dziewczynie o tanagryjskich kształtach była nie tylko wiosna — była i promienista „Psyche”, która przeświecała przez jej różane ciało, jak promyk prześwieca przez lampę. + +„Winicjusz ma słuszność — pomyślał — a moja Chryzotemis jest stara, stara… jak Troja!” + +Po czym zwrócił się do Pomponii Grecyny — i wskazawszy na ogród, rzekł: + +— Rozumiem teraz, domina, że wobec takich dwojga wolicie dom od uczt na Palatynie i cyrku. + +— Tak — odpowiedziała zwracając oczy w stronę małego Aulusa i Ligii. + +A stary wódz począł opowiadać historię dziewczyny i to, co słyszał przed laty od Ateliusza Histera o siedzącym w mrokach północy narodzie Ligów. + +Tamci zaś skończyli grać w piłkę i przez czas jakiś chodzili po piasku ogrodowym, odbijając na czarnym tle mirtów i cyprysów jak trzy białe posągi. Ligia trzymała małego Aulusa za rękę. Pochodziwszy nieco, siedli na ławce przy piscinie zajmującej środek ogrodu. Lecz po chwili Aulus zerwał się, by płoszyć ryby w przezroczej wodzie. Winicjusz zaś prowadził dalej rozmowę zaczętą w czasie przechadzki: + +— Tak jest — mówił niskim, drgającym głosem. — Zaledwiem zrzucił pretekstę, wysłano mnie do azjatyckich legii. Miastam nie zaznał — ani życia, ani miłości. Umiem na pamięć trochę Anakreonta i Horacjusza, ale nie potrafiłbym tak jak Petroniusz mówić wierszy wówczas, gdy rozum niemieje z podziwu i własnych słów znaleźć nie może. Chłopcem będąc chodziłem do szkoły Muzoniusza, który mawiał nam, że szczęście polega na tym, by chcieć tego, czego chcą bogi — a zatem od naszej woli zależy. Ja jednak myślę, że jest inne, większe i droższe, które od woli nie zależy, bo je tylko miłość dać może. Szukają tego szczęścia sami bogowie, więc i ja, o Ligio, którym nie zaznał dotąd miłości, idąc w ich ślady szukam także tej, która by mi szczęście dać chciała… + +Umilkł i przez czas jakiś słychać było tylko lekki plusk wody, w którą mały Aulus ciskał kamyki płosząc nimi ryby. Po chwili jednak Winicjusz znów mówić począł głosem jeszcze miększym i cichszym: + +— Wszak znasz Wespazjanowego syna, Tytusa? Mówią, że zaledwie z chłopięcego wieku wyszedłszy pokochał tak Berenikę, iż omal tęsknota nie wyssała mu życia… Tak i ja bym umiał pokochać, o Ligio!… Bogactwo, sława, władza — czczy dym! marność! Bogaty znajdzie bogatszego od siebie, sławnego zaćmi cudza większa sława, potężnego potężniejszy pokona… Lecz zali sam cezar, zali który bóg nawet może doznawać większej rozkoszy lub być szczęśliwszym niż prosty śmiertelnik, w chwili gdy mu przy piersi dyszy pierś droga lub gdy całuje usta kochane… Więc miłość z bogami nas równa — o Ligio!… + +A ona słuchała w niepokoju, w zdziwieniu i zarazem tak, jakby słuchała głosu greckiej fletni lub cytry. Zdawało się jej chwilami, że Winicjusz śpiewa jakąś pieśń dziwną, która sączy się w jej uszy, porusza w niej krew, a zarazem przejmuje serce omdleniem, strachem i jakąś niepojętą radością… Zdawało jej się też, że on mówi coś takiego, co w niej już było poprzednio, ale z czego nie umiała sobie zdać sprawy. Czuła, że on w niej coś budzi, co drzemało dotąd, i że w tej chwili zamglony sen zmienia się w kształt coraz wyraźniejszy, bardziej upodobany i śliczny. + +Tymczasem słońce przetoczyło się dawno za Tyber i stanęło nisko nad Janikulskim wzgórzem. Na nieruchome cyprysy padało czerwone światło — i całe powietrze było nim przesycone. Ligia podniosła swoje błękitne, jakby rozbudzone ze snu oczy na Winicjusza i nagle — w wieczornych odblaskach, pochylony nad nią, z prośbą drgającą w oczach, wydał się jej piękniejszy od wszystkich ludzi i od wszystkich greckich i rzymskich bogów, których posągi widywała na frontonach świątyń. On zaś objął z lekka palcami jej rękę powyżej kostki i pytał: + +— Zali ty nie odgadujesz, Ligio, czemu ja mówię to tobie?… + +— Nie — odszeptała tak cicho, że Winicjusz zaledwie dosłyszał. + +Lecz nie uwierzył jej i przyciągając coraz silniej jej rękę, byłby ją przyciągnął do serca, bijącego jak młotem pod wpływem żądzy rozbudzonej przez cudną dziewczynę — i byłby wprost do niej zwrócił palące słowa, gdyby nie to, że na ścieżce, ujętej w ramy mirtów, ukazał się stary Aulus, który zbliżywszy się rzekł: + +— Słońce zachodzi, więc strzeżcie się wieczornego chłodu i nie żartujcie z Libityną… + +— Nie — odrzekł Winicjusz — nie wdziałem dotąd togi i nie poczułem chłodu. + +— A oto już ledwie pół tarczy zza wzgórz wygląda — odpowiedział stary wojownik. — Bogdaj to słodki klimat Sycylii, gdzie wieczorami lud zbiera się na rynkach, aby chóralnym śpiewem żegnać zachodzącego Feba. + +I zapomniawszy, że przed chwilą sam ostrzegał przed Libityną, począł opowiadać o Sycylii, gdzie miał swe posiadłości i duże gospodarstwo rolne, w którym się kochał. Wspomniał też, że nieraz przychodziło mu na myśl przenieść się do Sycylii i tam dokonać spokojnie życia. Dość ma zimowych szronów ten, komu zimy ubieliły już głowę. Jeszcze liść nie opada z drzew i nad miastem śmieje się niebo łaskawie, ale gdy winograd pożółknie, gdy śnieg spadnie w Górach Albańskich, a bogowie nawiedzą przejmującym wichrem Kampanię, wówczas kto wie, czy z całym domem nie przeniesie się do swojej zacisznej wiejskiej sadyby. + +— Miałżebyś chęć opuścić Rzym, Plaucjuszu? — spytał z nagłym niepokojem Winicjusz. + +— Chęć tę mam dawno — odpowiedział Aulus — bo tam spokojniej i bezpieczniej. + +I jął znowu wychwalać swoje sady, stada, dom ukryty w zieleni i wzgórza porosłe tymem i cząbrami, wśród których brzęczą roje pszczół. Lecz Winicjusz nie zważał na tę bukoliczną nutę — i myśląc tylko o tym, że może utracić Ligię, spoglądał w stronę Petroniusza, jakby od niego jedynie wyglądał ratunku. + +Tymczasem Petroniusz siedząc przy Pomponii lubował się widokiem zachodzącego słońca, ogrodu i stojących przy sadzawce ludzi. Białe ich ubrania na ciemnym tle mirtów świeciły złotem od wieczornych blasków. Na niebie zorza poczęła zabarwiać się purpurą, fioletem i mienić się na kształt opalu. Strop nieba stał się liliowy. Czarne sylwetki cyprysów uczyniły się jeszcze wyrazistsze niż w dzień biały, zaś w ludziach, w drzewach i w całym ogrodzie zapanował spokój wieczorny. + +Petroniusza uderzył ten spokój i uderzył go zwłaszcza w ludziach. W twarzy Pomponii, starego Aulusa, ich chłopca i Ligii — było coś, czego nie widywał w tych twarzach, które go co dzień, a raczej co noc otaczały: było jakieś światło, jakieś ukojenie i jakaś pogoda płynąca wprost z takiego życia, jakim tu wszyscy żyli. I z pewnym zdziwieniem pomyślał, że jednak mogła istnieć piękność i słodycz, których on, wiecznie goniący za pięknością i słodyczą, nie zaznał. Myśli tej nie umiał ukryć w sobie i zwróciwszy się do Pomponii rzekł: + +— Rozważam w duszy, jak odmienny jest wasz świat od tego świata, którym włada nasz Nero. + +Ona zaś podniosła swoją drobną twarz ku zorzy wieczornej i odrzekła z prostotą: + +— Nad światem włada nie Nero — ale Bóg. + +Nastała chwila milczenia. W pobliżu triclinium dały się słyszeć w alei kroki starego wodza, Winicjusza, Ligii i małego Aula — lecz nim nadeszli, Petroniusz spytał jeszcze: + +— A więc ty wierzysz w bogi, Pomponio? + +— Wierzę w Boga, który jest jeden, sprawiedliwy i wszechmocny — odpowiedziała żona Aula Plaucjusza. + + + +Rozdział trzeci + +Wierzy w Boga, który jest jeden, wszechmocny i sprawiedliwy — powtórzył Petroniusz, w chwili gdy znów znalazł się w lektyce sam na sam z Winicjuszem. — Jeśli jej Bóg jest wszechmocny, tedy rządzi życiem i śmiercią; a jeśli jest sprawiedliwy, tedy słusznie zsyła śmierć. Czemu więc Pomponia nosi żałobę po Julii? Żałując Julii przygania swemu Bogu. Muszę to rozumowanie powtórzyć naszej miedzianobrodej małpie, uważam bowiem, że w dialektyce dorównywam Sokratesowi. Co do kobiet, zgadzam się, że każda posiada trzy lub cztery dusze, ale żadna nie ma duszy rozumnej. Niechby Pomponia rozmyślała sobie z Seneką lub z Kornutusem nad tym, czym jest ich wielki Logos… Niechby razem wywoływali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich krainach jak czyże w klatce. Ja chciałem mówić z nią i z Plaucjuszem o czym innym. Na święty brzuch egipskiej Izys! Gdybym im tak po prostu powiedział, po cośmy przyszli, przypuszczam, że cnota ich zadźwięczałaby jak miedziana tarcza, w którą ktoś pałką uderzy. I nie śmiałem! Dasz wiarę, Winicjuszu, żem nie śmiał! Pawie są piękne ptaki, ale krzyczą zbyt przeraźliwie. Zląkłem się krzyku. Muszę jednak pochwalić twój wybór. Istna „różanopalca Jutrzenka”… i wiesz, co mi także przypomniała? Wiosnę! — i to nie naszą w Italii, gdzie ledwie tu i ówdzie jabłoń pokryje się kwiatem, a oliwki szarzeją, jak szarzały, ale tę wiosnę, którą niegdyś widziałem w Helwecji, młodą, świeżą, jasnozieloną… Na tę bladą Selenę — nie dziwię ci się, Marku — wiedz jednak, że Dianę miłujesz i że Aulus i Pomponia gotowi cię rozszarpać, jak niegdyś psy rozszarpały Akteona. + +Winicjusz, nie podnosząc głowy, przez chwilę milczał, po czym jął mówić przerywanym przez żądzę głosem: + +— Pragnąłem jej poprzednio, a teraz pragnę jeszcze więcej. Gdym objął jej rękę, owionął mnie ogień… Muszę ją mieć. Gdybym był Zeusem, otoczyłbym ją chmurą, jak on otoczył Io, lub spadłbym na nią dżdżem, jak on spadł na Danae. Chciałbym całować jej usta aż do bólu! Chciałbym słyszeć jej krzyk w moich ramionach. Chciałbym zabić Aula i Pomponię, a ją porwać i zanieść na ręku do mego domu. Nie będę dziś spał. Rozkażę ćwiczyć którego z niewolników i będę słuchał jego jęków… + +— Uspokój się — rzekł Petroniusz. — Masz zachcianki cieśli z Subury. + +— Wszystko mi jedno. Muszę ją mieć. Udałem się do ciebie po radę, lecz jeśli ty jej nie znajdziesz, znajdę ją sam… Aulus uważa Ligię za córkę, czemuż bym ja miał patrzeć na nią jak na niewolnicę? Więc skoro nie ma innej drogi, niechże oprzędzie drzwi mego domu, niech je namaści wilczym tłuszczem i niechaj siędzie jako żona przy moim ognisku. + +— Uspokój się, szalony potomku konsulów. Nie po to sprowadzamy barbarzyńców na sznurach za naszymi wozami, byśmy mieli zaślubiać ich córki. Strzeż się ostateczności. Wyczerpnij proste, uczciwe sposoby i zostaw sobie i mnie czas do namysłu. Mnie także Chryzotemis wydawała się córką Jowisza, a jednak nie zaślubiłem jej — tak jak i Nero nie zaślubił Akte, choć ją czyniono córką króla Attala… Uspokój się… Pomyśl, że jeśli ona zechce opuścić Aulusów dla ciebie, oni nie mają prawa jej wstrzymać, wiedz zaś o tym, że nie tylko sam gorejesz, bo i w niej Eros rozniecił płomień… Jam to widział, a mnie należy wierzyć. Miej cierpliwość. Na wszystko jest sposób, ale dziś i tak już za dużo myślałem, a to mnie nuży. Natomiast przyrzekam ci, że jutro pomyślę jeszcze o twojej miłości, i chyba Petroniusz nie byłby Petroniuszem, gdyby jakiegoś środka nie znalazł. + +Umilkli znów obaj — wreszcie po niejakim czasie Winicjusz rzekł już spokojniej: + +— Dziękuję ci i niech Fortuna szczodrą ci będzie. + +— Bądź cierpliwy. + +— Dokąd się nieść kazałeś? + +— Do Chryzotemis… + +— Szczęśliwyś, że posiadasz tę, którą kochasz. + +— Ja? Wiesz, co mnie jeszcze bawi w Chryzotemis? Oto, że ona mnie zdradza z moim własnym wyzwoleńcem, lutnistą Teoklesem, i myśli, że tego nie widzę. Niegdyś kochałem ją, a teraz bawią mnie jej kłamstwa i jej głupota. Chodź ze mną do niej. Jeśli pocznie cię bałamucić i kreślić ci litery na stole palcem umoczonym w winie, wiedz o tym, że nie jestem zazdrosny. + +I kazali się ponieść razem do Chryzotemis. + +Lecz w przedsionku Petroniusz położył rękę na ramieniu Winicjusza i rzekł: + +— Czekaj, zdaje mi się, że obmyśliłem sposób. + +— Niech wszystkie bogi ci nagrodzą… + +— Tak jest! Sądzę, że środek jest nieomylny. — Wiesz co, Marku? + +— Słucham cię, moja Atene… + +— Oto za kilka dni boska Ligia będzie spożywała w twoim domu ziarno Demetry. + +— Jesteś większy niż cezar! — zawołał z uniesieniem Winicjusz. + + + +Rozdział czwarty + +Jakoż Petroniusz dotrzymał obietnicy. Nazajutrz, po odwiedzinach u Chryzotemis, spał wprawdzie cały dzień, ale wieczorem kazał się zanieść na Palatyn i miał z Neronem poufną rozmowę, skutkiem której na trzeci dzień przed domem Plaucjusza pojawił się centurion na czele kilkunastu pretoriańskich żołnierzy. + +Czasy były niepewne i straszne. Posłańcy tego rodzaju byli zarazem najczęściej zwiastunami śmierci. Toteż z chwilą, w której centurion uderzył młotkiem we drzwi Aulusa, i gdy nadzorca atrium dał znać, iż w sieni znajdują się żołnierze, przerażenie zapanowało w całym domu. Rodzina wnet otoczyła starego wodza, nikt bowiem nie wątpił, że niebezpieczeństwo przede wszystkim nad nim zawisło. Pomponia objąwszy ramionami jego szyję przytuliła się do niego ze wszystkich sił, a zsiniałe jej usta poruszały się szybko, wymawiając jakieś ciche wyrazy; Ligia, z twarzą bladą jak płótno, całowała jego rękę; mały Aulus czepiał się togi — z korytarzy, z pokoi leżących na piętrze i przeznaczonych dla służebnic, z czeladnej, z łaźni, ze sklepionych dolnych mieszkań, z całego domu poczęły się wysypywać roje niewolników i niewolnic. Dały się słyszeć okrzyki: „Heu, heu, me miserum!” — kobiety uderzyły w wielki płacz; niektóre poczęły już sobie drapać policzki lub nakrywać głowy chustkami. + +Sam tylko stary wódz, przywykły od lat całych patrzeć śmierci prosto w oczy, pozostał spokojny i tylko jego krótka orla twarz stała się jakby z kamienia wykutą. Po chwili, uciszywszy wrzaski i rozkazawszy rozejść się służbie, rzekł: + +— Puść mnie, Pomponio. Jeśli mi nadszedł kres, będziemy mieli czas się pożegnać. + +I usunął ją z lekka — ona zaś rzekła: + +— Bodajby twój los był zarazem i moim, o Aulu! + +Po czym padłszy na kolana, poczęła się modlić z tą siłą, jaką jedynie bojaźń o drogą istotę dać może. + +Aulus przeszedł do atrium, gdzie czekał nań centurion. Był to stary Kajusz Hasta, dawny jego podwładny i towarzysz z wojen brytańskich. + +— Witaj, wodzu — rzekł. — Przynoszę ci rozkaz i pozdrowienie cezara — a oto są tabliczki i znak, że w jego imieniu przychodzę. + +— Wdzięcznym jest cezarowi za pozdrowienie, a rozkaz wykonam — odrzekł Aulus. — Witaj, Hasto, i mów, z jakim zleceniem przychodzisz. + +— Aulu Plaucjuszu — począł Hasta — cezar dowiedział się, iż w domu twoim przebywa córka króla Ligów, którą ów król jeszcze za życia boskiego Klaudiusza oddał w ręce Rzymian jako rękojmię, że granice imperium nigdy nie zostaną przez Ligów naruszone. Boski Nero wdzięczny ci jest, o wodzu, za to, iżeś jej przez lat tyle dawał gościnność u siebie, lecz nie chcąc dłużej obarczać twego domu, jak również bacząc, iż dziewica, jako zakładniczka, winna zostawać pod opieką samego cezara i senatu — rozkazuje ci ją wydać w moje ręce. + +Aulus nadto był żołnierzem i nadto hartownym mężem, by wobec rozkazu pozwolić sobie na żal, na marne słowa lub skargi. Jednakże zmarszczka nagłego gniewu i bólu zjawiła mu się na czole. Przed takim zmarszczeniem brwi drżały niegdyś legie brytańskie — i nawet w tej chwili jeszcze na twarzy Hasty odbił się przestrach. Lecz obecnie, wobec rozkazu, Aulus Plaucjusz uczuł się bezbronnym. Przez czas jakiś patrzył na tabliczki, na znak, po czym podniósłszy oczy na starego centuriona rzekł już spokojnie: + +— Zaczekaj, Hasto, w atrium, zanim zakładniczka zostanie ci wydana. + +I po tych słowach przeszedł na drugi koniec domu do sali zwanej oecus, gdzie Pomponia Grecyna, Ligia i mały Aulus czekali nań w niepokoju i trwodze. + +— Nikomu nie grozi śmierć ani wygnanie na dalekie wyspy — rzekł — a jednak poseł cezara jest zwiastunem nieszczęścia. O ciebie chodzi, Ligio. + +— O Ligię? — zawołała ze zdumieniem Pomponia. + +— Tak jest — odrzekł Aulus. + +I zwróciwszy się do dziewczyny, począł mówić: + +— Ligio, byłaś chowana w naszym domu jak własne nasze dziecko i oboje z Pomponią miłujemy cię jak córkę. Ale wiesz o tym, że nie jesteś naszą córką. Jesteś zakładniczką daną przez twój naród Rzymowi i opieka nad tobą należy do cezara. Otóż cezar zabiera cię z naszego domu. + +Wódz mówił spokojnie, ale jakimś dziwnym, niezwykłym głosem. Ligia słuchała słów jego mrugając oczyma i jakby nie rozumiejąc, o co chodzi; policzki Pomponii pokryły się bladością; we drzwiach, wiodących z korytarza do oecus, poczęły się znów ukazywać przerażone twarze niewolnic. + +— Wola cezara musi być spełniona — rzekł Aulus. + +— Aulu! — zawołała Pomponia obejmując ramionami dziewczynę, jakby chciała jej bronić — lepiej by dla niej było umrzeć. + +Ligia zaś, tuląc się do jej piersi, powtarzała: „Matko! matko!”, nie mogąc zdobyć się wśród łkań na inne słowa. + +Na twarzy Aulusa znów odbił się gniew i ból. + +— Gdybym był sam na świecie — rzekł ponuro — nie oddałbym jej żywej — i krewni moi dziś jeszcze mogliby złożyć za nas ofiary Jovi Liberatori… Lecz nie mam prawa gubić ciebie i naszego dziecka, które może szczęśliwszych dożyć czasów… Udam się dziś jeszcze do cezara i będę go błagał, by rozkaz odmienił. Czy mnie wysłucha — nie wiem. Tymczasem bądź zdrowa, Ligio, i wiedz o tym, że i ja, i Pomponia błogosławiliśmy zawsze dzień, w którym zasiadłaś przy naszym ognisku. + +To rzekłszy położył jej rękę na głowie, ale choć starał się zachować spokój, jednakże w chwili gdy Ligia zwróciła ku niemu oczy zalane łzami, a potem chwyciwszy jego rękę poczęła ją do ust przyciskać, w głosie jego zadrgał żal głęboki, ojcowski. + +— Żegnaj, radości nasza i światło oczu naszych! — rzekł. + +I prędko wyszedł z powrotem do atrium, by nie pozwolić opanować się niegodnemu Rzymianina i wodza wzruszeniu. + +Tymczasem Pomponia zaprowadziwszy Ligię do cubiculum poczęła ją uspokajać, pocieszać, dodawać jej otuchy i mówić słowa — brzmiące dziwnie w tym domu, w którym tuż obok, w przyległej świetlicy, stało jeszcze lararium i ognisko, na którym Aulus Plaucjusz, wierny dawnemu obyczajowi, poświęcał ofiary bogom domowym. Oto czas próby nadszedł. Niegdyś Wirginiusz przebił pierś własnej córki, by ją wyzwolić z rąk Appiusza; dawniej jeszcze Lukrecja dobrowolnie przypłaciła życiem hańbę. Dom cezara jest jaskinią hańby, zła, zbrodni. „Lecz my, Ligio, wiemy, dlaczego nie mamy prawa podnieść na siebie ręki!…” Tak jest! To prawo, pod którym obie żyją, jest inne, większe, świętsze, pozwala jednak bronić się od zła i hańby, choćby tę obronę życiem i męką przyszło przypłacić. Kto czysty wychodzi z przybytku zepsucia, tym większa jego zasługa. Ziemia jest takim przybytkiem, ale na szczęście życie jest jednym mgnieniem oka, a zmartwychwstaje się tylko z grobu, za którym nie władnie już Nero, lecz Miłosierdzie —- i zamiast bólu jest radość, i zamiast łez — wesele. + +Po czym jęła mówić o sobie. Tak! Spokojna jest, ale i w jej piersiach nie brak ran bolesnych. Oto na oczach jej Aulusa leży jeszcze bielmo, jeszcze nie spłynął na niego zdrój światła. Nie wolno jej także wychowywać syna w Prawdzie. Więc gdy pomyśli, że tak może być do kresu życia i że nadejść może chwila rozłączenia się z nimi, stokroć większego i straszniejszego niż to czasowe, nad którym obie teraz boleją — nie umie nawet pojąć, jakim sposobem potrafi być bez nich, nawet w niebie, szczęśliwa. I wiele już nocy przepłakała, wiele spędziła na modlitwie, żebrząc o zmiłowanie i łaskę. Lecz swój ból ofiaruje Bogu — i czeka — i ufa. A gdy teraz nowy spotyka ją cios, gdy rozkaz okrutnika zabiera jej drogą głowę — tę, którą Aulus nazwał światłem oczu, ufa jeszcze, wierząc, że jest moc nad Neronową większa i Miłosierdzie od jego złości silniejsze. + +I przycisnęła jeszcze silniej do piersi główkę dziewczyny, ta zaś osunęła się po chwili do jej kolan i ukrywszy oczy w fałdach jej peplum, pozostała tak przez długi czas w milczeniu, lecz gdy się wreszcie podniosła, na twarzy jej widać już było nieco spokoju. + +— Żal mi ciebie, matko, i ojca, i brata, ale wiem, że opór nie przydałby się na nic, a zgubił was wszystkich. Natomiast przyrzekam ci, że słów twoich nie zapomnę nigdy w domu cezara. + +Raz jeszcze zarzuciła jej ramiona na szyję, a potem, gdy obie wyszły do oecus, poczęła się żegnać z małym Plaucjuszem — ze staruszkiem Grekiem, który był ich nauczycielem, ze swoją szatną, która niegdyś niańczyła ją, i ze wszystkimi niewolnikami. + +Jeden z nich, wysoki i barczysty Ligijczyk, którego w domu zwano Ursus, a który w swoim czasie razem z matką Ligii i z nią przybył z inną ich służbą do obozu Rzymian, padł teraz do jej nóg, a następnie pochylił się do kolan Pomponii, mówiąc: + +— O domina! Pozwólcie mi iść z moją panią, abym jej służył i czuwał nad nią w domu cezara. + +— Nie naszym, lecz Ligii jesteś sługą — odrzekła Pomponia Grecyna — lecz zali cię dopuszczą do drzwi cezara? I w jaki sposób potrafisz czuwać nad nią? + +— Nie wiem, domina, wiem jeno, że żelazo kruszy się w moich rękach jak drzewo… + +Aulus Plaucjusz, który nadszedł na tę chwilę, dowiedziawszy się, o co chodzi, nie tylko nie sprzeciwił się chęci Ursusa, ale oświadczył, że nie mają nawet prawa go zatrzymywać. Odsyłają Ligię jako zakładniczkę, o którą upomina się cezar — a zatem obowiązani są odesłać jej orszak, który przechodzi wraz z nią pod opiekę cezara. Tu szepnął Pomponii, że pod pozorem orszaku może jej dodać tyle niewolnic, ile uzna za stosowne — centurion bowiem nie może odmówić ich przyjęcia. + +Dla Ligii była w tym pewna pociecha. Pomponia zaś również była rada, że może ją otoczyć służbą swego wyboru. Jakoż prócz Ursusa wyznaczyła jej starą szatną, dwie Cypryjki biegłe w czesaniu i dwie kąpielowe dziewki germańskie. Wybór jej padł wyłącznie na wyznawców nowej nauki, gdy zaś i Ursus wyznawał ją już od lat kilku, Pomponia mogła liczyć na wierność tej służby, a zarazem cieszyć się myślą, że ziarna prawdy zostaną posiane w domu cezara. + +Napisała też kilka słów polecając opiekę nad Ligią wyzwolenicy Neronowej, Akte. Pomponia nie widywała jej wprawdzie na zebraniach wyznawców nowej nauki, słyszała jednak od nich, że Akte nie odmawia im nigdy usług i że czytuje chciwie listy Pawła z Tarsu. Wiadomym jej było zresztą, iż młoda wyzwolenica żyje w ciągłym smutku, że jest istotą odmienną od wszystkich domowniczek Nerona i że w ogóle jest dobrym duchem pałacu. + +Hasta podjął się sam wręczyć list Akte. Uważając też za rzecz naturalną, że córka królewska musi mieć orszak swych sług, nie czynił najmniejszej trudności w zabraniu ich do pałacu, dziwiąc się raczej małej ich liczbie. Prosił jednakże o pośpiech, z obawy, by nie być posądzonym o brak gorliwości w spełnianiu rozkazów. Godzina rozstania nadeszła. Oczy Pomponii i Ligii znów zapłynęły łzami; Aulus jeszcze raz złożył dłoń na jej głowie i po chwili żołnierze, przeprowadzani krzykiem małego Aulusa, który w obronie siostry wygrażał swymi małymi pięściami centurionowi — uprowadzili Ligię do domu cezara. + +Lecz stary wódz kazał gotować dla siebie lektykę, tymczasem zaś zamknąwszy się z Pomponią w przyległej do oecus pinakotece, rzekł jej: + +— Słuchaj mnie, Pomponio. Udaję się do cezara, choć sądzę, że na próżno, a jakkolwiek słowo Seneki nic już u niego nie znaczy, będę i u Seneki. Dziś więcej znaczą: Sofroniusz, Tygellinus, Petroniusz lub Watyniusz… Co do cezara, może i nie słyszał on nigdy w życiu o narodzie Ligów i jeśli zażądał wydania Ligii jako zakładniczki, to dlatego, iż ktoś go do tego podmówił, łatwo zaś odgadnąć, kto mógł to uczynić. + +A ona podniosła na niego nagle oczy. + +— Petroniusz? + +— Tak jest. + +Nastała chwila milczenia, po czym wódz mówił dalej: + +— Oto co jest wpuścić przez próg którego z tych ludzi bez czci i sumienia. Przeklęta niech będzie chwila, w której Winicjusz wszedł w nasz dom! On to sprowadził do nas Petroniusza. Biada Ligii, albowiem nie o zakładniczkę, tylko o nałożnicę im chodzi. + +I mowa jego z gniewu, z bezsilnej wściekłości i z żalu za przybranym dzieckiem stała się jeszcze bardziej świszcząca niż zwykle. Czas jakiś zmagał się sam ze sobą i tylko zaciśnięte pięści świadczyły, jak ta wewnętrzna walka jest ciężka. + +— Czciłem dotychczas bogów — rzekł — ale w tej chwili myślę, że nie masz ich nad światem i że jest tylko jeden, zły, szalony i potworny, któremu imię Nero. + +— Aulu! — rzekła Pomponia. — Nero jest tylko garścią zgniłego prochu wobec Boga. + +On zaś począł chodzić szerokimi krokami po mozaice pinakoteki. W życiu jego były wielkie czyny, ale nie było wielkich nieszczęść, więc nie był do nich przyzwyczajony. Stary żołnierz przywiązał się był do Ligii więcej, niż sam o tym wiedział, i teraz nie umiał się pogodzić z myślą, iż ją stracił. Prócz tego czuł się upokorzony. Zaciężyła nad nim ręka, którą pogardzał, a jednocześnie czuł, że wobec jej siły jego siła jest niczym. + +Lecz gdy wreszcie potłumił w sobie gniew, który mieszał mu myśli, rzekł: + +— Sądzę, że Petroniusz nie odjął nam jej dla cezara, nie chciałby bowiem narazić się Poppei. Więc albo dla siebie, albo dla Winicjusza… Dziś jeszcze dowiem się o tym. + +I po chwili lektyka unosiła go w stronę Palatynu, Pomponia zaś, zostawszy sama, poszła do małego Aula, który nie ustawał w płaczu za siostrą i w pogróżkach przeciw cezarowi. + + + +Rozdział piąty + +Aulus słusznie jednak domyślał się, że nie zostanie dopuszczony przed oblicze Nerona. Odpowiedziano mu, że cezar zajęty jest śpiewem z lutnistą Terpnosem i że w ogóle nie przyjmuje tych, których sam nie wezwał. Innymi słowy, znaczyło to, by Aulus nie próbował i na przyszłość widzieć się z nim. Natomiast Seneka, jakkolwiek chory na gorączkę, przyjął starego wodza ze czcią mu przynależną, ale gdy wysłuchał, o co mu chodzi, uśmiechnął się gorzko i rzekł: + +— Jedną ci tylko mogę oddać usługę, szlachetny Plaucjuszu, to jest — nie okazać nigdy cezarowi, że serce moje odczuwa twój ból i że chciałbym ci dopomóc, gdyby bowiem cezar powziął najmniejsze pod tym względem podejrzenie, wiedz o tym, że nie oddałby ci Ligii, choćby nie miał do tego żadnych innych powodów, jak tylko, by mi uczynić na złość. + +Nie radził mu również udawać się ni do Tygellina, ni do Watyniusza, ni do Witeliusza. Może pieniędzmi można by z nimi coś wskórać, może także chcieliby uczynić na złość Petroniuszowi, którego wpływ starają się podkopać, lecz najprawdopodobniej zdradziliby przed cezarem, jak dalece Ligia jest dla Plaucjuszów droga, a wówczas cezar tym bardziej by jej nie oddał. Tu stary mędrzec począł mówić z gryzącą ironią, którą zwracał przeciw sobie samemu: + +— Milczałeś, Plaucjuszu, milczałeś przez lata całe, a cezar nie lubi tych, którzy milczą! Jakże ci było nie unosić się nad jego pięknością, cnotą, śpiewem, nad jego deklamacją, powożeniem i wierszami. Jakże ci było nie wysławiać śmierci Brytanika, nie powiedzieć mowy pochwalnej na cześć matkobójcy i nie złożyć życzeń z powodu uduszenia Oktawii. Brak ci przezorności, Aulu, którą my, żyjący szczęśliwie przy dworze, posiadamy w stopniu odpowiednim. + +Tak mówiąc wziął kubek, który nosił u pasa, zaczerpnął wody z fontanny impluvium, odświeżył spalone usta i mówił dalej: + +— Ach, Nero ma wdzięczne serce. Kocha ciebie, boś służył Rzymowi i imię jego rozsławił na krańcach świata, i kocha mnie, bom mu był mistrzem w młodości. Dlatego, widzisz, wiem, że ta woda nie jest zatruta, i piję ją spokojny. Wino w moim domu byłoby mniej pewne, ale jeśliś spragniony, to napij się śmiało tej wody. Wodociągi prowadzą ją aż z Gór Albańskich i chcąc ją zatruć, trzeba by zatruć wszystkie fontanny w Rzymie. Jak widzisz, można być jeszcze na tym świecie bezpiecznym i mieć spokojną starość. Jestem chory wprawdzie, ale to raczej dusza choruje, nie ciało. + +Była to prawda. Senece brakło tej siły duszy, jaką posiadał na przykład Kornutus lub Trazeasz, więc życie jego było szeregiem ustępstw czynionych zbrodni. Sam to czuł, sam rozumiał, że wyznawca zasad Zenona z Citium inną powinien był iść drogą, i cierpiał z tego powodu więcej niż z obawy samej śmierci. + +Lecz wódz przerwał mu teraz zgryźliwe rozmyślania. + +— Szlachetny Anneuszu — rzekł — wiem, jak cezar wypłacił ci się za opiekę, którą otoczyłeś jego młode lata. Lecz sprawcą porwania nam dziecka jest Petroniusz. Wskaż mi na niego sposoby, wskaż wpływy, jakim ulega, i sam wreszcie użyj z nim całej wymowy, jaką cię stara przyjaźń dla mnie natchnąć zdoła. + +— Petroniusz i ja — odpowiedział Seneka — jesteśmy ludzie z dwóch przeciwnych obozów. Sposobów na niego nie wiem, wpływom niczyim nie podlega. Być może, że przy całym swym zepsuciu więcej on jeszcze wart od tych łotrów, którymi Nero dziś się otacza. Ale dowodzić mu, że popełnił zły uczynek, jest to tylko czas tracić; Petroniusz dawno zatracił ten zmysł, który złe od dobrego odróżnia. Dowiedź mu, że jego postępek jest szpetny, wówczas zawstydzi się. Gdy się z nim zobaczę, powiem mu: „Czyn twój jest godny wyzwoleńca”. Jeśli to nie pomoże, nic nie pomoże. + +— Dzięki i za to — odrzekł wódz. + +Po czym kazał się nieść do Winicjusza, którego zastał fechtującego się z domowym lanistą. Aulusa na widok młodego człowieka oddającego się spokojnie ćwiczeniom w chwili, gdy zamach na Ligię został spełniony, porwał straszliwy gniew, który też, zaledwie zasłona opadła za lanistą, wybuchnął potokiem gorzkich wyrzutów i obelg. Lecz Winicjusz dowiedziawszy się, że Ligia została porwana, pobladł tak straszliwie, iż ani na chwilę nawet Aulus nie mógł go posądzać o wspólnictwo w zamachu. + +Czoło młodzieńca pokryło się kroplami potu; krew, która na chwilę uciekła do serca, napłynęła znów gorącą falą do twarzy, oczy poczęły sypać skrami, usta rzucać bezładne pytania. Zazdrość i wściekłość miotały nim na przemian jak wicher. Zdawało mu się, że Ligia, raz przestąpiwszy próg domu cezara, jest dla niego stracona na zawsze, gdy zaś Aulus wymówił imię Petroniusza, podejrzenie, niby błyskawica, przeleciało przez myśl młodego żołnierza, że Petroniusz zadrwił z niego i że albo podarkiem Ligii chciał sobie zjednać nowe łaski cezara, albo ją chciał zatrzymać dla siebie. To, żeby ktoś ujrzawszy Ligię nie zapragnął jej zarazem, nie mieściło mu się w głowie. + +Zapamiętałość, dziedziczna w jego rodzie, unosiła go teraz jak rozhukany koń i odejmowała mu przytomność. + +Wodzu — rzekł przerywanym głosem — wracaj do siebie i czekaj na mnie… Wiedz, że gdyby Petroniusz był ojcem moim, jeszcze bym pomścił na nim krzywdę Ligii. Wracaj do siebie i czekaj mnie. Ni Petroniusz, ni cezar mieć jej nie będą. + +Po czym zwrócił zaciśnięte pięści ku woskowym maskom stojącym w szafach w atrium i wybuchnął: + +— Na te maski śmiertelne! Pierwej zabiję ją i siebie. + +To rzekłszy zerwał się i rzuciwszy raz jeszcze Aulusowi słowo: ”Czekaj mnie”, wybiegł jak szalony z atrium i leciał do Petroniusza roztrącając po drodze przechodniów. + +Aulus zaś wrócił do domu z pewną otuchą. Sądził, że jeśli Petroniusz namówił cezara do porwania Ligii dla oddania jej Winicjuszowi, to Winicjusz odprowadzi ją do ich domu. Wreszcie niemałą pociechą była mu myśl, że Ligia, jeśli nie zostanie uratowaną, to będzie pomszczoną i zasłoniętą przez śmierć od hańby. Wierzył, że Winicjusz dokona wszystkiego, co przyrzekł. Widział jego wściekłość i znał zapalczywość wrodzoną całemu temu rodowi. On sam, choć miłował Ligię jak rodzony ojciec, wolałby był ją zabić niż oddać cezarowi, i gdyby nie wzgląd na syna, ostatniego potomka rodu, byłby niechybnie to uczynił. Aulus był żołnierzem, o stoikach zaledwie słyszał, ale charakterem nie był od nich daleki i do jego pojęć, do jego dumy śmierć przypadała łatwiej i lepiej od hańby. + +Wróciwszy do domu uspokoił Pomponię, przelał w nią swą otuchę i oboje poczęli oczekiwać wieści od Winicjusza. Chwilami, gdy w atrium odzywały się kroki którego z niewolników, sądzili, że to może Winicjusz odprowadza im kochane dziecko, i gotowi byli z głębi duszy pobłogosławić obojgu. Ale czas upływał i wieść żadna nie nadchodziła. Wieczorem dopiero ozwał się młotek przy bramie. + +Po chwili niewolnik wszedł i oddał Aulusowi list. Stary wódz, jakkolwiek lubił okazywać panowanie nad sobą, wziął go jednak nieco drżącą ręką i począł czytać tak skwapliwie, jakby chodziło o cały jego dom. + +Nagle twarz mu zmierzchła, jak gdyby padł na nią cień od przelatującej chmury. + +— Czytaj — rzekł zwróciwszy się do Pomponii. + +Pomponia wzięła list i czytała, co następuje: + +„Markus Winicjusz pozdrowienie Aulowi Plaucjuszowi. Co się stało, stało się z woli cezara, przed którą schylcie głowy, jako schylamy ja i Petroniusz.” + +Po czym nastało długie milczenie. + + + +Rozdział szósty + +Petroniusz był w domu. Odźwierny nie śmiał zatrzymać Winicjusza, który wpadł do atrium jak burza i dowiedziawszy się, że gospodarza należy szukać w bibliotece, tym samym pędem wpadł do biblioteki i zastawszy Petroniusza piszącego, wyrwał mu trzcinę z ręki, złamał ją, cisnął na ziemię, następnie wpił palce w jego ramiona i zbliżając twarz do jego twarzy, począł pytać chrapliwym głosem: + +— Coś z nią uczynił? Gdzie ona jest? + +Lecz nagle stała się rzecz zdumiewająca. Oto ów wysmukły i zniewieściały Petroniusz chwycił wpijającą mu się w ramię dłoń młodego atlety, za czym chwycił drugą i trzymając je obie w swojej jednej z siłą żelaznych kleszczy, rzekł: + +— Ja tylko z rana jestem niedołęgą, a wieczorem odzyskuję dawną sprężystość. Spróbuj się wyrwać. Gimnastyki musiał cię uczyć tkacz, a obyczajów kowal. — Na twarzy jego nie znać było nawet gniewu, tylko w oczach mignął mu jakiś płowy odblask odwagi i energii. Po chwili puścił ręce Winicjusza, który stał przed nim upokorzony, zawstydzony i wściekły. + +— Stalową masz rękę — rzekł — ale na wszystkich bogów piekielnych przysięgam ci, że jeśliś mnie zdradził, wepchnę ci nóż w gardło, choćby w pokojach cezara. + +— Pogadajmy spokojnie — odpowiedział Petroniusz. — Stal mocniejsza jest, jak widzisz, od żelaza, więc choć z twego jednego ramienia można by moich dwa uczynić, nie potrzebuję się ciebie bać. Natomiast boleję nad twym grubiaństwem, a gdyby niewdzięczność ludzka mogła mnie jeszcze dziwić, dziwiłbym się twej niewdzięczności. + +— Gdzie jest Ligia? + +— W lupanarze, to jest w domu cezara. + +— Petroniuszu! + +— Uspokój się i siadaj. Poprosiłem cezara o dwie rzeczy, które mi przyrzekł: naprzód o wydobycie Ligii z domu Aulusów, a po wtóre o oddanie jej tobie. Czy nie masz tam gdzie noża w fałdach togi? Może mnie pchniesz? Ale ja ci radzę poczekać parę dni, bo wzięto by cię do więzienia, a tymczasem Ligia nudziłaby się w twym domu. + +Nastało milczenie. Winicjusz poglądał czas jakiś zdumionymi oczyma na Petroniusza, po czym rzekł: + +— Przebacz mi. Miłuję ją i miłość miesza moje zmysły. + +— Podziwiaj mnie, Marku. Onegdaj rzekłem cezarowi tak: „Mój siostrzeniec Winicjusz pokochał tak pewną chuderlawą dziewczynę, która hoduje się u Aulusów, że dom jego zmienił się w łaźnię parową od westchnień. Ty (powiadam), cezarze, ani ja, którzy wiemy, co jest prawdziwa piękność, nie dalibyśmy za nią tysiąca sestercji, ale to chłopak zawsze był głupi jak trójnóg, a teraz zgłupiał do reszty.” + +— Petroniuszu! + +— Jeśli nie rozumiesz, żem to powiedział chcąc zabezpieczyć Ligię, gotówem uwierzyć, żem powiedział prawdę. Wmówiłem w Miedzianobrodego, że taki esteta jak on nie może uważać takiej dziewczyny za piękność, i Nero, który dotąd nie śmie patrzeć inaczej, jak przez moje oczy, nie znajdzie w niej piękności, a nie znalazłszy, nie będzie jej pożądał. Trzeba się było przed małpą zabezpieczyć i wziąć ją na sznur. Na Ligii pozna się teraz nie on, ale Poppea, i oczywiście postara się ją jak najprędzej z pałacu wyprawić. Ja zaś mówiłem dalej z niechcenia Miedzianej Brodzie: „Weź Ligię i daj ją Winicjuszowi! Masz prawo to uczynić, bo jest zakładniczką, a gdy tak postąpisz, wyrządzisz krzywdę Aulusowi.” I zgodził się. Nie miał najmniejszego powodu nie zgodzić się, tym bardziej że dałem mu sposobność dokuczenia porządnym ludziom. Uczynią cię urzędowym stróżem zakładniczki, oddadzą ci w ręce ów skarb ligijski, ty zaś, jako sprzymierzeniec walecznych Ligów, a zarazem wierny sługa cezara, nie tylko nic ze skarbu nie strwonisz, ale postarasz się o jego pomnożenie. Cezar dla zachowania pozorów zatrzyma ją kilka dni w domu, a potem odeśle do twojej insuli, szczęśliwcze! + +— Prawdąż to jest? Nicże jej tam nie grozi w domu cezara? + +— Gdyby tam miała stale zamieszkać, Poppea pogadałaby o niej z Lokustą, ale przez kilka dni nic jej nie grozi. W pałacu cezara jest dziesięć tysięcy ludzi. Być może, że jej Nero wcale nie zobaczy, tym bardziej że wszystko powierzył mi do tego stopnia, iż przed chwilą centurion był u mnie z wiadomością, że odprowadził dziewczynę do pałacu i zdał ją w ręce Akte. To dobra dusza ta Akte, dlatego kazałem jej ją oddać. Pomponia Grecyna jest widocznie również tego zdania, bo do niej pisała. Jutro jest uczta u Nerona. Wymówiłem ci miejsce obok Ligii. + +— Wybacz mi, Kaju, moją porywczość — rzekł Winicjusz. — Sądziłem, żeś ją kazał uprowadzić dla siebie lub dla cezara. + +— Ja mogę ci wybaczyć porywczość, ale trudniej mi wybaczyć gminne gesta, rubaszne krzyki i głos przypominający grających w morę. Tego nie lubię, Marku, i tego się strzeż. Wiedz, że stręczycielem cezara jest Tygellinus, i wiedz także, że gdybym dziewczynę chciał wziąć dla siebie, to bym teraz, patrząc ci prosto w oczy, powiedział, co następuje: „Winicjuszu, odbieram ci Ligię i będę ją trzymał póty, póki mi się nie znudzi.” + +Tak mówiąc począł patrzeć swymi orzechowymi źrenicami wprost w oczy Winicjusza, z wyrazem chłodnym i zuchwałym, młody człowiek zaś zmieszał się do reszty. + +— Wina jest moja — rzekł. — Jesteś dobry, zacny, i dziękuję ci z całej duszy. Pozwól mi tylko zadać ci jeszcze jedno pytanie. Czemu nie kazałeś odesłać Ligii wprost do mego domu? + +— Bo cezar chce zachować pozory. Będą o tym ludzie mówili w Rzymie, że zaś Ligię zabieramy jako zakładniczkę, więc póki będą mówili, póty zostanie w pałacu cezara. Potem odeślą ci ją po cichu i będzie koniec. Miedzianobrody jest tchórzliwym psem. Wie, że władza jego jest bez granic, a jednak stara się upozorować każdy postępek. Czy ochłonąłeś już do tego stopnia, abyś mógł trochę pofilozofować? Mnie samemu nie raz przychodziło na myśl, dlaczego zbrodnia, choćby była potężna jak cezar i pewna jak on bezkarności, stara się zawsze o pozory prawa, sprawiedliwości i cnoty?… Na co jej ten trud? Ja uważam, że zamordować brata, matkę i żonę jest rzeczą godną jakiegoś azjatyckiego królika, nie rzymskiego cezara; ale gdyby mi się to przytrafiło, nie pisałbym usprawiedliwiających listów do senatu… Nero zaś pisze — Nero szuka pozorów, bo Nero jest tchórzem. Ale taki Tyberiusz nie był tchórzem, a jednak usprawiedliwiał każdy swój występek. Czemu tak jest? Co to za dziwny, mimowolny hołd, składany przez zło cnocie? I wiesz, co mi się zdaje? Otóż, iż dzieje się tak dlatego, że występek jest szpetny, a cnota piękna. Ergo, prawdziwy esteta jest tym samym cnotliwym człowiekiem. Ergo, ja jestem cnotliwym człowiekiem. Muszę dziś wylać nieco wina cieniom Protagora, Prodyka i Gorgiasa. Pokazuje się, że i sofiści mogą się na coś przydać. Słuchaj, albowiem mówię dalej. Odjąłem Ligię Aulusom, by ją oddać tobie. Dobrze. Ale Lizypp utworzyłby z was cudowne grupy. Oboje jesteście piękni, a więc i mój postępek jest piękny, a będąc pięknym nic może być złym. Patrz, Marku, oto siedzi przed tobą cnota wcielona w Petroniusza! Gdyby Arystydes żył, powinien by przyjść do mnie i ofiarować mi sto min za krótki wykład o cnocie. + +Lecz Winicjusz, jako człowiek, którego rzeczywistość więcej obchodziła od wykładów o cnocie, rzekł: + +— Jutro zobaczę Ligię, a potem będę ją miał w domu moim co dzień, ciągle i do śmierci. + +— Ty będziesz miał Ligię, a ja będę miał na głowie Aulusa. Wezwie na mnie pomsty wszystkich podziemnych bogów. I gdyby przynajmniej bestia wzięła przedtem lekcję porządnej deklamacji… Ale on będzie wymyślał tak, jak moim klientom wymyślał dawny mój odźwierny, którego zresztą wysłałem za to na wieś do ergastulum. + +— Aulus był u mnie. Obiecałem mu przesłać wiadomość o Ligii. + +— Napisz mu, że wola „boskiego” cezara jest najwyższym prawem i że pierwszy twój syn będzie miał na imię Aulus. Trzeba, żeby stary miał jakąś pociechę. Jestem gotów prosić Miedzianobrodego, by go wezwał jutro na ucztę. Niechby cię zobaczył w triclinium obok Ligii. + +— Nie czyń tego — rzekł Winicjusz. — Mnie ich jednak żal, zwłaszcza Pomponii. + +I zasiadł, by napisać ów list, który staremu wodzowi odebrał resztę nadziei. + + + +Rozdział siódmy + +Przed Akte, dawną kochanką Nerona, schylały się niegdyś najwyższe głowy w Rzymie. Lecz ona i wówczas nawet nie chciała się mieszać do spraw publicznych i jeśli kiedykolwiek używała swego wpływu na młodego władcę, to chyba dla wyproszenia dla kogoś litości. Cicha i pokorna, zjednała sobie wdzięczność wielu, nikogo zaś nie uczyniła swym nieprzyjacielem. Nie potrafiła jej znienawidzić nawet Oktawia. Zazdrosnym wydawała się zbyt mało niebezpieczną. Wiedziano o niej, że kocha zawsze Nerona miłością smutną i zbolałą, która żyje już nie nadzieją, ale tylko wspomnieniami chwil, w których ów Nero był nie tylko młodszym i kochającym, ale lepszym. Wiedziano, że od tych wspomnień nie może oderwać duszy i myśli, ale niczego już nie czeka, że zaś nie było istotnie obawy, aby cezar do niej wrócił, patrzano na nią jak na istotę zgoła bezbronną i z tego powodu pozostawiano ją w spokoju. Poppea miała ją tylko za cichą sługę, tak dalece nieszkodliwą, że nie domagała się nawet usunięcia jej z pałacu. + +Ponieważ jednak cezar kochał ją niegdyś i porzucił bez urazy, w spokojny, a nawet poniekąd przyjazny sposób, zachowano dla niej pewne względy. Nero wyzwoliwszy ją dał jej w pałacu mieszkanie, a w nim osobne cubiculum i garść ludzi ze służby. A gdy swego czasu Pallas i Narcyz, chociaż Klaudiuszowi wyzwoleńcy, nie tylko zasiadali z Klaudiuszem do uczt, ale jako potężni ministrowie zabierali poczesne miejsca, więc i ją zapraszano czasem do stołu cezara. Czyniono to może dlatego, że jej śliczna postać stanowiła prawdziwą ozdobę uczty. Zresztą cezar w doborze towarzystwa od dawna już przestał się rachować z jakimikolwiek względami. Do stołu jego zasiadała najróżnorodniejsza mieszanina ludzi wszelkich stanów i powołań. Byli między nimi senatorowie, ale przeważnie tacy, którzy godzili się być zarazem błaznami. Byli patrycjusze starzy i młodzi, spragnieni rozkoszy, zbytku i użycia. Bywały kobiety noszące wielkie imiona, lecz nie wahające się wkładać wieczorem płowych peruk i szukać dla rozrywki przygód na ciemnych ulicach. Bywali i wysocy urzędnicy, i kapłani, którzy przy pełnych czarach sami radzi drwili z własnych bogów, obok nich zaś wszelkiego rodzaju hałastra, złożona ze śpiewaków, z mimów, muzyków, tancerzy i tancerek, z poetów, którzy deklamując wiersze myśleli o sestercjach, jakie im za pochwałę wierszy cezarowych spaść mogą, z filozofów-głodomorów odprowadzających chciwymi oczyma podawane potrawy, wreszcie ze słynnych woźniców, sztukmistrzów, cudotwórców, bajarzy, trefnisiów, wreszcie z przeróżnych pasowanych przez modę lub głupotę na jednodniowe znakomitości drapichrustów, między którymi nie brakło i takich, co długimi włosami pokrywali przekłute na znak niewolnictwa uszy. + +Słynniejsi zasiadali wprost do stołów, mniejsi służyli do rozrywki w czasie jedzenia, czekając na chwilę, w której służba pozwoli im rzucić się na resztki potraw i napojów. Gości tego rodzaju dostarczali Tygellinus, Watyniusz i Witeliusz, gościom zaś zmuszeni byli nieraz dostarczać odzieży odpowiedniej do pokojów cezara, który zresztą lubił takie towarzystwo czując się w nim nąjswobodniejszym. Zbytek dworu złocił wszystko i wszystko pokrywał blaskiem. Wielcy i mali, potomkowie wielkich rodów i hołota z bruku miejskiego, potężni artyści i liche wyskrobki talentów cisnęli się do pałacu, by nasycić olśnione oczy przepychem, niemal przechodzącym ludzkie pojęcie, i zbliżyć się do rozdawcy wszelkich łask, bogactw i dobra, którego jedno widzimisię mogło wprawdzie poniżyć, ale mogło i wynieść bez miary. + +Dnia tego i Ligia miała wziąć udział w podobnej uczcie. Strach, niepewność i oburzenie, niedziwne po nagłym przejściu, walczyły w niej z chęcią oporu. Bała się cezara, bała się ludzi, bała się pałacu, którego gwar odejmował jej przytomność, bała się uczt, o których sromocie słyszała od Aulusa, od Pomponii Grecyny i ich przyjaciół. Będąc młodą dziewczyną nie była jednak nieświadomą, albowiem świadomość złego w owych czasach wcześnie dochodziła nawet do dziecięcych uszu. Wiedziała więc, że w tym pałacu grozi jej zguba, o której zresztą ostrzegała ją w chwili rozstania i Pomponia. Mając jednak duszę młodą, nieobytą z zepsuciem, i wyznając wysoką naukę wszczepioną jej przez przybraną matkę, przyrzekła bronić się od owej zguby: matce, sobie i zarazem temu Boskiemu Nauczycielowi, w którego nie tylko wierzyła, ale którego pokochała swym wpółdziecinnym sercem za słodycz nauki, za gorycz śmierci i za chwałę zmartwychpowstania. + +Była też pewna, że teraz już ni Aulus, ni Pomponia Grecyna nie będą odpowiadali za jej postępki, zamyślała więc, czy nie lepiej będzie stawić opór i nie iść na ucztę. Z jednej strony strach i niepokój głośno gadały w jej duszy, z drugiej rodziła się w niej chęć okazania odwagi, wytrwałości, narażenia się na mękę i śmierć. Wszakże Boski Nauczyciel tak kazał. Wszakże sam dał przykład. Wszakże Pomponia opowiadała jej, że gorliwsi między wyznawcami pożądają całą duszą takiej próby i modlą się o nią. I Ligię, gdy jeszcze była w domu Aulusów, opanowywała chwilami podobna żądza. Widziała się męczennicą, z ranami w rękach i stopach, białą jak śniegi, piękną nadziemską pięknością, niesioną przez równie białych aniołów w błękit, i podobnymi widzeniami lubowała się jej wyobraźnia. Było w tym dużo marzeń dziecinnych, ale było i nieco upodobania w samej sobie, które karciła Pomponia. Teraz zaś, gdy opór woli cezara mógł pociągnąć za sobą jakąś okrutną karę i gdy widywane w marzeniach męczarnie mogły się stać rzeczywistością, do pięknych widzeń, do upodobań dołączyła się jeszcze, pomieszana ze strachem, jakaś ciekawość, jak też ją skażą i jaki rodzaj męk dla niej obmyślą. + +I tak wahała się jej wpół jeszcze dziecinna dusza na dwie strony. Lecz Akte dowiedziawszy się o tych wahaniach spojrzała na nią z takim zdumieniem, jakby dziewczyna mówiła w gorączce. Okazać opór woli cezara? Narazić się od pierwszej chwili na jego gniew? Na to trzeba chyba być dzieckiem, które nie wie, co mówi. Z własnych oto słów Ligii pokazuje się, że właściwie nie jest ona zakładniczką, ale dziewczyną zapomnianą przez swój naród. Nie broni jej żadne prawo narodów, a gdyby jej nawet broniło, cezar dość jest potężny, by je w chwili gniewu podeptać. Cezarowi spodobało się ją wziąć i odtąd nią rozporządza. Odtąd jest ona na jego woli, nad którą nie masz innej na świecie. + +— Tak jest — mówiła dalej — i ja czytałam listy Pawła z Tarsu, i ja wiem, że nad ziemią jest Bóg i jest Syn Boży, który zmartwychwstał, ale na ziemi jest tylko cezar. Pamiętaj o tym, Ligio. Wiem także, że twoja nauka nie pozwala ci być tym, czym ja byłam, i że wam, jak i stoikom, o których opowiadał mi Epiktet, gdy przyjdzie wybór między sromotą a śmiercią, śmierć tylko wybrać wolno. Ale czy możesz zgadnąć, że cię czeka śmierć, nie sromota? Zali nie słyszałaś o córce Sejana, która małym była jeszcze dziewczątkiem, a która z Tyberiuszowego rozkazu musiała dla zachowania prawa, które zabrania karać dziewic śmiercią, przejść przez hańbę przed zgonem! Ligio, Ligio, nie drażnij cezara! Gdy przyjdzie chwila stanowcza, gdy musisz wybierać między hańbą a śmiercią, postąpisz tak, jak ci twoja Prawda wskazuje, ale nie szukaj dobrowolnie zguby i nie drażnij z błahego powodu ziemskiego, a przy tym okrutnego boga. + +Akte mówiła z wielką litością i nawet z uniesieniem, a mając z natury wzrok nieco krótki, przysunęła blisko swą słodką twarz do twarzy Ligii, jakby chcąc sprawdzić, jakie jej słowa czynią wrażenie. + +Ligia zaś, zarzuciwszy z ufnością dziecka ręce na jej szyję, rzekła: + +— Ty dobra jesteś, Akte. + +Akte, ujęta pochwałą i ufnością, przycisnęła ją do serca, a następnie uwolniwszy się z ramion dziewczyny odpowiedziała: + +— Moje szczęście minęło i radość minęła, ale zła nie jestem. + +Po czym jęła chodzić szybkimi krokami po izbie i mówić do siebie jakby z rozpaczą: + +— Nie! I on nie był zły. On sam myślał wówczas, że jest dobry, i chciał być dobrym. Ja to wiem najlepiej. To wszystko przyszło później… gdy przestał kochać… To inni uczynili go takim, jak jest — to inni — i Poppea! + +Tu rzęsy jej pokryły się łzami. Ligia wodziła za nią czas jakiś swymi błękitnymi oczyma, a wreszcie rzekła: + +— Ty go żałujesz, Akte? + +— Żałuję! — odpowiedziała głucho Greczynka. + +I znów poczęła chodzić ze ściśniętymi jakby z bólu rękoma i twarzą bezradną. + +A Ligia pytała nieśmiało dalej: + +— Ty go jeszcze kochasz, Akte? + +— Kocham… + +Po chwili zaś dodała: + +— Jego nikt prócz mnie nie kocha… + +Nastało milczenie, podczas którego Akte usiłowała odzyskać zmąconą wspomnieniami spokojność, i gdy wreszcie twarz jej przybrała znowu zwykły wyraz cichego smutku, rzekła: + +— Mówmy o tobie, Ligio. Nie myśl nawet o tym, by sprzeciwić się cezarowi. To byłoby szaleństwem. Wreszcie uspokój się. Znam dobrze ten dom i sądzę, że ze strony cezara nic ci nie grozi. Gdyby Nero kazał cię porwać dla siebie, nie sprowadzaliby cię na Palatyn. Tu włada Poppea, a Nero, od czasu gdy mu powiła córkę, jest jeszcze bardziej pod jej władzą… Nie. Nero kazał wprawdzie, byś była na uczcie, ale nie widział cię dotąd, nie zapytał o ciebie, więc mu o ciebie nie chodzi. Może odebrał cię Aulusowi i Pomponii tylko przez złość do nich… Do mnie Petroniusz pisał, bym miała nad tobą opiekę, a że pisała, jak wiesz, i Pomponia, więc chyba porozumieli się ze sobą. Może on to uczynił na jej prośbę. Jeśli tak jest, jeśli i on na prośbę Pomponii zaopiekuje się tobą, nic ci nie grozi i kto wie nawet, czy Nero za jego namową nie odeśle cię do Aulusów. Nie wiem, czy Nero zbyt go kocha, ale wiem, że rzadko śmie być przeciwnego z nim zdania. + +— Ach Akte! — odpowiedziała Ligia. — Petroniusz był u nas przedtem, nim mnie zabrali, i matka moja była przekonana, iż Nero zażądał wydania mnie z jego namowy. + +— To byłoby źle — rzekła Akte. + +Lecz zamyśliwszy się przez chwilę, mówiła dalej: + +— Może jednak Petroniusz wygadał się tylko przed Neronem przy jakiej wieczerzy, że widział u Aulusów zakładniczkę Ligów, i Nero, który jest zazdrosny o swoją władzę, zażądał cię dlatego, że zakładnicy należą do cezara. On zresztą nie lubi Aulusa i Pomponii… Nie! Nie zdaje mi się, by Petroniusz, gdyby cię chciał odebrać Aulusowi, chwycił się takiego sposobu. Nie wiem, czy Petroniusz jest lepszy od tych, którzy otaczają cezara, ale jest inny… Może wreszcie prócz niego znajdziesz jeszcze kogo, kto by się chciał wstawić za tobą. Czy u Aulusów nie poznałaś kogo z bliskich cezara? + +— Widywałam Wespazjana i Tytusa. + +— Cezar ich nie lubi. + +— I Senekę. + +— Dość, by Seneka coś poradził, aby Nero postąpił inaczej. + +Jasna twarz Ligii poczęła pokrywać się rumieńcem. + +— I Winicjusza… + +— Nie znam go. + +— To krewny Petroniusza, który wrócił niedawno z Armenii. + +— Czy myślisz, że Nero rad go widzi? + +— Winicjusza lubią wszyscy. + +— I chciałby się wstawić za tobą? + +— Tak. + +Akte uśmiechnęła się tkliwie i rzekła: + +— To go pewnie na uczcie zobaczysz. Być na niej musisz, naprzód dlatego, że musisz… Tylko takie dziecko jak ty mogło pomyśleć inaczej. Po wtóre, jeśli chcesz wrócić do domu Aulusów, znajdziesz sposobność proszenia Petroniusza i Winicjusza, by swoim wpływem wyjednali dla cię prawo powrotu. Gdyby tu byli, obaj powiedzieliby ci to co ja, że szaleństwem i zgubą byłoby próbować oporu. Cezar mógłby wprawdzie nie dostrzec twej nieobecności, lecz gdyby dostrzegł i pomyślał, że śmiałaś się sprzeciwić jego woli, nie byłoby już dla ciebie ratunku. Chodź, Ligio… Czy słyszysz ten gwar w domu? Słońce się zniża i goście już wkrótce zaczną przybywać. + +— Masz słuszność, Akte — odpowiedziała Ligia — i pójdę za twoją radą. + +Ile w tym postanowieniu było chęci zobaczenia Winicjusza i Petroniusza, ile kobiecej ciekawości, by raz w życiu ujrzeć taką ucztę, a na niej cezara, dwór, słynną Poppeę i inne piękności, i cały ten niesłychany przepych, o którym cuda opowiadano w Rzymie, sama Ligia nie umiała sobie zapewne zdać sprawy. Lecz Akte swoją drogą miała słuszność i dziewczyna czuła to dobrze. Iść było trzeba, więc gdy konieczność i prosty rozum wsparły ukrytą pokusę, przestała się wahać. + +Akte zaprowadziła ją wówczas do własnego unctuarium, by ją namaścić i ubrać, a jakkolwiek w domu cezara nie brakło niewolnic i Akte miała ich sporo dla osobistej usługi, jednak przez współczucie dla dziewczyny, której niewinność i piękność chwyciła ją za serce, sama postanowiła ją ubrać, i zaraz pokazało się, że w młodej Greczynce, mimo jej smutku i mimo wczytywania się w listy Pawła z Tarsu, zostało wiele jeszcze dawnej duszy helleńskiej, do której piękność ciała przemawiała silniej niż wszystko inne na świecie. Obnażywszy Ligię, na widok jej kształtów zarazem wiotkich i pełnych, utworzonych jakby z perłowej masy i róży, nie mogła wstrzymać okrzyku podziwienia i odstąpiwszy kilka kroków, patrzyła z zachwytem na tę niezrównaną, wiosenną postać. + +— Ligio! — zawołała wreszcie — tyś stokroć piękniejsza od Poppei! + +Lecz dziewczyna, wychowana w surowym domu Pomponii, gdzie skromności przestrzegano nawet wówczas, gdy kobiety były same ze sobą, stała — cudna jak cudny sen, harmonijna jak dzieło Praksytelesa lub jak pieśń, ale zmieszana, różowa od wstydu, ze ściśniętymi kolany, z rękoma na piersi i ze spuszczonymi na oczy rzęsami. Wreszcie, podniósłszy nagłym ruchem ramiona, wyjęła szpilki podtrzymujące włosy i w jednej chwili, jednym wstrząśnieniem głowy, okryła się nimi jak płaszczem. + +Akte zaś zbliżywszy się i dotykając jej ciemnych splotów, mówiła: + +— O, jakie ty masz włosy! Nie posypię ich złotym pudrem, one same przeświecają gdzieniegdzie złotem na skrętach… Ledwie że może tu i ówdzie dodam złotego połysku, lecz lekko, lekko, jakby rozjaśnił je promień… Cudny musi być wasz kraj ligijski, gdzie takie się rodzą dziewczyny. + +— Ja go nie pamiętam — odrzekła Ligia. — Ursus tylko mi mówił, że u nas lasy, lasy i lasy. + +— A w lasach kwiaty kwitną — mówiła Akte maczając dłonie w wazie pełnej werweny i zwilżając nią włosy Ligii. + +Po ukończeniu zaś tej roboty poczęła maścić leciuchno całe jej ciało wonnymi olejkami z Arabii, a następnie przyoblekła je w miękką złotej barwy tunikę bez rękawów, na którą miało przyjść śnieżne peplum. Lecz że przedtem trzeba było uczesać włosy, więc tymczasem owinęła ją w rodzaj obszernej szaty, zwanej synthesis, i usadziwszy na krześle, oddała ją na chwilę w ręce niewolnic, by czuwać z daleka nad czesaniem. Dwie niewolnice poczęły nakładać jednocześnie na nóżki Ligii białe, haftowane purpurą trzewiki, przypasując je na krzyż złotymi taśmami do alabastrowych kostek. Gdy wreszcie czesanie było skończone, ułożono na niej peplum w prześliczne lekkie fałdy, po czym Akte, zapiąwszy jej perły na szyi i dotknąwszy włosów na skrętach złocistym pyłem, sama kazała się przybierać, wodząc przez cały czas zachwyconymi oczyma za Ligią. + +Lecz wnet była gotowa, a gdy przed główną bramą pierwsze dopiero zaczęły ukazywać się lektyki, weszły obie do bocznego kryptoportyku, z którego widać było główną bramę, wewnętrzne galerie i dziedziniec otoczony kolumnadą z numidyjskiego marmuru. + +Stopniowo coraz więcej ludzi przechodziło pod wyniosłym łukiem bramy, nad którą wspaniała kwadryga Lizyppa zdawała się unosić w powietrzu Apollina i Dianę. Oczy Ligii uderzył pyszny widok, o którym skromny dom Aulusa nie mógł jej dać najmniejszego pojęcia. Była to chwila zachodu słońca i ostatnie jego promienie padały na żółty numidyjski marmur kolumn, który w tych blaskach świecił jak złoto i zarazem mienił się na różowo. Wśród kolumn, obok białych posągów Danaid i innych, przedstawiających bogów lub bohaterów, przepływały tłumy ludzi, mężczyzn i kobiet, podobnych również do posągów, bo udrapowanych w togi, peplumy i stole spływające z wdziękiem ku ziemi miękkimi fałdami, na których dogasały blaski zachodzącego słońca. Olbrzymi Herkules, z głową jeszcze w świetle, od piersi pogrążon już w cieniu rzucanym przez kolumnę, spoglądał z góry na ów tłum. Akte pokazywała Ligii senatorów w szeroko obramowanych togach, w barwnych tunikach i z półksiężycami na obuwiu, i rycerzy, i słynnych artystów, i rzymskie panie przybrane w sposób rzymski, to grecki, to w fantastyczne wschodnie stroje, z włosami upiętymi w wieże, w piramidy lub zaczesane na wzór posągów bogiń nisko przy głowie, a strojne w kwiaty. Wielu mężczyzn i wiele kobiet nazywała Akte po imieniu, dodając do imion krótkie i nieraz straszne historie, przejmujące Ligię strachem, podziwem, zdumieniem. Był to dla niej świat dziwny, którego pięknością napawały się jej oczy, ale którego przeciwieństw nie umiał pojąć jej dziewczęcy rozum. W tych zorzach na niebie, w tych szeregach nieruchomych kolumn, ginących w głębi, i w tych ludziach, podobnych do posągów, był jakiś wielki spokój; zdawało się, że wśród owych prostolinijnych marmurów powinni żyć jacyś próżni trosk, ukojeni i szczęśliwi półbogowie, tymczasem cichy głos Akte odkrywał raz po raz coraz inną, straszną tajemnicę i tego pałacu, i tych ludzi. Oto tam z dala widać kryptoportyk, na którego kolumnach i podłodze czerwienią się jeszcze krwawe plamy krwi, którą obluzgał białe marmury Kaligula, gdy padł pod nożem Kasjusza Cherei; tam zamordowano jego żonę, tam dziecko rozbito o kamienie; tam pod tym skrzydłem jest podziemie, w którym gryzł ręce z głodu młodszy Drusus; tam otruto starszego, tam wił się ze strachu Gemellus, tam z konwulsji Klaudiusz, tam Germanik. Wszędy te ściany słyszały jęki i chrapanie konających, a ci ludzie, którzy śpieszą teraz na ucztę w togach, w barwnych tunikach, w kwiatach i klejnotach, to może jutrzejsi skazańcy; może na niejednej twarzy uśmiech pokrywa strach, niepokój, niepewność jutra; może gorączka, chciwość, zazdrość wżerają się w tej chwili w serca tych na pozór beztroskich, uwieńczonych półbogów. Spłoszone myśli Ligii nie mogły nadążyć za słowami Akte i gdy ów cudny świat przyciągał z coraz większą siłą jej oczy, serce ścisnęło się w niej przestrachem, a w duszy zerwała się nagle niewypowiedziana i niezmierna tęsknota za kochaną Pomponią Grecyną i za spokojnym domem Aulusów, w którym panowała miłość, nie zbrodnia. + +Tymczasem od Vicus Apollinis napływały coraz nowe fale gości. Zza bramy dochodził gwar i okrzyki klientów odprowadzających swych patronów. Dziedziniec i kolumnady zaroiły się od mnóstwa cezarowych niewolników, niewolnic, małych pacholąt i pretoriańskich żołnierzy utrzymujących straż w pałacu. Gdzieniegdzie między białymi lub smagłymi twarzami zaczerniała twarz Numida w pierzastym hełmie i z wielkimi złocistymi kółkami w uszach. Niesiono lutnie, cytry, pęki sztucznie wyhodowanych, mimo późnej jesieni, kwiatów, lampy ręczne srebrne, złote i miedziane. Coraz głośniejszy szmer rozmów mieszał się z pluskiem fontanny, której różowe od wieczornych blasków warkocze, spadając z wysoka na marmury, rozbijały się na nich jakby z łkaniem. + +Akte przestała opowiadać, lecz Ligia patrzyła ciągle, jakby wypatrując kogoś w tłumach. I nagle twarz jej pokryła się rumieńcem. Spomiędzy kolumn wysunęli się Winicjusz i Petroniusz i szli ku wielkiemu triclinium, piękni, spokojni, podobni w swoich togach do białych bogów. Ligii, gdy wśród obcych ludzi ujrzała te dwie znajome i przyjazne twarze, a zwłaszcza gdy ujrzała Winicjusza, zdawało się, że wielki ciężar spadł z jej serca. Uczuła się mniej samotną. Ta niezmierna tęsknota za Pomponią i domem Aulusów, która zerwała się w niej przed chwilą, przestała nagle być dotkliwą. Pokusa widzenia Winicjusza i rozmowy z nim zgłuszyła inne głosy. Próżno przypominała sobie wszystko złe, które słyszała o domu cezara, i słowa Akte, i przestrogi Pomponii. Mimo tych słów i przestróg poczuła nagle, że na tej uczcie nie tylko być musi, ale chce: na myśl, że za chwilę usłyszy ten miły i upodobany głos, który jej mówił o miłości i o szczęściu godnym bogów i który brzmiał dotąd w jej uszach jak pieśń, chwyciła ją wprost radość. + +Lecz nagle zlękła się tej radości. Wydało jej się, że w tej chwili zdradza i tę czystą naukę, w jakiej ją wychowano, i Pomponię, i siebie samą. Inna rzecz jest iść pod przymusem, a inna radować się taką koniecznością. Uczuła się winną, niegodną i zgubioną. Porwała ją rozpacz i chciało jej się płakać. Gdyby była sama, byłaby klękła i poczęła się bić w piersi, powtarzając: moja wina, moja wina! Akte, wziąwszy teraz jej rękę, wiodła ją przez wewnętrzne pokoje do wielkiego triclinium, w którym miała odbywać się uczta, a jej ćmiło się w oczach, szumiało od wewnętrznych wzruszeń w uszach i bicie serca tamowało jej oddech. Jak przez sen ujrzała tysiące lamp migoczących i na stołach, i na ścianach, jak przez sen usłyszała okrzyk, którym witano cezara, jak przez mgłę dojrzała jego samego. Okrzyk zgłuszył ją, blask olśnił, odurzyły wonie i straciwszy resztę przytomności, zaledwie mogła rozeznać Akte, która umieściwszy ją przy stole, sama zajęła miejsce obok. + +Lecz po chwili niski, znajomy głos ozwał się z drugiej strony: + +— Bądź pozdrowiona, najpiękniejsza z dziewic na ziemi i z gwiazd na niebie! Bądź pozdrowiona, boska Kallino! + +Ligia, oprzytomniawszy nieco, spojrzała: obok niej spoczywał Winicjusz. + +Był bez togi, albowiem wygoda i zwyczaj nakazywały zrzucać togi do uczty. Ciało okrywała mu tylko szkarłatna tunika bez rękawów, wyszyta w srebrne palmy. Ramiona miał nagie, ozdobione obyczajem wschodnim dwoma szerokimi złotymi naramiennikami upiętymi powyżej łokci, niżej starannie oczyszczone z włosów, gładkie, lecz zbyt muskularne, prawdziwe ramiona żołnierza, stworzone do miecza i tarczy. Na głowie nosił wieniec z róż. Ze swymi zrośniętymi nad nosem brwiami, z przepysznymi oczyma i smagłą cerą był jakby uosobieniem młodości i siły. Ligii wydał się tak piękny, że jakkolwiek pierwsze jej odurzenie już przeszło, zaledwie zdołała odpowiedzieć: + +— Bądź pozdrowiony, Marku… + +On zaś mówił: + +— Szczęśliwe oczy moje, które cię widzą; szczęśliwe uszy, które słyszały twój głos, milszy mi od głosu fletni i cytr. Gdyby mi kazano wybierać, kto ma spoczywać przy mnie na tej uczcie, czy ty, Ligio, czy Wenus, wybrałbym ciebie, o boska! + +I począł patrzeć na nią, jakby chciał nasycić się jej widokiem, i palił ją oczyma. Wzrok jego ześlizgiwał się z jej twarzy na szyję i obnażone ramiona, pieścił jej śliczne kształty, lubował się nią, ogarniał ją, pochłaniał, lecz obok żądzy świeciło w nim szczęście i rozmiłowanie, i zachwyt bez granic. + +— Wiedziałem, że cię zobaczę w domu cezara — mówił dalej — a jednak gdym cię ujrzał, całą duszą moją wstrząsnęła taka radość, jakby mnie całkiem niespodziane szczęście spotkało. + +Ligia oprzytomniawszy i czując, że w tym tłumie i w tym domu jest on jedyną bliską jej istotą, poczęła mówić z nim i wypytywać go o wszystko, co było dla niej niezrozumiałe i co przejmowało ją strachem. Skąd wiedział, że ją znajdzie w domu cezara, i dlaczego ona tu jest? Dlaczego cezar odebrał ją Pomponii? Ona się tu boi i chce do niej powrócić. Umarłaby z tęsknoty i niepokoju, gdyby nie nadzieja, że Petroniusz i on wstawią się za nią do cezara. + +Winicjusz tłumaczył jej, iż o jej porwaniu dowiedział się od samego Aulusa. Dlaczego ona tu jest, nie wie. Cezar nikomu nie zdaje sprawy ze swoich rozporządzeń i rozkazów. Jednakże niechaj się nie boi. Oto on, Winicjusz, jest przy niej i pozostanie przy niej. Wolałby stracić oczy niż jej nie widzieć, wolałby stracić życie niż ją opuścić. Ona jest jego duszą, więc będzie jej strzegł jak własnej duszy. Zbuduje jej u siebie w domu ołtarz jak swemu bóstwu, na którym będzie ofiarowywał mirrę i aloes, a wiosną sasanki i kwiat jabłoni… A skoro się boi domu cezara, więc jej przyrzeka, że w domu tym nie pozostanie. + +A jakkolwiek mówił wykrętnie i chwilami zmyślał, w głosie jego czuć było prawdę, ponieważ uczucia jego były prawdziwe. Ogarniała go także szczera litość i słowa jej wnikały mu do duszy tak, że gdy zaczęła dziękować i zapewniać go, że Pomponia pokocha go za jego dobroć, a ona sama będzie mu całe życie wdzięczna, nie mógł opanować wzruszenia i zdawało mu się, że nigdy w życiu nie potrafi się oprzeć jej prośbie. Serce poczęło w nim topnieć. Piękność jej upajała jego zmysły i pragnął jej, lecz zarazem czuł, że jest mu bardzo droga i że naprawdę mógłby ją wielbić jak bóstwo; czuł również niepohamowaną potrzebę mówienia o jej piękności i o swym dla niej uwielbieniu, że zaś gwar przy uczcie wzmagał się, więc przysunąwszy się bliżej, począł jej szeptać wyrazy dobre, słodkie, płynące z głębi duszy, dźwięczne jak muzyka, a upajające jak wino. + +I upajał ją. Wśród tych obcych, którzy ją otaczali, wydawał jej się coraz bliższym, coraz milszym i zupełnie pewnym, i całą duszą oddanym. Uspokoił ją, obiecał wyrwać z domu cezara, obiecał, że jej nie opuści i że będzie jej służył. Prócz tego przedtem u Aulusów rozmawiał z nią tylko ogólnie o miłości i o szczęściu, jakie ona dać może, teraz zaś mówił już wprost, że ją kocha, że mu jest najmilszą i najdroższą. Ligia po raz pierwszy słyszała takie słowa z męskich ust i w miarę jak słuchała, zdawało się jej, że coś budzi się w niej jak ze snu, że ogarnia ją jakieś szczęście, w którym niezmierna radość miesza się z niezmiernym niepokojem. Policzki jej poczęły pałać, serce bić, usta rozchyliły się jakby z podziwu. Brał ją strach, że takich rzeczy słucha, a nie chciałaby za nic w świecie uronić jednego słowa. Chwilami spuszczała oczy, to znów podnosiła na Winicjusza wzrok świetlisty, bojaźliwy i zarazem pytający, jakby pragnęła mu powiedzieć: „Mów dalej!” Gwar, muzyka, woń kwiatów i woń arabskich kadzideł poczęły ją znów odurzać. W Rzymie było zwyczajem spoczywać przy ucztach, lecz w domu Ligia zajmowała miejsce między Pomponią i małym Aulusem, teraz zaś spoczywał obok niej Winicjusz, młody, ogromny, rozkochany, pałający, ona zaś czując żar, który od niego bił, doznawała zarazem wstydu i rozkoszy. Ogarniała ją jakaś słodka niemoc, jakaś omdlałość i zapomnienie, jakby ją morzył sen. + +Lecz bliskość jej poczęła działać i na niego. Twarz mu zbladła. Nozdrza rozdęły mu się jak u wschodniego konia. Widać i jego serce biło pod szkarłatną tuniką niezwykłym tętnem, bo oddech jego stał się krótki, a wyrazy rwały mu się w ustach. I on po raz pierwszy był tak tuż przy niej. Myśli poczęły mu się mącić; w żyłach czuł płomień, który próżno chciał ugasić winem. Nie wino jeszcze, ale jej cudna twarz, jej nagie ręce, jej dziewczęca pierś, falująca pod złotą tuniką, i jej postać, ukryta w białych fałdach peplum, upajały go coraz więcej. Wreszcie objął jej rękę powyżej kostki, jak to raz już uczynił w domu Aulusów, i ciągnąc ją ku sobie, począł szeptać drżącymi wargami: + +— Ja ciebie kocham, Kallino… boska moja!… + +— Marku, puść mnie — rzekła Ligia. + +On zaś mówił dalej z oczyma zaszłymi mgłą: + +— Boska moja! Kochaj mnie… + +Lecz w tej chwili ozwał się głos Akte, która spoczywała z drugiej strony Ligii: + +— Cezar patrzy na was. + +Winicjusza porwał nagły gniew i na cezara, i na Akte. Oto słowa jej rozproszyły czar upojenia. Młodemu człowiekowi nawet przyjazny głos wydałby się w takiej chwili natrętnym, sądził zaś, że Akte pragnie umyślnie przeszkodzić jego rozmowie z Ligią. + +Więc podniósłszy głowę i spojrzawszy na młodą wyzwolenicę poprzez ramiona Ligii, rzekł ze złością: + +— Minął czas, Akte, gdyś na ucztach spoczywała obok cezara, i mówią, że ci grozi ślepota, więc jakże możesz go dojrzeć? + +A ona odpowiedziała jakby ze smutkiem: + +— Widzę go jednak… On także ma krótki wzrok i patrzy na was przez szmaragd. + +Wszystko, co czynił Nero, wzbudzało czujność nawet w jego najbliższych, więc Winicjusz zaniepokoił się, ochłonął — i począł spoglądać nieznacznie w stronę cezara. Ligia, która na początku uczty widziała go ze zmieszania jak przez mgłę, a potem, pochłonięta przez obecność i rozmowę Winicjusza, nie patrzyła nań wcale, teraz zwróciła także ku niemu zarazem ciekawe i przestraszone oczy. + +Akte mówiła prawdę. Cezar pochylony nad stołem i zmrużywszy jedno oko, a trzymając palcami przy drugim okrągły, wypolerowany szmaragd, którym stale się posługiwał, patrzył na nich. Na chwilę wzrok jego spotkał się z oczyma Ligii i serce dziewczyny ścisnęło się przerażeniem. Gdy, dzieckiem jeszcze, bywała w wiejskiej sycylijskiej posiadłości Aulusów, stara niewolnica egipska opowiadała jej o smokach zamieszkujących czeluści gór, i otóż teraz wydało jej się, że nagle spojrzało na nią zielonawe oko takiego smoka. Dłonią chwyciła rękę Winicjusza, jak dziecko, które się boi, a do głowy poczęły jej się cisnąć bezładne i szybkie wrażenia. Więc to był on? Ten straszny i wszechmocny? Nie widziała go dotąd nigdy, a myślała, że wygląda inaczej. Wyobrażała sobie jakieś okropne oblicze ze skamieniałą w rysach złością, tymczasem ujrzała wielką, osadzoną na grubym karku głowę, straszną wprawdzie, ale niemal śmieszną, albowiem podobną z daleka do głowy dziecka. Tunika ametystowej barwy, zabronionej zwykłym śmiertelnikom, rzucała sinawy odblask na jego szeroką krótką twarz. Włosy miał ciemne, utrefione modą zaprowadzoną przez Othona, w cztery rzędy pukli. Brody nie nosił, gdyż przed niedawnym czasem poświęcił ją Jowiszowi, za co cały Rzym składał mu dziękczynienie, jakkolwiek po cichu szeptano sobie, iż poświęcił ją dlatego, że jak wszyscy z jego rodziny zarastał na czerwono. W jego silnie występującym nad brwiami czole było jednak coś olimpijskiego. W ściągniętych brwiach znać było świadomość wszechmocy; lecz pod tym czołem półboga mieściła się twarz małpy, pijaka i komedianta, próżna, pełna zmiennych żądz, zalana mimo młodego wieku tłuszczem, a jednak chorobliwa i plugawa. Ligii wydał się wrogim, lecz przede wszystkim ohydnym. + +Po chwili położył szmaragd i przestał patrzeć na nią. Wówczas ujrzała jego wypukłe, niebieskie oczy, mrużące się pod nadmiarem światła, szkliste, bez myśli, podobne do oczu umarłych. + +On zaś zwróciwszy się do Petroniusza rzekł: + +— Czy to jest owa zakładniczka, w której się kocha Winicjusz? + +— To ona — rzekł Petroniusz. + +— Jak się nazywa jej naród? + +— Ligowie. + +— Winicjusz uważa ją za piękną? + +— Przybierz w niewieście peplum spróchniały pień oliwny, a Winicjusz uzna go za piękny. Ale na twoim obliczu, o znawco niezrównany, czytam już wyrok na nią! Nie potrzebujesz go ogłaszać! Tak jest! Za sucha! Chuderlawa, istna makówka na cienkiej łodydze, a ty, boski esteto, cenisz w kobiecie łodygę, i po trzykroć, po czterykroć masz słuszność! Sama twarz nic nie znaczy. Jam dużo skorzystał przy tobie, ale tak pewnego rzutu oka nie mam jeszcze… I gotówem oto się założyć z Tuliuszem Senecjonem o jego kochankę, że jakkolwiek przy uczcie, gdy wszyscy leżą, trudno o całej postaci wyrokować, ty jużeś sobie powiedział: „Za wąska w biodrach.” + +— Za wąska w biodrach — odrzekł przymykając oczy Nero. + +Na ustach Petroniusza pojawił się ledwo dostrzegalny uśmiech, zaś Tuliusz Senecjo, który był zajęty aż do tej chwili rozmową z Westynusem, a raczej przedrwiwaniem snów, w które Westynus wierzył, zwrócił się do Petroniusza i chociaż nie miał najmniejszego pojęcia, o co chodzi, rzekł: + +— Mylisz się! Ja trzymam z cezarem. + +— Dobrze — odparł Petroniusz. — Dowodziłem właśnie, że masz szczyptę rozumu, cezar zaś twierdzi, iż jesteś osłem bez domieszki. + +— Habet! — rzekł Nero śmiejąc się i zwracając w dół wielki palec ręki, jak to czyniło się w cyrkach na znak, że gladiator otrzymał cios i ma być dobity. + +A Westynus sądząc, że mowa ciągle o snach, zawołał: + +— A ja wierzę w sny i Seneka mówił mi kiedyś, że wierzy także. + +— Ostatniej nocy śniło mi się, żem została westalką — rzekła przechylając się przez stół Kalwia Kryspinilla. + +Na to Nero począł bić w dłonie, inni poszli za jego przykładem i przez chwilę naokół rozlegały się oklaski, albowiem Kryspinilla, kilkakrotna rozwódka, znana była ze swej bajecznej rozpusty w całym Rzymie. + +Lecz ona nie zmieszawszy się bynajmniej rzekła: + +— I cóż! Wszystkie one stare i brzydkie. Jedna Rubria do ludzi podobna, a tak byłoby nas dwie, chociaż i Rubria dostaje latem piegów. + +— Pozwól jednak, przeczysta Kalwio — rzekł Petroniusz — iż westalką mogłaś zostać chyba przez sen. + +— A gdyby cezar kazał? + +— Uwierzyłbym, że sprawdzają się sny nawet najdziwaczniejsze. + +— Bo się sprawdzają — rzekł Westynus. — Rozumiem ludzi, którzy nie wierzą w bogów, ale jak można nie wierzyć w sny? + +— A wróżby? — spytał Nero. — Wróżono mi niegdyś, że Rzym przestanie istnieć, a ja będę panował nad całym Wschodem. + +— Wróżby i sny to się ze sobą łączy — mówił Westynus. — Raz jeden prokonsul, wielki niedowiarek, posłał do świątyni Mopsusa niewolnika z opieczętowanym listem, którego nie pozwolił otwierać, by sprawdzić, czy bożek potrafi odpowiedzieć na pytanie w liście zawarte. Niewolnik przespał noc w świątyni, by mieć sen wróżebny, po czym wrócił i rzekł tak: „Śnił mi się młodzian, jasny jak słońce, który rzekł mi jeden tylko wyraz: »czarnego«.” Prokonsul usłyszawszy to zbladł i zwracając się do swych gości, równych mu niedowiarków, powiedział: „Czy wiecie, co było w liście?” + +Tu Westynus przerwał i podniósłszy czaszę z winem począł pić. + +— Co było w liście? — spytał Senecjo. + +— W liście było pytanie: „Jakiego byka mam ofiarować: białego czy czarnego?” + +Lecz zajęcie wzbudzone opowiadaniem przerwał Witeliusz, który, przyszedłszy już podpity na ucztę, wybuchnął nagle, bez żadnego powodu, bezmyślnym śmiechem. + +— Z czego ta beczka łoju śmieje się? — spytał Nero. + +— Śmiech odróżnia ludzi od zwierząt — rzekł Petroniusz — a on nie ma innego dowodu, że nie jest wieprzem. + +Witeliusz zaś urwał wpół śmiechu i cmokając świecącymi od sosów i tłuszczów wargami, począł spoglądać na obecnych z takim zdumieniem, jakby ich nigdy przedtem nie widział. + +Następnie podniósł swą podobną do poduszki dłoń i rzekł ochrypłym głosem: + +— Spadł mi z palca rycerski pierścień po ojcu. + +— Który był szewcem — dodał Nero. + +Lecz Witeliusz wybuchnął znowu niespodzianym śmiechem i począł szukać pierścienia w peplum Kalwii Kryspinilli. + +Na to Watyniusz jął udawać okrzyki przestraszonej kobiety, Nigidia zaś, przyjaciółka Kalwii, młoda wdowa z twarzą dziecka, a oczyma nierządnicy, rzekła w głos: + +— Szuka, czego nie zgubił. + +— I co mu się na nic nie przyda, choćby znalazł — dokończył poeta Lukan. + +Uczta stawała się weselszą. Tłumy niewolników roznosiły coraz nowe dania; z wielkich waz, napełnionych śniegiem i okręconych bluszczem, wydobywano co chwila mniejsze kratery z licznymi gatunkami win. Wszyscy pili obficie. Z pułapu na stół i na biesiadników spadały raz wraz róże. + +Petroniusz począł jednak prosić Nerona, by nim goście się popiją, uszlachetnił ucztę swym śpiewem. Chór głosów poparł jego słowa, ale Nero począł się wzbraniać. Nie o samą odwagę chodzi, chociaż brak mu jej zawsze… Bogowie wiedzą, ile go kosztują wszelkie popisy… Nie uchyla się wprawdzie od nich, boć trzeba coś uczynić dla sztuki, i zresztą, jeśli Apollo obdarzył go pewnym głosem, to darów bożych nie godzi się marnować. Rozumie nawet, że jest to jego obowiązkiem względem państwa. Ale dziś jest naprawdę zachrypnięty. W nocy położył sobie ołowiane ciężarki na piersiach, ale i to nie pomogło… Myśli nawet jechać do Ancjum, by odetchnąć morskim powietrzem. + +Lecz Lukan począł go zaklinać w imię sztuki i ludzkości. Wszyscy wiedzą, że boski poeta i śpiewak ułożył nowy hymn do Wenus, wobec którego Lukrecjuszowy jest skomleniem rocznego wilczęcia. Niechże ta uczta będzie prawdziwą ucztą. Władca tak dobry nie powinien zadawać takich mąk swym poddanym: „Nie bądź okrutnikiem, cezarze!” + +— Nie bądź okrutnikiem! — powtórzyli wszyscy siedzący bliżej. + +Nero rozłożył ręce na znak, że musi ustąpić. Wówczas wszystkie twarze ubrały się w wyraz wdzięczności, a wszystkie oczy zwróciły się ku niemu. Lecz on kazał jeszcze przedtem oznajmić Poppei, że będzie śpiewał, obecnym zaś oświadczył, że nie przyszła ona na ucztę, bo nie czuła się zdrową, ponieważ jednak żadne lekarstwo nie sprawia jej takiej ulgi jak jego śpiew, przeto żal by mu było pozbawić ją sposobności. + +Jakoż Poppea nadeszła niebawem. Władała ona dotąd Neronem jak poddanym, wiedziała jednak, że gdy chodziło o jego miłość własną jako śpiewaka, woźnicy lub poety, niebezpiecznie byłoby ją zadrażnić. Weszła więc, piękna jak bóstwo, przybrana równie jak Nero w ametystowej barwy szatę i w naszyjnik z olbrzymich pereł, złupiony niegdyś na Masynissie, złotowłosa, słodka i jakkolwiek po dwóch mężach rozwódka, z twarzą i wejrzeniem dziewicy. + +Witano ją okrzykami i mianem „boskiej Augusty”. Ligia nigdy w życiu nie widziała nic równie pięknego, i oczom własnym nie chciało jej się wierzyć, albowiem wiadomo jej było, że Poppea Sabina jest jedną z najniegodziwszych w świecie kobiet. Wiedziała od Pomponii, że ona doprowadziła cezara do zamordowania matki i żony, znała ją z opowieści Aulusowych gości i służby; słyszała, że jej to posągi obalano po nocach w mieście; słyszała o napisach, których sprawców skazywano na najcięższe kary, a które jednak zjawiały się każdego rana na murach miasta. Tymczasem teraz na widok tej osławionej Poppei, uważanej przez wyznawców Chrystusa za wcielenie zła i zbrodni, wydało jej się, że tak mogli wyglądać aniołowie lub jakieś duchy niebiańskie. Po prostu nie umiała od niej oderwać oczu, a z ust mimo woli wyrwało się jej pytanie: + +— Ach, Marku, czy to być może?… + +On zaś, podniecony winem i jakby zniecierpliwiony, że tyle rzeczy rozpraszało jej uwagę i odrywało ją od niego i jego słów, mówił: + +— Tak, ona piękna, aleś ty stokroć piękniejsza. Ty się nie znasz, inaczej zakochałabyś się w sobie jak Narcyz… Ona się kąpie w mleku oślic, a ciebie chyba Wenus wykąpała we własnym. Ty się nie znasz, ocelle mi! Nie patrz na nią. Zwróć oczy ku mnie, ocelle mi!… Dotknij ustami tej kruży wina, a potem ja oprę na tym samym miejscu moje… + +I przysuwał się coraz bliżej, a ona poczęła się cofać ku Akte. Ale w tej chwili nakazano ciszę, albowiem cezar powstał. Śpiewak Diodor podał mu lutnię z rodzaju zwanych delta, drugi, Terpnos, który miał mu towarzyszyć w graniu, zbliżył się z instrumentem zwanym nablium, Nero zaś, oparłszy deltę o stół, wzniósł oczy w górę i przez chwilę w triclinium zapanowała cisza przerywana tylko szmerem, jaki wydawały spadające wciąż z pułapu róże. + +Po czym jął śpiewać, a raczej mówić śpiewnie i rytmicznie, przy odgłosie dwóch lutni, swój hymn do Wenus. Ani głos, lubo nieco przyćmiony, ani wiersz nie były złe, tak że biedną Ligię znowu opanowały wyrzuty sumienia, albowiem hymn, jakkolwiek sławiący nieczystą pogańską Wenus, wydał się jej aż nadto piękny, a i sam cezar, ze swoim wieńcem laurowym na czole i wzniesionymi oczyma, wspanialszym, daleko mniej strasznym i mniej ohydnym niż na początku uczty. + +Lecz biesiadnicy ozwali się grzmotem oklasów. Wołania: „O, głosie niebiański!”, rozległy się naokół; niektóre z kobiet, podniósłszy dłonie w górę, pozostały tak na znak zachwytu nawet po skończeniu śpiewu, inne obcierały załzawione oczy; w całej sali zawrzało jak w ulu. Poppea, schyliwszy swą złotowłosą główkę, podniosła do ust rękę Nerona i trzymała ją długo w milczeniu, młody zaś Pitagoras, Grek przecudnej urody, ten sam, z którym później na wpół już obłąkany Nero kazał sobie dać ślub flaminom z zachowaniem wszelkich obrzędów, ukląkł teraz u jego nóg. + +Lecz Nero patrzył pilnie na Petroniusza, którego pochwały przede wszystkim były mu zawsze pożądane, ów zaś rzekł: + +— Jeśli chodzi o muzykę, Orfeusz musi być w tej chwili tak żółty z zazdrości, jak tu obecny Lukan, a co do wierszy, żałuję, że nie są gorsze, bo może bym znalazł wówczas odpowiednie na ich pochwałę słowa. + +Lecz Lukan nie wziął mu za złe wzmianki o zazdrości, owszem, spojrzał na niego z wdzięcznością i udając zły humor począł mruczeć: + +— Przeklęte Fatum, które kazało mi żyć współcześnie z takim poetą. Miałby człek miejsce w pamięci ludzkiej i na Parnasie, a tak zgaśnie jak kaganek przy słońcu. + +Petroniusz jednak, który miał pamięć zadziwiającą, począł powtarzać ustępy z hymnu, cytować pojedyncze wiersze, podnosić i rozbierać piękniejsze wyrażenia. Lukan, zapomniawszy niby o zazdrości wobec uroku poezji, dołączył do jego słów swoje zachwyty. Na twarzy Nerona odbiła się rozkosz i bezdenna próżność, nie tylko granicząca z głupotą, lecz zupełnie jej równa. Sam podsuwał im wiersze, które uważał za najpiękniejsze, a wreszcie jął pocieszać Lukana i mówić mu, by nie tracił odwagi, bo jakkolwiek czym się kto urodzi, tym jest, jednakże cześć, jaką ludzie oddają Jowiszowi, nie wyłącza czci innych bogów. + +Po czym wstał, by odprowadzić Poppeę, która będąc istotnie niezdrową pragnęła odejść. Wszelako biesiadnikom, którzy pozostali, rozkazał zająć znów miejsca i zapowiedział, że wróci. Jakoż wrócił po chwili, by odurzać się dymem kadzideł i patrzeć na dalsze widowiska, jakie on sam, Petroniusz lub Tygellinus przygotowali na ucztę. + +Czytano znów wiersze lub słuchano dialogów, w których dziwactwo zastępowało dowcip. Za czym słynny mima, Parys, przedstawiał przygody Iony, córki Inacha. Gościom, a zwłaszcza Ligii, nieprzywykłej do podobnych widowisk, wydało się, że widzą cuda i czary. Parys ruchami rąk i ciała umiał wyrażać rzeczy na pozór do wyrażenia w tańcu niemożliwe. Dłonie jego zamąciły powietrze, tworząc chmurę świetlistą, żywą, pełną drgań, lubieżną, otaczającą na wpół omdlały dziewiczy kształt, wstrząsany spazmem rozkoszy. Był to obraz, nie taniec, obraz jasny, odsłaniający tajnie miłości, czarowny i bezwstydny, a gdy po jego ukończeniu weszli korybanci i rozpoczęli z syryjskimi dziewczętami, przy odgłosie cytr, fletni, cymbałów i bębenków, taniec bachiczny, pełen dzikich wrzasków i dzikszej jeszcze rozpusty, Ligii wydało się, że spali ją żywy ogień, że piorun powinien uderzyć w ten dom lub pułap zapaść się na głowy biesiadników. + +Lecz ze złotego niewodu upiętego pod pułapem padały tylko róże, a natomiast na wpół pijany już Winicjusz mówił jej: + +— Widziałem cię w domu Aulusów przy fontannie i pokochałem cię. Był świt i myślałaś, że nikt nie patrzy, a jam cię widział… I widzę cię taką dotąd, chociaż kryje mi cię to peplum. Zrzuć peplum jak Kryspinilla. Widzisz! Bogowie i ludzie szukają miłości. Nie ma prócz niej nic w świecie! Oprzyj mi głowę na piersiach i zmruż oczy. + +A jej tętna biły ciężko w skroniach i rękach. Ogarniało ją wrażenie, że leci w jakąś przepaść, a ten Winicjusz, który przedtem wydawał jej się tak bliskim i pewnym, zamiast ratować, ciągnie ją do niej. I uczuła do niego żal. Poczęła się znów bać i tej uczty, i jego, i siebie samej. Jakiś głos, podobny do głosu Pomponii, wołał jeszcze w jej duszy: „Ligio, ratuj się!”, ale coś mówiło jej także, że już za późno i że kogo obwiał podobny płomień, kto to wszystko, co działo się na tej uczcie, widział, w kim serce tak biło, jak biło w niej, gdy słuchała słów Winicjusza, i kogo przejmował taki dreszcz, jaki przejmował ją, gdy on przybliżał się do niej, ten jest już zgubiony bez ratunku. Czyniło jej się słabo. Chwilami zdawało jej się, że zemdleje, a potem stanie się coś strasznego. Wiedziała, że pod groźbą gniewu cezara nie wolno nikomu wstać, póki nie wstanie cezar, ale choćby i tak nie było, nie miałaby już na to sił. + +Tymczasem do końca uczty było daleko. Niewolnicy przynosili jeszcze nowe dania i ustawicznie napełniali kruże winem, a przed stołem, ustawionym w otwartą z jednej strony klamrę, zjawili się dwaj atleci, by dać gościom widok zapasów. + +I wnet poczęli się zmagać. Potężne, świecące od oliwy ciała utworzyły jedną bryłę, kości ich chrzęściały w żelaznych ramionach, z zaciśniętych szczęk wydobywał się zgrzyt złowrogi. Chwilami słychać było szybkie, głuche uderzenia ich stóp o przytrząśniętą szafranem podłogę, to znów stawali nieruchomie, cichli i widzom wydawało się, że mają przed sobą grupę wykutą z kamienia. Oczy Rzymian z lubością śledziły grę straszliwie napiętych grzbietów, łyd i ramion. Lecz walka nie trwała zbyt długo, albowiem Kroto, mistrz i przełożony szkoły gladiatorów, niepróżno uchodził za najsilniejszego w państwie człowieka. Przeciwnik jego począł oddychać coraz śpieszniej, potem rzęzić, potem twarz mu posiniała, wreszcie wyrzucił krew ustami i zwisł. + +Grzmot oklasków powitał koniec walki, zaś Kroto, oparłszy stopy na plecach przeciwnika, skrzyżował olbrzymie ramiona na piersiach i toczył oczyma tryumfatora po sali. + +Weszli następnie udawacze zwierząt i ich głosów, kuglarze i błazny, lecz mało na nich patrzono, gdyż wino ćmiło już oczy patrzących. Uczta zmieniała się stopniowo w pijacką i rozpustną orgię. Syryjskie dziewczęta, które poprzednio tańczyły taniec bachiczny, pomieszały się z gośćmi. Muzyka zmieniła się w bezładny i dziki hałas cytr, lutni, cymbałów armeńskich, sistr egipskich, trąb i rogów, gdy zaś niektórzy z biesiadników pragnęli rozmawiać, poczęto krzyczeć na muzykantów, by poszli precz. Powietrze przesycone zapachem kwiatów, pełne woni olejków, którymi śliczne pacholęta przez czas uczty skrapiały stopy biesiadników, przesycone szafranem i wyziewami ludzkimi stało się duszne; lampy paliły się mdłym płomieniem, poprzekrzywiały się wieńce na czołach, twarze pobladły i pokryły się kroplami potu. + +Witeliusz zwalił się pod stół. Nigidia, obnażywszy się do wpół ciała, wsparła swą pijaną, dziecinną głowę na piersi Lukana, a ów, równie pijany, począł zdmuchiwać złoty puder z jej włosów, podnosząc oczy z niezmierną uciechą ku górze. Westynus z uporem pijaka powtarzał po raz dziesiąty odpowiedź Mopsusa na zapieczętowany list prokonsula. Tuliusz zaś, który drwił z bogów, mówił przerywanym przez czkawkę, rozwlekłym głosem: + +— Bo jeśli Sferos Ksenofanesa jest okrągły, to uważasz, takiego boga można toczyć nogą przed sobą jak beczkę. + +Lecz Domicjusz Afer, stary złodziej i donosiciel, oburzył się tą rozmową i z oburzenia polał sobie falernem całą tunikę. On zawsze wierzył w bogów. Ludzie mówią, że Rzym zginie, a są nawet tacy, którzy twierdzą, że już ginie. I pewno!… Ale jeśli to nastąpi, to dlatego, że młodzież nie ma wiary, a bez wiary nie może być cnoty. Zaniechano także dawnych surowych obyczajów i nikomu nie przychodzi do głowy, że epikurejczycy nie oprą się barbarzyńcom. A to darmo! Co do niego, żałuje, że dożył takich czasów i że w uciechach szukać musi obrony przed zmartwieniami, które inaczej rychło by sobie dały z nim rady. + +To rzekłszy przygarnął ku sobie syryjską tancerkę i bezzębnymi ustami począł całować jej kark i plecy, co widząc konsul Memmiusz Regulus rozśmiał się i podniósłszy swą łysinę przybraną w wieniec na bakier, rzekł: + +— Kto mówi, że Rzym ginie?… Głupstwo!… Ja, konsul, wiem najlepiej… Videant consules!… trzydzieści legii… strzeże naszej pax romana!… + +Tu przyłożył pięści do skroni i począł krzyczeć na całą komnatę: + +— Trzydzieści legii! — trzydzieści legii!… od Brytanii do granic Partów! + +Lecz nagle zastanowił się i przyłożywszy palec do czoła, rzekł: + +— A bodaj że nawet trzydzieści dwie… + +I stoczył się pod stół, gdzie po chwili począł oddawać języki flamingów, pieczone rydze, mrożone grzyby, szarańcze na miodzie, ryby, mięsiwa i wszystko, co zjadł lub wypił. + +Domicjusza nie uspokoiła jednak ilość legii strzegących rzymskiego pokoju: Nie, nie! Rzym musi zginąć, bo zginęła wiara w bogów i surowy obyczaj! Rzym musi zginąć, a szkoda, bo życie jednak jest dobre, cezar łaskawy, wino dobre! Ach, co za szkoda! + +I ukrywszy głowę w łopatki syryjskiej bachantki, rozpłakał się. + +Co tam to życie przyszłe!… Achilles miał słuszność, że lepiej jest być parobkiem w podsłonecznym świecie niż królować w kimeryjskich krainach. A i to pytanie, czy istnieją jacy bogowie, chociaż niewiara gubi młodzież… + +Lukan tymczasem rozdmuchał wszystek złoty puder z włosów Nigidii, która, spiwszy się, usnęła. Następnie zdjął zwoje bluszczów ze stojącej przed nim wazy i obwinął w nie śpiącą, a po dokonaniu dzieła jął patrzyć na obecnych wzrokiem rozradowanym i pytającym. + +Po czym ustroił i siebie w bluszcz, powtarzając tonem głębokiego przekonania: + +— Wcale nie jestem człowiekiem, tylko faunem. + +Petroniusz nie był pijany, ale Nero, który z początku pił ze względu na swój „niebieski” głos mało, pod koniec wychylał czaszę po czaszy i upił się. Chciał nawet śpiewać dalej swe wiersze, tym razem greckie, ale ich zapomniał i przez omyłkę zaśpiewał piosenkę Anakreona. Wtórowali mu do niej Pitagoras, Diodor i Terpnos, ale ponieważ wszystkim nie szło, więc dali spokój. Nero natomiast począł się zachwycać, jako znawca i esteta, urodą Pitagorasa i z zachwytu całować go po rękach. Tak piękne ręce widział tylko niegdyś… u kogo? + +I przyłożywszy dłoń do mokrego czoła począł sobie przypominać. Po chwili na twarzy jego odbił się strach: + +— Aha! U matki! U Agrypiny! + +I nagle opanowały go posępne widzenia. + +— Mówią — rzekł — że ona nocami chodzi przy księżycu po morzu, koło Baiae i Bauli… Nic, tylko chodzi, chodzi, jakby czego szukała. A jak zbliży się do łódki, to popatrzy i odejdzie, ale rybak, na którego spojrzała, umiera. + +— Niezły temat — rzekł Petroniusz. + +Westynus zaś wyciągnąwszy szyję jak żuraw, szeptał tajemniczo: + +— Nie wierzę w bogów, ale wierzę w duchy… oj! + +Lecz Nero nie uważał na ich słowa i mówił dalej: + +— Przecie odbyłem lemuralia. Nie chcę jej widzieć! To już piąty rok. Musiałem, musiałem ją skazać, bo nasłała na mnie mordercę, i gdybym jej nie był uprzedził, nie słyszelibyście dziś mego śpiewu. + +— Dzięki, cezarze, w imieniu miasta i świata — zawołał Domicjusz Afer. + +— Wina! I niech uderzą w tympany. + +Hałas wszczął się na nowo. Lukan, cały w bluszczach, chcąc go przekrzyczeć wstał i począł wołać: + +— Nie jestem człowiekiem, jeno faunem i mieszkam w lesie. E…cho…oooo! + +Spił się wreszcie cezar, spili się mężczyźni i kobiety. Winicjusz nie mniej był pijany od innych, a w dodatku obok żądzy budziła się w nim chęć do kłótni, co zdarzało mu się zawsze, ilekroć przebrał miarę. Jego czarniawa twarz stała się jeszcze bledszą i język plątał mu się już, gdy mówił głosem podniesionym i rozkazującym: + +— Daj mi usta! Dziś, jutro, wszystko jedno!… Dość tego! Cezar wziął cię od Aulusów, by cię darować mnie, rozumiesz! Jutro o zmroku przyszlę po ciebie, rozumiesz!… Cezar mi cię obiecał, nim cię wziął… Musisz być moją! Daj mi usta! Nie chcę czekać jutra… daj prędko usta! + +I objął ją, ale Akte poczęła jej bronić, a i ona sama broniła się ostatkiem sił, bo czuła, że ginie. Próżno jednak usiłowała obu rękami zdjąć z siebie jego bezwłose ramię; próżno głosem, w którym drgał żal i strach, błagała go, by nie był takim, jak jest, i by miał nad nią litość. Przesycony winem oddech oblewał ją coraz bliżej, a twarz jego znalazła się tuż koło jej twarzy. Nie był to już dawny, dobry i niemal drogi duszy Winicjusz, ale pijany, zły satyr, który napełniał ją przerażeniem i wstrętem. + +Siły jednak opuszczały ją coraz bardziej. Daremnie, przechyliwszy się, odwracała twarz, by uniknąć jego pocałunków. On podniósł się, chwycił ją w oba ramiona i przyciągnąwszy jej głowę ku piersiom, począł dysząc rozgniatać ustami jej zbladłe usta. + +Lecz w tejże chwili jakaś straszna siła odwinęła jego ramiona z jej szyi z taką łatwością, jakby to były ramiona dziecka, jego zaś odsunęła na bok jak suchą gałązkę lub zwiędły liść. Co się stało? Winicjusz przetarł zdumione oczy i nagle ujrzał nad sobą olbrzymią postać Liga zwanego Ursusem, którego poznał w domu Aulusów. + +Lig stał spokojny i tylko patrzył na Winicjusza błękitnymi oczyma tak dziwnie, iż młodemu człowiekowi krew ścięła się w żyłach, po czym wziął na ręce swą królewnę i krokiem równym, cichym wyszedł z triclinium. + +Akte w tej chwili wyszła za nim. + +Winicjusz siedział przez mgnienie oka jak skamieniały, po czym zerwał się i począł biec ku wyjściu: + +— Ligio! Ligio!… + +Lecz żądza, zdumienie, wściekłość i wino podcięły mu nogi. Zatoczył się raz i drugi, po czym chwycił za nagie ramiona jednej z bachantek i począł pytać mrugając oczyma: + +— Co się stało? + +A ona wziąwszy krużę z winem podała mu ją z uśmiechem w zamglonych oczach. + +— Pij! — rzekła. + +Winicjusz wypił i zwalił się z nóg. + +Większa część gości leżała już pod stołem; inni chodzili chwiejnym krokiem po triclinium, inni spali na sofach stołowych, chrapiąc lub oddając przez sen zbytek wina, a na pijanych konsulów i senatorów, na pijanych rycerzy, poetów, filozofów, na pijane tancerki i patrycjuszki, na cały ten świat, wszechwładny jeszcze, ale już bezduszny, uwieńczony i rozpasany, ale już gasnący, ze złotego niewodu upiętego pod pułapem kapały i kapały wciąż róże. + +Na dworze poczęło świtać. + + + +Rozdział ósmy + +Ursusa nikt nie zatrzymał, nikt nie zapytał nawet, co czyni. Ci z gości, którzy nie leżeli pod stołem, nie pilnowali już swych miejsc, więc służba, widząc olbrzyma niosącego na ręku biesiadniczkę, sądziła, że to jakiś niewolnik wynosi pijaną swoją panią. Zresztą Akte szła z nimi i obecność jej usuwała wszelkie podejrzenia. + +W ten sposób wyszli z triclinium do przyległej komnaty, a stamtąd na galerię wiodącą do mieszkania Akte. + +Ligię opuściły siły tak dalece, że ciężyła jak martwa na ramieniu Ursusa. Ale gdy oblało ją chłodne i czyste poranne powietrze, otworzyła oczy. Na świecie czyniło się coraz widniej. Po chwili, idąc kolumnadą, skręcili w boczny portyk wychodzący nie na dziedziniec, ale na pałacowe ogrody, w których wierzchołki pinij i cyprysów rumieniły się już od zorzy porannej. W tej części gmachu było pusto, a odgłosy muzyki i wrzaski biesiadne dochodziły ich coraz niewyraźniej. Ligii wydało się, że wyrwano ją z piekła i wyniesiono na jasny świat boży. Było jednak coś poza tym ohydnym triclinium. Było niebo, zorze, światło i cisza. Dziewczynę chwycił nagły płacz i tuląc się do ramienia olbrzyma, poczęła powtarzać ze łkaniem: + +— Do domu, Ursusie, do domu, do Aulusów! + +— Pójdziemy! — odrzekł Ursus. + +Tymczasem jednak znaleźli się w małym atrium przynależnym do mieszkania Akte. Tam Ursus posadził Ligię na marmurowej ławce opodal fontanny. Akte zaś poczęła ją uspokajać i zachęcać do spoczynku upewniając, że chwilowo nic jej nie grozi, gdyż pijani biesiadnicy będą po uczcie spali do wieczora. Lecz Ligia przez długi czas nie chciała się uspokoić i przycisnąwszy rękoma skronie powtarzała tylko jak dziecko: + +— Do domu, do Aulusów!… + +Ursus był gotów. Przy bramach stoją wprawdzie pretorianie, ale on i tak przejdzie. Żołnierze nie zatrzymują wychodzących. Przed łukiem mrowi się od lektyk. Ludzie poczną wychodzić całymi kupami. Nikt ich nie zatrzyma. Wyjdą razem z tłumem i pójdą prosto do domu. Zresztą, co mu tam! Jak królewna każe, tak musi być. Po to on tu jest. + +A Ligia powtarzała: + +— Tak, Ursusie, wyjdziemy. + +Lecz Akte musiała mieć rozum za oboje. Wyjdą! Tak! Nikt ich nie zatrzyma. Ale z domu cezara uciekać nie wolno i kto to czyni, obraża jego majestat. Wyjdą, ale wieczorem centurion na czele żołnierzy przyniesie wyrok śmierci Aulusowi, Pomponii Grecynie, Ligię zaś zabierze na powrót do pałacu i wówczas już nie będzie dla niej ratunku. Jeśli Aulusowie przyjmą ją pod swój dach, śmierć czeka ich na pewno. + +Ligii opadły ręce. Nie było rady. Musiała wybierać między zgubą Plaucjuszów a własną. Idąc na ucztę miała nadzieję, że Winicjusz i Petroniusz wyproszą ją od cezara i oddadzą Pomponii, teraz zaś wiedziała, że to oni właśnie namówili cezara, by ją odebrał Aulusom. Nie było rady. Cud chyba mógł ją wyrwać z tej przepaści. Cud i potęga Boża. + +— Akte — rzekła z rozpaczą — czy słyszałaś, co mówił Winicjusz, że mu cezar mnie darował i że dziś wieczór przyśle po mnie niewolników i zabierze mnie do swego domu? + +— Słyszałam — rzekła Akte. + +I rozłożywszy ręce umilkła. Rozpacz, z jaką mówiła Ligia, nie znajdowała w niej echa. Ona sama była przecie kochanką Nerona. Serce jej, jakkolwiek dobre, nie umiało dość odczuć sromoty takiego stosunku. Jako dawna niewolnica, nadto zżyła się z prawem niewoli, a oprócz tego kochała dotąd Nerona. Gdyby chciał powrócić do niej, wyciągnęłaby do niego ręce jak do szczęścia. Rozumiejąc teraz jasno, że Ligia albo musi zostać kochanką młodego i pięknego Winicjusza, albo narazić siebie i Aulusów na zgubę, nie pojmowała po prostu, jak dziewczyna mogła się wahać. + +— W domu cezara — rzekła po chwili — nie byłoby ci bezpieczniej niż w domu Winicjusza. + +I nie przyszło jej na myśl, że jakkolwiek mówiła prawdę, słowa jej znaczyły: „Zgódź się z losem i zostań nałożnicą Winicjusza.” Lecz Ligii, która czuła jeszcze na ustach jego pełne zwierzęcej żądzy i palące jak węgiel pocałunki, krew napłynęła ze wstydu na samo wspomnienie o nich do twarzy. + +— Nigdy! — zawołała z wybuchem. — Nie zostanę ani tu, ani u Winicjusza, nigdy! + +Akte zadziwił ów wybuch. + +— Zali — spytała — Winicjusz jest ci tak nienawistny? + +Lecz Ligia nie mogła odpowiedzieć, gdyż porwał ją znów płacz. Akte przygarnęła ją do piersi i poczęła uspokajać. Ursus oddychał ciężko i zaciskał olbrzymie pięści, albowiem kochając z wiernością psa swą królewnę, nie mógł znieść widoku jej łez. W jego ligijskim, półdzikim sercu rodziła się chęć, by wrócić do sali, zdławić Winicjusza, a w razie potrzeby cezara, bał się jednak zaofiarować z tym swej pani, nie będąc pewnym, czy taki postępek, który zrazu wydał mu się nader prostym, byłby odpowiednim dla wyznawcy Ukrzyżowanego Baranka. + +A Akte utuliwszy Ligię poczęła znów pytać: + +— Zali on ci tak nienawistny? + +— Nie — rzekła Ligia — nie wolno mi go nienawidzić, bo jestem chrześcijanką. + +— Wiem, Ligio. Wiem także z listów Pawła z Tarsu, iż wam nie wolno ni się pohańbić, ni bać się więcej śmierci niż grzechu, ale powiedz mi, czy twoja nauka pozwala śmierć zadawać? + +— Nie. + +— Więc jakże możesz ściągać pomstę cezara na dom Aulusów? + +Nastała chwila milczenia. Przepaść bez dna otworzyła się przed Ligią na nowo. + +Zaś młoda wyzwolenica mówiła dalej: + +— Pytam, bo mi cię żal i żal dobrej Pomponii, i Aulusa, i ich dziecka. Ja dawno żyję w tym domu i wiem, czym grozi gniew cezara. Nie! Wy nie możecie stąd uciekać. Jedna ci droga zostaje: błagać Winicjusza, aby cię wrócił Pomponii. + +Lecz Ligia obsunęła się na kolana, by błagać kogo innego. Ursus ukląkł po chwili także i oboje poczęli się modlić w domu cezara, przy rannej zorzy. + +Akte po raz pierwszy widziała taką modlitwę i nie mogła oczu oderwać od Ligii, która zwrócona do niej profilem, ze wzniesioną głową i rękoma, patrzyła w niebo, jakby czekając stamtąd ratunku. Świt obrzucił światłem jej ciemne włosy i białe peplum, odbił się w źrenicach i cała w blasku, sama wyglądała jak światło. W jej pobladłej twarzy, w otwartych ustach, we wzniesionych rękach i oczach znać było jakieś nadziemskie uniesienie. + +I Akte zrozumiała teraz, dlaczego Ligia nie może zostać niczyją nałożnicą. Przed dawną kochanką Nerona uchylił się jakby róg zasłony kryjącej świat zgoła inny niż ów, do którego przywykła. Zdumiewała ją ta modlitwa w tym domu zbrodni i sromoty. Przed chwilą wydawało się jej, że nie ma dla Ligii ratunku, teraz zaś poczęła wierzyć, że może stać się coś nadzwyczajnego, że przyjdzie jakiś ratunek tak potężny, iż i sam cezar oprzeć mu się nie zdoła, że z nieba zejdą jakieś skrzydlate wojska w pomoc dziewczynie albo że słońce podściele pod nią promienie i pociągnie ją ku sobie. Słyszała już o wielu cudach między chrześcijanami i myślała teraz, że widocznie wszystko to prawda, skoro Ligia tak się modli. + +Ligia zaś podniosła się wreszcie z twarzą rozjaśnioną nadzieją. Ursus podniósł się także i przykucnąwszy obok ławki, patrzył w swą panią czekając jej słów. + +A jej oczy zaszły mgłą i po chwili dwie wielkie łzy poczęły się toczyć z wolna po jej policzkach. + +— Niech Bóg błogosławi Pomponii i Aulusowi — rzekła. — Nie wolno mi ściągać zguby na nich, więc nie zobaczę ich nigdy więcej. + +Po czym zwróciwszy się do Ursusa poczęła mu mówić, iż on jeden zostaje jej teraz na świecie, że musi być teraz jej ojcem i opiekunem. Nie mogą szukać schronienia u Aulusów, albowiem ściągnęliby na nich gniew cezara. Ale ona nie może pozostać także ni w domu cezara, ni Winicjusza. Niechże więc Ursus ją weźmie, niech wyprowadzi z miasta, niech ukryje gdzieś, gdzie jej nie znajdzie ni Winicjusz, ni jego słudzy. Ona wszędzie pójdzie za nim, choćby za morza, choćby za góry, do barbarzyńców, gdzie nie słyszano rzymskiego imienia i gdzie władza cezara nie sięga. Niech ją weźmie i ratuje, bo on jej jeden pozostał. + +Lig był gotów i na znak posłuszeństwa pochyliwszy się objął jej nogi. Lecz na twarzy Akte, która spodziewała się cudu, odbiło się rozczarowanie. Tyleż tylko sprawiła ta modlitwa? Uciec z domu cezara jest to dopuścić się zbrodni obrazy majestatu, która musi być pomszczona, i gdyby nawet Ligia zdołała się ukryć, cezar pomści się na Aulusach. Jeśli chce uciekać, niech ucieka z domu Winicjusza. Wówczas cezar, który nie lubi zajmować się cudzymi sprawami, może nawet nie zechce pomagać Winicjuszowi w pościgu, a w każdym razie nie będzie zbrodni obrażonego majestatu. + +Lecz Ligia tak właśnie myślała. Aulusowie nie będą nawet wiedzieli, gdzie ona jest, nawet Pomponia. Ucieknie jednak nie z domu Winicjusza, tylko z drogi. On oświadczył jej po pijanemu, iż wieczorem przyśle po nią swych niewolników. Mówił pewno prawdę, której nie byłby wyznał, gdyby był trzeźwym. Widocznie on sam lub może obaj z Petroniuszcm widzieli przed ucztą cezara i wymogli na nim obietnicę, że ją nazajutrz wieczorem wyda. A jeśliby dziś zapomnieli, to przyślą po nią jutro. Ale Ursus ją uratuje. Przyjdzie, wyniesie ją z lektyki, jak wyniósł z triclinium, i pójdą w świat. Ursusowi nie potrafi się oprzeć nikt. Jemu nie oparłby się nawet ów straszny zapaśnik, który wczoraj zmagał się w triclinium. Ale że Winicjusz może przysłać bardzo dużo niewolników, więc Ursus pójdzie zaraz do biskupa Linusa o radę i pomoc. Biskup ulituje się nad nią, nie zostawi jej w rękach Winicjusza i każe chrześcijanom iść z Ursusem na jej ratunek. Odbiją ją i uprowadzą, a potem Ursus potrafi ją wywieść z miasta i ukryć gdzieś przed mocą rzymską. + +I twarz jej poczęła się powlekać rumieńcem i śmiać. Otucha wstąpiła w nią na nowo, tak jakby nadzieja ratunku zmieniła się już w rzeczywistość. Nagle rzuciła się na szyję Akte i przyłożywszy swe śliczne usta do jej policzka, poczęła szeptać: + +— Ty nas nie zdradzisz, Akte, nieprawda? + +— Na cień matki mojej — odpowiedziała wyzwolenica — nie zdradzę was i proś tylko swego Boga, by Ursus potrafił cię odebrać. + +Ale niebieskie, dziecinne oczy olbrzyma świeciły szczęściem. Oto nie potrafił nic wymyśleć, choć łamał swą biedną głowę, ale taką rzecz to on potrafi. I czy w dzień, czy w nocy, wszystko mu jedno!… Pójdzie do biskupa, bo biskup w niebie czyta, co trzeba, a czego nie trzeba. Ale chrześcijan to by i tak potrafił zebrać. Małoż to on ma znajomych i niewolników, i gladiatorów, i wolnych ludzi, i na Suburze, i za mostami. Zebrałby ich tysiąc i dwa. I odbije swoją panią, a wyprowadzić ją z miasta także potrafi, i pójść z nią potrafi. Pójdą choćby na koniec świata, choćby tam, skąd są, gdzie i nie słyszał nikt o Rzymie. + +Tu począł wpatrywać się przed siebie, jakby chciał dojrzeć jakieś rzeczy przeszłe i niezmiernie odległe, po czym jął mówić: + +— Do boru? Hej, jaki bór, jaki bór!… + +Lecz po chwili otrząsnął się z widzeń. + +Ot, pójdzie zaraz do biskupa, a wieczorem będzie już w jakie sto głów czatował na lektykę. I niechby ją prowadzili nie tylko niewolnicy, ale nawet pretorianie! Już tam lepiej nikomu nie podsuwać się pod jego pięści, choćby w żelaznej zbroi… Bo czy to żelazo takie mocne! Jak godnie stuknąć w żelazo, to i głowa pod nim nie wytrzyma. + +Lecz Ligia z wielką, a zarazem dziecinną powagą podniosła palec w górę: + +— Ursusie! „Nie zabijaj!” — rzekła. + +Lig założył swą podobną do maczugi rękę na tył głowy i począł mrucząc pocierać kark z wielkim zakłopotaniem. On przecie musi ją odebrać… „swoje światło”… Sama powiedziała, że teraz jego kolej… Będzie się starał, ile będzie mógł. Ale jakby się zdarzyło niechcący?… Przecie musi ją odebrać! No, jakby się zdarzyło, to już on tak będzie pokutował, tak Baranka Niewinnego przepraszał, że Baranek Ukrzyżowany zlituje się nad nim biednym… On by przecie Baranka nie chciał obrazić, tylko że ręce ma takie ciężkie… + +I wielkie rozczulenie odmalowało się na jego twarzy, lecz pragnąc je ukryć pokłonił się i rzekł: + +— To ja idę do świętego biskupa. + +Akte zaś objąwszy szyję Ligii poczęła płakać… + +Raz jeszcze zrozumiała, że jest jakiś świat, w którym nawet w cierpieniu więcej jest szczęścia niż we wszystkich zbytkach i rozkoszach domu cezara; raz jeszcze uchyliły się przed nią jakieś drzwi na światło, lecz zarazem uczuła, że niegodna jest przejść przez te drzwi. + + + +Rozdział dziewiąty + +Ligii żal było Pomponii Grecyny, którą kochała z całej duszy, i żal całego domu Aulusów, jednakże rozpacz jej minęła. Czuła nawet pewną słodycz w myśli, że oto dla swej Prawdy poświęca dostatek, wygodę i idzie na życie tułacze i nieznane. Może było w tym trochę i dziecinnej ciekawości, jakim będzie to życie gdzieś w odległych krajach, wśród barbarzyńców i dzikich zwierząt, było wszelako jeszcze więcej głębokiej i ufnej wiary, że postępując w ten sposób, czyni tak, jak nakazał Boski Mistrz, i że odtąd On sam będzie czuwał nad nią jak nad dzieckiem posłusznym i wiernym. A w takim razie cóż złego mogło ją spotkać? Przyjdą-li jakie cierpienia, to ona je zniesie w Jego imię. Przyjdzie-li śmierć niespodziana, to On ją zabierze, i kiedyś, gdy umrze Pomponia, będą razem przez całą wieczność. Nieraz, jeszcze w domu Aulusów, trapiła swą dziecinną główkę, że ona, chrześcijanka, nic nie może uczynić dla tego Ukrzyżowanego, o którym z takim rozczuleniem wspominał Ursus. Lecz teraz chwila nadeszła. Ligia czuła się prawie szczęśliwa i poczęła mówić o swoim szczęściu Akte, która jednak nie mogła jej zrozumieć. Porzucić wszystko, porzucić dom, dostatki, miasto, ogrody, świątynie, portyki, wszystko, co jest piękne, porzucić kraj słoneczny i ludzi bliskich, i dlaczego? Dlatego, by skryć się przed miłością młodego i pięknego rycerza?… W głowie Akte nie chciały się te rzeczy pomieścić. Chwilami odczuwała, że jest w tym słuszność, że może być nawet jakieś ogromne, tajemnicze szczęście, ale jasno nie umiała zdać sobie z tego sprawy, zwłaszcza że Ligię czekało jeszcze przejście, które mogło się źle skończyć i w którym mogła stracić wprost życie. Akte była bojaźliwą z natury i ze strachem myślała o tym, co ów wieczór może przynieść. Lecz o obawach swych nie chciała mówić Ligii, że zaś tymczasem uczynił się dzień jasny i słońce zajrzało do atrium, więc poczęła ją namawiać na spoczynek, potrzebny po bezsennie spędzonej nocy. Ligia nie stawiła oporu i obie weszły do cubiculum, które było obszerne i urządzone z przepychem, skutkiem dawnych stosunków Akte z cezarem. Tam położyły się jedna obok drugiej, lecz Akte mimo zmęczenia nie mogła zasnąć. Od dawna była smutna i nieszczęśliwa, lecz teraz począł ją chwytać jakiś niepokój, którego nie doznawała nigdy przedtem. Dotychczas życie wydawało się jej tylko ciężkim i pozbawionym jutra, teraz wydało się jej nagle bezecnym. + +W głowie jej powstawał coraz większy zamęt. Drzwi na światło poczęły się znów to odchylać, to zamykać. Ale w chwili, gdy się otwierały, światło owo olśniewało ją tak, że nie widziała nic wyraźnie. Raczej odgadywała tylko, że tkwi w tej jasności jakieś szczęście po prostu bez miary, wobec którego wszelkie inne jest tak dalece niczym, że gdyby na przykład cezar oddalił Poppeę a pokochał na nowo ją, Akte, to i to byłoby marnością. Naraz przyszła jej myśl, że ten cezar, którego kochała i którego mimo woli uważała za jakiegoś półboga, jest czymś tak lichym jak i każdy niewolnik, a ów pałac z kolumnadami z numidyjskiego marmuru czymś nie lepszym od kupy kamieni. Lecz w końcu te poczucia, z których nie umiała sobie zdać sprawy, poczęły ją męczyć. Pragnęła zasnąć, lecz nurtowana przez niepokój nie mogła. + +Na koniec, sądząc, że Ligia, nad którą zawisło tyle gróźb i niepewności, nie śpi także, zwróciła się ku niej, by rozmawiać o jej wieczornej ucieczce. + +Lecz Ligia spała spokojnie. Do ciemnego cubiculum przez zasuniętą nie dość szczelnie zasłonę wpadało kilka jasnych promieni, w których kręcił się pył złoty. Przy ich świetle Akte spostrzegła jej delikatną twarz, wspartą na obnażonym ramieniu, zamknięte oczy i otwarte nieco usta. Oddychała równo, ale tak, jak oddycha się we śnie. + +„Śpi, może spać! — pomyślała Akte. — To jeszcze dziecko.” + +Wszelako po chwili przyszło jej do głowy, że to dziecko woli jednak uciekać niż zostać kochanką Winicjusza, woli nędzę niż hańbę, tułactwo niż wspaniały dom koło Karynów, niż stroje, klejnoty, niż uczty, głosy lutni i cytr. + +„Dlaczego?” + +I poczęła patrzeć na Ligię, jakby chcąc znaleźć odpowiedź w jej uśpionej twarzy. Patrzyła na jej przeczyste czoło, na pogodny łuk brwi, na ciemne rzęsy, na rozchylone usta, na poruszaną spokojnym oddechem pierś dziewczęcą, po czym pomyślała znów: + +„Jaka ona inna ode mnie!” + +I Ligia wydała jej się cudem, jakimś boskim widzeniem, jakimś ukochaniem bogów, stokroć piękniejszym od wszystkich kwiatów w ogrodzie cezara i od wszystkich rzeźb w jego pałacu. Lecz w sercu Greczynki nie było zazdrości. Owszem, na myśl o niebezpieczeństwach, jakie groziły dziewczynie, chwyciła ją wielka litość. Zbudziło się w niej jakieś uczucie matki; Ligia wydała się jej nie tylko piękną jak piękny sen, ale zarazem bardzo kochaną, i zbliżywszy usta do jej ciemnych włosów poczęła je całować. + +A Ligia spała spokojnie jakby w domu, pod opieką Pomponii Grecyny. I spała dość długo. Południe przeszło już, gdy otworzyła swe błękitne oczy i poczęła spoglądać po cubiculum z wielkim zdziwieniem. + +Widocznie dziwiło ją, że nie jest w domu, u Aulusów. + +— To ty, Akte? — rzekła wreszcie, dojrzawszy w mroku twarz Greczynki. + +— Ja, Ligio. + +— Czy to już wieczór? + +— Nie, dziecko, ale południe już minęło. + +— A Ursus nie wrócił? + +— Ursus nie mówił, że wróci, tylko że wieczorem będzie czatował z chrześcijanami na lektykę. + +— Prawda. + +Po czym opuściły cubiculum i udały się do łaźni, gdzie Akte, wykąpawszy Ligię, zaprowadziła ją na śniadanie, a potem do ogrodów pałacowych, w których żadnego niebezpiecznego spotkania nie należało się obawiać, albowiem cezar i jego przedniejsi dworscy spali jeszcze. Ligia po raz pierwszy w życiu widziała te wspaniałe ogrody, pełne cyprysów, pinii, dębów, oliwek i mirtów, wśród których bielił się cały lud posągów, błyszczały spokojne zwierciadła sadzawek, kwieciły się całe gaiki róż zraszanych pyłem fontann, gdzie wejścia do czarownych grot obrastał bluszcz lub winograd, gdzie na wodach pływały srebrne łabędzie, a wśród posągów i drzew chodziły przyswojone gazele z pustyń Afryki i barwne ptactwo sprowadzane ze wszystkich znanych krain świata. + +Ogrody były puste; tu i ówdzie tylko pracowali z łopatami w ręku niewolnicy, śpiewając półgłosem pieśni; inni, którym dano chwilę wypoczynku, siedzieli nad sadzawkami lub w cieniu dębów, w drgających światełkach utworzonych od promieni słońca przedzierających się przez liście, inni na koniec zraszali róże lub bladolila kwiaty szafranu. Akte z Ligią chodziły dość długo, oglądając wszelkie cuda ogrodów, i jakkolwiek Ligii brakło swobody myśli, była jednak jeszcze nadto dzieckiem, aby mogła oprzeć się zajęciu, ciekawości i podziwowi. Przychodziło jej nawet na myśl, że gdyby cezar był dobry, to w takim pałacu i w takich ogrodach mógłby być bardzo szczęśliwy. + +Lecz wreszcie, zmęczone nieco, siadły na ławce ukrytej prawie całkiem w gąszczu cyprysów i poczęły rozmawiać o tym, co im najbardziej ciążyło na sercu, to jest o wieczornej ucieczce Ligii. Akte była daleko mniej spokojną od Ligii o powodzenie tej ucieczki. Chwilami wydawało się jej nawet, że to jest zamiar szalony, który nie może się udać. Czuła coraz większą litość nad Ligią. Przychodziło jej też do głowy, że stokroć bezpieczniej byłoby próbować przejednać Winicjusza. Po chwili poczęła ją wypytywać, jak dawno zna Winicjusza i czy nie myśli, że dałby się może ubłagać i wrócił ją Pomponii. + +Lecz Ligia potrząsnęła smutno swą ciemną główką. + +— Nie. W domu Aulusów Winicjusz był inny, dobry bardzo, ale od wczorajszej uczty boję się go i wolę uciec do Ligów. + +Akte pytała dalej: + +— Jednak w domu Aulusów był ci miłym? + +— Tak — odrzekła Ligia schylając głowę. + +— Ty przecie nie jesteś niewolnicą, tak jak ja byłam — rzekła po chwili namysłu Akte. — Ciebie Winicjusz mógłby zaślubić. Jesteś zakładniczką i córką króla Ligów. Aulusowie kochają cię jak własne dziecko i jestem pewna, że gotowi cię przyjąć za córkę. Winicjusz mógłby cię zaślubić, Ligio. + +Lecz ona odpowiedziała cicho i jeszcze smutniej: + +— Wolę uciec do Ligów. + +— Ligio, czy chcesz, bym zaraz poszła do Winicjusza, zbudziła go, jeśli śpi, i powiedziała mu to, co tobie mówię w tej chwili? Tak, droga moja, pójdę do niego i powiem mu: „Winicjuszu, to córka królewska i drogie dziecko sławnego Aulusa; jeśli ją kochasz, wróć ją Aulusom, a potem weź ją jako żonę z ich domu.” + +A dziewczyna odpowiedziała głosem tak już cichym, że Akte zaledwie mogła dosłyszeć: + +— Wolę do Ligów… + +I dwie łzy zawisły na jej spuszczonych rzęsach. + +Lecz dalszą rozmowę przerwał szelest zbliżających się kroków i zanim Akte miała czas zobaczyć, kto nadchodzi, przed ławką ukazała się Sabina Poppea z małym orszakiem niewolnic. Dwie z nich trzymały nad jej głową pęki strusich piór, osadzone na złotych prętach, którymi wachlowały ją lekko, a zarazem i zasłaniały przed palącym jeszcze jesiennym słońcem, przed nią zaś czarna jak heban Etiopka, o wydętych, jakby wezbranych mlekiem piersiach, niosła na ręku dziecko owinięte w purpurę ze złotą frędzlą. Akte i Ligia powstały mniemając, że Poppea przejdzie obok ławki nie zwróciwszy na nie uwagi, lecz ona zatrzymała się przed nimi i rzekła: + +— Akte, dzwonki, któreś przyszyła na icunculi (lalce), źle były przyszyte; dziecko oderwało jeden i poniosło do ust; szczęście, że Lilith zobaczyła dość wcześnie. + +— Wybacz, boska — odpowiedziała Akte krzyżując ręce na piersi i pochylając głowę. + +Lecz Poppea poczęła patrzeć na Ligię. + +— Co to za niewolnica? — spytała po chwili. + +— To nie jest niewolnica, boska Augusto, ale wychowanka Pomponii Grecyny i córka króla Ligów, dana przez tegoż jako zakładniczka Rzymowi. + +— I przyszła cię odwiedzić? + +— Nie, Augusto. Od onegdaj mieszka w pałacu. + +— Była wczoraj na uczcie? + +— Była, Augusto. + +— Z czyjego rozkazu? + +— Z rozkazu cezara… + +Poppea poczęła jeszcze uważniej patrzeć na Ligię, która stała przed nią z głową pochyloną, to wznosząc z ciekawości swe promienne oczy, to nakrywając je znów powiekami. Nagle zmarszczka zjawiła się między brwiami Augusty. Zazdrosna o własną urodę i o władzę, żyła ona w ustawicznej trwodze, by kiedyś jakaś szczęśliwa współzawodniczka nie zgubiła jej tak, jak ona sama zgubiła Oktawię. Dlatego każda piękna twarz w pałacu wzbudzała w niej podejrzenie. Okiem znawczyni ogarnęła od razu wszystkie kształty Ligii, oceniła każdy szczegół jej twarzy i zlękła się. „To jest wprost nimfa — rzekła sobie. — Ją urodziła Wenus.” I nagle przyszło jej do głowy to, co nie przychodziło jej nigdy dotąd na widok żadnej piękności: że jest znacznie starsza! Zadrgała w niej zraniona miłość własna, chwycił ją niepokój i różne obawy poczęły jej przesuwać się szybko przez głowę. „Może jej Nero nie widział albo patrząc przez szmaragd, nie ocenił. Ale co może się zdarzyć, jeśli ją spotka w dzień, przy słońcu, taką cudną?… W dodatku nie jest niewolnicą! Jest córką królewską, z barbarzyńców wprawdzie, ale córką królewską!… Bogowie nieśmiertelni! Ona równie piękna jak ja, a młodsza!” I zmarszczka między brwiami stała się jeszcze większą, a oczy jej spod złotych rzęs poczęły świecić zimnym blaskiem. + +Lecz zwróciwszy się do Ligii poczęła pytać z pozornym spokojem: + +— Mówiłaś z cezarem? + +— Nie, Augusto. + +— Dlaczego wolisz tu być niż u Aulusów? + +— Ja nie wolę, pani. Petroniusz namówił cezara, by mnie odebrał Pomponii, ale jam tu po niewoli, o pani!… + +— I chciałabyś wrócić do Pomponii? + +Ostatnie pytanie Poppea zadała głosem miększym i łagodniejszym, więc w serce Ligii wstąpiła nagle nadzieja. + +— Pani! — rzekła wyciągając ku niej ręce — cezar obiecał oddać mnie, jak niewolnicę, Winicjuszowi, ale ty się wstaw za mną i wróć mnie Pomponii. + +— Więc Petroniusz namówił cezara, by cię zabrał Aulusowi i oddał Winicjuszowi? + +— Tak, pani. Winicjusz ma dziś jeszcze przysłać po mnie, lecz ty, dobra, ulituj się nade mną. + +To rzekłszy schyliła się i chwyciwszy za brzeg sukni Poppei poczęła czekać na jej słowo z bijącym sercem. Poppea zaś patrzyła na nią przez chwilę z twarzą rozjaśnioną złym uśmiechem, po czym rzekła: + +— Więc ci obiecuję, że dziś jeszcze zostaniesz niewolnicą Winicjusza. + +I odeszła jak widziadło piękne, ale złe. Do uszu Ligii i Akte doszedł tylko krzyk dziecka, które nie wiadomo dlaczego zaczęło płakać. + +Ligii oczy również wezbrały łzami, lecz po chwili wzięła rękę Akte i rzekła: + +— Wróćmy. Pomocy stąd tylko czekać należy, skąd przyjść może. + +I wróciły do atrium, którego nie opuszczały już do wieczora. Gdy się ściemniło i gdy niewolnicy wnieśli poczwórne kaganki o wielkich płomieniach, obie były bardzo blade. Rozmowa ich rwała się co chwila. Obie nasłuchiwały wciąż, czy się kto nie zbliża. Ligia powtarzała ustawicznie, że jakkolwiek żal jej porzucać Akte, ale ponieważ Ursus musi tam już czekać w ciemnościach, wiec wolałaby, żeby wszystko stało się dziś. Jednakże oddech jej uczynił się ze wzruszenia szybszy i głośniejszy. Akte gorączkowo zgarniała, jakie mogła, klejnoty i wiążąc je w róg peplum zaklinała Ligię, by nie odrzucała tego daru i tego środka ucieczki. Chwilami zapadała głucha cisza, pełna złudzeń słuchu. Obydwom zdawało się, że słyszą to jakiś szept za kotarą, to daleki płacz dziecka, to szczekanie psów. + +Nagle zasłona od przedsionka poruszyła się bez szelestu i wysoki, czarniawy człowiek z twarzą poznaczoną ospą zjawił się jak duch w atrium. Ligia w jednej chwili poznała Atacyna, wyzwoleńca Winicjuszowego, który przychodził do domu Aulusów. + +Akte krzyknęła, lecz Atacynus skłonił się nisko i rzekł: + +— Pozdrowienie boskiej Ligii od Marka Winicjusza, który czeka ją z ucztą w domu przybranym w zieleń. + +Usta dziewczyny pobielały zupełnie. + +— Idę — rzekła. + +I zarzuciła na pożegnanie ręce na szyję Akte. + + + +Rozdział dziesiąty + +Dom Winicjusza przybrany był istotnie w zieleń mirtową i bluszcze, z których poczyniono upięcia na ścianach i nad drzwiami. Kolumny okręcono zwojami winogradu. W atrium, nad którego otworem rozciągnięto dla ochrony od nocnego chłodu wełnianą purpurową zasłonę, widno było jak w dzień. Płonęły ośmio- i dwunastopłomienne kaganki, mające kształt naczyń, drzew, zwierząt, ptaków lub posągów trzymających lampy napełnione wonną oliwą, wykutych z alabastru, z marmuru, ze złoconej miedzi korynckiej, nie tak cudnych jak ów sławny świecznik ze świątyni Apollina, którym posługiwał się Nero, ale pięknych i przez sławnych mistrzów rzeźbionych. Niektóre poosłaniane były aleksandryjskim szkłem lub przeźroczymi tkaninami znad Indu, barwy czerwonej, błękitnej, żółtej, fioletowej, tak że całe atrium pełne było różnokolorowych promieni. Wszędy rozchodziła się woń nardu, do której Winicjusz przywykł i którą polubił na Wschodzie. Głąb domu, w której snuły się żeńskie i męskie postacie niewolników, jaśniała także światłem. W triclinium stół był przygotowany na cztery osoby, do uczty bowiem prócz Winicjusza i Ligii miał zasiąść Petroniusz i Chryzotemis. + +Winicjusz szedł we wszystkim za słowami Petroniusza, który radził mu nie iść po Ligię, ale posłać Atacyna z uzyskanym od cezara pozwoleniem, samemu zaś przyjąć ją w domu i przyjąć uprzejmie, a nawet z oznakami czci. + +— Wczoraj byłeś pijany — mówił mu. — Widziałem cię: postępowałeś z nią jak kamieniarz z Gór Albańskich. Nie bądź zbyt natarczywy i pamiętaj, że dobre wino należy pić powoli. Wiedz także, że słodko jest pożądać, lecz jeszcze słodziej być pożądanym. + +Chryzotemis miała o tym własne, nieco odmienne zdanie, lecz Petroniusz, nazywając ją swoją westalką i gołąbką, począł jej tłumaczyć różnicę, jaka być musi między wprawnym cyrkowym woźnicą a pacholęciem, które po raz pierwszy wsiada na kwadrygę. Po czym zwróciwszy się do Winicjusza mówił dalej: + +— Zyskaj jej ufność, rozwesel ją, bądź z nią wspaniałomyślny. Nie chciałbym widzieć smutnej uczty. Przysięgnij jej nawet na Hades, że ją wrócisz Pomponii, a już twoją będzie rzeczą, by wolała nazajutrz zostać niż wrócić. + +Po czym ukazując na Chryzotemis dodał: + +— Ja od pięciu lat co dzień postępuję w ten mniej więcej sposób z tą płochliwą turkawką i nie mogę się uskarżać na jej srogość… + +Chryzotemis uderzyła go na to wachlarzem z pawich piór i rzekła: + +— Alboż się nie opierałam, satyrze! + +— Ze względu na mego poprzednika… + +— Alboż nie byłeś u moich nóg? + +— Żeby na ich palce zakładać pierścionki. + +Chryzotemis spojrzała mimo woli na swe stopy, na których palcach połyskiwały istotnie skry klejnotów, i oboje z Petroniuszem poczęli się śmiać. Lecz Winicjusz nie słuchał ich sprzeczki. Serce biło mu niespokojnie pod wzorzystą szatą syryjskiego kapłana, w którą się przybrał na przyjęcie Ligii. + +— Już powinni byli wyjść z pałacu — rzekł, jakby mówiąc sam do siebie. + +— Powinni byli — odpowiedział Petroniusz. — Może ci tymczasem opowiedzieć o wróżbach Apoloniusza z Tiany lub ową historię o Rufinie, której, nie pamiętam dlaczego, nie skończyłem. + +Lecz Winicjusza zarówno mało obchodził Apoloniusz z Tiany, jak i historia Rufina. Myśl jego była przy Ligii i choć czuł, że piękniej było przyjąć ją w domu niż iść w roli zbira do pałacu, żałował jednak chwilami, że nie poszedł, tylko dlatego, że mógłby wcześniej widzieć Ligię i siedzieć koło niej w ciemnościach w podwójnej lektyce. + +Tymczasem niewolnicy wnieśli trójnożne, zdobne głowami tryków, brązowe misy z węglami, na które poczęli sypać małe źdźbła mirry i nardu. + +— Już skręcają ku Karynom — rzekł znów Winicjusz. + +— On nie wytrzyma, wybiegnie naprzeciw i gotów się jeszcze z nimi rozminąć — zawołała Chryzotemis. + +Winicjusz uśmiechnął się bezmyślnie i rzekł: + +— Owszem, wytrzymam. + +Lecz począł poruszać nozdrzami i sapać, co widząc Petroniusz wzruszył ramionami. + +— Nie ma w nim filozofa za jedną sestercję — rzekł — i nigdy nie zrobię z tego syna Marsa człowieka. + +Winicjusz nawet nie usłyszał. + +— Są już na Karynach!… + +Oni zaś rzeczywiście skręcili ku Karynom. Niewolnicy, zwani lampadarii, szli na przedzie, inni zwani pedisequi — po obu stronach lektyki, Atacynus zaś tuż za nią czuwając nad pochodem. + +Lecz posuwali się z wolna, bo latarnie w mieście wcale nie oświetlonym źle rozjaśniały drogę. Przy tym ulice w pobliżu pałacu były puste, zaledwie gdzieniegdzie jakiś człowiek przesuwał się z latarką, ale dalej niezwykle ożywione. Z każdego prawie zaułku wychodzili ludzie po trzech, po czterech, wszyscy bez pochodni, wszyscy w ciemnych płaszczach. Niektórzy szli razem z pochodem, mieszając się z niewolnikami, inni w większych gromadach zachodzili z naprzeciwka. Niektórzy taczali się jak pijani. Chwilami pochód stawał się tak trudny, że lampadarii poczęli wołać: + +— Miejsce dla szlachetnego trybuna, Marka Winicjusza! + +Ligia widziała przez rozsunięte firanki te ciemne gromady i poczęła dygotać ze wzruszenia. Porywała ją na przemian to nadzieja, to trwoga. „To on! to Ursus i chrześcijanie! To stanie się już zaraz — mówiła drżącymi ustami. — O Chryste, pomagaj! o Chryste, ratuj!” + +Ale i Atacynus, który z początku nie zważał na owo niezwykłe ożywienie ulicy, począł się wreszcie niepokoić. Było w tym coś dziwnego. Lampadarii musieli coraz częściej wołać: „Miejsce dla lektyki szlachetnego trybuna!” Z boków nieznani ludzie naciskali tak lektykę, że Atacynus kazał niewolnikom odganiać ich kijami. + +Nagle krzyk uczynił się na przodzie pochodu, w jednej chwili pogasły wszystkie światła. Koło lektyki uczynił się tłok, zamieszanie i bitwa. + +Atacynus zrozumiał: był to wprost napad. + +I zrozumiawszy struchlał. Wiadomym było wszystkim, że cezar często dla zabawy rozbija w gronie augustianów i na Suburze, i w innych dzielnicach miasta. Wiadomym było, że czasem nawet przynosił z tych nocnych wycieczek guzy i sińce, lecz kto się bronił, szedł na śmierć, choćby był senatorem. Dom wigilów, których obowiązkiem było czuwać nad miastem, nie był zbyt odległy, ale straż udawała w podobnych wypadkach, że była głuchą i ślepą. Tymczasem koło lektyki wrzało; ludzie poczęli się zmagać, bić, obalać i deptać. Atacynusowi błysnęła myśl, że przede wszystkim należy ocalić Ligię i siebie, a resztę zostawić losowi. Jakoż wyciągnąwszy ją z lektyki, porwał na ręce i usiłował się wymknąć w ciemności. + +Lecz Ligia poczęła wołać: + +— Ursus! Ursus! + +Była biało ubrana, więc łatwo było ją dojrzeć. Atacynus począł drugą wolną ręką narzucać na nią gwałtownie własny płaszcz, gdy naraz straszliwe cęgi chwyciły jego kark, a na głowę spadła mu, jak kamień, olbrzymia druzgocąca masa. + +On zaś padł w jednej chwili, jak wół uderzony obuchem przed ołtarzem Jowisza. + +Niewolnicy leżeli po większej części na ziemi lub ratowali się, rozbijając się wśród grubych ciemności o załomy murów. Na miejscu pozostała tylko podruzgotana w zamieszaniu lektyka. Ursus unosił Ligię ku Suburze, towarzysze jego dążyli za nim rozpraszając się stopniowo po drodze. + +Lecz niewolnicy poczęli się zbierać przed domem Winicjusza i naradzać. Nie śmieli wejść. Po krótkiej naradzie wrócili na miejsce spotkania, na którym znaleźli kilka ciał martwych, a między nimi ciało Atacyna. Ten drgał jeszcze, lecz po chwilowej silniejszej konwulsji wyprężył się i pozostał nieruchomy. + +Wówczas zabrali go i wróciwszy zatrzymali się znów przed bramą. Trzeba było jednak oznajmić panu, co się stało. + +— Gulo niech oznajmi — zaczęło szeptać kilka głosów. — Krew mu płynie, jak i nam, z twarzy i pan go kocha. Gulowi bezpieczniej od innych. + +A Germanin Gulo, stary niewolnik, który niegdyś wyniańczył Winicjusza, a odziedziczony był przez niego po matce, siostrze Petroniusza, rzekł: + +— Ja oznajmię, ale pójdźmy wszyscy. Niech na mnie jednego nie spada jego gniew. + +Winicjusz zaś począł się już niecierpliwić zupełnie. Petroniusz i Chryzotemis wyśmiewali go, lecz on chodził szybkim krokiem po atrium powtarzając: + +— Już powinni być!… Już powinni być! + +I chciał iść, a tamci oboje go wstrzymywali. + +Lecz nagle w przedsionku dały się słyszeć kroki i do atrium wpadli hurmem niewolnicy, a stanąwszy szybko pod ścianą, podnieśli ręce w górę i poczęli powtarzać jękliwymi głosami: + +— Aaaa! — aa! + +Winicjusz skoczył ku nim. + +— Gdzie Ligia? — zawołał strasznym, zmienionym głosem. + +— Aaaa!… + +Wtem Gulo wysunął się naprzód ze swoją pokrwawioną twarzą, wołając z pośpiechem i żałośnie: + +— Oto krew, panie! Broniliśmy! Oto krew, panie, oto krew!… + +Lecz nie zdołał dokończyć, gdyż Winicjusz chwycił brązowy świecznik i jednym uderzeniem strzaskał czerep niewolnika, po czym, objąwszy się za głowę rękoma, wpił palce we włosy, powtarzając chrapliwie: + +— Me miserum! Me miserum!… + +Twarz mu posiniała, oczy uciekły pod czoło, piana wystąpiła na usta. + +— Rózeg! — ryknął wreszcie nieludzkim głosem. + +— Panie! Aaaa!… Ulituj się! — jęczeli niewolnicy. + +Lecz Petroniusz podniósł się z wyrazem niesmaku w twarzy. + +— Chodź, Chryzotemis! — rzekł. — Jeśli chcesz patrzeć na mięso, każę odbić sklep rzeźnika na Karynach. + +I wyszedł z atrium, w całym zaś domu, ubranym w zieleń bluszczów i gotowym do uczty, rozległy się po chwili jęki i świst rózeg, który trwał niemal do rana. + + + +Rozdział jedenasty + +Tej nocy Winicjusz nie kładł się wcale. W czas jakiś po odejściu Petroniusza, gdy jęki smaganych niewolników nie mogły ukoić ani jego bólu, ani wściekłości, zebrał gromadę innych sług i na ich czele późną już nocą wypadł na poszukiwanie Ligii. Zwiedził dzielnicę eskwilińską, potem Suburę, Vicus Sceleratus i wszystkie przyległe zaułki. Po czym obszedłszy Kapitol, przez most Fabrycjusza przedostał się na wyspę, za czym przebiegł część miasta zatybrzańską. Lecz była to gonitwa bez celu, gdyż sam nie miał nadziei odnalezienia Ligii i jeśli jej szukał, to głównie dlatego, by zapełnić czymkolwiek noc straszną. Jakoż wrócił do domu dopiero o świtaniu, gdy już w mieście poczęły się zjawiać wozy i muły przekupniów jarzyn i gdy piekarze otwierali już sklepy. Wróciwszy kazał uprzątnąć ciało Gula, którego nikt nie śmiał tknąć dotąd, następnie tych niewolników, którym odbito Ligię, kazał wysłać do wiejskich ergastulów, co było karą straszniejszą niemal od śmierci, wreszcie, rzuciwszy się na wysłaną ławę w atrium, począł bezładnie rozmyślać, jakim sposobem odnajdzie i zabierze Ligię. + +Wyrzec się jej, stracić ją, nie zobaczyć jej więcej, wydawało mu się niepodobieństwem i na samą myśl o tym ogarniał go szał. Samowolna natura młodego żołnierza pierwszy raz w życiu trafiła na opór, na inną niezłomną wolę, i wprost nie mogła pojąć, jak to być może, by ktoś śmiał stawać w poprzek jego żądzy. Winicjusz wolałby raczej, żeby świat i miasto zapadły w gruzy, niż żeby on nie miał dopiąć tego, czego chciał. Odjęto mu czarę rozkoszy niemal sprzed ust, więc wydało mu się, iż spełniło się coś niesłychanego, wołającego o pomstę do praw boskich i ludzkich. + +Lecz przede wszystkim nie chciał i nie mógł się pogodzić z losem, albowiem nigdy niczego tak nie pragnął w życiu jak Ligii. Zdawało mu się, że nie potrafi bez niej istnieć. Nie umiał sobie odpowiedzieć, co zrobiłby bez niej jutro, jak by mógł przeżyć dni następne. Chwilami porywał go na nią gniew bliski obłędu. Chciałby ją mieć po to, by ją bić, włóczyć za włosy do cubiculów i pastwić się nad nią, to znów porywała go straszna tęsknota za jej głosem, postacią, oczyma, i czuł, że gotów by był leżeć u jej nóg. Wołał na nią, gryzł palce, obejmował głowę rękoma. Zmuszał się ze wszystkich sił, by myśleć spokojnie o jej odzyskaniu, i nie mógł. Przez głowę przelatywały mu tysiączne środki i sposoby, ale jedne od drugich szaleńsze. Wreszcie błysnęła mu myśl, że nikt inny jej nie odbił, tylko Aulus, że w najgorszym razie Aulus musiał wiedzieć, gdzie ona się ukrywa. + +I zerwał się, by biec do domu Aulusów. Jeśli mu jej nie oddadzą, jeśli nie ulękną się gróźb, pójdzie do cezara, oskarży starego wodza o nieposłuszeństwo i uzyska na niego wyrok śmierci, ale przedtem wydobędzie z nich wyznanie, gdzie jest Ligia. Lecz jeśli ją oddadzą, nawet dobrowolnie, i tak się pomści. Przyjęli go wprawdzie w dom i pielęgnowali, ale to nic. Tą jedną krzywdą uwolnili go od wszelkiej wdzięczności. Tu mściwa i zawzięta jego dusza poczęła się lubować myślą o rozpaczy Pomponii Grecyny, gdy staremu Aulusowi centurion przyniesie wyrok śmierci. Był zaś niemal pewny, że go uzyska. Pomoże mu w tym Petroniusz. Zresztą i sam cezar nie odmawia niczego swym towarzyszom augustianom, chyba że mu nakazuje odmówić osobista niechęć lub żądza. + +I nagle serce zamarło w nim niemal pod wpływem strasznego przypuszczenia. + +A nuż to sam cezar odbił Ligię? + +Wszyscy wiedzieli, że cezar często szukał w nocnych rozbojach rozrywek wśród nudów. Nawet Petroniusz przyjmował udział w tych zabawach. Głównym ich celem było wprawdzie chwytanie kobiet i podrzucanie ich na płaszczu żołnierskim aż do omdlenia. Jednakże sam Nero nazywał czasami owe wyprawy „połowem pereł”; zdarzało się bowiem, że w głębi dzielnic zamieszkałych przez rojną ubogą ludność wyławiano prawdziwą perłę wdzięku i młodości. Wówczas sagatio, jak nazywano podrzucanie na żołnierskiej guni, zmieniało się na prawdziwe porwanie i „perłę” odsyłano albo na Palatyn, albo do którejś z niezliczonych willi cezara, albo wreszcie Nero odstępował ją któremu z towarzyszów. Tak mogło zdarzyć się z Ligią. Cezar przypatrywał się jej w czasie uczty i Winicjusz ani na chwilę nie wątpił, że musiała mu się wydać najpiękniejszą z kobiet, jakie dotąd widział. Jakżeby mogło być inaczej! Wprawdzie Nero ją miał u siebie na Palatynie i mógł otwarcie zatrzymać, lecz, jak słusznie mówił Petroniusz, cezar nie miał odwagi w zbrodniach i mogąc działać otwarcie, wolał zawsze działać tajemnie. Tym razem mogła go do tego skłonić i obawa przed Poppeą. Winicjuszowi przyszło teraz do głowy, że Aulusowie może by nie śmieli porywać przemocą dziewczyny podarowanej mu przez cezara. Kto by zresztą śmiał? Czy może ów olbrzymi Lig z błękitnymi oczyma, który odważył się jednak wejść do triclinium i wynieść ją z uczty na ręku? Ale gdzież by się z nią schronił, dokąd by ją mógł zaprowadzić? Nie, niewolnik nie zdobyłby się na to. Zatem nie uczynił tego nikt inny jak cezar. + +Na tę myśl Winicjuszowi pociemniało w oczach i krople potu pokryły mu czoło. W takim razie Ligia była straconą na zawsze. Można ją było wyrwać z każdych innych rąk, lecz nie z takich. Teraz z większą niż przedtem słusznością mógł powtarzać: Vae misero mihi! Wyobraźnia przedstawiła mu Ligię w ramionach Nerona i po raz pierwszy w życiu zrozumiał, że są myśli, których człowiek po prostu znieść nie może. Dopiero teraz poznał, jak ją pokochał. Jak tonącemu przesuwa się błyskawicznie przez pamięć całe jego życie, tak jemu poczęła się przesuwać Ligia. Widział ją i słyszał każde jej słowo. Widział ją przy fontannie, widział u Aulusów i na uczcie. Czuł ją znów blisko, czuł zapach jej włosów, ciepło jej ciała, rozkosz pocałunków, którymi na uczcie rozgniatał jej niewinne usta. Wydała mu się stokroć piękniejszą, pożądańszą, słodszą, stokroć więcej jedyną, wybraną spośród wszystkich śmiertelnych i wszystkich bóstw niż kiedykolwiek. I gdy pomyślał, że to wszystko, co tak wszczepiło mu się w serce, co stało się krwią i życiem, mógł posiąść Nero, chwycił go ból zupełnie fizyczny, tak straszny, że chciało mu się bić głową o ściany atrium, póki jej nie roztrzaska. Czuł, że może oszaleć i że oszalałby z pewnością, gdyby mu jeszcze nie pozostawała zemsta. Lecz jak poprzednio wydało mu się, że nie będzie mógł żyć, jeśli Ligii nie odzyska, tak obecnie, że nie będzie mógł umrzeć, póki jej nie pomści. Ta jedna myśl sprawiała mu niejaką ulgę. „Będę twoim Kasjuszem Chereą!” — powtarzał sobie, myśląc o Neronie. Po chwili chwyciwszy w ręce ziemi z waz kwiatowych otaczających impluvium, wykonał straszną przysięgę Erebowi, Hekacie i własnym domowym larom, że zemsty dokona. + +I doznał istotnie ulgi. Miał przynajmniej dla czego żyć i czym zapełnić dnie i noce. Po czym zaniechawszy myśli udania się do Aulusów kazał się nieść na Palatyn. Po drodze myślał, że jeśli go nie dopuszczą do cezara lub zechcą sprawdzać, czy nie ma przy sobie broni, to będzie dowód, że Ligię porwał cezar. Broni jednak nie wziął. Stracił przytomność w ogóle, lecz jak zwykle ludzie pochłonięci jedną myślą, zachował ją w tym, co się tyczyło zemsty. Nie chciał, by mu spełzła przedwcześnie. Prócz tego pragnął przede wszystkim zobaczyć Akte, sądził bowiem, że od niej może dowiedzieć się prawdy. Chwilami przebłyskiwała mu nadzieja, że może zobaczy Ligię, i na tę myśl poczynał drżeć. Nuż bowiem cezar porwał ją nie wiedząc, kogo porywa, i dziś mu ją wróci? Ale po chwili odrzucił to przypuszczenie. Gdyby chciano mu ją odesłać, odesłano by wczoraj. Akte jedna mogła wszystko wyjaśnić i ją przed innymi należało zobaczyć. + +Utwierdziwszy się w tym, kazał niewolnikom przyśpieszyć kroku, po drodze zaś rozmyślał bezładnie to o Ligii, to o zemście. Słyszał, że kapłani egipskiej bogini Pacht umieją sprowadzać choroby, na kogo zechcą, i postanowił dowiedzieć się od nich o sposobie. Na Wschodzie mówiono mu także, że Żydzi mają jakieś zaklęcia, za pomocą których pokrywają wrzodami ciała nieprzyjaciół. Między niewolnikami miał w domu kilkunastu Żydów, obiecał sobie więc, że za powrotem każe ich ćwiczyć, póki mu tej tajemnicy nie wyjawią. Z największą jednak rozkoszą myślał o krótkim mieczu rzymskim, który wytacza strumienie krwi, takie właśnie, jakie wytrysły z Kajusa Kaliguli i potworzyły niestarte plamy na kolumnie portyku. Gotów był teraz wymordować cały Rzym, a gdyby jacy mściwi bogowie obiecali mu, że wszyscy ludzie wymrą z wyjątkiem jego i Ligii, byłby się na to zgodził. + +Przed łukiem zebrał całą przytomność i na widok straży pretoriańskiej pomyślał, że jeśli mu będą czynili choćby najmniejsze trudności przy wejściu, to będzie dowód, że Ligia jest z woli cezara w pałacu. Lecz pryncypilarny centurion uśmiechnął się do niego przyjaźnie i postąpiwszy kilka kroków rzekł: + +— Witaj, szlachetny trybunie. Jeśli pragniesz złożyć pokłon cezarowi, na złą trafiłeś chwilę i nie wiem, czy będziesz mógł go zobaczyć. + +— Co się stało? — spytał Winicjusz. + +— Boska mała Augusta zachorowała niespodzianie od dnia wczorajszego. Cezar i Augusta Poppea są przy niej wraz z lekarzami, których z całego miasta wezwano. + +Był to wypadek ważny. Cezar, gdy mu się urodziła ta córka, szalał po prostu ze szczęścia i przyjął ją extra humanium gaudium. Przedtem jeszcze senat polecał najuroczyściej bogom łono Poppei. Czyniono wota i wyprawiano w Ancjum, gdzie nastąpiło rozwiązanie, wspaniałe igrzyska, a oprócz tego wzniesiono świątynię dwom Fortunom. Nero, który w niczym nie umiał zachować miary, bez miary również kochał to dziecię, Poppei zaś było ono także drogim, choćby dlatego, że umacniało jej stanowisko i wpływ czyniło nieprzepartym. + +Od zdrowia i życia małej Augusty mogły zależeć losy całego imperium, lecz Winicjusz tak był zajęty sobą, własną sprawą i własną miłością, że nie zwróciwszy prawie uwagi na wiadomość centuriona, odrzekł: + +— Chcę widzieć się tylko z Akte. + +I przeszedł. + +Lecz Akte zajęta była także przy dziecku i musiał czekać na nią długo. Nadeszła dopiero koło południa z twarzą zmęczoną i bladą, która na widok Winicjusza pobladła jeszcze bardziej. + +— Akte — zawołał chwytając jej ręce Winicjusz i ciągnąc ją na środek atrium — gdzie jest Ligia? + +— Chciałam się ciebie o to zapytać — odrzekła patrząc mu z wyrzutem w oczy. + +A on, jakkolwiek przyrzekał sobie, że wybada ją spokojnie, ścisnął znów dłońmi głowę i począł powtarzać z twarzą ściągniętą przez ból i gniew: + +— Nie ma jej. Porwano mi ją w drodze! + +Po chwili jednak opamiętał się i zbliżywszy swą twarz do twarzy Akte, począł mówić przez zaciśnięte zęby: + +— Akte… Jeśli ci życie miłe, jeśli nie chcesz stać się przyczyną nieszczęść, których nie potrafisz sobie nawet wyobrazić, odpowiedz mi prawdę: czy nie cezar ją odbił? + +— Cezar nie wychodził wczoraj z pałacu. + +— Na cień matki twojej, na wszystkich bogów! Czy nie ma jej w pałacu? + +— Na cień matki mojej, Marku, nie masz jej w pałacu i nie cezar ją odbił. Od wczoraj zachorowała mała Augusta i Nero nie oddala się od jej kołyski. + +Winicjusz odetchnął. To, co wydawało mu się najstraszniejszym, przestało mu grozić. + +— A więc — rzekł siadając na ławie i zaciskając pięści — porwali ją Aulusowie i w takim razie biada im! + +— Aulus Plaucjusz był tu dziś rano. Nie mógł się ze mną widzieć, gdyż byłam zajęta przy dziecku, ale wypytywał o Ligię Epafrodyta i innych ze służby cesarskiej, a potem oświadczył im, że przyjdzie jeszcze, aby się widzieć ze mną. + +— Chciał odwrócić od siebie podejrzenia. Gdyby nie wiedział, co się stało z Ligią, byłby przyszedł szukać jej do mego domu. + +— Zostawił mi kilka słów na tabliczce, z których zobaczysz, że wiedząc, iż Ligia została zabrana z jego domu przez cezara na twoje i Petroniusza żądanie, spodziewał się, iż zostanie tobie odesłana, i dziś rano był w twoim domu, gdzie mu powiedziano, co się stało. + +To rzekłszy poszła do cubiculum i po chwili wróciła z tabliczką, którą jej zostawił Aulus. + +Winicjusz przeczytał i zamilkł. Akte zaś zdawała się czytać myśli w jego posępnej twarzy, gdyż po chwili rzekła: + +— Nie, Marku. Stało się to, czego chciała sama Ligia. + +— Tyś wiedziała, że ona chce uciec! — wybuchnął Winicjusz. + +A ona spojrzała na niego swymi mglistymi oczyma niemal surowo. + +— Wiedziałam, że nie chce zostać twoją nałożnicą. + +— A ty czym byłaś całe życie? + +— Ja byłam przedtem niewolnicą. + +Lecz Winicjusz nie przestał się burzyć. Cezar darował mu Ligię, więc on nie potrzebuje pytać, czym była przedtem. Wynajdzie ją choćby pod ziemią i uczyni z niej wszystko, co mu się podoba. Tak jest! Będzie jego nałożnicą. Każe ją chłostać, ilekroć mu się podoba. Gdy mu się sprzykrzy, odda ją ostatniemu ze swoich niewolników albo każe jej obracać żarna w swoich posiadłościach w Afryce. Będzie jej teraz szukał i odnajdzie ją tylko po to, by ją zgnieść, zdeptać i upokorzyć. + +I podniecając się coraz bardziej, tracił wszelką miarę do tego stopnia, że nawet Akte poznała, iż zapowiadał więcej, niż byłby zdolny dotrzymać, i że mówi przez niego gniew i męka. Nad męką miałaby litość, lecz przebrana miara wyczerpała jej cierpliwość, tak że wreszcie spytała go, dlaczego do niej przyszedł. + +Winicjusz nie znalazł na razie odpowiedzi. Przyszedł do niej, bo tak chciał, bo sądził, że udzieli mu jakich wiadomości, ale właściwie przyszedł tylko do cezara, a nie mogąc się z nim zobaczyć wstąpił do niej. Ligia uciekając sprzeciwiła się woli cezara, więc on ubłaga go, by nakazał jej szukać w całym mieście i państwie, choćby przyszło użyć do tego wszystkich legii i przetrząsnąć kolejno każdy dom w imperium. Petroniusz poprze jego prośbę i poszukiwania rozpoczną się od dziś dnia. + +Na to Akte rzekła: + +— Strzeż się, byś jej nie stracił na zawsze wówczas dopiero, gdy ją z rozkazu cezara odnajdą. + +Winicjusz zmarszczył brwi. + +— Co to znaczy? — spytał. + +— Słuchaj mnie, Marku! Wczoraj byłyśmy z Ligią w tutejszych ogrodach i spotkałyśmy Poppeę, a z nią małą Augustę, którą niosła Murzynka Lilith. Wieczorem dziecko zachorowało, a Lilith twierdzi, że zostało urzeczone i że urzekła je ta cudzoziemka, którą spotkały w ogrodach. Jeśli dziecko wyzdrowieje, zapomną o tym, lecz w razie przeciwnym pierwsza Poppea oskarży Ligię o czary, a wówczas, gdziekolwiek ją odnajdą, nie będzie dla niej ratunku. + +Nastała chwila milczenia, po czym Winicjusz ozwał się: + +— A może ją urzekła? I mnie urzekła. + +— Lilith powtarza, że dziecko zaraz zapłakało, gdy je przeniosła koło nas. I prawda! Zapłakało. Pewno wyniesiono je do ogrodów już chore. Marku, szukaj jej sam, gdzie chcesz, ale póki mała Augusta nie wyzdrowieje, nie mów o niej z cezarem, bo ściągniesz na nią pomstę Poppei. Dość już jej oczy płakały przez ciebie i niech wszyscy bogowie strzegą teraz jej biednej głowy. + +— Ty ją kochasz, Akte? — spytał posępnie Winicjusz. + +A w oczach wyzwolenicy błysnęły łzy. + +— Tak! Pokochałam ją. + +— Bo ci nie odpłaciła nienawiścią jak mnie. + +Akte popatrzyła na niego przez chwilę, jakby wahając się lub jakby pragnąc zbadać, czy mówił szczerze, po czym odrzekła: + +— Człowieku zapalczywy i ślepy! Ona cię kochała. + +Winicjusz zerwał się pod wpływem tych słów jak opętany. Nieprawda! Nienawidziła go. Skąd Akte może wiedzieć?! Czy po jednym dniu znajomości Ligia uczyniła jej wyznanie? Co to jest za miłość, która woli tułactwo, hańbę ubóstwa, niepewność jutra, a może i nędzną śmierć — od uwieńczonego domu, w którym czeka z ucztą kochany! Lepiej mu takich rzeczy nie słyszeć, bo gotów oszaleć. Oto nie oddałby tej dziewczyny za wszystkie skarby tego pałacu, a ona uciekła. Co to jest za miłość, która boi się rozkoszy, a płodzi boleść! Kto to pojmie? Kto może zrozumieć? Gdyby nie nadzieja, że ją odnajdzie, to utopiłby w sobie miecz! Miłość się oddaje, nie odbiera. Były chwile u Aulusów, że sam wierzył w bliskie szczęście, ale teraz wie, że go nienawidziła, nienawidzi i umrze z nienawiścią w sercu. + +Lecz Akte, zwykle bojaźliwa i łagodna, wybuchnęła z kolei oburzeniem. Jakże to on starał się ją pozyskać? Zamiast pokłonić się o nią Aulusowi i Pomponii, odebrał dziecko podstępem rodzicom. Chciał ją uczynić nie żoną, ale nałożnicą, ją, wychowankę zacnego domu, ją, córkę królewską. I sprowadził ją do tego domu zbrodni i sromoty, pokalał jej niewinne oczy widokiem bezecnej uczty, postępował z nią jak z nierządnicą. Zali zapomniał, czym jest dom Aulusów i kim Pomponia Grecyna, która wychowała Ligię? Zali nie ma dość rozumu na to, by odgadnąć, że to są kobiety inne niż Nigidia, niż Kalwia Kryspinilla, niż Poppea i niż te wszystkie, które napotyka w domu cezara? Zali ujrzawszy Ligię nie zrozumiał od razu, że to jest czyste dziewczę, które woli śmierć od hańby? Skądże wie, jakich ona bogów wyznaje i czy nie czystszych, nie lepszych niż nierządna Wenus lub niż Izys, którą czczą rozpustne Rzymianki? Nie! Ligia nie czyniła jej wyznań, ale mówiła jej, że ratunku wygląda od niego, od Winicjusza; miała nadzieję, że on wyprosi dla niej od cezara powrót do domu i że wróci ją Pomponii. A mówiąc o tym płoniła się jak dziewczę, które kocha i ufa. I jej serce biło dla niego, ale on sam przestraszył ją, zraził, oburzył i niechże teraz jej szuka z pomocą żołnierzy cezara, ale niech wie, że jeśli dziecko Poppei umrze, to na nią padnie podejrzenie i zguba jej będzie nieuchronna. + +Przez gniew i ból Winicjusza poczęło się przeciskać wzruszenie. Wiadomość, że Ligia kochała go, wstrząsnęła do głębi jego duszą. Przypomniał ją sobie w ogrodzie u Aulusów, gdy słuchała jego słów z rumieńcem na twarzy i z oczyma pełnymi światła. Wydało mu się, że wówczas istotnie poczynała go kochać, i nagle ogarnęło go na tę myśl poczucie jakiegoś szczęścia stokroć jeszcze większego niż to, którego pragnął. Pomyślał, że istotnie mógł ją mieć powolną, a w dodatku kochającą. Oto byłaby oprzędła drzwi jego i namaściła je wilczym tłuszczem, a potem zasiadła, jako żona, na owczym runie, u jego ogniska. Oto usłyszałby z jej ust sakramentalne: „Gdzie ty Kajus, tam i ja Kaja”, i byłaby na zawsze jego. Czemu on tak nie postąpił? Był przecie gotów. A teraz jej nie ma i może jej nie odnaleźć, a gdyby odnalazł, może ją zgubić, a gdyby nawet nie zgubił, nie zechcą go już ani Aulusowie, ani ona. Tu gniew począł mu znów podnosić włosy na głowie, lecz teraz zwrócił się już nie przeciw Aulusom lub Ligii, lecz przeciw Petroniuszowi. On był wszystkiemu winien. Gdyby nie on, Ligia nie potrzebowałaby się tułać, byłaby jego narzeczoną i żadne niebezpieczeństwo nie wisiałoby nad jej drogą głową. A teraz stało się i za późno naprawiać złe, które się naprawić nie da. + +— Za późno! + +I zdawało mu się, że otchłań otworzyła się przed jego nogami. Nie wiedział, co przedsięwziąć, jak postąpić, dokąd się udać. Akte powtórzyła, jak echo, słowo „za późno”, które w cudzych ustach zabrzmiało mu jak wyrok śmierci. Rozumiał tylko jedną rzecz, że trzeba mu znaleźć Ligię, bo inaczej stanie się z nim coś złego. + +I okręciwszy się machinalnie w togę chciał odejść nie żegnając się nawet z Akte, gdy wtem zasłona dzieląca przedsionek od atrium uchyliła się i nagle ujrzał przed sobą żałobną postać Pomponii Grecyny. + +Widocznie i ona dowiedziała się już o zniknięciu Ligii i sądząc, że jej łatwiej będzie niż Aulusowi widzieć się z Akte, przychodziła do niej po wiadomości. + +Lecz spostrzegłszy Winicjusza zwróciła ku niemu swą drobną, bladą twarz i po chwili rzekła: + +— Marku, niech Bóg ci przebaczy krzywdę, jaką wyrządziłeś nam i Ligii. + +A on stał z czołem spuszczonym, z poczuciem nieszczęścia i winy, nie rozumiejąc, jaki Bóg miał i mógł mu przebaczyć ni dlaczego Pomponia mówiła o przebaczeniu, gdy powinna była mówić o zemście. + +I wreszcie wyszedł z głową bezradną, pełną ciężkich myśli, ogromnej troski i zdumienia. + +Na dziedzińcu i pod galerią stały niespokojne gromady ludzi. Między pałacowymi niewolnikami widać było rycerzy i senatorów, którzy przybyli dowiedzieć się o zdrowie małej Augusty, a zarazem pokazać się w pałacu i złożyć dowód swej troskliwości choćby wobec niewolników cezariańskich. Wieść o chorobie „bogini” rozeszła się widać szybko, bo w bramie ukazywały się coraz nowe postacie, a przez otwór łuku widać było całe tłumy. Niektórzy z przybywających widząc, że Winicjusz wychodził z pałacu, zaczepiali go o nowiny, lecz on nie odpowiadając na pytania szedł przed siebie, dopóki Petroniusz, który także przybył już po wiadomości, nie potrącił go omal piersią i nie zatrzymał. + +Winicjusz byłby niechybnie zawrzał na jego widok i dopuścił się jakiego bezprawia w pałacu cezara, gdyby nie to, że od Akte wyszedł jak złamany, w takim wyczerpaniu i pognębieniu, że chwilowo opuściła go nawet wrodzona mu zapalczywość. Odsunął jednak Petroniusza i chciał przejść, lecz ów zatrzymał go prawie przemocą. + +— Jak się ma boska? — spytał. + +Ale owa przemoc rozdrażniła znów Winicjusza i wzburzyła go w jednej chwili. + +— Niech piekło pochłonie ją i cały ten dom! — odpowiedział ściskając zęby. + +— Milcz, nieszczęśliwy! — rzekł Petroniusz i rozejrzawszy się naokół dodał pośpiesznie: + +— Chcesz wiedzieć coś o Ligii, to chodź ze mną. Nie! Tu nic nie powiem! Chodź ze mną, powiem ci moje domysły w lektyce. + +I otoczywszy ramieniem młodego człowieka wyprowadził go co prędzej z pałacu. + +Lecz o to mu głównie chodziło, gdyż nowin nie miał żadnych. Natomiast będąc człowiekiem zaradnym i mając mimo wczorajszego oburzenia dużo współczucia dla Winicjusza, a wreszcie poczuwając się poniekąd do odpowiedzialności za wszystko, co się stało, już był coś przedsięwziął i gdy wsiedli do lektyki, rzekł: + +— Przy wszystkich bramach kazałem czuwać moim niewolnikom, dawszy im dokładny opis dziewczyny i tego olbrzyma, który ją u cezara wyniósł z uczty, nie ma bowiem wątpliwości, że to on ją odbił. Słuchaj mnie! Być może, że Aulusowie zechcą ją ukryć w której ze swych wiejskich posiadłości, a w takim razie będziemy wiedzieli, w którą stronę ją uprowadzą. Jeśli zaś przy bramach jej nie dostrzegą, to będzie dowód, że została w mieście, i dziś jeszcze w mieście rozpoczniemy poszukiwania. + +— Aulusowie nie wiedzą, gdzie ona jest — odrzekł Winicjusz. + +— Masz-li pewność, że tak jest? + +— Widziałem Pomponię. Oni szukają jej także. + +— Wczoraj nie mogła z miasta wyjść, bo nocą bramy zamknięte. Dwóch z moich ludzi krąży koło każdej bramy. Jeden ma iść w ślad za Ligią i za olbrzymem, drugi wróci natychmiast, by dać znać. Jeśli jest w mieście, znajdziemy ją, bo owego Liga, choćby po wzroście i barkach, rozpoznać łatwo. Szczęśliwyś, że nie porwał jej cezar, mogę cię zaś upewnić, że nie, bo na Palatynie nie ma dla mnie tajemnic. + +Lecz Winicjusz wybuchnął więcej jeszcze żalem niż gniewem i głosem przerywanym przez wzruszenie począł Petroniuszowi opowiadać, co słyszał od Akte i jakie nowe niebezpieczeństwa zawisły nad głową Ligii, tak straszne, że wobec nich, znalazłszy zbiegów, trzeba będzie ukrywać ją jak najstaranniej przed Poppeą. Po czym jął wyrzucać gorzko Petroniuszowi jego rady. Gdyby nie on, wszystko by poszło inaczej. Ligia byłaby u Aulusów, a on, Winicjusz, mógłby ją widywać codziennie i byłby szczęśliwszy od cezara. I unosząc się w miarę opowiadania, poddawał się coraz bardziej wzruszeniu, aż wreszcie łzy żalu i wściekłości poczęły mu kapać z oczu. + +Petroniusz zaś, który wprost nie spodziewał się, by młody człowiek mógł kochać i pożądać do tego stopnia, widząc te łzy rozpaczy mówił sobie w duchu z pewnym zdziwieniem: + +— O potężna pani Cypru! Ty jedna królujesz bogom i ludziom! + + + +Rozdział dwunasty + +Lecz gdy wysiedli przed domem Petroniusza, przełożony nad atrium oświadczył im, że żaden z niewolników, wysłanych do bram, jeszcze nie wrócił. Atriensis kazał im ponieść żywność i nowy rozkaz, by pod groźbą chłosty dawali pilne baczenie na wszystkich wychodzących z miasta. + +— Widzisz — rzekł Petroniusz — niewątpliwie są dotąd w mieście, a w takim razie znajdziemy ich. Każ jednak i swoim ludziom czuwać przy bramach, tym mianowicie, którzy byli posłani po Ligię, bo ci łatwo ją rozpoznają. + +— Kazałem ich zesłać do wiejskich ergastulów — rzeki Winicjusz — ale wnet rozkaz odwołam, niech idą do bram. + +I skreśliwszy kilka słów na powleczonej woskiem tabliczce oddał ją Petroniuszowi, który polecił odesłać ją natychmiast do domu Winicjusza. + +Po czym przeszli do wewnętrznego portyku i tam zasiadłszy na marmurowej ławie, poczęli rozmawiać. + +Złotowłosa Eunice i Iras podsunęły im pod nogi brązowe stołeczki, a następnie przystawiwszy do ławki stolik poczęły im lać wino do czasz z cudnych wąskoszyjastych dzbanków, które sprowadzono z Volaterrae i Ceryny. + +— Czy masz między swymi ludźmi kogo, co by znał tego olbrzymiego Liga? — spytał Petroniusz. + +— Znał go Atacynus i Gulo. Ale Atacynus legł wczoraj przy lektyce, a Gula zabiłem ja. + +— Szkoda mi go — rzekł Petroniusz. — On nosił na ręku nie tylko ciebie, ale i mnie. + +— Chciałem go nawet wyzwolić — odparł Winicjusz — lecz mniejsza z tym. Mówmy o Ligii. Rzym to morze… + +— Perły poławiają się właśnie w morzu… Zapewne nie znajdziemy jej dziś lub jutro, jednakże znajdziemy niechybnie. Ty mnie obecnie obwiniasz, żem ci podał ten środek, ale środek sam w sobie był dobry, a stał się zły dopiero wówczas, gdy na złe się obrócił. Wszakżeś słyszał od samego Aulusa, że zamierza z całą rodziną przenieść się do Sycylii. W ten sposób dziewczyna byłaby i tak daleko od ciebie. + +— Byłbym za nimi pojechał — odrzekł Winicjusz — a w każdym razie byłaby bezpieczna, teraz zaś, jeśli tamto dziecko umrze, Poppea i sama uwierzy, i wmówi w cezara, że to z winy Ligii. + +— Tak jest. To mnie zaniepokoiło także. Ale ta mała kukła może jeszcze wyzdrowieć. Gdyby zaś miała umrzeć, znajdziemy i wówczas jakiś sposób. + +Tu Petroniusz zamyślił się na chwilę, po czym rzekł: + +— Poppea wyznaje jakoby religię Żydów i wierzy w złe duchy. Cezar jest przesądny… Jeśli rozpuścimy wieść, że Ligię porwały złe duchy, wieść znajdzie wiarę, zwłaszcza że, gdy nie odbił jej ani cezar, ani Aulus Plaucjusz, zniknęła w sposób istotnie tajemniczy. Lig sam jeden nie byłby tego dokazał. Musiałby mieć pomoc, a skąd by niewolnik w ciągu jednego dnia mógł zebrać tylu ludzi? + +— Niewolnicy wspierają się wzajem w całym Rzymie. + +— Który krwawo to kiedykolwiek przypłaci. Tak, wspierają się, ale nie jedni przeciw drugim, a tu wiadomo było, że na twoich spadnie odpowiedzialność i kara. Gdy poddasz swoim myśl o złych duchach, potwierdzą natychmiast, że je na własne oczy widzieli, bo to ich wobec ciebie od razu uniewinni… Spytaj którego na próbę, czy nie widział, jak unosiły Ligię w powietrzu, a na egidę Zeusa, zaprzysięgnie natychmiast, że tak było. + +Winicjusz, który był także przesądny, spojrzał na Petroniusza z nagłym, ogromnym niepokojem. + +— Jeśli Ursus nie mógł mieć ludzi do pomocy i nie mógł sam jeden jej porwać, to kto ją porwał? + +Lecz Petroniusz począł się śmiać. + +— Widzisz — rzekł — uwierzą, skoro i ty już na wpół wierzysz. Taki jest nasz świat, który drwi z bogów. Uwierzą i nie będą jej szukali, a my tymczasem umieścimy ją gdzieś daleko od miasta, w jakiejś mojej lub twojej willi. + +— Jednakże kto mógł jej pomóc? + +— Jej współwyznawcy — odpowiedział Petroniusz. + +— Jacy? Jakież ona czci bóstwo? Powinien bym wiedzieć lepiej od ciebie. + +— Każda niemal kobieta w Rzymie czci inne. Jest rzeczą niezawodną, że Pomponia wychowała ją w czci dla tego bóstwa, które sama wyznaje, jakie zaś wyznaje, nie wiem. Jedna jest rzecz pewna, że nikt nie widział jej, by w którejkolwiek z naszych świątyń ofiarowała naszym bogom. Oskarżano ją nawet, że jest chrześcijanką, ale to rzecz niepodobna. Sąd domowy oczyścił ją z tego zarzutu. O chrześcijanach mówią, że nie tylko czczą oślą głowę, ale są nieprzyjaciółmi rodzaju ludzkiego i dopuszczają się najbezecniejszych zbrodni. Zatem Pomponia nie może być chrześcijanką, gdyż cnota jej jest znaną, a nieprzyjaciółka rodzaju ludzkiego nie obchodziłaby się tak z niewolnikami, jak ona się obchodzi. + +— W żadnym domu nie obchodzą się z nimi tak jak u Aulusów — przerwał Winicjusz. + +— Więc widzisz. Pomponia wspominała mi o jakimś bogu, który ma być jeden, wszechmocny i miłosierny. Gdzie pochowała wszystkich innych, to jej rzecz, dość, że ten jej Logos nie byłby chyba bardzo wszechmocny, a raczej musiałby być marnym bogiem, gdyby miał tylko dwie czcicielki, to jest Pomponię i Ligię z dodatkiem ich Ursusa. Musi ich być więcej, tych wyznawców, i ci dali pomoc Ligii. + +— Ta wiara każe przebaczać — rzekł Winicjusz. — Spotkałem u Akte Pomponię, która powiedziała mi: „Niech ci Bóg przebaczy krzywdę, jaką wyrządziłeś Ligii i nam.” + +— Widocznie ich bóg to jakiś curator bardzo dobrowolny. Ha, niechże ci przebaczy, a na znak przebaczenia niechaj ci wróci dziewczynę. + +— Ofiarowałbym mu jutro hekatombę. Nie chcę jadła ni kąpieli, ni snu. Wezmę ciemną lacernę i pójdę włóczyć się po mieście. Może ją w przebraniu znajdę. Chory jestem! + +Petroniusz spojrzał na niego z pewnym politowaniem. Istotnie, oczy Winicjusza podsiniały, źrenice świeciły gorączką; nie ogolony rano zarost powlókł ciemnym pasem jego silnie zarysowane szczęki, włosy miał w nieładzie i wyglądał naprawdę jak chory. Iras i złotowłosa Eunice patrzyły na niego także ze współczuciem, lecz on zdawał się ich nie widzieć i obaj z Petroniuszem tak nic nie zważali na obecność niewolnic, jak by nie zważali na kręcące się koło nich psy. + +— Gorączka cię trawi — rzekł Petroniusz. + +— Tak jest. + +— Więc posłuchaj mnie… Nie wiem, co by ci zapisał lekarz, ale wiem, jak ja bym postąpił na twoim miejscu, ja. Oto zanim się tamta odnajdzie, poszukałbym w innej tego, czego mi wraz z tamtą zabrakło. Widziałem w twojej willi ciała wyborne. Nie przecz mi… Wiem, co jest miłość, i wiem, że gdy się jednej pożąda, inna jej zastąpić nie może. Ale w pięknej niewolnicy można zawsze znaleźć chociaż chwilową rozrywkę… + +— Nie chcę! — odpowiedział Winicjusz. + +Lecz Petroniusz, który miał do niego rzeczywistą słabość i który pragnął istotnie złagodzić jego cierpienie, począł rozmyślać, jak by to uczynić. + +— Może twoje nie mają dla ciebie uroku nowości — rzekł po chwili — lecz (i tu jął patrzeć kolejno na Iras i na Eunice, a wreszcie położył dłoń na biodrze złotowłosej Greczynki) przypatrz się tej Charytce. Kilka dni temu młodszy Fontejus Kapiton dawał mi za nią troje cudnych pacholąt z Klazomene, albowiem piękniejszego ciała chyba i Skopas nie stworzył. Sam nie rozumiem, dlaczego dotąd pozostałem dla niej obojętny, nie wstrzymała mnie przecie myśl o Chryzotemis! Otóż daruję ci ją, weź ją sobie! + +A złotowłosa Eunice usłyszawszy to pobladła w jednej chwili jak płótno i patrząc przestraszonymi oczyma na Winicjusza, zdawała się bez tchu w piersi czekać na jego odpowiedź. + +Lecz on zerwał się nagle i ścisnąwszy rękoma skronie począł mówić prędko jak człowiek, który trawiony chorobą, nie chce słyszeć o niczym: + +— Nie!… nie!… Nic mi po niej! Nic mi po innych… Dziękuję ci, ale nie chcę! I idę szukać tamtej po mieście. Każ mi dać galijską lacernę z kapturem. Pójdę za Tyber. Gdybym choć Ursusa mógł zobaczyć!… + +I wyszedł śpiesznie. Petroniusz zaś widząc, że istotnie nie może usiedzieć na miejscu, nie próbował go wstrzymywać. Biorąc jednak odmowę Winicjusza za chwilową niechęć do każdej kobiety, która nie była Ligią, i nie chcąc, by wspaniałomyślność jego poszła na marne, zwróciwszy się do niewolnicy rzekł: + +— Eunice, wykąpiesz się, namaścisz i przybierzesz, a potem pójdziesz do domu Winicjusza. + +Lecz ona padła przed nim na kolana i ze złożonymi rękoma poczęła go błagać, by jej nie oddalał z domu. Ona nie pójdzie do Winicjusza i woli tu nosić drwa do hypocaustum niż tam być pierwszą ze sług! Nie chce! nie może! I błaga go, by zlitował się nad nią. Niechaj ją każe chłostać codziennie, byle jej nie wysyłał z domu. + +I trzęsąc się jak liść, zarazem z bojaźni i uniesienia, wyciągała ku niemu ręce, on zaś słuchał jej ze zdumieniem. Niewolnica, która śmie się wypraszać od spełnienia rozkazu, która mówi: „Nie chcę i nie mogę”, była czymś tak niesłychanym w Rzymie, że Petroniusz na razie nie chciał uszom uwierzyć. Wreszcie zmarszczył brwi. Był on zbyt wykwintnym, by być okrutnym. Niewolnikom jego, zwłaszcza w zakresie rozpusty, więcej było wolno niż innym, pod warunkiem, by wzorowo spełniali służbę i wolę pańską czcili na równi z bożą. W razie uchybienia tym dwom obowiązkom umiał jednak nie żałować kar, jakim wedle ogólnego obyczaju podlegali. A gdy prócz tego nie cierpiał i wszelkich przeciwności, i wszystkiego, co mu mieszało spokój, więc popatrzywszy chwilę na klęczącą rzekł: + +— Przywołasz mi Tejrezjasza i powrócisz tu z nim razem. + +Eunice wstała drżąca, ze łzami w oczach, i odeszła, po chwili zaś wróciła z przełożonym nad atrium Kreteńczykiem Tejrezjaszem. + +— Weźmiesz Eunice — rzekł mu Petroniusz — i dasz jej dwadzieścia pięć plag, tak jednak, by nie popsuć skóry. + +To rzekłszy przeszedł do biblioteki i zasiadłszy przy stole z różowego marmuru począł pracować nad swoją Ucztą Trymalchiona. + +Ale ucieczka Ligii i choroba małej Augusty nadto rozrywały mu myśl, tak że nie mógł długo pracować. Zwłaszcza choroba owa była ważnym wypadkiem. Petroniuszowi przyszło do głowy, że jeśli cezar uwierzy, iż Ligia rzuciła czar na małą Augustę, to odpowiedzialność może spaść i na niego, albowiem na jego to prośbę sprowadzono dziewczynę do pałacu. Liczył jednak, że za pierwszym widzeniem się z cezarem potrafi w jakikolwiek sposób wytłumaczyć mu całą niedorzeczność podobnego przypuszczenia, a po trochu liczył i na pewną słabość, jaką czuła dla niego Poppea, ukrywając ją wprawdzie starannie, ale nie tak starannie, by nie miał jej odgadnąć. Po chwili też wzruszył ramionami na swe obawy i postanowił zejść do triclinium, by się posilić, a następnie kazać się zanieść jeszcze raz do pałacu, potem na Pole Marsowe, a potem do Chryzotemis. + +Lecz po drodze do triclinium, przy wejściu do korytarza przeznaczonego dla służby, dojrzał nagle stojącą pod ścianą wśród innych niewolników wysmukłą postać Eunice i zapomniawszy, że nie wydał Tejrezjaszowi innego rozkazu, jak aby ją wychłostał, zmarszczył znów brwi i począł się za nim oglądać. + +Nie dostrzegłszy go jednak między służbą zwrócił się do Eunice: + +— Czy otrzymałaś chłostę? + +A ona po raz drugi rzuciła się do jego nóg, przycisnęła na chwilę do ust brzeg jego togi, po czym odrzekła: + +— O tak, panie! Otrzymałam! O tak, panie!… + +W głosie jej brzmiała jakby radość i wdzięczność. + +Widocznym było, iż sądziła, że chłosta miała zastąpić oddanie jej z domu i że teraz może już pozostać. Petroniusza, który to zrozumiał, zadziwił ten namiętny opór niewolnicy, ale nadto był biegłym znawcą natury ludzkiej, by nie odgadnąć, że jedna chyba miłość mogła być takiego oporu powodem. + +— Masz-li kochanka w tym domu? — spytał. + +A ona podniosła na niego swoje niebieskie, łzawe oczy i odrzekła tak cicho, że ledwo można ją było usłyszeć: + +— Tak, panie!… + +I z tymi oczyma, z odrzuconym w tył złotym włosem, z obawą i nadzieją w twarzy, była tak piękna, patrzyła na niego tak błagalnie, że Petroniusz, który, jako filozof, sam głosił potęgę miłości, a jako esteta, czcił wszelką piękność, uczuł dla niej pewien rodzaj politowania. + +— Który z nich jest twoim kochankiem? — spytał wskazując głową na służbę. + +Lecz na to nie było odpowiedzi, tylko Eunice schyliła twarz aż do jego stóp i pozostała nieruchoma. + +Petroniusz spojrzał po niewolnikach, między którymi byli piękni i dorodni młodzieńcy, lecz z żadnego oblicza nie mógł nic wyczytać, a natomiast wszystkie miały jakieś dziwne uśmiechy; za czym popatrzył chwilę jeszcze na leżącą u jego nóg Eunice i odszedł w milczeniu do triclinium. + +Po posiłku kazał się zanieść do pałacu, a potem do Chryzotemis, u której pozostał do późnej nocy. Lecz wróciwszy rozkazał wezwać do siebie Tejrezjasza. + +— Czy Eunice dostała chłostę? — spytał go. + +— Tak, panie. Nie pozwoliłeś jednak przecinać skóry. + +— Czym nie wydał co do niej innego rozkazu? + +— Nie, panie — odpowiedział z niepokojem atriensis. + +— To dobrze. Kto z niewolników jest jej kochankiem? + +— Nikt, panie. + +— Co o niej wiesz? + +Tejrezjasz począł mówić nieco niepewnym głosem: + +— Eunice nigdy nie opuszcza nocą cubiculum, w którym sypia ze starą Akryzjoną i Ifidą; nigdy po twej kąpieli, panie, nie zostaje w łaźni… Inne niewolnice śmieją się z niej i nazywają ją Dianą. + +— Dosyć — rzekł Petroniusz. — Mój krewny, Winicjusz, któremu darowałem dziś rano Eunice, nie przyjął jej, więc pozostanie w domu. Możesz odejść. + +— Czy wolno mi jeszcze mówić o Eunice, panie? + +— Kazałem ci mówić wszystko, co wiesz. + +— Cała familia mówi, panie, o ucieczce dziewicy, która miała zamieszkać w domu szlachetnego Winicjusza. Po twoim odejściu Eunice przyszła do mnie i powiedziała mi, iż zna człowieka, który potrafi ją odnaleźć. + +— A! — rzekł Petroniusz. — Co to za człowiek? + +— Nie znam go, panie, myślałem jednak, że powinienem ci to oznajmić. + +— Dobrze. Niech ten człowiek czeka jutro w moim domu na przybycie trybuna, którego jutro poprosisz w moim imieniu, by rano mnie odwiedził. + +Atriensis skłonił się i wyszedł. + +Petroniusz zaś począł mimo woli myśleć o Eunice. Z początku zdawało mu się rzeczą jasną, że młoda niewolnica pragnie, by Winicjusz odzyskał Ligię dlatego tylko, by nie być zmuszoną do zastąpienia jej w jego domu. Lecz następnie przyszło mu do głowy, że ów człowiek, którego Eunice nastręcza, może być jej kochankiem, i ta myśl wydała mu się nagle przykrą. Był wprawdzie prosty sposób dowiedzenia się prawdy, wystarczało bowiem kazać zawołać Eunice, lecz godzina była późna, Petroniusz zaś czuł się strudzony po długich odwiedzinach u Chryzotemis i pilno mu było do snu. Jednakże idąc do cubiculum przypomniał sobie, nie wiadomo dlaczego, że w kątach oczu Chryzotemis dostrzegł dziś zmarszczki. Pomyślał też, że jej piękność była bardziej rozgłośną w całym Rzymie niż prawdziwą i że Fontejus Kapiton, który mu ofiarował trzy pacholęta z Klazomene za Eunice, chciał ją jednak kupić zbyt tanio. + + + +Rozdział trzynasty + +Nazajutrz Petroniusz kończył się zaledwie ubierać w unctuarium, gdy nadszedł wezwany przez Tejrezjasza Winicjusz. Wiedział on już, że żadne nowiny od bram nie przyszły, i wiadomość ta zamiast go ucieszyć, jako dowód, że Ligia znajduje się w mieście, przygnębiła go jeszcze bardziej, albowiem począł przypuszczać, że Ursus mógł ją wyprowadzić z miasta natychmiast po porwaniu, a więc przedtem, zanim niewolnicy Petroniusza poczęli przy bramach strażować. Wprawdzie jesienią, gdy dni stawały się krótsze, zamykano je dość wcześnie, ale też i otwierano je dla wyjeżdżających, których liczba bywała znaczna. Za mury można się też było wydostać i innymi sposobami, o których na przykład niewolnicy, którzy chcieli zbiec z miasta, wiedzieli dobrze. Winicjusz wysłał wprawdzie swych ludzi i na wszystkie drogi, wiodące na prowincję do wigilów w pomniejszych miastach, z ogłoszeniem o zbiegłej parze niewolników, z dokładnym opisem Ursusa i Ligii i z oznajmieniem nagrody za ich schwytanie. Było jednak rzeczą wątpliwą, czy ten pościg może ich dosięgnąć, a gdyby nawet dosięgnął, czy władze miejscowe będą się czuły w prawie zatrzymać ich na prywatne żądanie Winicjusza, nie poświadczone przez pretora. Owóż na podobne poświadczenie nie było czasu. Ze swej strony Winicjusz przez cały wczorajszy dzień szukał Ligii w przebraniu niewolnika po wszystkich zaułkach miasta, nie zdołał jednak odnaleźć najmniejszego śladu ni wskazówki. Widział wprawdzie ludzi Aulusowych, ale ci zdawali się także czegoś szukać i to utwierdziło go tylko w mniemaniu, że nie Aulusowie ją odbili i że nie wiedzą także, co się z nią stało. + +Gdy więc Tejrezjasz oświadczył mu, że jest człowiek, który podejmuje się jej odszukać, pośpieszył co tchu do domu Petroniusza i zaledwie się z nim powitawszy począł o owego człowieka wypytywać. + +— Zaraz go zobaczymy — rzekł Petroniusz. — Jest to znajomy Eunice, która w tej chwili nadejdzie ułożyć fałdy mojej togi i która da nam o nim bliższą wiadomość. + +— Ta, którą wczoraj chciałeś mi darować? + +— Ta, którą wczoraj odrzuciłeś, za co ci zresztą jestem wdzięczny, jest to bowiem najlepsza vestiplica w całym mieście. + +Jakoż vestiplica nadeszła, prawie zanim skończył mówić, i wziąwszy togę, złożoną na krześle wykładanym kością słoniową, rozwinęła ją, by zarzucić na ramiona Petroniusza. Twarz miała jasną, cichą, a w oczach jej świeciła radość. + +Petroniusz spojrzał na nią i wydała mu się bardzo piękna. Po chwili, gdy okręciwszy go w togę, poczęła ją układać, schylając się chwilami dla wydłużenia fałd, spostrzegł, że jej ramiona mają przecudny kolor bladej róży, a pierś i barki przeźrocze odblaski perłowca lub alabastru. + +— Eunice — rzekł — czy jest ten człowiek, o którym wspominałaś wczoraj Tejrezjaszowi? + +— Jest, panie. + +— Jak się zowie? + +— Chilon Chilonides, panie. + +— Kto on jest? + +— Lekarz, mędrzec i wróżbita, który umie czytać w losach ludzkich i przepowiadać przyszłość. + +— Czy przepowiedział przyszłość i tobie? + +Eunice oblała się rumieńcem, który zaróżowił nawet jej uszy i szyję. + +— Tak, panie. + +— Cóż ci wywróżył? + +— Że spotka mnie boleść i szczęście. + +— Boleść spotkała cię wczoraj z ręki Tejrezjasza, a więc powinno przyjść i szczęście. + +— Już przyszło, panie. + +— Jakie? + +A ona szepnęła cicho: + +— Zostałam. + +Petroniusz położył dłoń na jej złotej głowie. + +— Dobrześ ułożyła dziś fałdy i rad jestem z ciebie, Eunice. + +Jej zaś pod tym dotknięciem oczy w jednej chwili zaszły mgłą szczęścia i pierś poczęła się szybko poruszać. + +Lecz Petroniusz z Winicjuszem przeszli do atrium, gdzie czekał na nich Chilon Chilonides, który ujrzawszy ich oddał głęboki pokłon. Petroniuszowi na myśl o przypuszczeniu, które uczynił wczoraj, że może to być kochanek Eunice, uśmiech wybiegł na usta. Człowiek, który stał przed nim, nie mógł być niczyim kochankiem. W tej dziwnej figurze było coś i plugawego, i śmiesznego. Nie był stary: w jego niechlujnej brodzie i kręconej czuprynie ledwie gdzieniegdzie przeświecał włos siwy. Brzuch miał zapadły, plecy zgarbione tak, że na pierwszy rzut oka wydawał się być garbatym, nad owym garbem zaś wznosiła się głowa wielka, o twarzy małpiej i zarazem lisiej, i przenikliwym wejrzeniu. Żółtawa jego cera popstrzona była pryszczami, a pokryty nimi całkowicie nos mógł wskazywać zbytnie zamiłowanie do butelki. Zaniedbany ubiór, składający się z ciemnej tuniki utkanej z koziej wełny i takiegoż dziurawego płaszcza, dowodził prawdziwej lub udanej nędzy. Petroniuszowi na jego widok przyszedł na myśl Homerowy Tersytes, więc też odpowiedziawszy skinieniem ręki na jego ukłon rzekł: + +— Witaj, boski Tersytesie! Jak się miewają twoje guzy, których ci nabił pod Troją Ulisses, i co on sam porabia na Polach Elizejskich? + +— Szlachetny panie — odpowiedział Chilon Chilonides — najmędrszy z umarłych, Ulisses, zasyła przeze mnie najmędrszemu z żyjących, Petroniuszowi, pozdrowienie i prośbę, by okrył nowym płaszczem moje guzy. + +— Na Hekate Triformis! — zawołał Petroniusz — odpowiedź warta płaszcza… + +Lecz dalszą rozmowę przerwał niecierpliwy Winicjusz, który spytał wręcz: + +— Czy wiesz dokładnie, czego się podejmujesz? + +— Gdy dwie familie w dwóch wspaniałych domach nie mówią o niczym innym, a za nimi powtarza wiadomość połowa Rzymu, nietrudno wiedzieć — odparł Chilon. — Wczorajszej nocy odbito dziewicę, wychowaną w domu Aula Plaucjusza, imieniem Ligia albo właściwie: Kallina, którą twoi niewolnicy, o panie, przeprowadzali z pałacu cezara do twej insuli, ja zaś podejmuję się odnaleźć ją w mieście lub, jeśli, co jest mało prawdopodobnym, opuściła miasto, wskazać ci, szlachetny trybunie, dokąd uciekła i gdzie się ukryła. + +— Dobrze! — rzekł Winicjusz, któremu podobała się ścisłość odpowiedzi.— Jakie masz do tego środki? + +Chilo uśmiechnął się chytrze: + +— Środki ty posiadasz, panie, ja mam tylko rozum. + +Petroniusz uśmiechnął się także, albowiem był zupełnie zadowolony ze swego gościa. + +„Ten człowiek może odnaleźć dziewczynę” — pomyślał. + +Tymczasem Winicjusz zmarszczył swe zrośnięte brwi i rzekł: + +— Nędzarzu, jeśli mnie zwodzisz dla zysku, każę cię zabić pod kijami. + +— Filozofem jestem, panie, a filozof nie może być chciwym na zysk, zwłaszcza na taki, jaki wspaniałomyślnie obiecujesz. + +— Ach, jesteś filozofem? — spytał Petroniusz. — Eunice mówiła mi, że jesteś lekarzem i wróżbitą. Skąd znasz Eunice? + +— Przychodziła do mnie po radę, gdyż sława moja obiła się o jej uszy. + +— Jakiejże chciała rady? + +— Na miłość, panie. Chciała się wyleczyć z bezwzajemnej miłości. + +— I wyleczyłeś ją? + +— Uczyniłem więcej, panie, dałem jej bowiem amulet, który zapewnia wzajemność. W Pafos, na Cyprze, jest świątynia, o panie, w której chowają przepaskę Wenery. Dałem jej dwie nitki z tej przepaski, zamknięte w skorupie migdała. + +— I kazałeś sobie dobrze zapłacić? + +— Za wzajemność nigdy nie można dość zapłacić, ja zaś nie mając dwóch palców u prawej ręki zbieram na niewolnika-skrybę, który by spisywał moje myśli i zachował moją naukę dla świata. + +— Do jakiejże szkoły należysz, boski mędrcze? + +— Jestem cynikiem, panie, bo mam dziurawy płaszcz; jestem stoikiem, bo biedę znoszę cierpliwie, a jestem perypatetykiem, bo nie posiadając lektyki chodzę piechotą od winiarza do winiarza i po drodze nauczam tych, którzy obiecują za dzban zapłacić. + +— Przy dzbanku zaś stajesz się retorem? + +— Heraklit powiedział: „Wszystko płynie”, a czy możesz zaprzeczyć, panie, że wino jest płynem? + +— I głosi, że ogień jest bóstwem, bóstwo zaś to płonie na twym nosie. + +— A boski Diogenes z Apolonii głosił, że istotą rzeczy jest powietrze, a im powietrze cieplejsze, tym doskonalsze tworzy istoty, a z najcieplejszego tworzą się dusze mędrców. Że zaś jesienią przychodzą chłody, ergo prawdziwy mędrzec powinien ogrzewać duszę winem… Bo również nie możesz zaprzeczyć, panie, by dzban, choćby cienkusza spod Kapui lub Telezji, nie roznosił ciepła po wszystkich kościach znikomego ludzkiego ciała. + +— Chilonie Chilonidesie, gdzie jest twoja ojczyzna? + +— Nad Pontem Euxynem. Pochodzę z Mezembrii. + +— Chilonie, jesteś wielki! + +— I zapoznany! — dodał melancholijnie mędrzec. + +Jednakże Winicjusz zniecierpliwił się znowu. Wobec nadziei, jaka mu zabłysła, chciałby, by Chilo natychmiast wyruszył na wyprawę, i cała rozmowa wydała mu się tylko marną stratą czasu, o którą zły był na Petroniusza. + +— Kiedy rozpoczniesz poszukiwania? — rzekł zwracając się do Greka. + +— Już je rozpocząłem — odpowiedział Chilon. — I gdy tu jestem, gdy odpowiadam na twe uprzejme pytania, szukam także. Miej tylko ufność, cny trybunie, i wiedz, że gdyby ci zginęła zawiązka od obuwia, potrafiłbym odszukać zawiązkę lub tego, który ją na ulicy podjął. + +— Czy byłeś już używany do podobnych posług? — spytał Petroniusz. + +Grek podniósł w górę oczy: + +— Zbyt nisko dziś cenią cnotę i mądrość, by nawet filozof nie był zmuszony szukać innych do życia sposobów. + +— Jakież są twoje? + +— Widzieć wszystko i służyć nowinami tym, którzy ich pragną. + +— I którzy za nie płacą? + +— Ach, panie, potrzebuję kupić pisarza. Inaczej moja mądrość umrze wraz ze mną. + +— Jeśliś nie zebrał dotąd nawet na cały płaszcz, zasługi twe nie muszą być znakomite. + +— Skromność przeszkadza mi je wynosić. Lecz pomyśl, panie, że nie ma dziś takich dobroczyńców, jakich było pełno dawniej i którym obsypać złotem zasługę było tak miło, jak połknąć ostrygę z Puteoli. Nie zasługi moje są małe, lecz wdzięczność ludzka jest mała. Czasem, gdy ucieknie cenny niewolnik, kto go wynajdzie, jeśli nie jedyny syn mego ojca? Gdy na murach zjawią się napisy na boską Poppeę, kto wskaże sprawców? Kto wyszpera u księgarzy wiersz na cezara? Kto doniesie, co mówią w domach senatorów i rycerzy? Kto nosi listy, których nie chcą powierzyć niewolnikom, kto nasłuchuje nowin przy drzwiach balwierzy, dla kogo nie mają tajemnic winiarze i piekarczycy, komu ufają niewolnicy, kto umie przejrzeć na wylot każdy dom od atrium do ogrodu? Kto zna wszystkie ulice, zaułki, kryjówki, kto wie, co mówią w termach, w cyrku, na targach, w szkołach lanistów, w szopach u handlarzy niewolników i nawet w arenariach?… + +— Na bogi, dosyć, szlachetny mędrcze! — zawołał Petroniusz — bo utoniemy w twych zasługach, cnocie, mądrości i wymowie. Dosyć! Chcieliśmy wiedzieć, kim jesteś, i wiemy. + +Lecz Winicjusz rad był, pomyślał bowiem, że człowiek ten, podobnie jak pies gończy, raz puszczony na trop, nie ustanie, póki nie odnajdzie kryjówki. + +— Dobrze — rzekł. — Czy potrzebujesz wskazówek? + +— Potrzebuję broni. + +— Jakiej? — spytał ze zdziwieniem Winicjusz. + +Grek nadstawił jedną dłoń, drugą zaś uczynił gest liczenia pieniędzy. + +— Takie dziś czasy, panie — rzekł z westchnieniem. + +— Będziesz więc osłem — rzekł Petroniusz — który zdobywa fortecę za pomocą worków złota. + +— Jestem tylko biednym filozofem, panie — odrzekł z pokorą Chilon — złoto macie wy. + +Winicjusz cisnął mu kieskę, którą Grek chwycił w powietrzu, jakkolwiek istotnie nie miał dwóch palców u prawej ręki. + +Po czym podniósł głowę i rzekł: + +— Panie, wiem już więcej, niż się spodziewasz. Nie przyszedłem tu z próżnymi rękoma. Wiem, że dziewicy nie porwali Aulusowie, gdyż mówiłem już z ich sługami. Wiem, że jej nie ma na Palatynie, gdzie wszyscy zajęci są chorą małą Augustą, i może nawet domyślam się, dlaczego wolicie szukać dziewicy z moją pomocą niż z pomocą wigilów i żołnierzy cezara. Wiem, że ułatwił jej ucieczkę sługa pochodzący z tegoż samego co i ona kraju. Nie mógł on znaleźć pomocy u niewolników, bo niewolnicy, którzy się wszyscy razem trzymają, nie pomogliby mu przeciw twoim. Mogli mu pomóc tylko współwyznawcy… + +— Słuchaj, Winicjuszu — przerwał Petroniusz — czym ci tego samego słowo w słowo nie mówił? + +— Honor to dla mnie — rzekł Chilo. — Dziewica, panie — mówił zwracając się znów do Winicjusza — niechybnie czci jednakie bóstwo z tą najcnotliwszą z Rzymianek, z tą prawdziwą matroną stolatą, Pomponią. Słyszałem i to, że Pomponia była sądzona w domu za wyznawanie jakichś obcych bóstw, nie mogłem się jednak od jej sług dowiedzieć, jakie jest owo bóstwo i jak się zowią jego wyznawcy. Gdybym mógł o tym wiedzieć, udałbym się do nich, stałbym się najpobożniejszym między nimi i zyskał ich ufność. Lecz ty, panie, który, jak wiem, także spędziłeś kilkanaście dni w domu szlachetnego Aulusa, czy możesz dać mi jaką o tym wiadomość? + +— Nie mogę — rzekł Winicjusz. + +— Pytaliście mnie długo o różne rzeczy, szlachetni panowie, i ja odpowiadałem na pytania, pozwólcie, bym je teraz zadawał. Czy nie widziałeś, cny trybunie, żadnych posążków, żadnych ofiar, żadnych oznak, żadnych amuletów na Pomponii lub na twej boskiej Ligii? Czy nie widziałeś, aby kreśliły między sobą jakieś znaki zrozumiałe dla nich tylko? + +— Znaki?… Czekaj!… Tak! Widziałem raz, jak Ligia nakreśliła na piasku rybę. + +— Rybę? Aa! Ooo! Czy uczyniła to raz, czy kilkakrotnie? + +— Raz jeden. + +— I jesteś, panie, pewien, że nakreśliła… rybę? Oo!… + +— Tak jest! — odrzekł zaciekawiony Winicjusz. — Czy odgadujesz, co to znaczy? + +— Czy odgaduję?! — zawołał Chilon. + +I skłoniwszy się na znak pożegnania, dodał: + +— Niechaj Fortuna rozsypie na was po równie wszystkie dary, dostojni panowie. + +— Każ sobie dać płaszcz! — rzekł mu na drogę Petroniusz. + +— Ulisses składa ci dzięki za Tersytesa — odpowiedział Grek. + +I skłoniwszy się powtórnie wyszedł. + +— Cóż powiesz o tym szlachetnym mędrcu? — spytał Winicjusza Petroniusz. + +— Powiem, że on odnajdzie Ligię! — zawołał z radością Winicjusz — ale powiem także, że gdyby istniało państwo łotrów, on mógłby być królem w tym państwie. + +— Niewątpliwie. Muszę z tym stoikiem zabrać bliższą znajomość, ale tymczasem każę wykadzić po nim atrium. + +A Chilon Chilonides, okręciwszy się swym nowym płaszczem, podrzucał na dłoni pod jego fałdami otrzymaną od Winicjusza kieskę i lubował się zarówno jej ciężarem, jak dźwiękiem. Idąc z wolna i oglądając się, czy z domu Petroniusza za nim nie patrzą, minął portyk Liwii i doszedłszy do rogu Clivus Virbius skręcił na Suburę. + +„Trzeba pójść do Sporusa — mówił sobie — i ulać trochę wina Fortunie. Znalazłem wreszcie, czegom od dawna szukał. Młody jest, zapalczywy, hojny jak kopalnie Cypru i za tę ligijską makolągwę gotów by oddać pół mienia. Tak, takiego właśnie szukałem od dawna. Trzeba jednak być z nim ostrożnym, bo jego zmarszczenie brwi nie zapowiada nic dobrego. Ach! Szczenięta wilcze panują dziś nad światem!… Mniej bym się bał tego Petroniusza. O, bogowie! Przecz stręczycielstwo lepiej dziś popłaca niż cnota? Ha! Nakreśliła ci rybę na piasku? Jeśli wiem, co to znaczy, niech się udławię kawałkiem koziego sera! Ale będę wiedział! Ponieważ jednak ryby żyją pod wodą, a poszukiwanie pod wodą trudniejsze jest niż na lądzie, ergo: zapłaci mi za tę rybę osobno. Jeszcze jedna taka kieska, a mógłbym porzucić dziadowskie biesagi i kupić sobie niewolnika… Lecz co byś powiedział, Chilonie, gdybym ci doradził kupić nie niewolnika, ale niewolnicę?… Znam cię! Wiem, że się zgodzisz!… Gdyby była piękna, jak na przykład Eunice, sam byś przy niej odmłodniał, a zarazem miałbyś z niej uczciwy i pewny dochód. Sprzedałem tej biednej Eunice dwie nitki z mego własnego starego płaszcza… Głupia jest, ale gdyby mi ją Petroniusz darował, to bym ją wziął… Tak, tak, Chilonie, synu Chilona… Straciłeś ojca i matkę!… Jesteś sierotą, więc kup sobie na pociechę choć niewolnicę. Musi ona wprawdzie gdzieś mieszkać, więc Winicjusz najmie jej mieszkanie, w którym i ty się przytulisz; musi się ubrać, więc Winicjusz zapłaci za jej ubiór, i musi jeść, więc będzie ją żywił… Och, jakie życie ciężkie! Gdzie te czasy, w których za obola można było dostać tyle bobu ze słoniną, ile można było w obie dłonie objąć, lub kawał koziej kiszki, nalanej krwią, tak długi jak ramię dwunastoletniego pacholęcia!… Ale oto i ten złodziej, Sporus! W winiarni najłatwiej czegoś się dowiedzieć.” + +Tak mówiąc wszedł do winiarni i kazał sobie podać dzbaniec „ciemnego”, widząc zaś nieufne spojrzenie gospodarza wydłubał złoty pieniądz z kieski i położywszy go na stole rzekł: + +— Sporusie, pracowałem dziś z Seneką od świtu do południa i oto, czym mój przyjaciel obdarzył mnie na drogę. + +Okrągłe oczy Sporusa uczyniły się na ten widok jeszcze okrąglejsze i wino wnet znalazło się przed Chilonem, ten zaś umoczywszy w nim palec nakreślił rybę na stole i rzekł: + +— Wiesz, co to znaczy? + +— Ryba? No, ryba to ryba! + +— Głupiś, choć dolewasz tyle wody do wina, że mogłaby się w nim znaleźć i ryba. To jest symbol, który w języku filozofów znaczy: uśmiech Fortuny. Gdybyś go był odgadł, byłbyś i ty może zrobił fortunę. Szanuj filozofię, mówię ci, bo inaczej zmienię winiarnię, do czego mój osobisty przyjaciel, Petroniusz, od dawna mnie namawia. + + + +Rozdział czternasty + +Przez kilka dni następnych Chilon nie pokazywał się nigdzie. Winicjusz, który od czasu, jak dowiedział się od Akte, że Ligia go kochała, stokroć jeszcze więcej pragnął ją odnaleźć, rozpoczął poszukiwania na własną rękę, nie chcąc, a zarazem i nie mogąc udać się o pomoc do cezara, pogrążonego w trwodze z powodu zdrowia małej Augusty. + +Jakoż nie pomogły ofiary składane w świątyniach, modły i wota, jak również sztuka lekarska i wszelkie czarodziejskie środki, jakich się w ostateczności chwytano. Po tygodniu dziecko umarło. Żałoba padła na dwór i na Rzym. Cezar, który przy urodzeniu dziecka szalał z radości, szalał teraz z rozpaczy i zamknąwszy się u siebie, przez dwa dni nie przyjmował pokarmu, a jakkolwiek pałac roił się tłumami senatorów i augustianów, którzy śpieszyli z oznakami żalu i współczucia, nie chciał nikogo widzieć. Senat zebrał się na nadzwyczajne posiedzenie, na którym zmarłe dziecko ogłoszone zostało boginią; uchwalono wznieść jej świątynię i ustanowić osobnego przy niej kapłana. Składano też w innych nowe na cześć zmarłej ofiary, odlewano jej posągi z drogocennych metali, a pogrzeb był jedną niezmierną uroczystością, na której lud podziwiał niepomiarkowane oznaki żalu, jakie dawał cezar, płakał z nim razem, wyciągał ręce po podarki i nade wszystko bawił się niezwykłym widowiskiem. + +Petroniusza zaniepokoiła ta śmierć. Wiadomym już było w całym Rzymie, że Poppea przypisuje ją czarom. Powtarzali to za nią i lekarze, którzy w ten sposób mogli usprawiedliwić bezskuteczność swych wysiłków, i kapłani, których ofiary okazały się bezsilne, i zamawiacze, którzy drżeli o swoje życie, i lud. Petroniusz rad był teraz, że Ligia uciekła; ponieważ jednak nie życzył źle Aulusom, a życzył dobrze i sobie, i Winicjuszowi, przeto gdy zdjęto cyprys zatknięty na znak żałoby przed Palatynem, udał się na przyjęcie zgotowane dla senatorów i augustianów, by się przekonać, o ile Nero podał ucho wieści o czarach, i zapobiec następstwom, jakie by mogły z tego wyniknąć. + +Przypuszczał też, znając Nerona, że ten choćby w czary nie uwierzył, będzie udawał, że wierzy, i dlatego, by oszukać własny ból, i dlatego, by się na kimkolwiek pomścić, i wreszcie, by zapobiec przypuszczeniom, że bogowie poczynają go karać za zbrodnie. Petroniusz nie sądził, by cezar mógł nawet własne dziecko kochać prawdziwie i głęboko, jakkolwiek kochał je zapalczywie, był jednak pewien, że będzie przesadzał w boleści. Jakoż nie omylił się. Nero słuchał pociech senatorów i rycerzy z kamienną twarzą, z oczyma utkwionymi w jeden punkt, i widać było, że jeśli nawet cierpi istotnie, to zarazem myśli o tym, jakie wrażenie czyni jego ból na obecnych, zarazem pozuje na Niobe i daje przedstawienie rodzicielskiego żalu, tak jakby je dawał komediant na scenie. Nie umiał nawet przy tym wytrwać w milczącej i niby skamieniałej boleści, albowiem chwilami czynił gesta, jak gdyby posypywał głowę prochem ziemi, a chwilami jęczał głucho, ujrzawszy zaś Petroniusza zerwał się i tragicznym głosem począł wołać tak, aby go wszyscy mogli dosłyszeć: + +— Eheu!… I tyś winien jej śmierci! Za twoją to radą wszedł w te mury zły duch, który jednym spojrzeniem wyssał życie z jej piersi… Biada mi! I wolej, by oczy moje nie patrzyły na światło Heliosa… Biada mi! Eheu! Eheu!… + +I podnosząc coraz głos, przeszedł w krzyk rozpaczliwy, lecz Petroniusz w tejże samej chwili postanowił stawić wszystko na jeden rzut kości, za czym, wyciągnąwszy rękę, zerwał szybko jedwabną chustkę, którą Nero zawsze nosił na szyi, i położył mu ją na ustach. + +— Panie! — rzekł z powagą. — Spal Rzym i świat z boleści, lecz zachowaj nam swój głos! + +Zdumieli się obecni, zdumiał się na chwilę sam Nero, jeden tylko Petroniusz pozostał niewzruszony. Wiedział on nadto dobrze, co robi. Pamiętał przecie, że Terpnos i Diodor mieli wprost rozkaz zatykać usta cezarowi, gdyby podnosząc zbyt głos narażał go na szwank jakikolwiek. + +— Cezarze — mówił dalej z tą samą powagą i smutkiem — ponieśliśmy stratę niezmierną, niech nam choć ten skarb pociechy zostanie! + +Twarz Nerona zadrgała i po chwili z oczu puściły mu się łzy; nagle wsparł dłonie na ramionach Petroniusza i złożywszy głowę na jego piersiach jął powtarzać wśród łkań: + +— Tyś jeden ze wszystkich o tym pomyślał, ty jeden, Petroniuszu! Ty jeden! + +Tygellinus pożółkł z zazdrości. Petroniusz zaś mówił: + +— Jedź do Ancjum! Tam ona przyszła na świat, tam spłynęła na cię radość, tam spłynie ukojenie. Niech morskie powietrze odświeży twe boskie gardło; niechaj pierś twoja odetchnie słoną wilgocią. My, wierni, pójdziemy wszędy za tobą i gdy twój ból będziemy koili przyjaźnią, ty ukoisz nas pieśnią. + +— Tak! — odrzekł żałośnie Nero — napiszę hymn na jej cześć i ułożę do niego muzykę. + +— A potem poszukasz ciepłego słońca w Baiae. + +— A potem zapomnienia w Grecji. + +— W ojczyźnie poezji i pieśni! + +I kamienny, ponury nastrój mijał stopniowo, jak mijają chmury pokrywające słońce, a natomiast poczęła się rozmowa niby pełna jeszcze smutku, lecz pełna i układów na przyszłość, tyczących podróży, artystycznych wystąpień, a nawet i przyjęć, jakich wymagało zapowiedziane przybycie Tyrydata, króla Armenii. Tygellinus próbował wprawdzie jeszcze wspomnieć o czarach, lecz Petroniusz, pewny już wygranej, podjął wprost wyzwanie. + +— Tygellinie — rzekł — czy sądzisz, że czary mogą szkodzić bogom? + +— Sam cezar o nich mówił — odpowiedział dworak. + +— Boleść mówiła, nie cezar, lecz ty co o tym mniemasz? + +— Bogowie są zbyt potężni, by mogli podlegać urokom. + +— Miałżebyś zaś odmawiać boskości cezarowi i jego rodzinie? + +— Peractum est! — mruknął stojący obok Epriusz Marcellus powtarzając okrzyk, jaki wydawał lud, gdy gladiator w arenie ugodzony został od razu tak, że nie potrzebował dobicia. + +Tygellinus zgryzł w sobie gniew. Między nim i Petroniuszem z dawna istniało współzawodnictwo wobec Nerona i Tygellinus miał tę wyższość, że Nero mniej albo raczej wcale się wobec niego nie krępował, aż dotąd jednak Petroniusz, ilekroć się zetknęli, pokonywał go rozumem i dowcipem. + +Tak się stało i teraz. Tygellinus umilkł i tylko zapisywał sobie w pamięci tych senatorów i rycerzy, którzy w chwili, gdy Petroniusz cofnął się w głąb sali, otoczyli go zaraz, mniemając, że po tym, co zaszło, on będzie stanowczo pierwszym ulubieńcem cezara. + +Petroniusz zaś wyszedłszy z pałacu udał się do Winicjusza i opowiedziawszy mu zajście z cezarem i Tygellinem rzekł: + +— Nie tylko odwróciłem niebezpieczeństwo od Aulusa Plaucjusza i Pomponii, a zarazem od nas obydwóch, ale nawet od Ligii, której nie będą poszukiwali choćby dlatego, że namówiłem tamtą miedzianobrodą małpę, by pojechała do Ancjum, a stamtąd do Neapolis lub Baiae. I pojedzie, w Rzymie bowiem nie śmiał dotąd wystąpić publicznie w teatrze, wiem zaś, że od dawna ma zamiar wystąpić w Neapolis. Potem marzy o Grecji, gdzie chce mu się śpiewać we wszystkich znaczniejszych miastach, a potem wraz ze wszystkimi wieńcami, które mu ofiarują Graeculi, odprawić triumfalny wjazd do Rzymu. Przez ten czas będziemy mogli szukać Ligii swobodnie i ukryć ją bezpiecznie. A cóż? Czy nasz szlachety filozof nie był dotąd? + +— Twój szlachetny filozof jest oszust. Nie! Nie był, nie pokazał się i nie pokaże się więcej! + +— A ja lepsze mam pojęcie, jeśli nie o jego uczciwości, to o rozumie. Upuścił już raz krwi twemu workowi i przyjdzie choćby po to, żeby jej upuścić po raz drugi. + +— Niech się strzeże, bym ja mu krwi nie upuścił! + +— Nie czyń tego; miej z nim cierpliwość, póki się dowodnie o oszustwie nie przekonasz. Nie dawaj mu więcej pieniędzy, a natomiast obiecuj hojną nagrodę, jeśli ci przyniesie wiadomość pewną. Czy przedsiębierzesz coś także na własną rękę? + +— Dwaj moi wyzwoleńcy, Nimfidiusz i Demas, szukają jej na czele sześćdziesięciu ludzi. Ten z niewolników, który ją odnajdzie, ma obiecaną wolność. Wysłałem prócz tego umyślnych na wszystkie drogi wiodące z Rzymu, by w gospodach wypytywali o Liga i dziewicę. Sam przebiegam miasto dniem i nocą, licząc na traf szczęśliwy. + +— Cokolwiek będziesz wiedział, daj mi znać, bo ja muszę jechać do Ancjum. + +— Dobrze. + +— A jeśli któregokolwiek rana obudziwszy się powiesz sobie, że dla jednej dziewczyny nie warto się dręczyć i czynić dla niej tylu zabiegów, to przyjeżdżaj do Ancjum. Tam nie zbraknie ni kobiet, ni uciech. + +Winicjusz począł chodzić szybkimi krokami, Petroniusz zaś spoglądał czas jakiś za nim, wreszcie rzekł: + +— Powiedz mi szczerze — nie jak zapaleniec, który coś w siebie wmawia i sam się podnieca, ale jak człowiek rozsądny, który odpowiada przyjacielowi: czy tobie zawsze jednakowo chodzi o tę Ligię? + +Winicjusz zatrzymał się na chwilę i spojrzał tak na Petroniusza, jak gdyby go przedtem nie widział, po czym znów począł chodzić. Widocznym było, że hamuje w sobie wybuch. Wreszcie w oczach, z poczucia własnej bezsilności, z żalu, gniewu i niepokonanej tęsknoty, zebrały mu się dwie łzy, które przemówiły silniej do Petroniusza niż najwymowniejsze słowa. + +Więc zamyśliwszy się przez chwilę rzekł: + +— Świat dźwiga na barkach nie Atlas, ale kobieta, i czasem igra nim jak piłką. + +— Tak! — rzekł Winicjusz. + +I poczęli się żegnać. Lecz w tej chwili niewolnik dał znać, że Chilon Chilonides czeka w przedsionku i prosi, aby mógł być dopuszczony przed oblicze pana. + +Winicjusz kazał wpuścić go natychmiast, Petroniusz zaś rzekł: + +— Ha! Nie mówiłem ci! Na Herkulesa! Zachowaj tylko spokój; inaczej on tobą owładnie, nie ty nim. + +— Pozdrowienie i cześć szlachetnemu wojskowemu trybunowi i tobie, panie! — mówił wchodząc Chilon. — Niech szczęście wasze równe będzie waszej sławie, a sława niech obiegnie świat cały, od słupów Herkulesa aż po granice Arsacydów. + +— Witaj, prawodawco cnoty i mądrości! — odpowiedział Petroniusz. + +Lecz Winicjusz spytał z udanym spokojem: + +— Co przynosisz? + +— Za pierwszym razem przyniosłem ci, panie, nadzieję, obecnie przynoszę pewność, że dziewica zostanie odnaleziona. + +— To znaczy, żeś jej nie odnalazł dotąd? + +— Tak, panie, alem odnalazł, co znaczy znak, który ci uczyniła; wiem, kto są ludzie, którzy ją odbili, i wiem, między jakiego bóstwa wyznawcami szukać jej należy. + +Winicjusz chciał się zerwać z krzesła, na którym siedział, lecz Petroniusz położył mu dłoń na ramieniu i zwracając się do Chilona rzekł: + +— Mów dalej! + +— Czy jesteś zupełnie pewny, panie, że dziewica nakreśliła ci rybę na piasku? + +— Tak jest! — wybuchnął Winicjusz. + +— A zatem jest chrześcijanką i odbili ją chrześcijanie. + +Nastała chwila milczenia. + +— Słuchaj, Chilonie — rzekł wreszcie Petroniusz. — Krewny mój przeznaczył ci za odszukanie dziewczyny znaczną ilość pieniędzy, ale nie mniej znaczną ilość rózeg, jeśli go zechcesz oszukiwać. W pierwszym razie kupisz nie jednego, ale trzech skrybów, w drugim filozofia wszystkich siedmiu mędrców, z dodatkiem twojej własnej, nie stanie ci za maść gojącą. + +— Dziewica jest chrześcijanką, panie! — zawołał Grek. + +— Zastanów się, Chilonie. Tyś człek niegłupi! Wiemy, że Junia Sylana wraz z Kalwią Kryspinillą oskarżyły Pomponię Grecynę o wyznawanie chrześcijańskiego zabobonu, ale wiemy także, że sąd domowy uwolnił ją od tego zarzutu. Czyżbyś ty chciał go teraz podnosić? Czy chciałbyś w nas wmówić, że Pomponia, a z nią razem i Ligia mogą należeć do nieprzyjaciół rodu ludzkiego, do zatruwaczy fontann i studzien, do czcicieli oślej głowy, do ludzi, którzy mordują dzieci i oddają się najplugawszej rozpuście? Pomyśl, Chilonie, czy ta teza, którą nam głosisz, nie odbije się jako antyteza na twoim grzbiecie. + +Chilon rozłożył ręce na znak, że to nie jego wina, po czym rzekł: + +— Panie! Wymów po grecku następujące zdanie: Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel. + +— Dobrze. Oto mówię!… Cóż z tego? + +— A teraz weź pierwsze litery każdego z tych wyrazów i złóż je tak, aby stworzyły jeden wyraz. + +— Ryba! — rzekł ze zdziwieniem Petroniusz. + +— Oto dlaczego ryba stała się godłem chrześcijan — odpowiedział z dumą Chilon. + +Nastała chwila milczenia. W wywodach Greka było jednak coś tak uderzającego, że obaj przyjaciele nie mogli się oprzeć zdumieniu. + +— Winicjuszu — spytał Petroniusz — czy się nie mylisz i czy istotnie Ligia nakreśliła ci rybę? + +— Na wszystkich bogów podziemnych, można oszaleć! — zawołał z uniesieniem młody człowiek. — Gdyby mi nakreśliła ptaka, powiedziałbym, że ptaka! + +— A więc jest chrześcijanką — powtórzył Chilon. + +— To znaczy — rzekł Petroniusz — że Pomponia i Ligia zatruwają studnie, mordują schwytane na ulicy dzieci i oddają się rozpuście! Głupstwo! Ty, Winicjuszu, byłeś dłużej w ich domu, ja byłem krótko, ale znam dość i Aulusa, i Pomponię, dość nawet znam Ligię, żeby powiedzieć: potwarz i głupstwo! Jeśli ryba jest godłem chrześcijan, czemu istotnie zaprzeczyć trudno, i jeśli one są chrześcijankami, to na Prozerpinę! widocznie chrześcijanie nie są tym, za co ich mamy. + +— Mówisz jak Sokrates, panie — odpowiedział Chilon. — Kto kiedy badał chrześcijanina? Kto poznał ich naukę? Gdym wędrował przed trzema laty z Neapolis tu, do Rzymu (o, czemuż tam nie zostałem!), przyłączył się do mnie człowiek, lekarz, imieniem Glaukos, o którym mówiono, że był chrześcijaninem, a mimo tego przekonałem się, że był to dobry i cnotliwy człowiek. + +— Czy nie od tego cnotliwego człowieka dowiedziałeś się teraz, co znaczy ryba? + +— Niestety, panie! Po drodze w jednej gospodzie pchnął ktoś poczciwego starca nożem, a żonę i dziecko jego uprowadzili handlarze niewolników, ja zaś w obronie ich straciłem te oto dwa palce. Ale że między chrześcijanami nie brak, jak mówią, cudów, więc mam nadzieję, że mi odrosną. + +— Jak to? Zali zostałeś chrześcijaninem? + +— Od wczoraj, panie! Od wczoraj! Uczyniła mnie nim ta ryba. Patrz, jaka jednak w niej siła! I za kilka dni będę najgorliwszym z gorliwych, aby mnie przypuścili do wszystkich swych tajemnic, a gdy mnie przypuszczą do wszystkich tajemnic, będę wiedział, gdzie się ukrywa dziewica. Wówczas może moje chrześcijaństwo lepiej mi się opłaci od mojej filozofii. Uczyniłem też Merkuremu ślub, że jeśli mi pomoże do odszukania dziewicy, ofiaruję mu dwie jałówki jednych lat i jednakiej miary, którym każę pozłocić rogi. + +— Więc twoje wczorajsze chrześcijaństwo i twoja dawniejsza filozofia pozwalają ci wierzyć w Merkurego? + +— Wierzę zawsze w to, w co mi wierzyć potrzeba, i to jest moja filozofia, która zwłaszcza Merkuremu powinna przypaść do smaku. Na nieszczęście, wiecie, dostojni panowie, jaki to jest bóg podejrzliwy. Nie ufa on obietnicom nawet nieskazitelnych filozofów i wolałby może naprzód dostać jałówki, a tymczasem to jest wydatek ogromny. Nie każdy jest Seneką i mnie na to nie stać, gdyby jednak szlachetny Winicjusz chciał na rachunek tej sumy, którą mi obiecał… cośkolwiek… + +— Ani obola, Chilonie! — rzekł Petroniusz — ani obola! Hojność Winicjusza przewyższy twoje nadzieje, ale dopiero wówczas, gdy Ligia zostanie odnaleziona, to jest, gdy nam wskażesz jej kryjówkę. Merkury musi ci zakredytować dwie jałówki, chociaż nie dziwię mu się, że nie ma do tego ochoty, i poznaję w tym jego rozum. + +— Posłuchajcie mnie, dostojni panowie. Odkrycie, jakie uczyniłem, jest wielkie, albowiem chociaż nie odnalazłem dotąd dziewicy, odnalazłem drogę, na której jej szukać należy. Oto rozesłaliście wyzwoleńców i niewolników na całe miasto i prowincję, a czyż który dał wam jakąś wskazówkę? Nie! Ja jeden dałem. I powiem wam więcej. Między waszymi niewolnikami mogą być chrześcijanie, o których nie wiecie, gdyż zabobon ten rozszerzył się już wszędzie, i ci, zamiast pomagać, będą was zdradzali. Źle nawet jest, że mnie tu widzą, i dlatego ty, szlachetny Petroniuszu, nakaż milczenie Eunice, ty zaś, równie szlachetny Winicjuszu, rozgłoś, iż ci sprzedaję maść, która posmarowanym nią koniom zapewnia zwycięstwo w cyrku… Ja jeden będę szukał i ja jeden zbiegów odnajdę, wy zaś ufajcie mi i wiedzcie, że cokolwiek bym dostał naprzód, będzie to tylko dla mnie zachętą, gdyż zawsze będę się spodziewał więcej i tym większą miał pewność, że przyobiecana nagroda mnie nie minie. Ach, tak! Jako filozof, pogardzam pieniędzmi, chociaż nie pogardzają nimi ani Seneka, ani nawet Muzoniusz lub Kornutus, którzy jednak nie stracili palców w niczyjej obronie i którzy sami pisać i imiona swe potomności przekazać mogą. Ale prócz niewolnika, którego kupić zamierzam, i prócz Merkurego, któremu obiecałem jałówkę (a wiecie, jak bydło podrożało), samo poszukiwanie pociąga mnóstwo wydatków. Posłuchajcie tylko cierpliwie. Oto od tych kilku dni na nogach poczyniły mi się rany od ciągłego chodzenia. Zachodziłem do winiarni, by gadać z ludźmi, do piekarzy, rzeźników, do sprzedających oliwę i do rybaków. Przebiegłem wszystkie ulice i zaułki; byłem w kryjówkach zbiegłych niewolników; przegrałem blisko sto asów w morę; byłem w pralniach, suszarniach i garkuchniach, widziałem mulników i rzeźbiarzy; widziałem ludzi, którzy leczą na pęcherz i wyrywają zęby, gadałem z przekupniami suszonych fig, byłem na cmentarzach, a wiecie po co? Oto, aby kreślić wszędzie rybę, patrzeć ludziom w oczy i słuchać, co na ów znak powiedzą. Długi czas nie mogłem dostrzec nic, aż raz spostrzegłem starego niewolnika przy fontannie, który czerpał wiadrami wodę i płakał. Zbliżywszy się wówczas do niego spytałem o przyczynę łez. Na to, gdyśmy siedli na stopniach fontanny, odrzekł mi, że zbierał całe życie sestercję do sestercji, by wykupić umiłowanego syna, ale pan jego, niejaki Pansa, gdy zoczył pieniądze, zabrał mu je, syna zaś zatrzymał nadal w niewoli. „I tak płaczę — mówił stary — bo choć powtarzam: dziej się wola boska, nie mogę, biedny grzesznik, łez powstrzymać.” Wówczas, jakby tknięty przeczuciem, umoczywszy palec w wiadrze, nakreśliłem mu rybę, on zaś odrzekł: „I moja nadzieja w Chrystusie”. A jam spytał: „Poznałeś mnie po znaku?” On rzekł: „Tak jest i pokój niech będzie z tobą.” Wtedy począłem go ciągnąć za język i poczciwina wygadał wszystko. Jego pan, ów Pansa, sam jest wyzwoleńcem wielkiego Pansy i dostawia kamienie Tybrem do Rzymu, które niewolnicy i ludzie najemni wyładowują z tratew i dźwigają do budujących się domów nocami, by we dnie nie tamować ruchu na ulicach. Pracuje między nimi wielu chrześcijan i jego syn, lecz że to robota nad siły, więc dlatego chciał go wykupić. Lecz Pansa wolał zatrzymać i pieniądze, i niewolnika. Tak mówiąc, znów począł płakać, ja zaś pomieszałem z jego łzami moje, co mi przyszło łatwo z powodu dobroci serca i strzykania w nogach, którego ze zbytniego chodzenia dostałem. Począłem też przy tym narzekać, że przyszedłszy przed kilku dniami z Neapolis, nie znam nikogo z braci, nie wiem, gdzie się zbierają, by modlić się razem. On zdziwił się, że mi chrześcijanie z Neapolis nie dali listów do rzymskich braci, alem mu powiedział, że mi je ukradziono w drodze. Wówczas rzekł mi, bym przyszedł w nocy nad rzekę, a on mnie z braćmi pozna, ci zaś doprowadzą mnie do domów modlitwy i do starszych, którzy rządzą gminą chrześcijańską. Co usłyszawszy ucieszyłem się tak, iż dałem mu sumę potrzebną na wykupienie syna, w tej nadziei, że wspaniały Winicjusz w dwójnasób mi ją powróci… + +— Chilonie — przerwał Petroniusz — w twoim opowiadaniu kłamstwo pływa po powierzchni prawdy jak oliwa po wodzie. Przyniosłeś wiadomości ważne, temu nie przeczę. Twierdzę nawet, że na drodze do odszukania Ligii wielki krok został uczyniony, lecz ty nie omaszczaj kłamstwem swych nowin. Jak się nazywa ów starzec, od którego dowiedziałeś się, że chrześcijanie poznają się za pomocą znaku ryby? + +— Eurycjusz, panie. Biedny, nieszczęśliwy starzec! Przypomniał mi Glauka lekarza, którego broniłem od zbójców, i tym mnie głównie wzruszył. + +— Wierzę, że go poznałeś i że potrafisz skorzystać z tej znajomości, aleś mu pieniędzy nie dał. Nie dałeś mu ani asa, rozumiesz mnie! Nie dałeś nic! + +— Alem mu pomógł dźwigać wiadra i o jego synu mówiłem z największym współczuciem. Tak, panie! Cóż się może ukryć przed przenikliwością Petroniusza? A więc nie dałem mu pieniędzy, a raczej dałem mu je, ale tylko w duszy, w umyśle, co, gdyby był prawdziwym filozofem, powinno mu było wystarczyć… Dałem zaś dlatego, żem uznał taki postępek za niezbędny i pożyteczny, albowiem pomyśl, panie, jak by on mi zjednał od razu wszystkich chrześcijan, jaki do nich przystęp otworzył i jaką wzbudził w nich ufność. + +— Prawda — rzekł Petroniusz — i powinieneś to był uczynić. + +— Właśnie dlatego tu przychodzę, abym mógł to uczynić. + +Petroniusz zwrócił się do Winicjusza: + +— Każ mu wyliczyć pięć tysięcy sestercji, ale w duszy, w umyśle… + +Lecz Winicjusz rzekł: + +— Dam ci pachołka, który poniesie sumę potrzebną, ty zaś powiesz Eurycjuszowi, że pachołek jest twoim niewolnikiem, i wyliczysz staremu przy nim pieniądze. Ponieważ jednak przyniosłeś wiadomość ważną, otrzymasz drugie tyle dla siebie. Przyjdź po pachołka i po pieniądze dziś wieczór. + +— Oto prawdziwy cezar!— rzekł Chilon. — Pozwolisz, panie, że ci zadedykuję moje dzieło, ale pozwolisz także, że dziś wieczór przyjdę tylko po pieniądze, albowiem Eurycjusz powiedział mi, że wyładowano już wszystkie tratwy, a nowe przyholują z Ostii dopiero za dni kilka. Pokój niech będzie z wami! Tak się żegnają chrześcijanie… Kupię sobie niewolnicę, to jest, chciałem powiedzieć: niewolnika. Ryby łapią się na wędkę, a chrześcijanie na rybę. Pax vobiscum! Pax!… Pax!… Pax!… + + + +Rozdział piętnasty + +Petroniusz do Winicjusza: + +„Przez zaufanego niewolnika posyłam ci z Ancjum ten list, na który, jakkolwiek ręka twa więcej do miecza i do włóczni niż do pióra przywykła, mniemam, że przez tegoż samego posłańca bez zbytniej zwłoki odpiszesz. Zostawiłem cię na dobrym śladzie i pełnego nadziei, tuszę więc, że alboś już słodkie żądze w objęciach Ligii ukoił, albo że ukoisz je, zanim prawdziwy zimowy wicher powieje na Kampanię ze szczytów Sorakte. O, mój Winicjuszu! Niech ci mistrzynią będzie złota bogini Cypru, ty zaś bądź mistrzem tej ligijskiej jutrzenki, która ucieka przed słońcem miłości. A pomnij zawsze, że marmur, sam w sobie choćby najdroższy, jest niczym i że prawdziwej wartości nabiera wówczas dopiero, gdy go w arcydzieło przemieni ręka rzeźbiarza. Bądź takim rzeźbiarzem ty, carissime! Kochać jest nie dość, trzeba umieć kochać i trzeba umieć nauczyć miłości. Wszak rozkosz odczuwa i plebs, i nawet zwierzęta, lecz prawdziwy człowiek tym się właśnie od nich odróżnia, że ją niejako w szlachetną sztukę zamienia, a lubując się nią, wie o tym, całą jej boską wartość w myśli uprzytomnia, a przez to nie tylko ciało, ale i duszę nasyca. Nieraz, gdy tu pomyślę o czczości, niepewności i nudzie naszego życia, przychodzi mi do głowy, że ty może i lepiej wybrałeś i że nie dwór cezara, ale wojna i miłość są dwiema jedynymi rzeczami, dla których się rodzić i żyć warto. + +W wojnie byłeś szczęśliwym, bądźże nim i w miłości, a jeśliś ciekaw, co się dzieje na dworze cezara, ja ci o tym od czasu do czasu doniosę. Siedzimy tedy w Ancjum i pielęgnujemy nasz niebiański głos, czujemy zawsze jednak nienawiść do Rzymu, a na zimę zamierzamy się udać do Baiae, aby wystąpić publicznie w Neapolis, którego mieszkańcy, jako Grecy, lepiej potrafią nas ocenić niż wilcze plemię zamieszkujące pobrzeże Tybru. Zbiegną się ludzie z Baiae, Pompei, z Puteoli, z Cumae, ze Stabiów, oklasków ni wieńców nam nie zbraknie i to będzie zachętą do zamierzonej wyprawy do Achai. + +A pamięć małej Augusty? Tak! Jeszcze ją opłakujemy. Śpiewamy hymny własnego układu tak cudnie, że syreny z zazdrości pochowały się w najgłębszych jaskiniach Amfitryty. Słuchałyby nas natomiast delfiny, gdyby im nie przeszkadzał szum morza. Boleść nasza nie uspokoiła się dotąd, pokazujemy więc ją ludziom we wszystkich postaciach, jakich naucza rzeźba, bacząc przy tym pilnie, czy nam z nią pięknie i czy ludzie umieją się na tej piękności poznać. Ach, mój drogi! Pomrzemy jako błazny i komedianci. + +Są tu wszyscy augustianie i wszystkie augustianki, nie licząc pięciuset oślic, w których mleku kąpie się Poppea, i dziesięciu tysięcy sług. Czasem też bywa wesoło. Kalwia Kryspinilla starzeje się; mówią, że uprosiła Poppei, by wolno jej było brać kąpiel zaraz po niej. Nigidii Lukan dał w twarz posądzając ją o związek z gladiatorem. Sporus przegrał żonę w kości do Senecjona. Torkwatus Sylanus ofiarował mi za Eunice cztery kasztany, które w tym roku niewątpliwie wyścig wygrają. Nie chciałem! A tobie dzięki także, żeś jej nie przyjął. Co do Torkwata Sylana, ani domyśla się biedak, że jest już więcej cieniem niż człowiekiem. Śmierć jego jest postanowiona. A czy wiesz, jaka jego wina? Oto jest prawnukiem boskiego Augusta. Nie ma dla niego ratunku. Taki jest nasz świat! + +Spodziewaliśmy się tu, jak ci wiadomo, Tyrydata, tymczasem Wologezes napisał list obraźliwy. Ponieważ podbił Armenię, prosi, żeby mu ją zostawić dla Tyrydata, bo jeśli nie, to i tak jej nie odda. Czyste drwiny! Więc postanowiliśmy wojnę. Korbulon dostanie taką władzę, jaką za czasów wojny z rozbójnikami morskimi miał wielki Pompejusz. Była jednak chwila, że Nero wahał się: boi się widocznie sławy, jaką na wypadek zwycięstw może uzyskać Korbulon. Namyślano się nawet, czy naczelnego dowództwa nie ofiarować naszemu Aulusowi. Sprzeciwiała się Poppea, której cnota Pomponii jest widocznie solą w oku. + +Watyniusz zapowiedział nam jakieś nadzwyczajne walki gladiatorów, które ma wyprawić w Benewencie. Patrz, do czego, wbrew zdaniu: ne sutor supra crepidam, dochodzą szewcy w naszych czasach! Witeliusz — potomek szewca, a Watyniusz — syn rodzony! Może sam jeszcze ciągnął dratwę! Histrio Aliturus cudnie wczoraj przedstawiał Edypa. Pytałem go też, jako Żyda, czy chrześcijanie a Żydzi to jedno? Odpowiedział mi, że Żydzi mieli odwieczną religię, chrześcijanie zaś są nową sektą, która niedawno powstała w Judei. Ukrzyżowano tam za czasów Tyberiusa pewnego człowieka, którego wyznawcy mnożą się z dniem każdym, uważają go zaś za boga. Zdaje się, że żadnych innych bogów, a zwłaszcza naszych, znać nie chcą. Nie rozumiem, co by im to mogło szkodzić. + +Tygellinus okazuje mi już jawną nieprzyjaźń. Dotychczas nie może mi dać rady, ma wszelako nade mną jedną wyższość. Oto bardziej dba o życie i zarazem jest większym ode mnie łotrem, co go zbliża do Ahenobarba. Ci dwaj porozumieją się prędzej, później, a wówczas przyjdzie moja kolej. Kiedy to nastąpi, nie wiem, ale że i tak kiedyś musi nastąpić, więc mniejsza o termin. Trzeba się tymczasem bawić. Życie samo w sobie byłoby niezłe, gdyby nie Miedzianobrody. Dzięki jemu człowiek czasem brzydzi się samym sobą. Próżno uważać walkę o jego łaski za jakiś wyścig cyrkowy, za jakąś grę, za jakieś zapasy, w których zwycięstwo schlebia miłości własnej. Ja wprawdzie często sobie tak to tłumaczę, a jednak czasem wydaje mi się, że jestem takim Chilonem i niczym lepszym od niego. Gdy ci przestanie być potrzebny, przyślij mi go. Polubiłem jego budującą rozmowę. Pozdrów ode mnie twą boską chrześcijankę, a raczej proś jej w moim imieniu, by nie była dla ciebie rybą. Donieś mi o swym zdrowiu, donieś o miłości, umiej kochać, naucz kochać i żegnaj!” + +M. C. Winicjusz do Petroniusza: + +„Ligii nie ma dotąd! Gdyby nie nadzieja, że ją wkrótce odnajdę, nie otrzymałbyś odpowiedzi, bo gdy życie się mierzi, to i pisać się nie chce. Chciałem sprawdzić, czy Chilon mnie nie oszukuje, i tej nocy, której przyszedł po pieniądze dla Eurycjusza, okryłem się płaszczem wojskowym i poszedłem niepostrzeżenie za nim i za chłopcem, którego mu dodałem. Gdy przyszli na miejsce, śledziłem ich z daleka, ukryty za słupem portowym, i przekonałem się, że Eurycjusz nie był zmyśloną postacią. W dole, przy rzece, kilkudziesięciu ludzi wyładowywało przy pochodniach kamienie z wielkiej komięgi i układało je przy brzegu. Widziałem, jak Chilo zbliżył się ku nim i począł rozmawiać z jakimś starcem, który po chwili upadł mu do nóg. Inni otoczyli ich wkoło, wydając okrzyki podziwu. W moich oczach pachołek oddał worek Eurycjuszowi, który chwyciwszy go jął się modlić ze wzniesionymi w górę rękoma, a przy nim klęknął ktoś drugi, widocznie jego syn. Chilon mówił coś jeszcze, czego nie mogłem dosłyszeć, i błogosławił zarówno tych dwóch klęczących, jak i innych, czyniąc w powietrzu znaki na kształt krzyża, który oni czczą widocznie, bo wszyscy zginali kolana. Brała mnie ochota zejść między nich i obiecać trzy takie worki temu, który by mi wydał Ligię, ale bałem się popsuć Chilonowi robotę i po chwili zastanowienia odszedłem. + +Działo się to w dni przynajmniej dwanaście od twego wyjazdu. Od tej pory był u mnie kilkakrotnie. Sam mi powiadał, że nabrał między chrześcijanami wielkiego znaczenia. Mówi, że jeśli Ligii dotąd nie znalazł, to dlatego, że ich jest już nieprzeliczone mnóstwo w samym Rzymie, więc nie wszyscy się znają i nie wszystko mogą wiedzieć, co się między nimi dzieje. Są też ostrożni i w ogóle małomówni, on jednak zaręcza, że byle dotarł do starszych, których prezbiterami zowią, potrafi od nich wszystkie tajemnice wydobyć. Kilku już poznał i próbował ich badać, ale ostrożnie, by przez pośpiech nie wzbudzić podejrzeń i nie utrudnić dzieła. I chociaż czekać ciężko, chociaż nie staje cierpliwości, czuję, że ma słuszność, i czekam. + +Dowiedział się już także, że na modlitwy mają wspólne miejsca, często za bramami miasta, w pustych domach, a nawet w arenariach. Tamże czczą Chrystusa, śpiewają i ucztują. Miejsc takich jest wiele, Chilon przypuszcza, iż Ligia chodzi umyślnie do innych niż Pomponia dlatego, by ta w razie sądu i badania śmiało mogła zaprzysiąc, że o jej schronieniu nie wie. Być może, że prezbiterowie doradzili jej tę ostrożność. Gdy Chilon pozna już te miejsca, będę chodził z nim razem i jeśli bogowie pozwolą mi ujrzeć Ligię, przysięgam ci na Jowisza, że tym razem nie ujdzie z rąk moich. + +Myślę ciągle o tych miejscach modlitwy. Chilon nie chce, bym z nim chodził. Boi się, ale ja nie mogę siedzieć w domu. Poznam ją od razu, choćby w przebraniu lub za zasłoną. Oni się zbierają tam w nocy, ale ja ją poznam i w nocy. Poznałbym wszędzie jej głos i ruchy. Sam pójdę w przebraniu i będę uważał na każdego, kto wchodzi i wychodzi. Ciągle o niej myślę, więc ją poznam. Chilon powinien przyjść jutro i pójdziemy. Wezmę ze sobą broń. Kilku moich niewolników, wysłanych na prowincję, wróciło z niczym. Ale teraz jestem pewny, że ona tu jest, w mieście, może nawet niedaleko. Zwiedziłem i sam dużo domów pod pozorem najmu. U mnie będzie jej stokroć lepiej, bo tam żyje całe mrowie ubóstwa. Ja przecie niczego jej nie pożałuję. Piszesz, żem dobrze wybrał: wybrałem oto troski i zgryzotę. Pójdziemy naprzód do tych domów, które są w mieście, potem za bramy. Nadzieja czegoś od każdego jutra wygląda, inaczej nie można by żyć. Ty mówisz, że trzeba umieć kochać, i ja umiałem mówić z Ligią o miłości, ale teraz tylko tęsknię, tylko wyczekuję Chilona i w domu jest mi nieznośnie. Żegnaj.” + + + +Rozdział szesnasty + +Chilon nie pokazywał się jednak dość długo, tak że Winicjusz nie wiedział w końcu, co o tym sądzić. Próżno powtarzał sobie, że poszukiwania, jeśli mają doprowadzić do wyników pomyślnych i pewnych, muszą być powolne. Zarówno jego krew, jak i porywcza natura burzyły się przeciw głosowi rozsądku. Nie czynić nic, czekać, siedzieć z założonymi rękoma było czymś tak przeciwnym jego usposobieniu, że w żaden sposób nie umiał się z tym pogodzić. Przebieganie zaułków miasta w ciemnym niewolniczym płaszczu przez to samo, że było daremnym, wydało mu się tylko oszukiwaniem własnej bezczynności i nie mogło go zaspokoić. Wyzwoleńcy jego, ludzie przebiegli, którym kazał czynić poszukiwania na własną rękę, okazywali się stokroć mniej zręcznymi od Chilona. Tymczasem obok miłości, jaką czuł dla Ligii, rodziła się w nim jeszcze zawziętość gracza, który chce wygrać. Winicjusz takim był zawsze. Od najmłodszych lat przeprowadzał, co chciał z namiętnością człowieka, który nie rozumie, że może się coś nie udać i że trzeba się czegoś wyrzec. Karność wojskowa ujęła wprawdzie na czas w karby jego samowolę, ale wszczepiła weń zarazem przekonanie, że każdy rozkaz, który wydawał niższym od siebie, musi być spełniony, dłuższy zaś pobyt na Wschodzie, wśród ludzi giętkich i do niewolniczego posłuchu przywykłych, utwierdził go tylko w wierze, że dla jego ”chcę” nie ma granic. Obecnie więc krwawiła ciężko i jego miłość własna. Było przy tym w tych przeciwnościach, w tym oporze i w samej ucieczce Ligii coś dla niego niezrozumiałego, jakaś zagadka, nad której rozwiązaniem męczył śmiertelnie głowę. Czuł, że Akte powiedziała prawdę i że nie był dla Ligii obojętnym. Ale jeśli tak, to dlaczego przełożyła tułactwo i nędzę nad jego miłość, nad jego pieszczoty i nad pobyt w jego rozkosznym domu? Na to pytanie nie umiał znaleźć odpowiedzi, a natomiast dochodził tylko do pewnego niejasnego poczucia, że między nim a Ligią i między ich pojęciami, i między światem jego i Petroniusza a światem Ligii i Pomponii Grecyny istnieje jakaś różnica i jakieś nieporozumienie głębokie jak przepaść, której nic nie zdoła zapełnić i wyrównać. Wówczas zdawało mu się, że musi Ligię stracić, i na tę myśl tracił tę resztę równowagi, którą chciał w nim utrzymać Petroniusz. Były chwile, w których sam nie wiedział, czy Ligię kocha, czy jej nienawidzi, rozumiał tylko, że musi ją znaleźć i że wolałby, żeby go ziemia pochłonęła, niż żeby nie miał jej zobaczyć i posiąść. Mocą wyobraźni widywał ją czasem tak dokładnie, jakby przed nim stała; przypominał sobie każde słowo, które do niej mówił i które od niej usłyszał. Czuł ją blisko; czuł ją na piersi, w ramionach, i wówczas żądza obejmowała go jak płomień. Kochał ją i wzywał jej. A gdy pomyślał, że był przez nią kochany i że mogła dobrowolnie spełnić wszystko, czego od niej żądał, chwytał go żal ciężki, nieprzebrany i jakaś wielka tkliwość zalewała mu serce na kształt niezmiernej fali. Lecz miewał i chwile, w których bladł z wściekłości i lubował się myślami o upokorzeniu i mękach, jakie Ligii zada, gdy ją odnajdzie. Chciał ją nie tylko mieć, ale mieć zdeptaną niewolnicą, a jednocześnie czuł, że gdyby mu zostawiono wybór; czy być jej niewolnikiem, czy nie widzieć jej więcej w życiu, to wolałby być jej niewolnikiem. Bywały dnie, w których myślał o znakach, jakie na jej różanym ciele zostawiłby batog, i zarazem chciałby całować te ślady. Przychodziło mu także do głowy, że byłby szczęśliwy, gdyby ją mógł zabić. + +W tej rozterce, w zmęczeniu, niepewności i zgryzocie tracił zdrowie, a nawet i piękność. Stał się też panem niewyrozumiałym i okrutnym. Niewolnicy, a nawet wyzwoleńcy zbliżali się do niego z drżeniem, a gdy kary spadały na nich bez żadnego powodu, zarówno niemiłosierne, jak niesłuszne, poczęli go skrycie nienawidzieć. On zaś czując to i czując swoje osamotnienie, mścił się na nich tym bardziej. Hamował się teraz z jednym tylko Chilonem z obawy, żeby nie zaprzestał poszukiwań, ów zaś zmiarkowawszy to począł go opanowywać i stawać się coraz bardziej wymagającym. Z początku za każdą bytnością upewniał Winicjusza, że sprawa pójdzie łatwo i prędko, teraz jął sam wynajdywać trudności i nie przestając wprawdzie zaręczać za niezawodny skutek poszukiwań, nie ukrywał jednak, że muszą one trwać jeszcze długo. + +Przyszedł wreszcie, po długich dniach oczekiwania, z twarzą tak posępną, że młody człowiek zbladł na jego widok i skoczywszy ku niemu, zaledwie miał siłę zapytać: + +— Nie ma jej między chrześcijanami? + +— Owszem, panie — odpowiedział Chilon — ale znalazłem między nimi Glauka lekarza. + +— O czym mówisz i co to za jeden? + +— Zapomniałeś więc, panie, o starcu, z którym wędrowałem z Neapolis do Rzymu i w którego obronie straciłem te oto dwa palce, których strata nie pozwala mi utrzymać pióra w dłoni. Rozbójnicy, którzy porwali jego żonę i dzieci, pchnęli go nożem. Zostawiłem go konającego w gospodzie pod Minturnae i opłakiwałem go długo. Niestety! Przekonałem się, że żyje dotąd i należy do gminy chrześcijańskiej w Rzymie. + +Winicjusz, który nie mógł pojąć, o co chodzi, zrozumiał tylko, że ów Glaukus stanowi jakąś przeszkodę w odnalezieniu Ligii, więc potłumił gniew, który w nim wzbierał, i rzekł: + +— Jeśliś go bronił, to powinien być ci wdzięczny i pomagać. + +— Ach, dostojny trybunie! Nawet bogowie nie zawsze bywają wdzięczni, a cóż dopiero ludzie. Tak! powinien mi być wdzięczny. Na nieszczęście jednak jest to starzec słabego umysłu, przyćmionego przez wiek i zmartwienia, z którego to powodu nie tylko nie jest mi wdzięczny, ale, jak dowiedziałem się właśnie od jego współwyznawców, oskarża mnie, żem się zmówił z rozbójnikami i że to ja jestem powodem jego nieszczęść. Oto mi nagroda za dwa palce! + +— Jestem pewny, łotrze, że tak było, jak on mówi! — rzekł Winicjusz. + +— Tedy wiesz więcej od niego, panie — odpowiedział z godnością Chilo — on bowiem tylko przypuszcza, że tak było, co jednak nie przeszkadzałoby mu wezwać chrześcijan i pomścić się na mnie okrutnie. Uczyniłby to niechybnie, inni zaś również niechybnie by mu pomogli. Szczęściem, nie wie mego imienia, w domu zaś modlitwy, w którym spotkaliśmy się, nie dostrzegł mnie. Ja jednak poznałem go od razu i w pierwszej chwili chciałem się mu rzucić na szyję. Wstrzymała mnie tylko roztropność i zwyczaj zastanawiania się nad każdym krokiem, który zamierzam uczynić. Począłem się więc po wyjściu z domu modlitwy o niego wypytywać i ci, którzy go znają, powiedzieli mi, iż jest to człowiek, którego zdradził towarzysz podróży z Neapolis… Inaczej nie wiedziałbym przecie, że on tak opowiada. + +— Co mnie to obchodzi! Mów, coś widział w domu modlitwy! + +— Ciebie nie obchodzi, panie, ale mnie obchodzi zupełnie tyle, ile własna moja skóra. Ponieważ zaś chcę, by nauka moja mnie przeżyła, wolę się wyrzec nagrody, jaką mi obiecałeś, niż narażać życie dla marnej mamony, bez której, jako prawdziwy filozof, żyć i szukać boskiej prawdy potrafię. + +Lecz Winicjusz zbliżył się ku niemu z twarzą złowrogą i począł mówić stłumionym głosem: + +— A kto ci powiedział, że z ręki Glauka prędzej cię śmierć spotka niż z mojej? Skąd wiesz, psie, czy cię zaraz nie zakopią w moim ogrodzie? + +Chilo, który był tchórzem, spojrzał na Winicjusza i w mgnieniu oka zrozumiał, że jeszcze jedno niebaczne słowo, a zginie bez ratunku. + +— Będę jej szukał, panie, i znajdę ją! — zawołał pośpiesznie. + +Nastało milczenie, w czasie którego słychać było tylko szybki oddech Winicjusza i odległy śpiew niewolników, którzy pracowali w ogrodzie. + +Po chwili dopiero Grek spostrzegłszy, że młody patrycjusz uspokoił się już nieco, począł mówić: + +— Śmierć przeszła koło mnie, ale ja patrzyłem na nią z takim spokojem jak Sokrates. Nie, panie! Nie powiedziałem, że wyrzekam się szukania dziewicy, i chciałem ci tylko powiedzieć, że szukanie jej połączone jest teraz z wielkim dla mnie niebezpieczeństwem. Wątpiłeś w swoim czasie, czy jest na świecie jaki Eurycjusz, a chociaż na własne oczy przekonałeś się, że syn mojego ojca mówił ci prawdę, posądzasz teraz, żem ci wymyślił Glaukusa. Niestety! Gdyby to on był tylko wymysłem, gdybym mógł z zupełnym bezpieczeństwem chodzić między chrześcijan, tak jak chodziłem dawniej, odstąpiłbym za to tę biedną starą niewolnicę, którą kupiłem trzy dni temu, aby miała pieczę nad moim wiekiem i kalectwem. Lecz Glaukus żyje, panie, i gdyby mnie raz ujrzał, ty byś nie ujrzał mnie więcej, a w takim razie kto by ci odnalazł dziewicę? + +Tu umilkł znów i począł obcierać łzy, po czym mówił dalej: + +— Lecz póki Glaukus żyje, jakże mi jej szukać, gdy w każdej chwili mogę go napotkać, a gdy go napotkam, zginę i wraz ze mną przepadną moje poszukiwania. + +— Do czego zmierzasz? jaka jest rada? i co chcesz przedsięwziąć? — spytał Winicjusz. + +— Arystoteles uczy nas, panie, że mniejsze rzeczy trzeba poświęcać dla większych, a król Priam mawiał często, że starość jest ciężkim brzemieniem. Owóż brzemię starości i nieszczęść przygniata Glauka od dawna i tak ciężko, że śmierć byłaby dla niego dobrodziejstwem. Czymże bowiem wedle Seneki jest śmierć, jeśli nie wyzwoleniem?… + +— Błaznuj z Petroniuszem, nie ze mną, i mów, czego chcesz. + +— Jeśli cnota jest błazeństwem, niech mi bogowie pozwolą zostać błaznem na zawsze. Chcę, panie, usunąć Glauka, albowiem póki on żyje, i życie moje, i poszukiwania w ciągłym są niebezpieczeństwie. + +— Najmij więc ludzi, którzy go zatłuką kijami, ja ich zapłacę. + +— Zedrą cię, panie, i będą później wyzyskiwali tajemnicę. Łotrów w Rzymie tylu jest, ile ziarn piasku w arenie, nie uwierzysz jednak, jak się drożą, gdy uczciwy człowiek potrzebuje wynająć ich łotrostwo. Nie, dostojny trybunie! A nużby wigilowie schwytali zbójców na zabójstwie? Ci niewątpliwie wyznaliby, kto ich najął, i miałbyś kłopot. Mnie zaś nie wskażą, bo im imienia swego nie powiem. Źle robisz, że mi nie ufasz, albowiem pomijając nawet moją rzetelność, pomnij, że tu chodzi o dwie inne rzeczy: o moją własną skórę i o nagrodę, jaką mi przyrzekłeś. + +— Ile ci potrzeba? + +— Potrzeba mi tysiąc sestercji, albowiem zwróć, panie, uwagę, że muszę znaleźć łotrów uczciwych, takich, którzy by wziąwszy zadatek nie zniknęli z nim razem bez wieści. Za dobrą robotę dobra zapłata! Przydałoby się też coś i dla mnie na obtarcie łez, które wyleję z żalu nad Glaukiem. Bogów biorę na świadectwo, jakem go kochał. Jeśli dziś dostanę tysiąc sestercji, za dwa dni dusza jego będzie w Hadesie i tam dopiero, jeśli dusze zachowują pamięć i dar myśli, pozna, jakem go kochał. Ludzi znajdę dziś jeszcze i zapowiem im, że od jutra wieczór za każdy dzień życia Glauka strącam po sto sestercji.Mam też pewien pomysł, który mi się wydaje niechybnym. + +Winicjusz raz jeszcze przyobiecał mu żądaną sumę, lecz zabronił mówić więcej o Glauku, a natomiast zapytał, jakie inne przynosi nowiny, gdzie przez ten czas był, co widział i co odkrył. Lecz Chilo niewiele nowego mógł mu powiedzieć. Był w dwóch jeszcze domach modlitwy i uważał pilnie na wszystkich, a zwłaszcza na kobiety, ale nie spostrzegł żadnej, która byłaby podobną do Ligii. Chrześcijanie jednak uważają go za swego, a od czasu gdy dał na wykupno syna Eurycjusza, czczą go jako człowieka, który wstępuje w ślady Chrestosa. Dowiedział się też od nich, że jeden wielki prawodawca, niejaki Paweł z Tarsu, znajduje się w Rzymie, uwięziony skutkiem skargi podanej przez Żydów, i postanowił się z nim poznać. Ale najbardziej ucieszyła go inna wiadomość, mianowicie, że najwyższy kapłan całej sekty, który był uczniem Chrystusa i któremu tenże powierzył zarząd chrześcijan całego świata, ma także lada chwila przyjechać do Rzymu. Wszyscy chrześcijanie zechcą go oczywiście widzieć i słuchać jego nauk. Nastąpią jakieś wielkie zebrania, na których i on, Chilo, będzie obecny, a co więcej, ponieważ w tłumie ukryć się łatwo, więc wprowadzi na nie i Winicjusza. Wówczas odnajdą Ligię na pewno. Gdy Glauka raz się usunie, nie będzie to połączone nawet z wielkim niebezpieczeństwem. Zemścić, zemściliby się oczywiście i chrześcijanie, ale w ogóle są to ludzie spokojni. + +Tu Chilon począł opowiadać z pewnym zdziwieniem, że nie dostrzegł nigdy, by oddawali się rozpuście, zatruwali studnie i fontanny, by byli nieprzyjaciółmi rodzaju ludzkiego, czcili osła lub karmili się mięsem dzieci. Nie! Nie! Tego nie widział. Zapewne, że znajdzie między nimi i takich, którzy za pieniądze sprzątną Glauka, ale nauka ich, o ile mu wiadomo, do żadnych zbrodni nie zachęca, owszem, każe urazy przebaczać. + +Winicjusz zaś przypomniał sobie, co mu u Akte powiedziała Pomponia Grecyna, i w ogóle słów Chilona słuchał z radością. Jakkolwiek uczucie jego dla Ligii przybierało pozory nienawiści, doznawał ulgi słysząc, że nauka, którą i ona, i Pomponia wyznawały, nie była ani zbrodniczą, ani plugawą. Powstawało w nim jednak jakieś niejasne poczucie, że to ona właśnie, że to ta nie znana mu i tajemnicza cześć dla Chrystusa stworzyła rozdział między nim i Ligią, więc począł zarazem bać się tej nauki i nienawidzieć jej. + + + +Rozdział siedemnasty + +Chilonowi zaś istotnie chodziło o usunięcie Glauka, który jakkolwiek podeszły w leciech, nie był wcale niedołężnym starcem.W tym, co Chilo opowiadał Winicjuszowi, była znaczna część prawdy. Znał on w swoim czasie Glauka, zdradził go, zaprzedał rozbójnikom, pozbawił rodziny, mienia i wydał na mord. Pamięć tych zdarzeń znosił jednak lekko, albowiem porzucił go konającego nie w gospodzie, ale w polu pod Minturnae, i nie przewidział tej jednej tylko rzeczy, że Glaukus wyleczy się z ran i przybędzie do Rzymu. Toteż gdy ujrzał go w domu modlitwy, przeraził się rzeczywiście i w pierwszej chwili chciał naprawdę zrzec się poszukiwania Ligii. Lecz z drugiej strony Winicjusz przeraził go jeszcze więcej. Zrozumiał, że musi wybrać między obawą Glauka a pościgiem i zemstą potężnego patrycjusza, któremu niechybnie przyszedłby w pomoc drugi, jeszcze większy, Petroniusz. Wobec tego Chilo przestał się wahać. Pomyślał, że lepiej jest mieć nieprzyjaciół małych niż wielkich, i jakkolwiek tchórzliwa jego natura wzdragała się nieco przed krwawymi sposobami, uznał jednak za konieczność zamordowanie Glauka za pomocą obcych rąk. + +Obecnie chodziło mu tylko o wybór ludzi i do nich to właśnie odnosił się jego pomysł, o którym Winicjuszowi wspominał. Spędzając najczęściej noce w winiarniach i nocując w nich między ludźmi bez dachu, bez czci i wiary, łatwo mógł znaleźć takich, którzy by podjęli się każdej roboty, ale jeszcze łatwiej takich, którzy zwietrzywszy u niego pieniądze, zaczęliby od niego robotę lub wziąwszy zadatek, wymusili z niego całą sumę postrachem wydania go w ręce wigilów. Zresztą od pewnego czasu Chilo czuł wstręt do hołoty, do plugawych, a zarazem strasznych figur, które gnieździły się w podejrzanych domach na Suburze lub na Zatybrzu. Mierząc wszystko własną miarą i nie zgłębiwszy dostatecznie chrześcijan ani ich nauki, sądził, że i między nimi znajdzie powolne narzędzia, że zaś wydawali mu się rzetelniejsi od innych, do nich postanowił się udać i sprawę przedstawić w ten sposób, aby podjęli się jej nie tylko dla pieniędzy, ale i przez gorliwość. + +W tym celu poszedł wieczorem do Eurycjusza, o którym wiedział, że jest mu oddanym całą duszą i że uczyni wszystko, by mu pomóc. Będąc jednak z natury ostrożnym, ani myślał zwierzyć mu się ze swych prawdziwych zamiarów, które zresztą stałyby w jawnym przeciwieństwie z wiarą starca w jego cnotę i bogobojność. Chciał mieć gotowych na wszystko ludzi i z nimi dopiero ułożyć się o sprawę w ten sposób, by ze względu na samych siebie zachowali ją w wieczystej tajemnicy. + +Starzec Eurycjusz, wykupiwszy syna, wynajął jeden z takich małych kramików, jakie mrowiły się przy Circus Maximus, aby sprzedawać w nim oliwki, bób, przaśne ciasto i osłodzoną miodem wodę widzom przybywającym na wyścigi. Chilo zastał go w domu, urządzającego kramik, i powitawszy w imię Chrystusa, począł mówić o sprawie, która go do niego przywiodła. Oto oddawszy mu usługę liczył, że mu się wypłacą wdzięcznością. Potrzeba mu dwóch lub trzech ludzi silnych i odważnych dla odwrócenia niebezpieczeństwa grożącego nie tylko jemu, ale wszystkim chrześcijanom. Jest wprawdzie biedny, gdyż niemal wszystko, co miał, oddał Eurycjuszowi, jednakże ludziom takim zapłaciłby za ich usługi, pod warunkiem, aby mu ufali i spełnili wiernie, co im spełnić nakaże. + +Eurycjusz i syn jego Kwartus słuchali go, jako swego dobroczyńcy, niemal na kolanach. Obaj oświadczyli też, że sami gotowi są wykonać wszystko, czego od nich zażąda, wierząc, że mąż tak święty nie może żądać uczynków, które by nie były zgodne z nauką Chrystusa. + +Chilo zapewnił ich, że tak jest, i podniósłszy oczy w górę, zdawał się modlić, w rzeczywistości zaś namyślał się, czy nie będzie dobrze przyjąć ich ofiary, która mogłaby zaoszczędzić mu tysiąc sestercji. Lecz po chwili namysłu odrzucił ją. Eurycjusz był starcem, może nie tyle przyciśniętym przez wiek, ile wycieńczonym przez troski i chorobę. Kwartus liczył lat szesnaście, Chilonowi zaś trzeba było ludzi sprawnych, a przede wszystkim silnych. Co do tysiąca sestercji, spodziewał się, że dzięki pomysłowi, na jaki wpadł, potrafi w każdym razie znaczną ich część oszczędzić. + +Oni napierali się czas jakiś, lecz gdy odmówił stanowczo, ustąpili. Kwartus rzekł wówczas: + +— Znam piekarza Demasa, panie, u którego przy żarnach pracują niewolnicy i ludzie najemni. Jeden z tych najemników jest tak silny, że starczyłby nie za dwóch, ale za czterech, sam bowiem widziałem, jak podnosił kamienie, których czterech ludzi ruszyć z miejsca nie mogło. + +— Jeśli to jest człowiek bogobojny i zdolny poświęcić się za braci, poznaj mnie z nim — rzekł Chilo. + +— Jest chrześcijaninem, panie — odpowiedział Kwartus — gdyż u Demasa pracują po większej części chrześcijanie. Są tam robotnicy nocni i dzienni, ów zaś należy do nocnych. Gdybyśmy teraz poszli, trafilibyśmy na ich wieczerzę i mógłbyś się z nim swobodnie rozmówić. Demas mieszka koło Emporium. + +Chilo zgodził się najchętniej. Emporium leżało u stóp wzgórza Awentyńskiego, zatem niezbyt od Wielkiego Cyrku daleko. Można było, nie obchodząc wzgórz, udać się wzdłuż rzeki, przez Porticus Aemilia, co jeszcze znacznie skracało drogę. + +— Stary jestem — rzekł Chilo, gdy weszli pod kolumnadę — i czasem miewam zaćmienia pamięci. Tak! Wszakże nasz Chrystus wydany został przez jednego ze swoich uczniów! Ale imienia zdrajcy nie mogę sobie w tej chwili przypomnieć… + +— Judasz, panie, który się powiesił — odpowiedział Kwartus dziwiąc się nieco w duszy, jak można było tego imienia nie pamiętać. + +— A tak! Judasz! Dziękuję ci — powiedział Chilo. + +I czas jakiś szli w milczeniu. Doszedłszy do Emporium, które było już zamknięte, minęli je i obszedłszy spichlerze, w których wydawano ludowi zboże, skręcili na lewo, ku domom, które ciągnęły się wzdłuż Via Ostiensis, aż do wzgórka Testacius i Forum Pistorium. Tam zatrzymali się przed drewnianym budynkiem, z którego wnętrza dochodził huk żaren. Kwartus wszedł do środka, Chilo zaś, który nie lubił pokazywać się wielkiej ilości ludzi i który w ciągłej był obawie, że jakieś fatum może go zetknąć z Glaukiem lekarzem, pozostał na zewnątrz. + +„Ciekawym tego Herkulesa, który służy za młynarczyka — mówił sobie spoglądając na jasno świecący księżyc — jeśli to jest łotr i człowiek mądry, będzie mnie trochę kosztował, jeśli zaś cnotliwy chrześcijanin a głupi, zrobi za darmo wszystko, czego od niego zażądam.” + +Dalsze rozmyślania przerwał mu powrót Kwartusa, który wyszedł z budynku z drugim człowiekiem, przybranym tylko w tunikę zwaną exomis, skrajaną w ten sposób, że prawe ramię i prawa pierś pozostawały nagie. Odzieży podobnej, jako pozostawiającej zupełną swobodę ruchów, używali szczególniej robotnicy. Chilo spojrzawszy na przybysza odetchnął z zadowoleniem, w życiu bowiem nie widział dotąd takiego ramienia i takiej piersi. + +— Oto jest, panie — rzekł Kwartus — brat, którego chciałeś widzieć. + +— Niechaj pokój Chrystusów będzie z tobą — ozwał się Chilo — ty zaś, Kwartusie. powiedz temu bratu, czy zasługuję na wiarę i ufność, a potem wracaj w imię Boże, albowiem nie trzeba, abyś sędziwego ojca zostawiał w samotności. + +— Jest to święty człowiek — rzekł Kwartus — który oddał całe mienie, aby mnie, nie znanego sobie, wykupić z niewoli. Niechaj mu Pan nasz, Zbawiciel, zgotuje za to niebieską nagrodę. + +Olbrzymi robotnik usłyszawszy to schylił się i ucałował rękę Chilona. + +— Jak ci na imię, bracie? — spytał Grek. + +— Na chrzcie świętym dano mi, ojcze, imię Urbana. + +— Urbanie, bracie mój, masz-li czas, aby pomówić ze mną swobodnie? + +— Robota nasza poczyna się o północy, a teraz gotują nam dopiero wieczerzę. + +— Czasu jest więc dość — pójdźmy nad rzekę, a tam wysłuchasz słów moich. + +Poszli i siedli na kamiennej brzeźnicy w ciszy przerywanej tylko przez odległy huk żaren i bełkotanie płynącej w dole fali. Tam Chilo wpatrzył się w twarz robotnika, która mimo nieco groźnego i smutnego wyrazu, jaki miewały zazwyczaj twarze barbarzyńców zamieszkałych w Rzymie, wydała mu się jednak dobrotliwą i szczerą. + +„Tak jest! — rzekł sobie w duchu. — To jest człowiek dobry i głupi, który darmo zabije Glauka.” + +Po czym spytał: + +— Urbanie, miłujesz ty Chrystusa? + +— Miłuję z duszy, serca — odpowiedział robotnik. + +— A braci swoich? A siostry, a tych, którzy nauczyli cię prawdy i wiary w Chrystusa? + +— Miłuję ich także, ojcze. + +— Tedy niech pokój będzie z tobą. + +— I z tobą, ojcze. + +Nastała znów cisza — tylko w oddaleniu huczały żarna, a w dole bełkotała rzeka. + +Chilo wpatrzył się w jasny blask miesięczny i wolnym, stłumionym głosem począł mówić o śmierci Chrystusa. Mówił jakby nie do Urbana, ale jakby sam dla siebie rozpamiętywał ową śmierć lub jakby jej tajemnicę zwierzał temu uśpionemu miastu. Było w tym coś wzruszającego i zarazem uroczystego. Robotnik płakał, a gdy Chilo począł jęczeć i ubolewać nad tym, że w chwili śmierci Zbawiciela nie było nikogo, kto by go bronił, jeśli nie od ukrzyżowania, to przynajmniej od zniewag żołnierzy i Żydów, olbrzymie pięści barbarzyńcy poczęły zaciskać się z żalu i tłumionej wściekłości. Śmierć wzruszała go tylko, lecz na myśl o tej tłuszczy, szydzącej z przybitego na krzyżu Baranka, burzyła się w nim prostacza dusza i ogarniała go dzika chęć zemsty. + +A Chilo spytał nagle: + +— Urbanie, zali wiesz, kto był Judasz? + +— Wiem, wiem! Ale on się powiesił! — zawołał robotnik. + +I w głosie jego był jakby żal, że zdrajca sam już wymierzył sobie karę i że nie może wpaść w jego ręce. + +A Chilon mówił dalej: + +— Gdyby się jednak nie był powiesił i gdyby który z chrześcijan spotkał go na lądzie lub na morzu, czy by nie powinien się pomścić za mękę, krew i śmierć Zbawiciela? + +— Kto by się nie pomścił, ojcze! + +— Pokój z tobą, wierny sługo Baranka. Tak! Wolno swoje krzywdy odpuszczać, któż jednakże ma prawo odpuścić krzywdę Boga? Ale jako wąż płodzi węża, jako złość złość i jako zdrada zdradę, tak z jadu Judasza zrodził się drugi zdrajca, a jako tamten wydał Żydom i żołnierzom rzymskim Zbawiciela, tak ów, który żyje między nami, chce wydać wilkom owieczki jego i jeśli nikt nie zapobieży zdradzie, jeśli nikt nie zetrze przed czasem głowy węża, wszystkich nas czeka zguba, a z nami razem zginie i cześć Baranka. + +Robotnik patrzył na niego z ogromnym niepokojem, jakby nie zdając sobie sprawy z tego, co słyszał, Grek zaś, okrywszy głowę rogiem płaszcza, począł powtarzać głosem jakby spod ziemi wychodzącym: + +— Biada wam, słudzy prawdziwego Boga, biada wam, chrześcijanie i chrześcijanki! + +I znów nastało milczenie, znów było słychać tylko huk żaren, głuchy śpiew młynarczyków i szum rzeki. + +— Ojcze — spytał wreszcie robotnik — co to za zdrajca? + +Chilo opuścił głowę. Co to za zdrajca? Syn Judasza, syn jego jadu, który udaje chrześcijanina i chodzi do domów modlitwy dlatego tylko, by oskarżać braci przed cezarem, że cezara nie chcą uznawać za boga, że zatruwają fontanny, mordują dzieci i chcą zniszczyć to miasto tak, żeby kamień na kamieniu nie został. Oto za kilka dni będzie wydany rozkaz pretorianom, by uwięzili starców, niewiasty i dzieci i powiedli ich na stracenie, tak jak posłano na śmierć niewolników Pedaniusza Sekunda. I wszystko to uczynił ów drugi Judasz. Ale jeśli pierwszego nikt nie skarał, jeśli nikt się nad nim nie pomścił, jeśli nikt nie bronił Chrystusa w godzinę męki, któż zechce tego ukarać, kto zetrze węża, zanim go cezar wysłucha, kto go zgładzi, kto obroni przed zgubą braci i wiarę w Chrystusa? + +A Urban, który siedział dotąd na kamiennej cembrowinie, powstał nagle i rzekł: + +— Ja to uczynię, ojcze. + +Chilon powstał również, przez chwilę patrzył na twarz robotnika, oświeconą blaskiem księżyca, po czym wyciągnąwszy ramię położył z wolna dłoń na jego głowie. + +— Idź między chrześcijan — rzekł uroczyście — idź do domu modlitwy i pytaj braci o Glauka lekarza, a gdy ci go wskażą, wówczas, w imię Chrystusa, zabij!… + +— O Glauka?… — powtórzył robotnik, jakby chcąc utwierdzić sobie w pamięci to imię. + +— Znasz-li go? + +— Nie, nie znam. Chrześcijan jest tysiące w całym Rzymie i nie wszyscy się znają. Ale jutro w Ostrianum zbiorą się w nocy bracia i siostry, co do jednej duszy, albowiem przybył Wielki Apostoł Chrystusowy, który tam będzie nauczał, i tam bracia wskażą mi Glauka. + +— W Ostrianum? — spytał Chilon. — Wszak to za bramami miasta. Bracia i wszystkie siostry? W nocy? Za bramami w Ostrianum? + +— Tak, ojcze. To jest nasz cmentarz, między Via Salaria a Nomentana. Zali ci nie wiadomo, że tam będzie nauczał Wielki Apostoł? + +— Nie byłem dwa dni w domu, przetom nie odebrał jego listu, a nie wiedziałem, gdzie jest Ostrianum, ponieważ niedawno przybyłem tu z Koryntu, gdzie zarządzam gminą chrześcijańską… Ale tak jest! I skoro Chrystus tak cię natchnął, pójdziesz w nocy, mój synu, do Ostrianum, tam wynajdziesz między braćmi Glauka i zabijesz go w drodze powrotnej do miasta, za co będą ci odpuszczone wszystkie grzechy. A teraz pokój niech będzie z tobą. + +— Ojcze… + +— Słucham cię, sługo Baranka. + +Na twarzy robotnika odbiło się zakłopotanie. Oto niedawno zabił człowieka, a może i dwóch, a nauka Chrystusa zabrania zabijać. Nie zabił ich wszelako w swojej obronie bo i tego nie wolno! Nie zabił, Chryste uchowaj, dla zysku… Biskup sam mu dał braci do pomocy, ale zabijać nie pozwolił, on zaś niechcący zabił, bo Bóg pokarał go silą zbyt wielką… I teraz ciężko pokutuje… Inni śpiewają przy żarnach, a on nieszczęsny myśli o swoim grzechu, o obrazie Baranka… Ile się już namodlił, napłakał! Ile Baranka naprzepraszał! I czuje dotąd, że nie odpokutował dosyć… A teraz znów przyrzekł zabić zdrajcę… I dobrze! Własne tylko krzywdy wolno przebaczać, więc zabije go choćby w oczach wszystkich braci i sióstr, które jutro będą w Ostrianum. Ale niech Glaukus będzie wprzód skazany przez starszych między bracią, przez biskupa albo przez Apostoła. Zabić niewielka rzecz, a zabić zdrajcę to nawet i miło, jak zabić wilka lub niedźwiedzia, ale nużby Glaukus zginął niewinnie? Jakże brać na sumienie nowe zabójstwo, nowy grzech i nową obrazę Baranka? + +— Na sąd nie ma czasu, mój synu — odrzekł Chilon — albowiem zdrajca prosto z Ostrianum podąży do cezara do Ancjum lub schroni się w domu pewnego patrycjusza, na którego jest usługach, ale oto dam ci znak, który gdy pokażesz po zabiciu Glauka, i biskup, i Wielki Apostoł pobłogosławią twój uczynek. + +To rzekłszy wydobył pieniążek, po czym jął szukać za pasem noża, a znalazłszy go wyskrobał na sestercji ostrzem znak krzyża i podał ją robotnikowi. + +— Oto wyrok na Glauka i znak dla ciebie. Gdy go po zgładzeniu Glauka pokażesz biskupowi, odpuści ci i tamto zabójstwo, któregoś się niechcący dopuścił. + +Robotnik wyciągnął mimo woli rękę po pieniądz, ale mając właśnie zbyt świeżo w pamięci pierwsze zabójstwo, doznał jakby uczucia przestrachu. + +— Ojcze — rzekł prawie błagalnym głosem — zali bierzesz na sumienie ten uczynek i zali sam słyszałeś Glaukusa zaprzedającego braci? + +Chilo zrozumiał, że trzeba dać jakieś dowody, wymienić jakieś nazwiska, albowiem inaczej w serce olbrzyma może się wkraść wątpliwość. I nagle szczęśliwa myśl zaświtała mu w głowie. + +— Słuchaj, Urbanie — rzekł — mieszkam w Koryncie, ale pochodzę z Kos i tu, w Rzymie, uczę nauki Chrystusa pewną służebną dziewczynę z mojego kraju, której imię jest Eunice. Służy ona jako vestiplica w domu przyjaciela cezara, niejakiego Petroniusza. Otóż w tym domu słyszałem, jak Glaukus podejmował się wydać wszystkich chrześcijan, a oprócz tego obiecywał innemu zausznikowi cesarskiemu, Winicjuszowi, że odnajdzie mu między chrześcijanami dziewicę… + +Tu przerwał i spojrzał ze zdumieniem na robotnika, którego oczy zaświeciły nagle jak oczy zwierza, a twarz przybrała wyraz dzikiego gniewu i groźby. + +— Co tobie jest? — zapytał prawie z przestrachem. + +— Nic, ojcze. Zabiję jutro Glauka!… + +Lecz Grek umilkł; po chwili wziąwszy za ramiona robotnika, zwrócił go tak, aby światło księżyca padało wprost na jego twarz, i począł mu się przypatrywać uważnie. Widocznym było, że w duszy wahał się, czy go pytać dalej i wydobyć wszystko na jaw, czy też na razie poprzestać na tym, czego się dowiedział lub domyślił. + +W końcu jednak wrodzona mu ostrożność przemogła. + +Odetchnął głęboko raz i drugi, po czym, położywszy znów dłoń na głowie robotnika, spytał uroczystym, dobitnym głosem: + +— Wszakże na chrzcie świętym dano ci imię Urbana? + +— Tak jest, ojcze. + +— A zatem niech pokój będzie z tobą, Urbanie. + + + +Rozdział osiemnasty + +Petroniusz do Winicjusza: + +„Źle z tobą, carissime! Wenus widocznie pomieszała ci zmysły, odjęła rozum, pamięć i dar myślenia o czymkolwiek innym jak miłość. Odczytaj kiedyś to, coś mi na mój list odpowiedział, a poznasz, jak twój umysł zobojętniał teraz na wszystko, co nie jest Ligią, jak nią się tylko zajmuje, do niej ustawicznie wraca i krąży nad nią niby jastrząb nad upatrzonym łupem. Na Polluksa! Znajdżże ją prędzej; inaczej, o ile cię ogień w popiół nie obróci, zmienisz się w egipskiego Sfinksa, który zakochawszy się, jak mówią, w bladej Izys, stał się na wszystko głuchy, obojętny i czeka tylko nocy, aby mógł wpatrywać się w kochankę kamiennymi oczyma. + +Przebiegaj sobie wieczorami miasto w przebraniu, uczęszczaj nawet wraz z twoim filozofem do chrześcijańskich domów modlitwy. Wszystko, co budzi nadzieję i zabija czas, jest godnym pochwały. Ale dla mojej przyjaźni uczyń rzecz jedną: oto ów Ursus, niewolnik Ligii, jest podobno człowiekiem siły niezwykłej, najmij więc sobie Krotona i przedsiębierzcie we trzech wyprawy. Tak będzie bezpieczniej i rozumniej. Chrześcijanie, skoro do nich należy Pomponia Grecyna i Ligia, nie są zapewne takimi łotrami, za jakich mają ich powszechnie, dali jednak przy porwaniu Ligii dowód, że gdy chodzi o jaką owieczkę z ich stada, umieją nie żartować. Gdy ujrzysz Ligię, wiem, że się wstrzymać nie zdołasz i zechcesz ją uprowadzić natychmiast, jakże zaś tego z samym Chilonidesem dokonasz? A Kroto da sobie rady, choćby jej dziesięciu takich, jak ów Ursus, Ligów broniło. Nie daj się wyzyskiwać Chilonowi, lecz na Krotona pieniędzy nie żałuj. Ze wszystkich rad, jakie ci mogę przesłać, ta jest najlepszą. + +Tu już przestali mówić o małej Auguście i o tym, że z czarów umarła. Wspomina jeszcze czasem o niej Poppea, ale cezara umysł zaprzątnięty jest czym innym; zresztą, jeśli prawda, że diva Augusta jest znów w stanie odmiennym, to i w niej pamięć tamtego dziecka rozwieje się bez śladu. Jesteśmy już od dni kilkunastu w Neapolis, a raczej w Baiae. Gdybyś był zdolny do myślenia o czymkolwiek, to echa naszego tu pobytu musiałyby się obić o twe uszy, albowiem cały Rzym nie mówi zapewne o niczym innym. Zajechaliśmy tedy wprost do Baiae, gdzie naprzód opadły nas wspomnienia matki i wyrzuty sumienia. Ale czy wiesz, do czego Ahenobarbus już doszedł? Oto, że nawet zabójstwo matki jest dla niego tylko tematem do wierszy i powodem do odegrywania błazeńsko-tragicznych scen. On czuł dawniej prawdziwe wyrzuty o tyle jedynie, o ile jest tchórzem. Teraz, gdy się przekonał, że świat jest, jak był, pod jego stopami, a żaden bóg nie pomścił się nad nim, udaje je tylko, aby wzruszać ludzi swym losem. Czasem zrywa się po nocach, twierdząc, że go ścigają Furie, budzi nas, spogląda za siebie, przybiera postawę komedianta grającego rolę Oresta, i to lichego komedianta, deklamuje greckie wiersze i patrzy, czy go podziwiamy. A my, oczywiście, podziwiamy! I zamiast powiedzieć mu: „Idź spać, błaźnie!”, nastrajamy się także na ton tragedii i bronimy wielkiego artysty od Furii. Na Kastora! Musiało cię dojść przynajmniej to, że wystąpił już publicznie w Neapolis. Spędzono wszystkich greckich drapichrustów z Neapolis i miast okolicznych, którzy napełnili arenę tak nieprzyjemnymi wyziewami czosnku i potu, iż dziękowałem bogom, że zamiast siedzieć w pierwszych rzędach między augustianami, byłem z Ahenobarbem za sceną. I czy dasz wiarę, że się bał? Bał się naprawdę! Brał moją rękę i przykładał ją sobie do serca, które biło rzeczywiście przyśpieszonym tętnem. Oddech miał krótki, a w chwili gdy trzeba było wychodzić, pobladł jak pergamin i czoło pokryło mu się kroplami potu. A przecie wiedział, że po wszystkich rzędach siedzą gotowi pretorianie, zbrojni w kije, którymi w razie potrzeby mieli podniecać zapał. Ale potrzeby nie było. Żadne stado małp z okolic Kartaginy nie potrafi tak wyć, jak wyła owa hołota. Mówię ci, że zapach czosnku dolatywał aż na scenę. Nero zaś kłaniał się, przyciskał ręce do serca, posyłał od ust pocałunki i płakał. Potem wpadł między nas, którzyśmy czekali za sceną, jak spity, wołając: „Czymże są wszystkie tryumfy wobec tego mego tryumfu?” A tam hołota ciągle jeszcze wyła i klaskała wiedząc, że wyklaskuje sobie łaskę, dary, biesiadę, bilety loteryjne i nowe widowisko z cezara-błazna. Ja im się nawet nie dziwię, że klaskali, bo tego dotąd nie widziano. On zaś powtarzał co chwila: „Oto, co są Grecy! Oto, co są Grecy!” I zdaje mi się, że od tej chwili jego nienawiść do Rzymu wzmogła się jeszcze. Swoją drogą do Rzymu wysłani zostali umyślni gońce z doniesieniem o tryumfie, i spodziewamy się w tych dniach dziękczynień senatu. Zaraz po pierwszym wystąpieniu Nerona zaszedł tu dziwny przypadek. Oto teatr zawalił się nagle, ale wówczas, gdy ludzie już byli wyszli. Byłem na miejscu wypadku i nie widziałem, by wydobyto choć jednego trupa spod gruzów. Wielu, nawet między Grekami, patrzy na to jak na gniew bogów za sponiewieranie cesarskiej władzy, ale on, przeciwnie, twierdzi, iż to jest łaska bogów, którzy mają w widocznej opiece jego śpiew i tych, którzy go słuchają. Stąd ofiary po wszystkich świątyniach i wielkie dziękczynienia, dla niego zaś nowa zachęta do podróży do Achai. Przed kilku dniami mówił mi jednak, że boi się, co na to powie lud rzymski i czy się nie wzburzy, tak z miłości dla niego, jak z obawy o rozdawnictwo zboża i igrzyska, które by go mogły w razie dłuższej nieobecności cezara ominąć. + +Jedziemy jednak do Benewentu oglądać szewckie przepychy, z którymi się popisze Watyniusz, a stamtąd, pod opieką boskich braci Heleny, do Grecji. Co do mnie, zauważyłem jedną rzecz, że gdy się jest między szalonymi, staje się także szalonym, a co więcej, znajduje się pewien urok w szaleństwach. Grecja i podróż w tysiąc cytr, jakiś tryumfalny pochód Bakcha, wśród uwieńczonych w zieleń mirtową, w liście winogradu i w wiciokrzew nimf i bachantek, wozy zaprzężone w tygrysy, kwiaty, tyrsy, wieńce, okrzyki: evoe! muzyka, poezja i Hellada klaszcząca, wszystko dobrze, ale my tu żywimy jeszcze śmielsze zamysły. Chce nam się stworzyć jakieś wschodnie bajeczne imperium, państwo palm, słońca, poezji i zmienionej w sen rzeczywistości, i zmienionego w jedną rozkosz życia. Chce nam się zapomnieć o Rzymie, a wagę świata umieścić gdzieś między Grecją, Azją i Egiptem, żyć życiem nie ludzi, ale bogów, nie znać, co to powszedniość, błąkać się w złotych galerach pod cieniem purpurowych żagli po Archipelagu, być Apollinem, Ozyrysem i Baalem w jednej osobie, różowieć z zorzą, złocić się ze słońcem, srebrzyć z księżycem, władać, śpiewać, śnić… I czy uwierzysz, że ja, który mam jeszcze za sestercję rozsądku, a za asa sądu, daję się jednak porywać tym fantazjom, a daję się porywać dlatego, że jeśli są niemożliwe, to są przynajmniej wielkie i niezwykłe… Takie imperium bajeczne byłoby jednak czymś, co kiedyś, kiedyś, po długich wiekach, wydałoby się ludziom snem. O ile Wenus nie przybierze na się postaci takiej Ligii lub chociaż takiej niewolnicy jak Eunice i o ile nie przyozdobi go sztuka, to życie samo jest czcze i częstokroć miewa twarz małpy. Ale Miedzianobrody nie urzeczywistni swych pomysłów choćby dlatego, że w owym bajecznym królestwie poezji i Wschodu nie powinno być miejsca na zdrady, podłości i śmierć, a w nim pod pozorami poety siedzi lichy komediant, głupowaty furman i płaski tyran. Jakoż tymczasem dusimy ludzi, gdy nam w jakikolwiek sposób zawadzą. Biedny Torkwatus Sylanus jest już cieniem. Otworzył sobie żyły kilka dni temu. Lekaniusz i Licyniusz ze strachem przyjmują konsulat, stary Trazeasz nie ujdzie śmierci, albowiem śmie być uczciwym. Tygellinus nie może dotąd wyrobić dla mnie rozkazu, bym sobie żyły otworzył. Potrzebny jestem jeszcze nie tylko jako elegantiae arbiter, ale jako człowiek, bez którego rad i smaku wycieczka do Achai mogłaby się nie udać. Nieraz jednak myślę, że prędzej, później, musi się na tym skończyć, i wiesz-li, o co mi wówczas chodzi: o to, aby Miedzianobrody nie dostał tej mojej czary mirreńskiej, którą znasz i podziwiasz. Jeśli w chwili mej śmierci będziesz przy mnie, to ci ją oddam, jeśli będziesz daleko, to ją rozbiję. Ale tymczasem mamy przed sobą jeszcze szewcki Benewent, olimpijską Grecję i Fatum, które nieznaną i nieprzewidzianą wytyka każdemu drogę. Bądź zdrów i najmij Krotona, inaczej po raz drugi wydrą ci Ligię. Chilonidesa, gdy ci przestanie być potrzebny, przyślij mi, gdziekolwiek będę. Może uczynię z niego drugiego Watyniusza i może konsularni męże i senatorowie będą jeszcze drżeli przed nim, jak drżą przed tamtym rycerzem Dratewką. Warto by się doczekać tego widowiska. Gdy odzyskasz Ligię, daj mi znać, abym ofiarował za was parę łabędzi i parę gołębi w tutejszej okrągłej świątyńce Wenery. Widziałem kiedyś we śnie Ligię na twoich kolanach, szukającą twych pocałunków. Postaraj się, by to był sen wróżebny. Niech na twym niebie nie będzie chmur, a jeśli będą, to niech mają kolor i zapach róży. Bądź zdrów i żegnaj!” + + + +Rozdział dziewiętnasty + +Zaledwie Winicjusz skończył czytać, gdy do biblioteki wsunął się cicho niezapowiedziany przez nikogo Chilon, służba bowiem miała rozkaz puszczać go o każdej godzinie dnia i nocy. + +— Niech boska matka twego wielkodusznego przodka, Eneasza — rzekł — będzie na cię tak łaskawą, panie, jako na mnie był łaskawym boski syn Mai. + +— To się znaczy? — spytał Winicjusz, zrywając się od stołu, przy którym siedział. + +A Chilon podniósł głowę i rzekł: + +— Eureka! + +Młody patrycjusz wzruszył się tak, że przez dłuższy czas nie mógł słowa przemówić. + +— Widziałeś ją? — spytał nareszcie. + +— Widziałem Ursusa, panie, i mówiłem z nim. + +— I wiesz, gdzie się skryli? + +— Nie, panie. Inny byłby przez samą miłość własną dał poznać Ligowi, że odgadł, kto on jest, inny starałby się wybadać go, gdzie mieszka, i byłby albo otrzymał uderzenie pięścią, po którym wszystkie ziemskie sprawy stałyby mu się obojętne, albo wzbudziłby nieufność olbrzyma i sprawił to, że dla dziewicy poszukano by może jeszcze tej nocy innej kryjówki. Jam tego nie uczynił, panie. Dość mi wiedzieć, że Ursus pracuje u młynarza koło Emporium, który zowie się Demas, tak jak twój wyzwoleniec, a dość mi dlatego, że teraz pierwszy lepszy zaufany twój niewolnik może rano pójść jego śladem i wyśledzić ich kryjówkę. Ja przynoszę ci tylko pewność, panie, że skoro Ursus się tu znajduje, to i boska Ligia jest w Rzymie, i drugą wiadomość, że dzisiejszej nocy będzie niemal na pewno w Ostrianum… + +— W Ostrianum? Gdzie to jest? — przerwał Winicjusz, chcąc widocznie biec zaraz na wskazane miejsce. + +— Stare hypogeum między Via Salaria a Nomentana. Ów pontifex maximus chrześcijan, o którym wspominałem ci, panie, a którego spodziewano się znacznie później, przyjechał już i dziś w nocy będzie chrzcił i nauczał na tym cmentarzu. Oni kryją się ze swoją nauką, bo jakkolwiek nie ma dotąd żadnych edyktów, które by jej wzbraniały, ludność ich nienawidzi, więc muszą być ostrożni. Sam Ursus mówił mi, że wszyscy, co do jednej duszy, zgromadzą się dziś w Ostrianum, każdy bowiem chce widzieć i słyszeć tego, który był pierwszym uczniem Chrystusa i którego oni zowią Wysłannikiem. Że zaś u nich niewiasty na równi z mężami słuchają nauk, przeto z niewiast nie będzie może jedna Pomponia, ta bowiem nie mogłaby się usprawiedliwić przed Aulusem, czcicielem dawnych bogów, dlaczego nocą opuszcza dom, Ligia jednak, o panie, która zostaje pod opieką Ursusa i starszych gminy, pójdzie wraz z innymi niewiastami niewątpliwie. + +Winicjusz, który żył dotąd jakby w gorączce, podtrzymywany jedynie nadzieją, teraz, gdy ta nadzieja zdawała się spełniać, uczuł nagle takie osłabienie, jakie odczuwa człowiek po podróży nad siły, u celu. Chilon zauważył to i postanowił z tego korzystać: + +— Bramy są wprawdzie strzeżone przez twoich ludzi, panie, i chrześcijanie muszą o tym wiedzieć. Ale oni nie potrzebują bram. Tyber także ich nie potrzebuje, a choć od rzeki do tamtych dróg daleko, warto nadłożyć drogi dla widzenia „Wielkiego Apostoła”. Zresztą oni mieć mogą tysiączne sposoby wydostania się za mury i wiem, że je mają. W Ostrianum znajdziesz, panie, Ligię, a gdyby nawet, czego nie przypuszczam, jej nie było, będzie Ursus, albowiem ten przyrzekł mi zamordować Glauka. Sam mi mówił, że będzie i tam go zamorduje, słyszysz, szlachetny trybunie? Otóż albo pójdziesz w ślad za nim i dowiesz się, gdzie Ligia mieszka, albo każesz go schwytać swoim ludziom jako mordercę i mając go w ręku, wydobędziesz z niego wyznanie, gdzie ukrył Ligię. Ja swoje zrobiłem! Inny, o panie, powiedziałby ci, że wypił z Ursusem dziesięć kantarów najprzedniejszego wina, zanim tajemnicę z niego wydobył; inny powiedziałby ci, że przegrał do niego tysiąc sestercji w scriptae duodecim lub że za dwa tysiące kupił wiadomość… Wiem, że wróciłbyś mi to podwójnie, ale mimo tego raz w życiu… to jest, chciałem powiedzieć: jak zawsze w życiu, będę uczciwym, tuszę bowiem, że jak mówił wielkoduszny Petroniusz, wszelkie moje wydatki i nadzieje twoja wspaniałomyślność przewyższy. + +Lecz Winicjusz, który był żołnierzem i przywykł nie tylko radzić sobie wobec wszelkich zdarzeń, ale i działać, wnet opanował chwilową słabość i rzekł: + +— Nie zawiedziesz się na mojej wspaniałomyślności, pierwej jednak pójdziesz ze mną do Ostrianum. + +— Ja do Ostrianum? — pytał Chilo, który nie miał najmniejszej chęci tam iść. — Ja, szlachetny trybunie, obiecałem ci wskazać Ligię, ale nie przyrzekłem jej porywać… Pomyśl, panie, co by się ze mną stało, gdyby ten niedźwiedź ligijski rozdarłszy Glauka przekonał się jednocześnie, że nie całkiem słusznie go rozdarł? Czy nie poczytałby mnie (zresztą niesłusznie) za sprawcę spełnionego morderstwa? Pamiętaj, panie, że im kto większym jest filozofem, tym mu trudniej odpowiadać na głupie pytania prostaków, cóż bym mu więc odpowiedział, gdyby mnie spytał, dlaczegom oskarżył Glauka lekarza? Jeśli jednak posądzasz mnie, że cię zwodzę, tedy ci powiem, zapłać mi wówczas dopiero, gdy ci wskażę dom, w którym mieszka Ligia, dziś okaż mi zaś tylko cząstkę twej szczodrobliwości, abym, gdybyś i ty, o panie (czego niech wszystkie bogi bronią), miał ulec jakiemu wypadkowi, nie pozostał całkiem bez nagrody. Serce twoje nie zniosłoby tego nigdy. + +Winicjusz poszedł do skrzyni stojącej na marmurowym podnóżu, zwanej arca, i wydobywszy z niej kieskę cisnął ją Chilonowi. + +— To są scrupula — rzekł. — Gdy Ligia będzie u mnie w domu, dostaniesz taką samą napełnioną aureusami. + +— Jowiszu! — zawołał Chilon. + +Lecz Winicjusz zmarszczył brwi. + +— Tu dostaniesz jeść, po czym możesz odpocząć. Do wieczora nie ruszysz się stąd, gdy zaś noc zapadnie, będziesz mi towarzyszył do Ostrianum. + +Na twarzy Greka odbiły się przez chwilę strach i wahanie, po czym jednak uspokoił się i rzekł: + +— Któż ci się oprze, panie! Przyjmij te słowa za dobrą wróżbę, tak jak przyjął podobne wielki nasz bohater w świątyni Ammona. Co do mnie, te „skrupuły” (tu potrząsnął kieską) przeważyły moje, nie mówiąc już o twym towarzystwie, które dla mnie jest szczęściem i rozkoszą. + +Lecz Winicjusz przerwał mu niecierpliwie i począł wypytywać o szczegóły rozmowy z Ursusem. Jedna rzecz wykazywała się z nich jasno: to jest, że albo schronienie Ligii zostanie jeszcze tej nocy wykrytym, albo ją samą można będzie porwać w czasie drogi powrotnej z Ostrianum. I na tę myśl Winicjusza porywała szalona radość. Teraz, gdy miał niemal pewność, że Ligię odzyska, i gniew przeciw niej, i uraza, jaką dla niej żywił, znikły. Za tę właśnie radość darowywał jej wszystkie winy. Myślał tylko o niej jak o drogiej i pożądanej istocie i miał takie wrażenie, jakby po długiej podróży miała wrócić. Brała go ochota zwołać niewolników i kazać im przybrać dom w girlandy. Nie miał w tej chwili żalu nawet do Ursusa. Gotów był wszystko wszystkim przebaczyć. Chilo, do którego dotychczas mimo jego usług czuł pewien wstręt, po raz pierwszy wydał mu się człowiekiem zabawnym i zarazem niepospolitym. Rozjaśnił mu się dom, rozjaśniły się oczy i rozjaśniła twarz. Począł na nowo czuć młodość i rozkosz życia. Dawniejsze ponure cierpienie nie dało mu jeszcze dostatecznej miary, jak Ligię pokochał. Zrozumiał to dopiero teraz, gdy spodziewał się ją mieć. Pragnienie jej budziło się w nim, jak na wiosnę budzi się ziemia przygrzana słońcem, ale żądze jego były obecnie jakby mniej ślepe i dzikie, a więcej radosne i tkliwe. Czuł też w sobie energię bez granic i był przekonany, że gdy tylko zobaczy Ligię własnymi oczyma, wówczas nie odbiorą mu już jej wszyscy chrześcijanie całego świata ani nawet sam cezar. + +Chilon jednakże, ośmielony jego radością, zabrał głos i począł dawać rady. Według niego należało sprawy nie uważać jeszcze za wygraną i zachować jak największą ostrożność, bez której całe dzieło może pójść na nic. Zaklinał też Winicjusza, by nie porywał Ligii z Ostrianum. Powinni tam pójść w kapturach na głowach, z twarzami przysłoniętymi, i poprzestać na przypatrywaniu się z jakiego mrocznego kąta wszystkim obecnym. Dopiero gdy ujrzą Ligię, najbezpieczniej będzie pójść za nią z daleka, obaczyć, do którego domu wchodzi, a nazajutrz o świcie otoczyć go wielką siłą niewolników i zabrać ją w biały dzień. Ponieważ jest ona zakładniczką i należy właściwie do cezara, zatem można to uczynić bez obawy prawa. W razie gdyby jej nie znaleźli w Ostrianum, pójdą za Ursusem i skutek będzie ten sam. Na cmentarz z wielką liczbą ludzi udawać się nie można, łatwo bowiem mogliby zwrócić na siebie uwagę, a wówczas chrześcijanie potrzebowaliby tylko pogasić wszystkie światła, tak jak to uczynili przy pierwszym porwaniu, i rozproszyć się lub pochować w ciemnościach, w kryjówkach im tylko znanych. Natomiast trzeba się uzbroić, a jeszcze lepiej wziąć ze sobą ze dwóch ludzi pewnych i silnych, aby w danym razie mieć w nich obronę. + +Winicjusz przyznawał mu słuszność zupełną i wspomniawszy zarazem na rady Petroniusza, wydał rozkaz niewolnikom, aby sprowadzili do niego Krotona. Chilo, który wszystkich znał w Rzymie, uspokoił się znacznie słysząc nazwisko znanego atlety, którego nadludzką siłę podziwiał niejednokrotnie na arenie, i oświadczył, że do Ostrianum pójdzie. Kieska, napełniona wielkimi aureusami, wydawała mu się przy pomocy Krotona o wiele łatwiejszą do zdobycia. + +Zasiadł więc z dobrą myślą do stołu, do którego wezwał go po niejakim czasie przełożony nad atrium, i w czasie jedzenia opowiadał niewolnikom, jako dostarczył ich panu cudownej maści, którą dość posmarować kopyta najlichszym koniom, aby pozostawiły daleko za sobą wszystkie inne. Nauczył go przyrządzać tę maść pewien chrześcijanin, albowiem starsi chrześcijańscy daleko lepiej rozumieją się na czarach i cudach niż nawet Tesalczycy, chociaż Tesalia słynie ze swoich czarownic. Chrześcijanie mają do niego ufność ogromną, dlaczego zaś ją mają, domyśli się łatwo każdy, kto wie, co znaczy ryba. Tak rozmawiając patrzył pilnie w twarze niewolników, w nadziei, że może odkryje między nimi chrześcijanina i doniesie o nim Winicjuszowi. Gdy jednak ta nadzieja go zawiodła, począł jeść i pić nadzwyczaj obficie, nie szczędząc pochwał kucharzowi i zapewniając, że postara się go od Winicjusza odkupić. Wesołość jego mąciła jedynie myśl, że nocą trzeba będzie pójść do Ostrianum, pocieszał się jednak, że to będzie w przebraniu, po ciemku i w towarzystwie dwóch ludzi, z których jeden jest, jako siłacz, bożyszczem całego Rzymu, drugi patrycjuszem i wysokim urzędnikiem wojskowym. „Choćby Winicjusza i odkryli — mówił sobie — nie ośmielą się podnieść na niego ręki, co do mnie zaś, będą mądrzy, jeśli zobaczą choć koniec mego nosa.” + +Po czym jął sobie przypominać rozmowę z robotnikiem i rozpamiętywanie to nową napełniło go otuchą. Nie miał najmniejszej wątpliwości, że ów robotnik był Ursusem. Wiedział z opowiadań Winicjusza i tych, którzy przeprowadzali Ligię z pałacu cezara, o niezwykłej sile tego człowieka. Otóż ponieważ u Eurycjusza wypytywał o ludzi wyjątkowo silnych, nie było nic dziwnego, że wskazano mu Ursusa. Potem zmieszanie i wzburzenie robotnika na wzmiankę o Winicjuszu i Ligii nie pozwalało wątpić, że osoby te szczególniej go obchodzą; robotnik wspominał także o pokucie za zabicie człowieka, Ursus zaś zabił Atacyna; na koniec rysopis robotnika odpowiadał zupełnie temu, co Winicjusz opowiadał o Ligu. Jedno tylko zmienione imię mogło wzbudzać wątpliwość, lecz Chilo już wiedział, że chrześcijanie często przy chrzcie przyjmują nowe imiona. + +„Jeśli Ursus zabije Glauka — mówił sobie Chilo — to będzie jeszcze lepiej, jeśli zaś nie zabije, to także będzie dobry znak, pokaże się bowiem, z jaką trudnością przychodzi chrześcijanom zabójstwo. Przedstawiłem przecie tego Glauka jako rodzonego syna Judasza i zdrajcę wszystkich chrześcijan; byłem tak wymowny, że kamień by się wzruszył i obiecałby spaść na głowę Glaukowi, a jednak ledwiem nakłonił tego ligijskiego niedźwiedzia, by mi przyrzekł położyć na nim łapę… Wahał się, nie chciał, opowiadał o swoim żalu i pokucie. Widocznie między nimi to nie uchodzi… Swoje krzywdy trzeba przebaczać, za cudze nie bardzo wolno się mścić, ergo, zastanów się, Chilonie, cóż ci może grozić? Glaukusowi nie wolno się nad tobą pomścić… Ursus, jeśli nie zabije Glauka za tak wielką winę, jak zdrada wszystkich chrześcijan, to tym bardziej nie zabije ciebie za tak małą, jak zdrada jednego chrześcijanina. Zresztą, gdy raz wskażę temu jurnemu grzywaczowi gniazdo tamtej turkawki, umywam ręce od wszystkiego i przenoszę się na powrót do Neapolis. Chrześcijanie mówią także o jakimś umywaniu rąk, jest to więc widocznie sposób, w który, jeśli się ma z nimi sprawę, można ją ostatecznie zakończyć. Jacyś dobrzy ludzie ci chrześcijanie, a tak źle o nich mówią! O, bogowie! Taka to sprawiedliwość na świecie. Lubię jednak tę naukę za to, że nie pozwala zabijać. Ale jeśli nie pozwala zabijać, to nie pozwala zapewne ani kraść, ani oszukiwać, ani fałszywie świadczyć, a zatem nie powiem, żeby była łatwą. Uczy ona widocznie nie tylko uczciwie umierać, jak uczą stoicy, ale i uczciwie żyć. Jeśli kiedy dojdę do majątku i będę miał taki dom jak ten i tylu niewolników, to może zostanę chrześcijaninem na tak długo, jak mi to będzie na rękę. Bo bogaty może sobie na wszystko pozwolić, nawet na cnotę… Tak! To jest religia dla bogatych i dlatego nie rozumiem, jakim sposobem jest między nimi tylu biednych. Co im z tego przyjdzie i dlaczego pozwalają cnocie zawiązywać sobie ręce? Muszę się kiedyś nad tym zastanowić. Tymczasem chwała ci, Hermesie, żeś mi pomógł odnaleźć tego borsuka… Ale jeśliś to uczynił dla dwóch jałówek, białych jednolatek z pozłoconymi rogami, to cię nie poznaję. Wstydź się, Argobójco! Taki mądry bóg, żeby też z góry nie przewidział, że nic nie dostanie! Ofiaruję ci za to moją wdzięczność, a jeśli wolisz od mojej wdzięczności dwoje bydląt, tedy sam jesteś trzecim i w najlepszym razie powinieneś być pastuchem, nie bogiem. Strzeż się także, żebym jako filozof nie dowiódł ludziom, że cię nie ma, bo wówczas wszyscy by ci przestali składać ofiary. Z filozofami lepiej być dobrze.” + +Tak rozmawiając ze sobą i z Hermesem, wyciągnął się na ławie, podłożył sobie płaszcz pod głowę i gdy niewolnicy sprzątnęli naczynia, zasnął. Zbudził się dopiero, a raczej zbudzono go, gdy nadszedł Kroto. Wówczas udał się do atrium i z przyjemnością począł przyglądać się potężnej postaci lanisty, eks-gladiatora, która swym ogromem zdawała się wypełniać całe atrium. Kroto już był się ułożył o cenę wyprawy i mówił właśnie Winicjuszowi: + +— Na Herkulesa! Dobrze, panie, żeś się dziś do mnie zgłosił, albowiem jutro udaję się do Benewentu, dokąd wezwał mnie szlachetny Watyniusz, abym się tam wobec cezara próbował z niejakim Syfaksem, najsilniejszym Negrem, jakiego wydała kiedykolwiek Afryka. Czy wyobrażasz sobie, panie, jak jego kość pacierzowa chrupnie w moich ramionach, ale prócz tego strzaskam mu pięścią jego czarną szczękę. + +— Na Polluksa! — odpowiedział Winicjusz. — Jestem pewien, że tak uczynisz, Krotonie. + +— I wyśmienicie postąpisz — dodał Chilo. — Tak!… Prócz tego strzaskaj mu szczękę! To dobra myśl i godny ciebie czyn. Gotów jestem założyć się, że mu strzaskasz szczękę. Posmaruj jednak tymczasem członki oliwą, mój Herkulesie, i przepasz się, albowiem wiedz o tym, iż z prawdziwym Kakusem możesz mieć sprawę. Człowiek, co strzeże tej dziewicy, o którą chodzi dostojnemu Winicjuszowi, posiada podobno wyjątkową siłę. + +Chilon mówił tak tylko dla podniecenia ambicji Krotona, lecz Winicjusz rzekł: + +— Tak jest, nie widziałem tego, ale mówiono mi o nim, że byka chwyciwszy za rogi, może go zawlec, dokąd chce. + +— Oj! — zawołał Chilo, który nie wyobrażał sobie, by Ursus był tak silnym. + +Lecz Kroto uśmiechnął się pogardliwie. + +— Podejmuję się, dostojny panie — rzekł — porwać tą oto ręką, kogo mi każesz, a tą drugą obronić się przeciw siedmiu takim Ligom i przynieść ci dziewicę do domu, choćby wszyscy chrześcijanie z Rzymu gonili za mną jak kalabryjskie wilki. Jeśli tego nie dokażę, pozwolę sobie dać batogi na tym impluvium. + +— Nie pozwól mu na to, panie! — zawołał Chilo. — Poczną w nas godzić kamieniami, a wówczas co jego siła pomoże? Czyż nie lepiej zabrać dziewicę z domu i nie narażać ani jej, ani siebie na zgubę? + +— Tak ma być, Krotonie — rzekł Winicjusz. + +— Twoje pieniądze, twoja wola! Pamiętaj tylko, panie, że jutro jadę do Benewentu. + +— Mam pięciuset niewolników w samym mieście — odpowiedział Winicjusz. + +Po czym dał im znak, by odeszli, sam zaś udał się do biblioteki i usiadłszy, napisał do Petroniusza następne słowa: + +„Chilon odnalazł Ligię. Dziś wieczór udaję się z nim i z Krotonem do Ostrianum i porwę ją zaraz lub jutro z domu. Niech bogowie zleją na cię wszelkie pomyślności. Bądź zdrów, carissime, gdyż radość nie pozwala mi pisać dłużej.” + +I złożywszy trzcinę począł przechadzać się szybkim krokiem, albowiem prócz radości, która zalewała mu duszę, trawiła go gorączka. Mówił sobie, że nazajutrz Ligia będzie w tym domu. Nie wiedział, jak z nią postąpi, czuł jednak, że jeśli go zechce kochać, to będzie jej sługą. Przypominał sobie upewnienia Akte, że był kochanym, i wzruszał się do głębi. Więc będzie chodziło tylko o przezwyciężenie jakiegoś dziewiczego wstydu i jakichś ślubów, które widocznie nauka chrześcijańska nakazuje? Ale jeśli tak, to gdy Ligia raz będzie w jego domu i ulegnie namowie lub przemocy, wówczas musi powiedzieć sobie: „Stało się”, i następnie będzie już powolną i kochającą. + +Lecz wejście Chilona przerwało mu bieg tych błogich myśli. + +— Panie — rzekł Grek — oto co mi jeszcze przyszło do głowy: nuż chrześcijanie mają jakoweś znaki, jakoweś tessery, bez których nikt nie będzie dopuszczony do Ostrianum? Wiem, że w domach modlitwy tak bywa i że takową tesserę dostałem od Eurycjusza; pozwól mi więc pójść do niego, panie, rozpytać dokładnie i zaopatrzyć się w owe znaki, jeśli okażą się konieczne. + +— Dobrze, szlachetny mędrcze — odpowiedział wesoło Winicjusz. — Mówisz jak człek przezorny i należy ci się za to pochwała. Pójdziesz więc do Eurycjusza lub gdzie ci się podoba, ale dla pewności zostawisz na tym oto stole tę sakiewkę, którą dostałeś. + +Chilo, który zawsze niechętnie rozstawał się z pieniędzmi, skrzywił się, jednakże uczynił zadość rozkazowi i wyszedł. Z Karyn do Cyrku, przy którym leżał sklepik Eurycjusza, nie było zbyt daleko, dlatego też wrócił znacznie jeszcze przed wieczorem. + +— Oto są znaki, panie. Bez nich nie puszczono by nas. Rozpytałem się też dobrze o drogę, a zarazem powiedziałem Eurycjuszowi, że potrzebuję znaków tylko dla moich przyjaciół, sam zaś nie pójdę, bo to dla mnie starego za daleko, i wreszcie, że jutro zobaczę Wielkiego Apostoła, który mi powtórzy najpiękniejsze ustępy ze swego przemówienia. + +— Jak to: nie będziesz? Musisz iść! — rzekł Winicjusz. + +— Wiem, że muszę, ale pójdę dobrze zakapturzony i wam radzę toż samo uczynić, inaczej możemy spłoszyć ptaki. + +Jakoż niebawem poczęli się zbierać, albowiem mrok czynił się na świecie. Wzięli galijskie płaszcze z kapturami, wzięli latarki; Winicjusz uzbroił nadto siebie i towarzyszów w krótkie zakrzywione noże. Chilon zaś wdział perukę, w którą się po drodze od Eurycjusza zaopatrzył, i wyszli, śpiesząc się, by do odległej bramy Nomentańskiej dojść przed jej zamknięciem. + + + +Rozdział dwudziesty + +Szli przez Vicus Patricius, wzdłuż Wiminalu, do dawnej bramy Wiminalskiej, koło płaszczyzny, na której Dioklecjan wzniósł później wspaniałe łaźnie. Minęli resztki muru Serwiusza Tuliusza i przez bardziej już puste miejsca doszli do drogi Nomentańskiej, tam zaś skręciwszy na lewo, ku Salaria, znaleźli się wśród wzgórz, pełnych kopalni piasku, a gdzieniegdzie i cmentarzy. Ściemniło się tymczasem już zupełnie, że zaś księżyc jeszcze nie wszedł, więc drogę dość trudno przyszłoby im znaleźć, gdyby nie to, że jak przewidział Chilo, wskazywali ją sami chrześcijanie. Jakoż na prawo, na lewo i na przodzie widać było ciemne postaci, zdążające ostrożnie ku piaszczystym wądołom. Niektórzy z owych ludzi nieśli latarki, okrywając je jednak ile możności płaszczami, inni, znający lepiej drogę, szli po ciemku. Wprawne żołnierskie oczy Winicjusza odróżniały po ruchach młodszych mężczyzn od starców wlokących się na kijach i od kobiet poobwijanych starannie w długie stole. Rzadcy przechodnie i wieśniacy, wyjeżdżający z miasta, brali widocznie tych nocnych wędrowców za robotników zdążających do arenariów lub za bractwa pogrzebowe, których członkowie wyprawiali sobie czasami obrzędowe agapy w nocy. W miarę jednak, jak młody patrycjusz i jego towarzysze posuwali się naprzód, naokół migało coraz więcej latarek i zwiększała się liczba osób. Niektóre z nich śpiewały przyciszonymi głosami pieśni, które Winicjuszowi wydawały się jakby pełne tęsknoty. Chwilami ucho jego chwytało urywane słowa lub zdania pieśni, jak na przykład: „Wstań, który śpisz” lub „Powstań z martwych”, czasem znów imię Chrystusa powtarzało się w ustach mężczyzn i kobiet. Lecz Winicjusz mało zwracał uwagi na słowa, albowiem przez głowę przechodziło mu, że może która z owych ciemnych postaci jest Ligią. Niektóre, przechodząc blisko, mówiły: „Pokój z wami” lub „Chwała Chrystusowi!”, jego zaś ogarniał niepokój i serce poczynało mu bić żywiej, albowiem wydawało mu się, że słyszy głos Ligii. Podobne kształty lub podobne ruchy zwodziły go w ciemnościach co chwila i dopiero sprawdziwszy kilkakrotnie swą omyłkę począł nie ufać oczom. + +Droga wydała mu się jednak długą. Okolicę znał dobrze, ale po ciemku nie umiał się w niej rozeznać. Co chwila trafiały się to jakieś wąskie przejścia, to części murów, to jakieś budynki, których sobie koło miasta nie przypominał. Wreszcie brzeg księżyca ukazał się sponad nagromadzonych chmur i oświecił okolicę lepiej od mdłych latarek. Coś z dala poczęło wreszcie błyszczeć, jakby ognisko lub płomień pochodni. Winicjusz pochylił się ku Chilonowi i spytał, czy to Ostrianum. + +Chilo, na którym noc, odległość od miasta i te postaci, do widm podobne, czyniły widocznie silne wrażenie, odrzekł nieco niepewnym głosem: + +— Nie wiem, panie, nie byłem nigdy w Ostrianum. Ale mogliby chwalić Chrystusa gdzieś bliżej miasta. + +Po chwili zaś, czując potrzebę rozmowy i pokrzepienia odwagi, dodał: + +— Schodzą się jak zbójcy, a przecie nie wolno im zabijać, chyba że mnie ów Lig zwiódł niegodnie. + +Lecz Winicjusza, który myślał o Ligii, zdziwiła także ta ostrożność i tajemniczość, z jaką jej współwyznawcy zbierali się dla słuchania swego najwyższego kapłana, więc rzekł: + +— Jak wszystkie religie, tak i ta ma między nami swych zwolenników, ale chrześcijanie to sekta żydowska. Czemuż zbierają się tu, gdy na Zatybrzu stoją świątynie żydowskie, w których w biały dzień Żydzi składają ofiary? + +— Nie, panie. Żydzi właśnie są ich najzaciętszymi nieprzyjaciółmi. Mówiono mi, że już przed dzisiejszym cezarem przyszło niemal do wojny między Żydami a nimi. Cezara Klaudiusza znudziły tak te rozruchy, że wygnał wszystkich Żydów, dziś jednak edykt ten jest zniesiony. Lecz chrześcijanie kryją się przed Żydami i przed ludnością, która, jak ci wiadomo, posądza ich o zbrodnie i nienawidzi. + +Czas jakiś szli w milczeniu, po czym Chilo, którego strach zwiększał się w miarę odległości od bram, rzekł: + +— Wracając od Eurycjusza pożyczyłem od jednego balwierza peruki i w nozdrza wsadziłem sobie dwa ziarnka bobu. Nie powinni mnie poznać. Ale gdyby i poznali, to nie zabiją. To nieźli ludzie! To nawet bardzo uczciwi ludzie, których kocham i cenię. + +— Nie ujmuj ich sobie pochwałami przedwcześnie — odpowiedział Winicjusz. + +Weszli teraz w wąski wądół, zamknięty z boku jakby dwoma okopami, nad którymi przerzucał się w jednym miejscu akwedukt. Księżyc tymczasem wychylił się zza chmur i na końcu wąwozu ujrzeli mur, pokryty obficie srebrzącymi się w świetle miesięcznym bluszczami. Było to Ostrianum. + +Winicjuszowi zaczęło bić serce żywiej. + +Przy bramie dwaj fossorowie odbierali znaki. Po chwili Winicjusz i jego towarzysze znaleźli się w miejscu dość obszernym, zamkniętym ze wszystkich stron murem. Gdzieniegdzie stały tu osobne pomniki, w środku zaś widać było właściwe hypogeum, czyli kryptę leżącą w niższej swej części pod powierzchnią gruntu, w której były grobowce; przed wejściem do krypty szumiała fontanna. Widocznym jednak było, że zbyt wielka liczba osób nie zdołałaby się w samym hypogeum pomieścić. Winicjusz więc domyślił się łatwo, że obrządek będzie się odbywał pod gołym niebem na dziedzińcu, na którym wkrótce zgromadził się tłum bardzo liczny. Jak okiem dojrzeć, latarka migotała przy latarce, wielu zaś z przybyłych nie miało wcale światła. Z wyjątkiem kilku głów, które się odkryły, wszyscy, z obawy zdrajców czy też chłodu, pozostali zakapturzeni, i młody patrycjusz z trwogą pomyślał, że jeśli tak pozostaną do końca, to w tym tłumie, przy mdłym świetle, niepodobna mu będzie Ligii rozeznać. + +Lecz nagle przy krypcie zapalono kilka smolnych pochodni, które ułożono w mały stos. Stało się jaśniej. Tłum począł po chwili śpiewać, z początku cicho, potem coraz głośniej, jakiś dziwny hymn. Winicjusz nigdy w życiu nie słyszał podobnej pieśni. Ta sama tęsknota, która już uderzyła go w śpiewach nuconych półgłosem przez pojedynczych ludzi w czasie drogi na cmentarz, odezwała się i teraz w tym hymnie, tylko daleko wyraźniej i silniej, a w końcu stała się tak przejmującą i ogromną, jakby wraz z ludźmi począł tęsknić cały ten cmentarz, wzgórza, wądoły i okolica. Zdawać się przy tym mogło, iż jest w tym jakieś wołanie po nocy, jakaś pokorna prośba o ratunek w zabłąkaniu i ciemności. Głowy, podniesione ku górze, zdawały się widzieć kogoś, hen, wysoko, a ręce wzywać go, by zstąpił. Gdy pieśń cichła, następowała jakby chwila oczekiwania, tak przejmująca, że i Winicjusz, i jego towarzysze mimo woli spoglądali ku gwiazdom, jakby w obawie, że stanie się coś niezwykłego i że ktoś naprawdę zstąpi. Winicjusz w Azji Mniejszej, w Egipcie i w samym Rzymie widział mnóstwo przeróżnych świątyń, poznał mnóstwo wyznań i słyszał mnóstwo pieśni, tu jednak dopiero po raz pierwszy ujrzał ludzi wzywających bóstwo pieśnią nie dlatego, że chcieli wypełnić jakiś ustalony rytuał, ale spod serca, z takiej prawdziwej za nim tęsknoty, jaką mogą mieć dzieci za ojcem lub matką. Trzeba było być ślepym, by nie dostrzec, że ci ludzie nie tylko czcili swego boga, ale go z całej duszy kochali, tego zaś Winicjusz nie widział dotąd w żadnej ziemi, w żadnych obrzędach, w żadnej świątyni, w Rzymie bowiem i w Grecji ci, którzy jeszcze oddawali cześć bogom, czynili to dla zjednania sobie ich pomocy lub z bojaźni, ale nikomu nie przychodziło nawet do głowy, by ich kochać. + +Jakkolwiek też miał myśl zajętą Ligią, a uwagę wypatrywaniem jej wśród tłumów, nie mógł jednak nie widzieć tych rzeczy dziwnych i nadzwyczajnych, które się koło niego działy. Tymczasem dorzucono kilka pochodni na ognisko, które oblało czerwonym światłem cmentarz i przyćmiło blask latarek, w tej samej zaś chwili z hypogeum wyszedł starzec przybrany w płaszcz z kapturem, ale z odkrytą głową, i wstąpił na kamień leżący w pobliżu stosu. + +Tłum zakołysał się na jego widok. Głosy obok Winicjusza poczęły szeptać: „Petrus! Petrus!…” Niektórzy poklękali, inni wyciągali ku niemu ręce. Nastała cisza tak głęboka, że słychać było każdy opadający z pochodni węgielek, oddalony turkot kół na Nomentańskiej drodze i szmer wiatru w kilku piniach rosnących obok cmentarza. + +Chilo pochylił się ku Winicjuszowi i szepnął: + +— To ten! Pierwszy uczeń Chrestosa, rybak! + +Starzec zaś wzniósł do góry dłoń i znakiem krzyża przeżegnał zgromadzonych, którzy tym razem padli na kolana. Towarzysze Winicjusza i on sam, nie chcąc się zdradzić, poszli za przykładem innych. Młody człowiek nie umiał na razie pochwytać swych wrażeń, albowiem wydało mu się, że owa postać, którą przed sobą widział, jest i dość prostaczą, i nadzwyczajną, a co więcej, że ta nadzwyczajność wypływa właśnie z jej prostoty. Starzec nie miał ani mitry na głowie, ani dębowego wieńca na skroniach, ani palmy w ręku, ani złotej tablicy na piersiach, ani szat usianych w gwiazdy lub białych, słowem, żadnych takich oznak, jakie nosili kapłani wschodni, egipscy, greccy lub flaminowie rzymscy. + +I znów uderzyła Winicjusza taż sama różnica, którą odczuł słuchając pieśni chrześcijańskich, albowiem i ten „rybak” wydał mu się nie jakimś arcykapłanem biegłym w ceremoniach, ale jakby prostym, wiekowym i niezmiernie czcigodnym świadkiem, który przychodzi z daleka, by opowiedzieć jakąś prawdę, którą widział, której dotykał, w którą uwierzył, jak wierzy się w oczywistość, i ukochał właśnie dlatego, że uwierzył. Była też w jego twarzy taka siła przekonania, jaką posiada prawda sama. I Winicjusz, który będąc sceptykiem, nie chciał się poddać jego urokowi, poddał się jednakże jakiejś gorączkowej ciekawości, co też wypłynie z ust tego towarzysza tajemniczego „Chrestosa” i jaka jest ta nauka, którą wyznają Ligia i Pomponia Grecyna. + +Tymczasem Piotr począł mówić i mówił z początku jak ojciec, który upomina dzieci i uczy je, jak mają żyć. Nakazywał im, by wyrzekli się zbytków i rozkoszy, miłowali zaś ubóstwo, czystość obyczajów, prawdę, by znosili cierpliwie krzywdy i prześladowania, słuchali przełożonych i władzy, wystrzegali się zdrady, obłudy i obmówiska, a w końcu, żeby dawali przykład i jedni drugim między sobą, i nawet poganom. Winicjusza, dla którego dobrym było to tylko, co mogło mu wrócić Ligię, a złym wszystko, co stawało między nimi jako przeszkoda, dotknęły i rozgniewały niektóre z tych rad, albowiem wydało mu się, że zalecając czystość i walkę z żądzami starzec śmie tym samym nie tylko potępiać jego miłość, ale zraża Ligię do niego i utwierdza ją w oporze. Zrozumiał, że jeśli ona jest między zebranymi i słucha tych słów, a bierze je do serca, to w tej chwili musi myśleć o nim jako o wrogu tej nauki i niegodziwcu. Na tę myśl porwała go złość: „Cóżem nowego usłyszał — mówił sobie. — Toż ma być owa nieznana nauka? Każdy to wie, każdy to słyszał, wszak ubóstwo i ograniczenie potrzeb zalecają i cynicy, wszak cnotę polecał i Sokrates, jako rzecz starą a dobrą; wszak pierwszy lepszy stoik, nawet taki Seneka, który ma pięćset stołów cytrynowych, sławi umiarkowanie, zaleca prawdę, cierpliwość w przeciwnościach, stałość w nieszczęściu, i to wszystko jest jakoby zleżałe zboże, które myszy jedzą, ludzie zaś już jeść nie chcą, dlatego że ze starości zatęchło.” I obok gniewu doznał jakby uczucia zawodu, spodziewał się bowiem odkrycia jakichś nieznanych, czarodziejskich tajemnic, a przynajmniej mniemał, że usłyszy jakiegoś zadziwiającego swą wymową retora, tymczasem słyszał jeno słowa ogromnie proste, pozbawione wszelkich ozdób. Dziwiła go tylko ta cisza i to skupienie, z jakim tłum słuchał. Lecz starzec mówił dalej do tych zasłuchanych ludzi, że mają być dobrzy, cisi, sprawiedliwi, ubodzy i czyści nie dlatego, by za życia mieć spokój, ale by po śmierci żyć wiecznie w Chrystusie, w takim weselu, w takiej chwale, rozkwicie i radości, jakich nikt na ziemi nigdy nie dostąpił. + +I tu Winicjusz, jakkolwiek uprzedzony przed chwilą niechętnie, nie mógł nie zauważyć, że jednak jest różnica między nauką starca a tym, co mówili cynicy, stoicy lub inni filozofowie, ci bowiem dobro i cnotę zalecali jako rzecz rozumną i jedynie w życiu praktyczną, on zaś obiecywał za nią nieśmiertelność, i to nie jakąś lichą nieśmiertelność pod ziemią, w nudzie, czczości, pustkowiu, ale wspaniałą, równą niemal bytowi bogów. Mówił przy tym o niej jak o rzeczy zupełnie pewnej, więc wobec takiej wiary cnota nabierała ceny po prostu bez granic, a klęski życia stawały się czymś niesłychanie błahym, albowiem cierpieć chwilowo, dla nieprzebranego szczęścia, jest rzeczą zupełnie inną niż cierpieć dlatego tylko, że taki jest porządek natury. Lecz starzec mówił dalej, że cnotę i prawdę należy miłować dla nich samych, albowiem najwyższym przedwiecznym dobrem i przedwieczną cnotą jest Bóg, kto więc je miłuje, ten miłuje Boga i przez to sam staje się jego umiłowanym dzieckiem. Winicjusz nie rozumiał tego dobrze, wiedział jednak już dawniej ze słów, które Pomponia Grecyna powiedziała do Petroniusza, że ten Bóg jest wedle mniemania chrześcijan jeden i wszechmocny, gdy więc teraz usłyszał jeszcze, że jest on wszechdobrem i wszechprawdą, mimo woli pomyślał, że wobec takiego Demiurga Jowisz, Saturn, Apollo, Juno, Westa i Wenus wyglądaliby jak jakaś marna i hałaśliwa zgraja, w której broją wszyscy razem i każdy na swoją rękę. Ale największe zdumienie ogarnęło młodego człowieka, gdy starzec począł nauczać, że Bóg jest również wszechmiłością, kto więc kocha ludzi, ten spełnia najwyższe jego przykazanie. Lecz nie dość jest kochać ludzi ze swego narodu, albowiem Bóg-człowiek za wszystkich krew przelał i między poganami znalazł już takich swoich wybranych, jak Korneliusz centurion, i nie dość jest kochać tych, którzy nam dobrze czynią, albowiem Chrystus przebaczył i Żydom, którzy go wydali na śmierć, i żołnierzom rzymskim, którzy go do krzyża przybili, należy więc tym, którzy krzywdy nam czynią, nie tylko przebaczać, ale kochać ich i płacić im dobrem za złe; i nie dość kochać dobrych, ale trzeba kochać i złych, gdyż tylko miłością można z nich złość wyplenić.Chilo przy tych słowach pomyślał sobie, że jego robota poszła na marne i że Ursus nigdy w świecie nie odważy się zabić Glauka ani tej nocy, ani żadnej innej. Pocieszył się jednak natychmiast drugim wnioskiem wyprowadzonym z nauki starca: mianowicie, że i Glaukus nie zabije jego, choćby go odkrył i poznał. Winicjusz nie myślał już jednak, że w słowach starca nie masz niczego nowego, ale ze zdumieniem zadawał sobie pytanie: co to za Bóg? co to za nauka? i co to za lud? Wszystko, co słyszał, nie mieściło się wprost w jego głowie. Był to dla niego jakiś niesłychany nów pojęć. Czuł, że gdyby na przykład chciał pójść za tą nauką, musiałby złożyć na stos swoje myślenie, zwyczaje, charakter, całą dotychczasową naturę i wszystko to spalić na popiół, a wypełnić się jakimś zgoła innym życiem i całkowicie nową duszą. Nauka, która mu nakazywała kochać Partów, Syryjczyków, Greków, Egipcjan, Galów i Brytanów, przebaczać nieprzyjaciołom, płacić im dobrem za złe i kochać ich, wydała mu się szaloną, jednocześnie zaś miał poczucie, że jednak w samym jej szaleństwie jest coś potężniejszego niż we wszelkich dotychczasowych filozofiach. Mniemał, że z powodu jej szaleństwa jest niewykonalną, a z powodu niewykonalności boską. Odrzucał ją w duszy, a czuł, że rozchodzi się od niej, jakby od łąki pełnej kwiatów, jakaś woń upajająca, którą gdy ktoś raz odetchnął, musi, jako w kraju Lotofagów, zapomnieć o wszystkim innym i tylko do niej tęsknić. Zdawało mu się, że nie ma w niej nic rzeczywistego, i zarazem, że rzeczywistość wobec niej jest czymś tak lichym, że nie warto zatrzymywać nad nią myśli. Otoczyły go jakieś przestwory, których się ani domyślał, jakieś ogromy, jakieś chmury. Ów cmentarz począł czynić na nim wrażenie zbiorowiska szaleńców, lecz także i miejsca tajemniczego i strasznego, na którym, jakby na jakimś mistycznym łożu, rodzi się coś, czego nie było dotąd na świecie. Uprzytomniał sobie wszystko, co od pierwszej chwili starzec mówił o życiu, prawdzie, miłości, Bogu, i myśli jego olśniewały od blasku, jak olśniewają oczy od błyskawic nieustannie po sobie następujących. Jak zwykle ludzie, którym życie zmieniło się w jedną namiętność, myślał o tym wszystkim przez swoją miłość do Ligii i przy świetle owych błyskawic ujrzał jasno jedną rzecz: że jeśli Ligia jest na cmentarzu, jeśli wyznaje tę naukę, słucha i czuje, to przenigdy nie zostanie jego kochanką. + +Po raz też pierwszy od czasu, jak ją u Aulusów poznał, Winicjusz poczuł, że choćby ją teraz odzyskał, to i tak jej nie odzyska. Nic podobnego nie przyszło mu dotąd do głowy, a i obecnie nie umiał sobie z tego zdać sprawy, gdyż było to nie tyle wyraźne zrozumienie, ile raczej mętne poczucie jakowejś niepowetowanej straty i jakowegoś nieszczęścia. Wstał w nim niepokój, który wnet zmienił się w burzę gniewu przeciw chrześcijanom w ogóle, a przeciw starcowi w szczególności. Ów rybak, którego na pierwszy rzut oka poczytał za prostaka, przejmował go teraz niemal bojaźnią i zdawał mu się być jakimś tajemniczym Fatum, rozstrzygającym nieubłaganie, a zarazem tragicznie jego losy. + +Fossor przyłożył znów nieznacznie kilka pochodni na ogień, wiatr przestał szumieć w piniach, płomień wznosił się równo, wysmukłym ostrzem, ku skrzącym się na wypogodzonym niebie gwiazdom, starzec zaś wspomniawszy o śmierci Chrystusa począł już tylko o Nim mówić. Wszyscy zatrzymali dech w piersiach i cisza zrobiła się jeszcze większa niż poprzednio, taka, że słyszeć można było niemal bicie serc. Ten człowiek widział! I opowiadał jako ten, któremu każda chwila wyryła się tak w pamięci, że gdy przymknie oczy, to jeszcze widzi. Mówił więc, jak wróciwszy od Krzyża, przesiedzieli z Janem dwa dni i dwie noce w wieczorniku, nie śpiąc, nie jedząc, w znękaniu, żalu, trwodze, w zwątpieniu, głowy trzymając w rękach i rozmyślając, że On umarł. Oj, ach! Jak było ciężko! jak ciężko! Już wstał dzień trzeci i świt pobielił mury, a oni obaj z Janem siedzieli tak pod ścianą bez rady i nadziei. Co ich sen zmorzył (bo i noc przed męką spędzili bezsennie), to budzili się i poczynali biadać na nowo. Aż ledwo weszło słońce, wpadła Maria z Magdali, bez tchu, z rozwiązanym włosem i z krzykiem: „Wzięli Pana!” Oni zaś posłyszawszy zerwali się i poczęli biec na miejsce. Lecz Jan, człek młodszy, przybieżał pierwszy, obaczył grób pusty i nie śmiał wejść. Dopiero gdy było ich troje u wejścia, on, który im to mówi, wszedł, ujrzał na kamieniu giezło i zawijacze, ale ciała nie znalazł. + +Więc spadł na nich strach, bo myśleli, że porwali Chrystusa kapłani, i obaj wrócili do domu w większym jeszcze udręczeniu. Potem nadeszli inni uczniowie i podnosili lament, to wszyscy razem, by ich usłyszał łacniej Pan Zastępów, to kolejno. Zamarł w nich duch, bo się spodziewali, że mistrz miał odkupić Izraela, a oto był trzeci dzień, jak umarł, więc nie rozumieli, dlaczego Ojciec opuścił Syna, i woleliby nie oglądać dnia i pomrzeć, tak ciężkie było to brzemię. + +Wspomnienie tych strasznych chwil jeszcze teraz wycisnęło dwie łzy z oczu starca, które widać było dobrze przy blasku ognia, ściekające po siwej brodzie. Stara, obnażona z włosów głowa poczęła mu się trząść i głos zamarł mu w piersi. Winicjusz rzekł w duchu: „Ten człowiek mówi prawdę i płacze nad nią!” — a słuchaczów o prostych sercach żal chwycił także za gardła. Słyszeli już nieraz o męce Chrystusa i wiadomo im było, że radość nastąpi po smutku, ale że to opowiadał Apostoł, który widział, więc pod wrażeniem załamywali ręce łkając lub bili się po piersiach. + +Lecz z wolna uspokoili się, bo chęć dalszego słuchania przemogła. Starzec przymknął oczy, jakby chcąc widzieć lepiej w duszy rzeczy odległe, i mówił dalej: + +„Gdy tak czynili lament, wpadła znów Maria z Magdali wołając, że widziała Pana. Nie mogąc Go dla wielkiego blasku rozeznać, myślała, że ogrodnik, ale On rzekł: „Mario!” Wówczas krzyknęła: „Rabboni!”, i padła mu do nóg. On zaś kazał jej iść do uczniów, a potem znikł. Ale oni, uczniowie, nie wierzyli jej, a gdy płakała od radości, jedni przyganiali jej, inni myśleli, że żal pomieszał jej zmysły, bo mówiła także, że w grobie widziała aniołów, oni zasię przybieżawszy raz wtóry, widzieli grób pusty. Potem wieczorem przyszedł Kleofas, który chodził z innymi do Emmaus, i wrócili co żywo, mówiąc: „Prawdziwie zmartwychwstał Pan!” i poczęli się spierać przy drzwiach zamkniętych dla bojaźni Żydów. Wtem On stanął między nimi, choć nie skrzypiały drzwi, a gdy struchleli, rzekł im: „Pokój z wami.” + +„I widziałem Go, jako widzieli wszyscy, a On był jako światłość i jako szczęśliwość serc naszych, bośmy uwierzyli, że zmartwychwstał i że morza wyschną, góry się w proch obrócą, a Jego chwała nie przeminie.” + +„A po ośmiu dniach Tomasz Dydymus wkładał palce w Jego rany i dotykał boku Jego, a potem padł Mu do nóg i wołał: „Pan mój i Bóg mój!” Któren mu odpowiedział: „Iżeś mnie ujrzał, uwierzyłeś. Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli.” I te słowa słyszeliśmy, i oczy nasze patrzyły na Niego, albowiem był między nami.” + +Winicjusz słuchał i działo się z nim coś dziwnego. Zapomniał na chwilę, gdzie jest, począł tracić czucie rzeczywistości, miarę, sąd. Stał wobec dwóch niepodobieństw. Nie mógł uwierzyć w to, co starzec mówił, a czuł, że trzeba by być chyba ślepym i zaprzeć się własnego rozumu, by przypuścić, że ów człowiek, który mówił: „Widziałem”, kłamał. Było coś w jego wzruszeniu, w jego łzach, w jego całej postaci i w szczegółach zdarzeń, które opowiadał, co czyniło niemożliwym wszelkie posądzenie. Winicjuszowi wydawało się chwilami, że śni. Lecz naokół widział uciszony tłum; kopeć latarek dolatywał do jego nozdrzy; opodal płonęły pochodnie, a obok na kamieniu stał człowiek stary, bliski grobu, z drżącą nieco głową, który dając świadectwo, powtarzał: „Widziałem!” + +I opowiedział im wszystko dalej, aż do Wniebowstąpienia. Chwilami wypoczywał, bo mówił bardzo szczegółowo, ale czuć było, że każdy najmniejszy szczegół tak wyrył się w jego pamięci jak na kamieniu. Tych, którzy go słuchali, ogarnęło upojenie. Pozrzucali z głów kaptury, by słyszeć lepiej i by nie uronić żadnego z tych słów, które były dla nich bez ceny. Zdawało im się, że jakaś moc nadludzka przenosi ich do Galilei, że chodzą razem z uczniami po tamtejszych gajach i nad wodami, że ten cmentarz zmienia się w Tyberiadzkie Jezioro, a na brzegu, w porannym tumanie, stoi Chrystus, tak jak stał wówczas, gdy Jan, patrząc z łódki, rzekł: „Pan jest!” — a Piotr rzucił się wpław, by prędzej przypaść do nóg umiłowanych. W twarzach znać było zachwyt bez granic i zapomnienie życia, i szczęście, i niezmierzoną miłość. Widocznym było, że w czasie długiego opowiadania Piotra niektórzy mieli widzenia, gdy zaś począł mówić, jak w chwili Wniebowstąpienia obłoki poczęły zasuwać się pod stopy Zbawiciela i przesłaniać Go, i zakrywać przed oczyma apostołów, wszystkie głowy podniosły się mimo woli ku niebu i nastała chwila jakby oczekiwania, jakby owi ludzie mieli nadzieję dojrzeć Go jeszcze lub jakby się spodziewali, że zstąpi znów z pól niebieskich, by zobaczyć, jak stary Apostoł pasie powierzone mu owce, i pobłogosławić jego i stado. + +I dla tych ludzi nie było w tej chwili Rzymu, nie było szalonego cezara, nie było świątyń, bogów, pogan, był tylko Chrystus, który wypełniał ziemię, morze, niebo, świat. + +W odległych domach, porozrzucanych wzdłuż Via Nomentana, koguty poczęły piać oznajmując północ. W tej chwili Chilo pociągnął Winicjusza za róg płaszcza i szepnął: + +— Panie, tam, niedaleko starca, widzę Urbana, a przy nim jakąś dziewicę. + +Winicjusz otrząsnął się jak ze snu i zwróciwszy się w kierunku wskazywanym przez Greka, ujrzał Ligię. + + + +Rozdział dwudziesty pierwszy + +Każda kropla krwi zadrgała w młodym patrycjuszu na jej widok. Zapomniał o tłumach, o starcu, o własnym zdumieniu wobec tych niepojętych rzeczy, jakie słyszał, i widział przed sobą tylko ją jedną. Oto wreszcie po wszystkich wysiłkach, po długich dniach niepokoju, szarpania się, zmartwień odnalazł ją! Po raz pierwszy w życiu doświadczył, że radość może się rzucić na piersi jak dziki zwierz i przygnieść je aż do utraty oddechu. On, który dotąd sądził, że Fortuna ma niejako obowiązek spełniać wszelkie jego życzenia, teraz zaledwie wierzył własnym oczom i własnemu szczęściu. Gdyby nie to niedowierzanie, jego zapalczywa natura mogła go była popchnąć do jakiego nierozważnego kroku, ale chciał się pierwej przekonać, czy to nie dalszy ciąg tych cudów, którymi miał przepełnioną głowę, i czy nie śni. Ale nie było wątpliwości: widział Ligię i dzieliła go od niej odległość zaledwie kilkunastu kroków. Stała w pełnym świetle, więc mógł napawać się jej widokiem, ile sam chciał. Kaptur zesunął się jej z głowy i rozrzucił włosy; usta miała nieco otwarte, oczy wzniesione ku Apostołowi, twarz zasłuchaną i zachwyconą. W płaszczu z ciemnej wełny, ubrana była jak dziewczyna z ludu, Winicjusz jednak nigdy nie widział jej piękniejszą i mimo całego zamętu, jaki w nim powstał, uderzyła go w przeciwstawieniu do tego niewolniczego niemal ubioru szlachetność tej cudnej patrycjuszowskiej głowy. Miłość przeleciała po nim jak płomień, ogromna, pomieszana z jakimś dziwnym uczuciem tęsknoty, uwielbienia, czci i żądzy. Czuł rozkosz, jaką sprawiał mu sam jej widok, i napawał się nią jakby ożywczą wodą po długim pragnieniu. Stojąc przy olbrzymim Ligu wydawała mu się mniejszą, niż była przedtem, niemal dzieckiem; spostrzegł także, iż wyszczuplała. Płeć jej była prawie przezrocza; czyniła na nim wrażenie kwiatu i duszy. Ale tym bardziej tylko pragnął posiąść tę istotę, tak odmienną od kobiet, które widział lub posiadał na Wschodzie i w Rzymie. Czuł, że oddałby za nią tamte wszystkie, a z nimi Rzym i świat w dodatku. + +Byłby się zapatrzył i zapamiętał zupełnie, gdyby nie Chilo, który ciągnął go za róg płaszcza, w strachu, aby nie uczynił czegoś, co mogło podać ich na niebezpieczeństwo. Chrześcijanie tymczasem zaczęli się modlić i śpiewać. Za chwilę zagrzmiało: Maranatha! a potem Wielki Apostoł począł chrzcić wodą z fontanny tych, których prezbiterowie przedstawiali jako do przyjęcia chrztu przygotowanych. Winicjuszowi zdawało się, że ta noc nigdy się nie skończy. Chciał teraz iść jak najprędzej za Ligią i pochwycić ją w drodze lub w jej mieszkaniu. + +Wreszcie niektórzy poczęli opuszczać cmentarz. Chilo wówczas szepnął: + +— Wyjdźmy, panie, przed bramę, albowiem nie zdjęliśmy kapturów i ludzie patrzą na nas. + +Tak było rzeczywiście. Gdy podczas słów Apostoła wszyscy odrzucili kaptury, ażeby lepiej słyszeć, oni nie poszli za ogólnym przykładem. Rada Chilona wydała się też roztropną. Stojąc przy bramie mogli uważać na wszystkich wychodzących. Ursusa zaś nietrudno było rozpoznać po wzroście i postawie. + +— Pójdziemy za nimi — rzekł Chilo — zobaczymy, do jakiego domu wchodzą, jutro zaś, a raczej dziś jeszcze, otoczysz, panie, wszystkie wejścia do domu niewolnikami i zabierzesz ją. + +— Nie! — rzekł Winicjusz. + +— Co chcesz uczynić, panie? + +— Wejdziemy za nią do domu i porwiemy ją natychmiast: wszak podjąłeś się tego, Krotonie? + +— Tak jest — rzekł lanista — i oddaję ci się, panie, jako niewolnik, jeśli nie złamię krzyża temu bawołowi, który jej strzeże. + +Lecz Chilo począł odradzać i zaklinać ich na wszystkich bogów, ażeby tego nie czynili. Przecie Kroto miał być wzięty tylko dla obrony, na wypadek, gdyby ich poznano, nie dla porwania dziewicy. Biorąc ją we dwóch tylko, sami narażą się na śmierć i co więcej, mogą ją wypuścić z rąk, a wówczas ona skryje się w innym miejscu lub opuści Rzym. I co uczynią? Dlaczego nie działać na pewno, po co narażać siebie na zgubę i całe przedsięwzięcie na los niepewny? + +Winicjusz, mimo że z największym wysiłkiem wstrzymywał się, by zaraz na cmentarzu nie pochwycić Ligii w ramiona, czuł jednak, że Grek ma słuszność, i byłby może podał ucho jego radom, gdyby nie Kroto, któremu chodziło o nagrodę. + +— Każ, panie, milczeć temu staremu capowi — rzekł — albo pozwól mi spuścić pięść na jego głowę. Raz w Buxentum, dokąd mnie na igrzyska sprowadził Lucjusz Saturninus, napadło na mnie w gospodzie siedmiu pijanych gladiatorów i żaden nie wyszedł z całymi żebrami. Nie mówię, żeby dziewicę porywać teraz, spośród tłumu, bo mogliby nam rzucić pod nogi kamienie, ale gdy raz będzie w domu, porwę ci ją i zaniosę, dokąd chcesz. + +Winicjusz ucieszył się słuchając tych słów i odrzekł: + +— Tak się stanie, na Herkulesa! Jutro moglibyśmy jej nie znaleźć wypadkiem w domu, gdybyśmy zaś rzucili między nich popłoch, uprowadziliby ją niechybnie. + +— Ten Lig wydaje mi się strasznie silny! — jęknął Chilo. + +— Nie tobie każą trzymać mu ręce — odpowiedział Kroto. + +Musieli jednak czekać jeszcze długo i kury poczęły piać na przedświt, nim ujrzeli wychodzącego z bramy Ursusa, a z nim Ligię. Towarzyszyło im kilka innych osób. Chilonowi wydało się, że rozpoznaje między nimi Wielkiego Apostoła, obok niego szedł drugi starzec, znacznie niższy wzrostem, dwie niemłode niewiasty i pacholę, które świeciło latarnią. Za tą garstką szedł tłum liczący ze dwieście osób. Winicjusz, Chilo i Kroto pomieszali się z owym tłumem. + +— Tak, panie — rzekł Chilo — twoja dziewica znajduje się pod możną opieką. To on z nią jest, Wielki Apostoł, bo patrz, jak ludzie klękają przed nim na przodzie. + +Ludzie rzeczywiście klękali, ale Winicjusz nie patrzył na nich. Nie tracąc ani na chwilę z oczu Ligii myślał tylko o jej porwaniu i przywykłszy w wojnach do wszelkiego rodzaju podstępów, układał sobie w głowie z żołnierską ścisłością cały plan porwania. Czuł, że krok, na który się ważył, był zuchwały, ale wiedział dobrze, że zuchwałe napady zwykle kończą się powodzeniem. + +Droga była jednak długa, więc chwilami myślał także o przepaściach, jakie wykopała między nim a Ligią ta dziwna nauka, którą ona wyznawała. Rozumiał teraz wszystko, co się w przeszłości stało, i rozumiał, dlaczego się stało. Był na to dość przenikliwym. Oto on dotąd Ligii nie znał. Widział w niej cudną nad wszystkie dziewczynę, do której zapaliły się jego zmysły, teraz zaś poznał, że ta nauka czyniła z niej jakąś różną od innych kobiet istotę i że nadzieja, aby ją także pociągnęły zmysły, żądza, bogactwo, rozkosz, jest czczym złudzeniem. Pojął nareszcie to, czego obaj z Petroniuszem nie rozumieli, że owa nowa religia wszczepiała w duszę coś nie znanego temu światu, w którym żył, i że Ligia, gdyby go nawet kochała, nic ze swych chrześcijańskich prawd dla niego nie poświęci; że jeśli istnieje dla niej rozkosz, to całkiem odmienna od tej, za jaką ubiegał się on i Petroniusz, i dwór cezara, i cały Rzym. Każda inna z kobiet, które znał, mogła zostać jego kochanką, ta chrześcijanka mogła być tylko ofiarą. + +I myśląc o tym doznawał piekącego bólu i gniewu, czuł zaś zarazem, że ów gniew jest bezsilnym. Porwać Ligię wydawało mu się rzeczą możliwą i tego był prawie pewien, ale również pewien był, że wobec nauki on sam, jego męstwo, jego potęga są niczym i że z nią sobie nie poradzi. Ów rzymski trybun wojskowy, przekonany, że ta siła miecza i pięści, która zawładnęła światem, zawsze nim władać będzie, po raz pierwszy w życiu ujrzał, że poza nią może być jeszcze coś innego, więc ze zdumieniem zadawał sobie pytanie: co to jest? + +I nie umiał sobie jasno odpowiedzieć, przez głowę przelatywały mu tylko obrazy cmentarza, zebranego tłumu i Ligii, zasłuchanej całą duszą w słowa starca opowiadającego o męce, śmierci i zmartwychwstaniu Boga-człowieka, który odkupił świat i obiecał mu szczęście po drugiej stronie Styksu. + +Gdy zaś o tym myślał, w głowie jego powstawał chaos. + +Lecz z owego zamętu wyprowadziły go narzekania Chilona, który począł biadać na swoje losy: był przecie zgodzony do odszukania Ligii, którą też z niebezpieczeństwem życia odszukał i wskazał ją. Ale czegóż od niego chcą więcej? Czy się podejmował ją porywać, i kto mógł nawet wymagać czegoś podobnego od kaleki pozbawionego dwóch palców, od człowieka starego, oddanego rozmyślaniom, nauce i cnocie? Co się stanie, jeśli pan tak dostojny, jak Winicjusz, poniesie jakowy szwank przy porywaniu dziewicy? Zapewne, że bogowie powinni czuwać nad wybranymi, ale czyż nie trafiają się nieraz takie rzeczy, jakby bogowie grywali w bierki, zamiast patrzeć, co się na świecie dzieje. Fortuna, jak wiadomo, ma zawiązane oczy, więc nie widzi nawet we dnie, a cóż dopiero w nocy. Niechże się coś stanie, niechże ten niedźwiedź ligijski rzuci na szlachetnego Winicjusza kamieniem od żaren, beczką wina albo co gorzej, wody, któż zaręczy, czy na biednego Chilona zamiast nagrody nie spadnie odpowiedzialność? On, biedny mędrzec, przywiązał się też do szlachetnego Winicjusza jak Arystoteles do Aleksandra Macedońskiego i gdyby przynajmniej szlachetny Winicjusz oddał mu tę kieskę, którą w jego oczach zatknął za pas, wychodząc z domu, byłoby za co, w razie nieszczęścia, wezwać natychmiast pomocy lub przejednać samych chrześcijan. O! dlaczego nie chcą słuchać rad starca, które dyktuje roztropność i doświadczenie? + +Winicjusz usłyszawszy to wydobył kieskę zza pasa i rzucił ją między palce Chilonowi. + +— Masz i milcz. + +Grek poczuł, że była niezwykle ciężka, i nabrał odwagi. + +— Cała moja nadzieja w tym — rzekł — że Herkules lub Tezeusz trudniejszych jeszcze dokonywali czynów, czymże zaś jest mój osobisty, najbliższy przyjaciel, Kroto, jeśli nie Herkulesem? Ciebie zaś, dostojny panie, nie nazwę półbogiem, albowiem jesteś całym bogiem, i nadal nie zapomnisz o słudze ubogim a wiernym, którego potrzeby trzeba od czasu do czasu opatrywać, albowiem sam on, gdy raz zagłębi się w księgi, nie dba o nic zupełnie… Jakieś kilka staj ogrodu i domek, choćby z najmniejszym portykiem dla chłodu w lecie, byłoby czymś godnym takiego dawcy. Tymczasem będę podziwiał z dala wasze bohaterskie czyny, wzywał Jowisza, aby wam sprzyjał, w razie czego zaś narobię takiego hałasu, że pół Rzymu rozbudzi się i przyjdzie wam w pomoc. Co za zła i nierówna droga! Oliwa wypaliła się w latarce i gdyby Kroto, który równie jest szlachetny, jak silny, chciał mnie wziąć na ręce i donieść aż do bramy, naprzód poznałby, czy łatwo uniesie dziewicę, po wtóre postąpiłby jak Eneasz, a w końcu zjednałby sobie wszystkich uczciwych bogów w takim stopniu, że o wynik przedsięwzięcia byłbym zupełnie spokojny. + +— Wolałbym nieść padlinę owcy zdechłej na krosty przed miesiącem — odparł lanista — ale jeśli oddasz mi tę kiesę, którą ci rzucił dostojny trybun, to poniosę cię aż do bramy. + +— Obyś wybił wielki palec u nogi! — odpowiedział Grek. — Takżeś to skorzystał z nauk tego czcigodnego starca, który przedstawiał ubóstwo i litość jako dwie najprzedniejsze cnoty?… Czyż ci nie nakazał wyraźnie miłować mnie? Widzę, że nigdy nie zrobię z ciebie nawet lada jakiego chrześcijanina i że łatwiej słońcu przeniknąć przez mury Mamertyńskiego więzienia niż prawdzie przez twoją czaszkę hipopotama. + +Kroto zaś, który posiadał zwierzęcą siłę, ale natomiast nie posiadał żadnych ludzkich uczuć, rzekł: + +— Nie bój się! Chrześcijaninem nie zostanę! Nie chcę tracić kawałka chleba! + +— Tak, ale gdybyś miał choć początkowe wiadomości z filozofii, wiedziałbyś, że złoto jest marnością! + +— Pójdź do mnie z filozofią, a ja ci dam tylko jedno uderzenie głową w brzuch i zobaczymy, kto wygra. + +— To samo mógł powiedzieć wół do Arystotelesa — odparł Chilo. + +Na świecie szarzało. Brzask powłóczył bladą barwą zręby murów. Przydrożne drzewa, budynki i rozrzucone tu i ówdzie pomniki grobowe poczęły się wychylać z cienia. Droga nie była już zupełnie pusta. Przekupnie jarzyn zdążali na otwarcie bram, prowadząc osły i muły obładowane warzywem; gdzieniegdzie skrzypiały wozy, na których wieziono zwierzynę. Na drodze i po obu stronach leżała przy samej ziemi lekka mgła, zwiastująca pogodę. Ludzie, widziani z nieco większej odległości, wyglądali w tej mgle jak duchy. Winicjusz wpatrywał się w wysmukłą postać Ligii, która, w miarę jak brzask się powiększał, czyniła się coraz bardziej srebrzystą. + +— Panie — rzekł Chilo — ubliżyłbym ci, gdybym przewidywał, że twoja hojność skończy się kiedykolwiek, lecz teraz, gdyś mi zapłacił, nie możesz mnie posądzać, abym przemawiał tylko dla mej korzyści. Otóż radzę ci raz jeszcze, abyś dowiedziawszy się, w którym domu mieszka boska Ligia, wrócił do siebie po niewolników i lektykę i nie słuchał tej słoniowej trąby, Krotona, który dlatego tylko podejmuje się sam porwać dziewicę, aby wycisnąć twoją kapsę jak worek twarogu. + +— Masz u mnie uderzenie pięścią między łopatki, to znaczy, że zginiesz — odezwał się Kroto. + +— Masz u mnie diotę kefalońskiego wina, to znaczy, że zdrów będę — odrzekł Grek. + +Winicjusz nie odpowiedział nic, albowiem zbliżyli się do bramy, przy której dziwny widok uderzył ich oczy. Oto dwóch żołnierzy klękło, gdy przechodził Apostoł, on zaś trzymał przez chwilę ręce na ich żelaznych szyszakach, a potem uczynił nad nimi znak krzyża. Młodemu patrycjuszowi nigdy nie przyszło dotąd na myśl, że już i między żołnierzami mogą być chrześcijanie, i ze zdumieniem pomyślał, że jak w palącym się mieście pożar ogarnia coraz nowe domy, tak ta nauka z każdym dniem obejmuje widocznie coraz nowe dusze i szerzy się nad wszelkie ludzkie pojęcie. Uderzyło go też to i ze względu na Ligię, przekonał się bowiem, że gdyby była chciała uciec z miasta, znaleźliby się strażnicy, którzy sami ułatwiliby jej potajemnie wyjście. Błogosławił też w tej chwili wszystkim bogom, że się tak nie stało. + +Przebywszy niezabudowane miejsca, znajdujące się za murem, gromadki chrześcijan poczęły się rozpraszać. Trzeba było teraz iść za Ligią dalej i ostrożniej, by nie zwrócić na się uwagi. Chilo począł też narzekać na rany i strzykanie w nogach i pozostawał coraz bardziej w tyle, czemu Winicjusz nie sprzeciwiał się, sądząc, że obecnie tchórzliwy a niedołężny Grek nie będzie mu już potrzebny. Byłby mu nawet pozwolił ruszyć, gdzie by chciał, jednakże zacnego mędrca wstrzymywała przezorność, ale parła widocznie ciekawość, szedł bowiem ciągle za nimi, a nawet chwilami przybliżał się, powtarzając swoje poprzednie rady oraz czyniąc przypuszczenia, że starzec towarzyszący Apostołowi, gdyby nie wzrost nieco za niski, mógłby być Glaukiem. + +Szli jednak jeszcze długo, aż na Zatybrze, i słońce było już bliskie wschodu, gdy gromadka, w której była Ligia, rozdzieliła się. Apostoł, stara kobieta i pacholę udali się wzdłuż i w górę rzeki, starzec zaś niższego wzrostu, Ursus i Ligia wsunęli się w wąski vicus i uszedłszy jeszcze ze sto kroków, weszli do sieni domu, w którym były dwa sklepy: jeden oliwny, drugi ptasznika. + +Chilo, który szedł o jakie pięćdziesiąt kroków za Winicjuszem i Krotonem, stanął zaraz jak wryty i przycisnąwszy się do muru począł na nich psykać, aby do niego wrócili. + +Oni zaś uczynili to, bo należało się naradzić. + +— Idź — rzekł mu Winicjusz — i obacz, czy ten dom nie wychodzi drugą stroną na inną ulicę. + +Chilon, mimo iż poprzednio narzekał na rany w nogach, skoczył tak żywo, jakby przy kostkach miał skrzydełka Merkurego, i za chwilę powrócił. + +— Nie — rzekł — wyjście jest jedno. + +Po czym złożył ręce: + +— Na Jowisza, Apollina, Westę, Kibelę, Izys i Ozyrysa, na Mitrę, Baala i wszystkie bogi ze Wschodu i Zachodu, zaklinam cię, panie, zaniechaj tego zamiaru… Posłuchaj mnie… + +Lecz nagle urwał, gdyż spostrzegł, że twarz Winicjusza pobladła ze wzruszenia, oczy zaś jego skrzyły się jak źrenice wilka. Dość było na niego spojrzeć, by zrozumieć, iż nic w świecie nie powstrzyma go od przedsięwzięcia. Kroto począł nabierać oddechu w swą herkulesową pierś i kiwać swą nierozwiniętą czaszką w obie strony, jak czynią niedźwiedzie zamknięte w klatce. Zresztą nie znać było na jego twarzy najmniejszego niepokoju. + +— Ja wejdę pierwszy! — rzekł. + +— Pójdziesz za mną — rzekł rozkazującym głosem Winicjusz. + +I po chwili zniknęli obaj w ciemnej sieni. + +Chilo skoczył do rogu najbliższej uliczki i jął wyzierać zza węgła czekając, co się stanie. + + + +Rozdział dwudziesty drugi + +Winicjusz dopiero w sieni zrozumiał całą trudność przedsięwzięcia. Dom był duży, kilkopiętrowy, jeden z takich, jakich tysiące budowano w Rzymie w widokach zysku z najmu mieszkań, zwykle zaś budowano tak pośpiesznie i licho, że nie było niemal roku, aby kilka z nich nie zapadło się na głowy mieszkańców. Były to prawdziwe ule, zbyt wysokie i zbyt wąskie, pełne komórek i zakamarków, w których gnieździła się ludność uboga, a zarazem nader liczna. W mieście, w którym wiele ulic nie miało nazw, domy owe nie miały numerów; właściciele powierzali pobór komornego niewolnikom, ci jednak, nie obowiązani przez władzę miejską do podawania imion mieszkańców, częstokroć nie znali ich sami. Dopytać się o kogoś w takim domu bywało nieraz niezmiernie trudno, zwłaszcza gdy przy bramie nie było odźwiernego. + +Winicjusz z Krotonem przez długą, podobną do korytarza sień dostali się na wąskie, zabudowane z czterech stron podwórko, stanowiące rodzaj wspólnego dla całego domu atrium, z fontanną w środku, której strumień spadał w kamienną misę, wmurowaną w ziemię. Przy wszystkich ścianach biegły w górę zewnętrzne schody, częścią kamienne, częścią drewniane, prowadzące do galerii, z których wchodziło się do mieszkań. Na dole były również mieszkania, niektóre zaopatrzone w drewniane drzwi, inne oddzielone od podwórza tylko za pomocą wełnianych, po większej części wystrzępionych i podartych lub połatanych zasłon. + +Godzina była wczesna i na podwórku żywej duszy. Widocznie w całym domu spali jeszcze wszyscy, z wyjątkiem tych, którzy wrócili z Ostrianum. + +— Co uczynimy, panie? — spytał Kroton zatrzymując się. + +— Czekajmy tu; może się ktoś zjawi — odrzekł Winicjusz. — Nie trzeba, by nas widziano na podwórzu. + +Lecz zarazem myślał, że rada Chilona była praktyczną. Gdyby się miało kilkudziesięciu niewolników, można było obsadzić bramę, która zdawała się być jedynym wyjściem, i przetrząsnąć wszystkie mieszkania, tak zaś należało od razu trafić do mieszkania Ligii, inaczej bowiem chrześcijanie, których zapewne w tym domu nie brakło, mogli ją ostrzec, że jej szukają. Z tego względu było niebezpiecznym i rozpytywanie się obcych osób. Winicjusz przez chwilę namyślał się, czy nie wrócić się po niewolników, gdy wtem spod jednej z zasłon zamykających dalsze mieszkania wyszedł człowiek z sitem w ręku i zbliżył się do fontanny. + +Młody człowiek na pierwszy rzut oka poznał Ursusa. + +— To Lig! — szepnął Winicjusz. + +— Czy mam zaraz połamać mu kości? + +— Czekaj. + +Ursus nie dostrzegł ich, albowiem stali w mroku sieni, i począł spokojnie opłukiwać w wodzie jarzyny napełniające sito. Widocznym było, że po całej nocy spędzonej na cmentarzu zamierzał przygotować z nich śniadanie. Po chwili, ukończywszy swą czynność, wziął mokre sito i zniknął z nim razem za zasłoną. Kroton i Winicjusz ruszyli za nim, sądząc, że wpadną wprost do mieszkania Ligii. + +Więc zdziwienie ich było niepomierne, gdy spostrzegli, że zasłona oddzielała od podwórza nie mieszkanie, ale drugi ciemny korytarz, na końcu którego widać było ogródek, złożony z kilku cyprysów, kilku mirtowych krzaków, i mały domek, przylepiony do ślepej tylnej ściany innej kamienicy. + +Obaj zrozumieli natychmiast, że jest to dla nich okoliczność pomyślna. Na podwórzu mogło powstać zbiegowisko wszystkich mieszkańców, ustronność zaś domku ułatwiała przedsięwzięcie. Prędko uwiną się z obrońcami, a raczej z Ursusem, po czym z porwaną Ligią równie prędko dostaną się na ulicę, a tam już dadzą sobie rady. Prawdopodobnie nikt ich nie zaczepi, gdyby ich zaczepiono, powiedzą, że chodzi o zbiegłą zakładniczkę cezara, w ostatnim zaś razie Winicjusz da się poznać wigilom i wezwie ich pomocy. + +Ursus wchodził już prawie do domku, gdy szelest kroków zwrócił jego uwagę, więc przystanął, a ujrzawszy dwóch ludzi złożył sito na balustradzie i zawrócił ku nim. + +— A czego tu szukacie? — spytał. + +— Ciebie! — odparł Winicjusz. + +Po czym zwróciwszy się do Krotona zawołał prędkim, cichym głosem: + +— Zabij! + +Kroto rzucił się jak tygrys i w jednej chwili, zanim Lig zdołał się opamiętać lub rozpoznać nieprzyjaciół, chwycił go w swoje stalowe ramiona. + +Lecz Winicjusz zbyt był pewien jego nadludzkiej siły, by czekać na koniec walki, więc pominąwszy ich skoczył ku drzwiom domku, pchnął je i znalazł się w ciemnej nieco izbie, rozświeconej jednak przez ogień palący się na kominie. Blask tego płomienia padał wprost na twarz Ligii. Drugą osobą siedzącą przy ognisku był ów starzec, który towarzyszył dziewczynie i Ursusowi w drodze z Ostrianum. + +Winicjusz wpadł tak nagle, że zanim Ligia mogła go rozpoznać, chwycił ją wpół i uniósłszy w górę, rzucił się znów ku drzwiom. Starzec zdołał mu je wprawdzie zastąpić, lecz on, przycisnąwszy dziewczynę jednym ramieniem do piersi, odtrącił go drugą, wolną ręką. Kaptur spadł mu z głowy i wówczas na widok tej znajomej sobie, a straszliwej w tej chwili twarzy krew ścięła się w Ligii z przerażenia, a głos zamarł jej w gardle. Chciała wołać o pomoc i nie mogła. Również na próżno chciała uchwycić za ramę drzwi, by dać opór. Palce jej zesunęły się po kamieniu i byłaby straciła przytomność, gdyby nie okropny obraz, który uderzył jej oczy, gdy Winicjusz wypadł z nią do ogrodu. + +Oto Ursus trzymał w ramionach jakiegoś człowieka, całkiem przegiętego w tył, z przechyloną głową i ustami we krwi. Ujrzawszy ich, raz jeszcze uderzył pięścią w tę głowę i w jednym mgnieniu oka skoczył, jak rozjuszony zwierz, ku Winicjuszowi. + +„Śmierć!” — pomyślał młody patrycjusz. + +A potem usłyszał, jakby przez sen, okrzyk Ligii: „Nie zabijaj!” — następnie uczuł, że coś, jakby piorun, rozwiązało jego ręce, którymi ją obejmował, wreszcie ziemia zakręciła się z nim i światło dnia zgasło w jego oczach. + +Chilo jednakże, ukryty za węgłem narożnika, czekał, co się stanie, albowiem ciekawość walczyła w nim ze strachem. Myślał również, że jeśli im się uda porwać Ligię, to dobrze będzie być przy Winicjuszu. Urbana nie obawiał się już, był bowiem także pewny, że Kroto go zabije. Natomiast liczył, że w razie gdyby na pustych dotąd ulicach zaczęło się tworzyć zbiegowisko, gdyby chrześcijanie lub jacykolwiek ludzie chcieli stawić opór Winicjuszowi, tedy on przemówi do nich jako przedstawiciel władzy, jako wykonawca woli cezara, a w ostatnim razie wezwie wigilów na pomoc młodemu patrycjuszowi przeciw ulicznej hołocie i tym zaskarbi sobie nowe łaski. W duszy sądził zawsze, że postępek Winicjusza jest nieroztropny, bacząc jednak na straszliwą siłę Krotona, przypuszczał, że może się udać. „Gdyby było z nimi źle, sam trybun będzie niósł dziewczynę, a Kroto utoruje mu drogę”. Czas jednakże dłużył mu się, niepokoiła go cisza sieni, na którą z daleka spoglądał. + +„Jeśli nie trafią do jej kryjówki, a naczynią hałasu, to ją spłoszą”. + +I myśl o tym nie była mu zresztą przykrą, rozumiał bowiem, że w takim razie będzie znów potrzebny Winicjuszowi i znów potrafi z niego wycisnąć pokaźną ilość sestercji. + +— Cokolwiek uczynią — mówił sobie — dla mnie uczynią, choć żaden się tego nie domyśla… Bogowie, bogowie, pozwólcie mi tylko… + +I nagle urwał, zdawało mu się bowiem, że coś wychyliło się z sieni, więc przycisnąwszy się do muru, począł patrzeć, tamując dech w piersiach. + +I nie mylił się, z sieni bowiem wysunęła się do wpół jakaś głowa i poczęła się rozglądać dookoła. + +Po chwili jednak znikła. + +„To Winicjusz albo Kroto — pomyślał Chilo — ale jeśli porwali dziewkę, dlaczego ona nie krzyczy i po co wyglądają na ulicę? Ludzi i tak muszą napotkać, bo nim dojdą do Karynów, ruch się zrobi na mieście. Co to? Na wszystkich bogów nieśmiertelnych!…” + +I nagle resztki włosów zjeżyły mu się na głowie. + +We drzwiach pokazał się Ursus z przewieszonym przez ramię ciałem Krotona i rozejrzawszy się raz jeszcze, począł z nim biec pustą ulicą ku rzece. + +Chilo uczynił się przy murze tak płaski jak kawał tynku. + +„Zginąłem, jeśli mnie dojrzy!” — pomyślał. + +Lecz Ursus przebiegł szybko koło narożnika i zniknął za następnym domem. Chilo zaś, nie czekając dłużej, począł biec w głąb poprzecznej uliczki, dzwoniąc zębami z przerażenia i z chyżością, która by nawet w młodzieńcu mogła dziwić. + +„Jeśli wracając dojrzy mnie z daleka, to dogna i zabije — mówił sobie. — Ratuj mnie, Zeusie, ratuj, Apollinie, ratuj, Hermesie, ratuj, Boże chrześcijan! Opuszczę Rzym, wrócę do Mezembrii, ale ocalcie mnie z rąk tego demona”. + +I ten Lig, który zabił Krotona, wydawał mu się w tej chwili rzeczywiście jakąś nadludzką istotą. Biegnąc myślał, że to może być jaki bóg, który wziął na siebie postać barbarzyńcy. W tej chwili wierzył we wszystkich bogów świata i we wszystkie mity, z których drwił zwykłego czasu. Przelatywało mu także przez głowę, że Krotona mógł zabić Bóg chrześcijan, i włosy zjeżały mu się znów na głowie na myśl, że zadarł z taką potęgą. + +Dopiero przebiegłszy kilka zaułków i spostrzegłszy jakichś robotników idących z dala naprzeciw, uspokoił się nieco. W piersiach brakło mu już tchu, siadł więc na progu domu i począł rogiem płaszcza obcierać pokryte potem czoło. + +„Stary jestem i potrzebuję spokoju” — rzekł. + +Ludzie, idący naprzeciw, skręcili na jakąś boczną uliczkę i znów ogarnęła go pustka. Miasto spało jeszcze. Rankami ruch czynił się wcześniej właśnie w zamożniejszych dzielnicach, gdzie niewolnicy bogatych domów zmuszeni byli wstawać do dnia, w tych zaś, które zamieszkiwała ludność wolna, żywiona kosztem państwa, zatem próżniacza, budzono się, zwłaszcza w zimie, dość późno. Chilo, przesiedziawszy czas jakiś na progu, uczuł dojmujący chłód, więc powstał i przekonawszy się, że nie zgubił kieski, którą dostał od Winicjusza, wolniejszym już krokiem skierował się ku rzece. + +— Może obaczę gdzie ciało Krotona — mówił sobie. — Bogowie! Ten Lig, jeśli jest człowiekiem, mógłby w ciągu jednego roku zarobić miliony sestercji, albowiem jeśli Krotona udusił jak szczenię, to któż mu się oprze? Za każde wystąpienie na arenie dano by mu złota tyle, ile sam waży. Lepiej on strzeże tej dziewki niż Cerber piekła. Ale niech go też to piekło pochłonie! Nie chcę mieć z nim do czynienia. Zanadto jest kościsty. Co tu jednak począć? Stała się rzecz straszna. Jeśli on takiemu Krotonowi połamał kości, to pewno i dusza Winicjusza kwili tam nad tym przeklętym domem, czekając pogrzebu. Na Kastora! To przecie patrycjusz, przyjaciel cezara, krewny Petroniusza, pan znany w całym Rzymie i trybun wojskowy. Śmierć jego nie ujdzie im na sucho… Gdybym też na przykład udał się do obozu pretorianów albo do wigilów?… + +Tu zamilkł i począł się namyślać, lecz po chwili rzekł: + +— Biada mi! Któż wprowadził go do tego domu, jeśli nie ja?… Jego wyzwoleńcy i niewolnicy wiedzą, żem do niego przychodził, a niektórzy wiedzą, w jakim celu. Co będzie, gdy posądzą mnie, żem umyślnie wskazał mu dom, w którym spotkała go śmierć? Choćby pokazało się potem w sądzie, żem jej nie chciał, i tak powiedzą, żem ja jej przyczyną… A to przecie patrycjusz, więc w żadnym razie nie ujdzie mi to bezkarnie. Ale gdybym milczkiem opuścił Rzym i przeniósł się gdzieś daleko, to podałbym się w tym większe podejrzenie. + +I tak, i tak było źle. Chodziło tylko o to, by wybrać złe mniejsze. Rzym był ogromnym miastem, a jednak Chilon uczuł, że może mu być w nim za ciasno. Bo każdy inny mógłby pójść wprost do prefekta wigilów, opowiedzieć, co się stało, i choćby padło na niego jakoweś podejrzenie, czekać spokojnie na śledztwo. Ale cała przeszłość Chilona była tego rodzaju, że wszelka bliższa znajomość bądź z prefektem miasta, bądź z prefektem wigilów musiałaby nań sprowadzić nader poważne kłopoty, a zarazem uzasadnić wszelkie podejrzenia, jakie by przyjść mogły do głowy urzędnikom. + +Z drugiej strony, uciec było to utwierdzić Petroniusza w mniemaniu, że Winicjusz został zdradzony i zamordowany skutkiem zmowy. Owóż Petroniusz był człowiek potężny, który mógł mieć na rozkazy policję w całym państwie i który niechybnie postarałby się odnaleźć winowajców choćby na krańcach świata. Jednakże Chilonowi przyszło do głowy, czyby nie udać się wprost do niego i nie opowiedzieć mu, co się zdarzyło. Tak! był to najlepszy sposób. Petroniusz był człowiekiem spokojnym i Chilo mógł być pewnym przynajmniej tego, że go wysłucha do końca. Petroniusz, który znał sprawę od początku, łatwiej też uwierzyłby w niewinność Chilona niż prefekci. + +Żeby jednak udać się do niego, trzeba było wiedzieć na pewno, co stało się z Winicjuszem, Chilo zaś tego nie wiedział. Widział wprawdzie Liga skradającego się do rzeki z ciałem Krotona, ale nic więcej. Winicjusz mógł być zabitym, ale mógł też być rannym lub schwytanym. Teraz dopiero przyszło Chilonowi do głowy, że chrześcijanie zapewne nie ośmieliliby się zabić człowieka tak potężnego, augustianina i wysokiego urzędnika wojskowego, albowiem tego rodzaju postępek mógł ściągnąć na nich ogólne prześladowanie. Prawdopodobniejszym było, że zatrzymali go przemocą, aby dać czas Ligii do ponownego ukrycia się w innym miejscu. + +Myśl ta napełniła Chilona otuchą. + +„Jeśli ten ligijski smok nie rozdarł go w pierwszym zapędzie, tedy jest żywy, a jeśli jest żywy, tedy sam da świadectwo, żem go nie zdradził, a wówczas nie tylko nic mi nie grozi, ale (o Hermesie, licz znów na dwie jałówki!) otwiera się przede mną nowe pole… Mogę dać znać jednemu z wyzwoleńców, gdzie ma szukać pana, a czy on uda się do prefekta, czy nie, to jego rzecz, bylebym ja się do niego nie udawał… Mogę także pójść do Petroniusza i liczyć na nagrodę… Szukałem Ligii, teraz będę szukał Winicjusza, a potem znów Ligii… Trzeba jednak naprzód wiedzieć, czy żyw, czy zabit”. + +Tu przeszło mu przez głowę, że mógłby nocą udać się do piekarza Demasa i spytać o to Ursusa. Ale myśl tę porzucił natychmiast. Wolał nie mieć nic do czynienia z Ursusem. Mógł słusznie przypuszczać, że jeśli Ursus nie zabił Glauka, to widocznie został przestrzeżony przez któregoś ze starszych chrześcijańskich, któremu wyznał swój zamiar, że to sprawa nieczysta i że chciał go do niej namówić jakiś zdrajca. Zresztą na samo wspomnienie Ursusa Chilona przebiegał dreszcz po całym ciele. Natomiast pomyślał, że wieczorem wyśle Eurycjusza po wieści do tego domu, w którym wypadek się zdarzył. Tymczasem potrzebował pożywić się, wykąpać i wypocząć. Niespana noc, droga do Ostrianum i ucieczka z Zatybrza strudziły go istotnie nad wszelką miarę. + +Jedna rzecz pocieszała go stale: oto, że miał przy sobie dwie kieski: tę, którą Winicjusz dał mu w domu, i tę, którą mu rzucił w powrotnej drodze z cmentarza. Ze względu też na tę szczęśliwą okoliczność, jak również ze względu na wszelkie wzruszenia, przez jakie przeszedł, postanowił zjeść obficiej i napić się lepszego wina niż zwykle. + +I gdy wreszcie nadeszła godzina otwarcia winiarni, uczynił to w mierze tak znacznej, iż zapomniał o kąpieli. Chciało mu się przede wszystkim spać i senność odjęła mu siły do tego stopnia, że wrócił zupełnie chwiejnym krokiem do swego mieszkania na Suburze, gdzie czekała go zakupiona za Winicjuszowe pieniądze niewolnica. + +Tam, wszedłszy do ciemnego jak lisia jama cubiculum, rzucił się na posłanie i zasnął w jednej chwili. + +Zbudził się dopiero wieczorem, a raczej zbudziła go niewolnica wzywając go, by wstawał, albowiem ktoś szuka go i chce się z nim widzieć w pilnej sprawie. + +Czujny Chilo oprzytomniał w jednej chwili, zarzucił naprędce płaszcz z kapturem i kazawszy się niewolnicy usunąć na bok, wyjrzał naprzód ostrożnie na zewnątrz. + +I zmartwiał! Albowiem przez drzwi cubiculum ujrzał olbrzymią postać Ursusa. + +Na ów widok uczuł, że nogi i głowa jego stają się zimne jak lód, serce przestaje bić w piersiach, po krzyżu chodzą roje mrówek… Czas jakiś nie mógł przemówić, następnie jednak, szczękając zębami, rzekł, a raczej wyjęczał: + +— Syro! Nie ma mnie… nie znam… tego… dobrego człowieka… + +— Powiedziałam mu, że jesteś i że śpisz, panie — odrzekła dziewczyna — on zaś żądał, by cię rozbudzić… + +— O bogi!… Każę cię… + +Lecz Ursus, jakby zniecierpliwiony zwłoką, zbliżył się do drzwi cubiculum i schyliwszy się wsadził do wnętrza głowę. + +— Chilonie Chilonidesie! — rzekł. + +— Pax tecum! Pax, pax! — odpowiedział Chilon. — O najlepszy z chrześcijan! Tak! Jestem Chilonem, ale to omyłka… Nie znam cię! + +— Chilonie Chilonidesie — powtórzył Ursus. — Pan twój, Winicjusz, wzywa cię, abyś się do niego udał wraz ze mną. + + + +Rozdział dwudziesty trzeci + +Winicjusza obudził dotkliwy ból. W pierwszej chwili nie mógł zrozumieć, gdzie jest i co się z nim dzieje. W głowie czuł szum i oczy jego były zakryte jakby mgłą. Stopniowo jednak wracała mu przytomność i wreszcie przez ową mgłę dojrzał trzech schylonych nad sobą ludzi. Dwóch rozpoznał: jeden był Ursus, drugi — ten starzec, którego obalił unosząc Ligię. Trzeci, zupełnie obcy, trzymał jego lewą rękę i dotykając jej wzdłuż łokcia aż do ramienia i obojczyka, zadawał mu właśnie ból tak straszny, iż Winicjusz sądząc, że to jest jakiś rodzaj dokonywanej nad nim zemsty, rzekł przez zaciśnięte zęby: + +— Zabijcie mnie. + +Lecz oni nie zdawali się uważać na jego słowa, jakby nie słyszeli ich lub jakby je poczytywali za zwykły jęk cierpienia. Ursus, ze swoją zatroskaną, a zarazem groźną twarzą barbarzyńcy, trzymał pęki białych szmat podartych na długie pasy, starzec zaś mówił do człowieka, który naciskał ramię Winicjusza: + +— Glauku, jestżeś pewny, że ta rana w głowie nie jest śmiertelna? + +— Tak jest, cny Kryspie — odpowiedział Glaukus. — Służąc jako niewolnik na flocie, a potem mieszkając w Neapolis, opatrywałem wiele ran, i z zysków, jakie mi przynosiło to zajęcie, wykupiłem wreszcie siebie i swoich… Rana w głowie jest lekka. Gdy ten człowiek (tu wskazał głową na Ursusa) odebrał młodzieńcowi dziewczynę i pchnął go na mur, ów widocznie, padając, zasłonił się ręką, którą wybił i złamał, ale przez to ocalił głowę — i życie. + +— Niejednego już z braci miałeś w swej opiece — odpowiedział Kryspus — i słyniesz jako biegły lekarz… Dlatego to posłałem po ciebie Ursusa. + +— Który po drodze wyznał mi, iż jeszcze wczoraj gotów był mnie zabić. + +— Ale pierwej niż tobie wyznał swój zamiar mnie — ja zaś, który znam ciebie i twoją miłość do Chrystusa, wytłumaczyłem mu, że nie ty jesteś zdrajcą, ale ów nieznajomy, który go do zabójstwa chciał namówić. + +— To był zły duch, ale ja wziąłem go za anioła — odrzekł z westchnieniem Ursus. + +— Kiedy indziej opowiesz mi to — rzekł Glaukus — ale teraz musimy myśleć o rannym. + +I to rzekłszy począł nastawiać ramię Winicjusza, który mimo iż Kryspus skrapiał mu twarz wodą, mdlał ciągle z bólu. Była to zresztą szczęśliwa dla niego okoliczność, nie czuł bowiem nastawiania nogi ani opasywania złamanego ramienia, które Glaukus ujął w dwie wklęsłe deseczki, a następnie obwiązał szybko i silnie, aby je unieruchomić. + +Lecz po dokonaniu operacji rozbudził się znowu — i ujrzał nad sobą Ligię. + +Stała tuż przy jego łóżku, trzymając przed sobą miedziane wiaderko z wodą, w której Glaukus zanurzał od czasu do czasu gąbkę i zwilżał nią jego głowę. + +Winicjusz patrzył i oczom nie wierzył. Zdawało mu się, że to sen albo gorączka stawia przed nim drogie widmo — i po długiej dopiero chwili zdołał wyszeptać: + +— Ligio… + +Na jego głos wiaderko zadrżało w jej ręku, lecz zwróciła na niego oczy pełne smutku. + +— Pokój z tobą! — odrzekła z cicha. + +I stała z wyciągniętymi przed się rękoma, z twarzą pełną litości i żalu. + +On zaś patrzył na nią, jakby chcąc napełnić nią źrenice tak, aby po zamknięciu powiek obraz jej został mu pod nimi. Patrzył na jej twarz, bledszą i szczuplejszą niż dawniej, na skręty ciemnych włosów, na ubogi ubiór robotnicy; patrzył tak uporczywie, że aż pod wpływem jego wzroku jej śnieżne czoło poczęło różowieć — i naprzód pomyślał, że ją kocha zawsze, a po wtóre, że ta jej bladość i to jej ubóstwo są jego dziełem, że on to wypędził ją z domu, gdzie ją kochano i gdzie ją otaczał dostatek i wygody, a wtrącił do tej mizernej izby i odział w ten nędzny płaszcz z ciemnej wełny. + +Ponieważ zaś pragnąłby ją odziać w najdroższe złotogłowy i we wszystkie klejnoty świata, więc zdjęło go zdumienie, trwoga, litość — i żal tak wielki, że byłby jej do nóg padł, gdyby mógł się poruszyć. + +— Ligio — rzekł — nie pozwoliłaś mnie zabić. + +A ona odpowiedziała ze słodyczą: + +— Niech Bóg wróci ci zdrowie. + +Dla Winicjusza, który miał poczucie i tych krzywd, które jej dawniej wyrządził, i tej, którą chciał wyrządzić świeżo, był w słowach Ligii prawdziwy balsam. Zapomniał w tej chwili, że przez jej usta może mówić chrześcijańska nauka, a czuł tylko, że mówi umiłowana kobieta i że w odpowiedzi jej jest jakaś osobista tkliwość i wprost nadludzka dobroć, która wstrząsa nim do głębi duszy. Jak poprzednio z bólu, tak teraz osłabł ze wzruszenia. Ogarnęła go jakaś niemoc, zarazem ogromna i słodka. Doznał takiego wrażenia, jakby się zapadał gdzieś w otchłań, ale czuł przy tym, że mu jest dobrze — i że jest szczęśliwy. Myślał też w tej chwili osłabienia, że stoi nad nim bóstwo. + +Tymczasem Glaukus skończył obmywać ranę w jego głowie i przyłożył do niej maść gojącą. Ursus zabrał miednik z rąk Ligii, ona zaś, wziąwszy przygotowaną na stole czarę z wodą pomieszaną z winem, przyłożyła ją do ust rannego. Winicjusz wypił chciwie, po czym doznał ogromnej ulgi. Po dokonanym opatrunku ból prawie minął. Rany i stłuczenia poczęły tężeć. Wróciła mu zupełna przytomność. + +— Daj mi pić jeszcze — rzekł. + +Ligia odeszła z próżną czarą do drugiej izby, natomiast Kryspus, po krótkich słowach zamienionych z Glaukiem, zbliżył się do łóżka i rzekł: + +— Winicjuszu, Bóg nie pozwolił ci popełnić złego uczynku, ale zachował cię przy życiu, byś opamiętał się w duszy. Ten, wobec którego człowiek jest tylko prochem — podał cię bezbronnego w ręce nasze, lecz Chrystus, w którego wierzymy, kazał nam miłować nawet nieprzyjaciół. Więc opatrzyliśmy twoje rany i jako rzekła Ligia, będziemy modlić się, aby Bóg wrócił ci zdrowie, ale dłużej nad tobą czuwać nie możemy. Zostań więc w spokoju i pomyśl, czyli godziłoby ci się prześladować dłużej Ligię, którą pozbawiłeś opiekunów, dachu — i nas, którzyśmy ci dobrym za złe wypłacili? + +— Chcecie mnie opuścić? — spytał Winicjusz. + +— Chcemy opuścić ten dom, w którym może nas dosięgnąć prześladowanie prefekta miasta. Towarzysz twój został zabity, ty zaś, który jesteś możnym między swymi, leżysz ranny. Nie z naszej to winy się stało, ale na nas musiałby spaść gniew prawa… + +— Prześladowania się nie bójcie — rzekł Winicjusz. — Ja was osłonię. + +Kryspus nie chciał mu odpowiedzieć, że chodzi im nie tylko o prefekta i policję, ale że nie mając zaufania i do niego także, chcą zabezpieczyć Ligię przed dalszym jego pościgiem. + +— Panie — rzekł — prawa twoja ręka jest zdrowa — więc oto tabliczki i styl: napisz do sług, aby przyszli do ciebie dziś wieczór z lektyką i odnieśli cię do twego domu, w którym ci będzie wygodniej niż wśród naszego ubóstwa. My tu mieszkamy u biednej wdowy, która wkrótce nadejdzie z synem swoim — i owo pacholę odniesie twój list, my zaś musimy wszyscy szukać innego schronienia. + +Winicjusz pobladł, pojął bowiem, że chcą go rozłączyć z Ligią i że gdy straci ją ponownie, to może nigdy w życiu jej nie ujrzeć… Rozumiał wprawdzie, że zaszły między nią i nim rzeczy wielkie, na mocy których, chcąc ją posiąść, musi szukać jakichś nowych dróg, o których nie miał jeszcze czasu myśleć. Rozumiał również, że cokolwiek by powiedział tym ludziom — choćby im zaprzysiągł, że wróci Ligię Pomponii Grecynie, to mają prawo mu nie uwierzyć i nie uwierzą. Przecie mógł to uczynić już dawniej; przecie mógł, zamiast prześladować Ligię, udać się do Pomponii — i przysiąc jej, że się pościgu wyrzeka, a w takim razie sama Pomponia byłaby odszukała i zabrała na powrót dziewczynę. — Nie! Czuł, że żadne tego rodzaju przyrzeczenia nie zdołają ich wstrzymać i żadna uroczysta przysięga nie zostanie przyjęta, tym bardziej że nie będąc chrześcijaninem mógłby im chyba przysiąc na bogów nieśmiertelnych, w których sam nie bardzo wierzył, a których oni uważali za złe duchy. + +Pragnął jednak rozpaczliwie przejednać i Ligię, i tych jej opiekunów — jakimkolwiek sposobem, na to zaś potrzebował czasu. Chodziło mu także o to, by choć kilka dni patrzeć na nią. Jak tonącemu każdy odłam deski lub wiosła wydaje się zbawieniem, tak i jemu wydawało się, iż przez te kilka dni zdoła może powiedzieć coś takiego, co go do niej zbliży, że może coś obmyśli, że może coś zajdzie pomyślnego. + +Więc zebrawszy myśli rzekł: + +— Posłuchajcie mnie, chrześcijanie. Wczoraj byłem wraz z wami na Ostrianum i słuchałem waszej nauki, ale choćbym jej nie znał, wasze uczynki przekonałyby mnie, iż jesteście ludzie uczciwi i dobrzy. Powiedzcie owej wdowie, która zamieszkuje ten dom, aby została w nim, wy zostańcie także i mnie pozwólcie zostać. Niech ten człowiek (tu zwrócił wzrok na Glauka), który jest lekarzem lub przynajmniej zna się na opatrywaniu ran, powie, czy można mnie dziś przenosić. Jestem chory i mam złamane ramię, które musi choć kilka dni zostać nieruchome — i dlatego oświadczam wam, iż nie ruszę się stąd, chyba mnie przemocą wyniesiecie. + +Tu przerwał, bo w rozbitej jego piersi zbrakło oddechu, Kryspus zaś rzekł: + +— Nikt, panie, nie użyje przeciw tobie przemocy, my tylko uniesiemy stąd nasze głowy. + +Na to nieprzywykły do oporu młody człowiek zmarszczył brwi i rzekł: + +— Pozwól mi odetchnąć. + +Po chwili zaś począł znów mówić: + +— O Krotona, którego zdusił Ursus, nikt nie zapyta, miał dziś jechać do Benewentu, dokąd wezwał go Watyniusz, wszyscy więc będą myśleli, że wyjechał. Gdyśmy weszli z Krotonem do tego domu, nie widział nas nikt prócz jednego Greka, który był z nami w Ostrianum. Powiem wam, gdzie mieszka, sprowadźcie mi go — ja zaś nakażę mu milczenie, albowiem jest to człowiek przeze mnie płatny. Do domu mego napiszę list, żem wyjechał także do Benewentu. Gdyby Grek już dał znać prefektowi, oświadczę mu, żem Krotona sam zabił i że on to złamał mi rękę. Tak uczynię, na cienie ojca i matki mojej! — a więc możecie tu pozostać bezpiecznie, gdyż włos nie spadnie z żadnej głowy. Sprowadźcie mi prędko Greka, który zwie się Chilo Chilonides! + +— Więc Glaukus zostanie przy tobie, panie — rzekł Kryspus — i wraz z wdową będzie miał pieczę nad tobą. + +Winicjusz zmarszczył brwi jeszcze silniej. + +— Uważ, stary człowieku, co powiem — rzekł. — Winienem ci wdzięczność i wydajesz się dobrym i uczciwym człowiekiem, ale nie mówisz mi tego, co masz na dnie duszy. Ty się obawiasz, bym nie wezwał moich niewolników i nie kazał im zabrać Ligii? Zali tak nie jest? + +— Tak jest! — odrzekł z pewną surowością Kryspus. + +— Tedy zważ, że z Chilonem będę rozmawiał przy was i że przy was napiszę list do domu, iżem wyjechał — i że innych posłańców, jak wy, później nie znajdę… Rozważ to sam i nie drażnij mnie dłużej. + +Tu wzburzył się i twarz skurczyła mu się z gniewu, po czym jął mówić w uniesieniu: + +— Zaliś ty myślał, że ja się zaprę, iż chcę pozostać dlatego, by ją widzieć?… Głupi by odgadł, choćbym się zaparł. Ale przemocą nie będę jej więcej brał… Tobie zaś powiem co innego. Jeśli ona tu nie zostanie, to tą zdrową ręką pozrywam wiązania z ramienia, nie przyjmę jadła ni napoju i niech śmierć moja spadnie na ciebie i na twoich braci. Czemuś mnie opatrywał, czemuś nie kazał mnie zabić? + +I pobladł z gniewu i osłabienia. Lecz Ligia, która z drugiej izby słyszała całą rozmowę i która była pewną, iż Winicjusz spełni to, co zapowiada, zlękła się jego słów. Nie chciała za nic jego śmierci. Raniony i bezbronny budził w niej tylko litość, nie strach. Od czasu ucieczki żyjąc wśród ludzi pogrążonych w ciągłym upojeniu religijnym, rozmyślających tylko o ofiarach, poświęceniach i miłosierdziu bez granic, sama upoiła się tym nowym tchnieniem do tego stopnia, że zastąpiło ono dla niej dom, rodzinę, stracone szczęście i zarazem uczyniło z niej jedną z takich dziewic chrześcijanek, które zmieniły później starą duszę świata. Winicjusz zbyt zaważył w jej losach i zbyt się jej narzucił, by mogła o nim zapomnieć. Myślała o nim po całych dniach i nieraz prosiła Boga o taką chwilę, w której, idąc za tchnieniem nauki, mogłaby mu wypłacić się dobrem za złe, miłosierdziem za prześladowanie, złamać go, zdobyć dla Chrystusa i zbawić. A teraz zdawało się jej właśnie, że taka chwila nadeszła i że modlitwy jej zostały wysłuchane. + +Zbliżyła się więc do Kryspusa z twarzą jakby natchnioną i poczęła mówić tak, jakby przez nią mówił głos jakiś inny: + +— Kryspie, niech on zostanie między nami i my pozostaniemy z nim, dopóki Chrystus go nie uzdrowi. + +A stary prezbiter, przywykły szukać we wszystkim tchnień Bożych, widząc jej egzaltację pomyślał zaraz, że może mówi przez nią moc wyższa, i uląkłszy się w sercu, pochylił swą głowę. + +— Niech się tak stanie, jak mówisz — rzekł. + +Na Winicjuszu, który przez cały czas nie spuszczał jej z oczu, to szybkie posłuszeństwo Kryspa uczyniło dziwne i przejmujące wrażenie. Wydało mu się, że Ligia jest między chrześcijanami jakąś Sybillą czy kapłanką, którą otacza cześć i posłuch. I mimo woli poddał się także tej czci. Do miłości, jaką czuł, przyłączyła się teraz jakby pewna obawa, wobec której miłość sama stawała się czymś niemal zuchwałym. Nie umiał przy tym oswoić się z myślą, że stosunek ich został zmieniony, że teraz nie ona od jego, ale on zależy od jej woli, że leży oto chory, złamany, że przestał być siłą napastniczą — zdobywczą i że jest jakby bezbronnym dzieckiem na jej opiece. Dla jego natury dumnej i samowolnej stosunek podobny względem każdej innej istoty byłby upokorzeniem — tym razem jednak nie tylko nie odczuł upokorzenia, ale był jej wdzięczny jak swojej pani. Były to poczucia w nim niesłychane, które dniem przedtem nie chciałyby mu się w głowie pomieścić i które zdumiewałyby go nawet w tej jeszcze chwili, gdyby umiał sobie jasno zdać z nich sprawę. Lecz on nie pytał teraz, dlaczego tak jest, jakby to było rzeczą zupełnie naturalną, czuł się tylko szczęśliwy, że zostaje. + +I chciał jej dziękować — z wdzięcznością i jeszcze z jakimś uczuciem tak dalece mu nie znanym, że go nawet nazwać nie umiał, ponieważ było po prostu pokorą. Lecz poprzednie uniesienie wyczerpało go tak, że nie mógł mówić i dziękował jej tylko oczyma, w których świeciła radość, że zostaje przy niej i że będzie mógł na nią patrzeć jutro, pojutrze, może długo. Radość tę mieszała mu tylko obawa, by nie stracić tego, co zyskał, tak wielka, że gdy Ligia podała mu znów po chwili wody i gdy chwyciła go przy tym ochota, by objąć jej dłoń — bał się tego uczynić, bał się — on, ten sam Winicjusz, który na uczcie u cezara całował przemocą jej usta, a po jej ucieczce obiecał sobie, że będzie ją za włosy włóczył do cubiculum lub każe ją smagać. + + + +Rozdział dwudziesty czwarty + +Lecz począł się również obawiać, by jakaś niewczesna pomoc z zewnątrz nie zburzyła mu radości. Chilo mógł dać znać o jego zniknięciu prefektowi miasta lub wyzwoleńcom w domu — a w takim razie wtargnięcie wigilów było prawdopodobne. Przez głowę przeleciała mu wprawdzie myśl, że wówczas mógłby kazać pochwycić Ligię i zamknąć ją w swoim domu, lecz czuł, że tego uczynić nie powinien — i nie zdoła. Był człowiekiem samowolnym, zuchwałym i dość zepsutym, a w potrzebie nieubłaganym, nie był jednakże ni Tygellinem, ni Neronem. Życie wojskowe pozostawiło mu pewne poczucie sprawiedliwości, wiary i tyle sumienia, iż rozumiał, że taki postępek byłby czymś potwornie podłym. Byłby może wreszcie zdolny dopuścić się go w napadzie złości i w pełni sił, ale w tej chwili był zarazem rozczulony i chory, więc chodziło mu o to tylko, by nikt nie stanął między nim a Ligią. + +Zauważył zaś ze zdziwieniem, że od chwili gdy Ligia stanęła po jego stronie, ani ona sama, ani Kryspus nie żądają od niego żadnych zapewnień, tak jak gdyby byli pewni, że w razie potrzeby obroni ich jakaś moc nadprzyrodzona. Winicjusz, w którego głowie — od czasu jak słyszał w Ostrianum naukę i opowiadanie Apostoła — poczęła się plątać i zacierać różnica między rzeczami możliwymi a niemożliwymi, nie był także zbyt daleki od przypuszczenia, że tak by być mogło. Jednakże biorąc rzeczy trzeźwiej, sam przypomniał im, co mówił o Greku, i znów zażądał, by sprowadzono mu Chilona. + +Kryspus zgodził się na to i postanowiono wysłać Ursusa. Winicjusz, który w ostatnich dniach przed Ostrianum często, lubo bez skutku, wysyłał był niewolników swych do Chilona, wskazał Ligowi dokładnie jego mieszkanie, po czym skreśliwszy kilka słów na tabliczce rzekł zwróciwszy się do Kryspa: + +— Daję tabliczkę, gdyż to jest człowiek podejrzliwy i chytry, który często, wzywany przeze mnie, kazał odpowiadać ludziom moim, że nie ma go w domu, czynił to zaś zawsze, gdy nie mając dla mnie dobrych nowin obawiał się mojego gniewu. + +— Bylem go znalazł, to go przyprowadzę, czy będzie chciał, czy nie — odpowiedział Ursus. + +Po czym wziąwszy płaszcz wyszedł spiesznie. + +Odnaleźć kogoś w Rzymie nie było łatwo, nawet przy najlepszych wskazówkach, ale Ursusowi pomagał w takich razach instynkt człowieka leśnego, a zarazem i wielka znajomość miasta, tak że po niejakim czasie znalazł się w mieszkaniu Chilona. + +Nie poznał go jednak. Poprzednio widział go tylko raz w życiu, i do tego w nocy. Wreszcie tamten wyniosły i pewny siebie starzec, który go namawiał do zamordowania Glauka, tak był niepodobny do tego zgiętego we dwoje ze strachu Greka, że nikt nie mógł przypuścić, iż obaj stanowią jedną osobę. Chilo też, pomiarkowawszy, że Ursus patrzy na niego jak na człowieka zupełnie obcego, ochłonął z pierwszego wrażenia. Widok tabliczki z pismem Winicjusza uspokoił go jeszcze bardziej. Nie groziło mu przynajmniej podejrzenie, że wprowadził go umyślnie w zasadzkę. Pomyślał przy tym, że chrześcijanie nie zabili Winicjusza widocznie dlatego, że nie ośmielili się podnieść ręki na osobę tak znakomitą. + +„A zatem Winicjusz osłoni i mnie w potrzebie — rzekł sobie w duchu — albowiem nie wzywa mnie przecie po to, by mnie dać zabić”. + +Nabrawszy więc nieco ducha, spytał: + +— Dobry człowieku, zali przyjaciel mój, szlachetny Winicjusz, nie przysłał po mnie lektyki? — Nogi mam popuchnięte i iść tak daleko nie mogę. + +— Nie — odrzekł Ursus — pójdziemy piechotą. + +— A jeśli odmówię? + +— Nie czyń tego, gdyż pójść musisz. + +— I pójdę, ale z własnej chęci. Inaczej nikt by mnie nie zmusił, albowiem jestem człowiekiem wolnym i przyjacielem prefekta miasta. Jako mędrzec, posiadam również sposoby na przemoc — i umiem zamieniać ludzi w drzewa i zwierzęta. Ale pójdę — pójdę! Wdzieję tylko płaszcz jeszcze nieco cieplejszy i kaptur, aby mnie nie poznali niewolnicy tej dzielnicy — inaczej bowiem zatrzymywaliby nas ustawicznie, aby całować moje ręce. + +To rzekłszy nawdział inny płaszcz, na głowę zaś spuścił galicki obszerny kaptur, z obawy, by Ursus nie przypomniał sobie jego rysów, gdy wyjdą na większe światło. + +— Gdzie mnie prowadzisz? — spytał po drodze Ursusa. + +— Na Zatybrze. + +— Niedawno jestem w Rzymie i nigdy tam nie byłem, ale i tam żyją zapewne ludzie, którzy kochają cnotę. + +Ale Ursus, który był człowiekiem naiwnym i który słyszał Winicjusza mówiącego, iż Grek był z nim na cmentarzu Ostrianum, a potem widział, gdy wchodzili z Krotonem do domu, w którym mieszkała Ligia, zatrzymał się na chwilę i rzekł: + +— Nie kłam, stary człowieku, albowiem dziś byłeś z Winicjuszem na Ostrianum i pod naszą bramą. + +— Ach! — rzekł Chilo — więc to wasz dom stoi na Zatybrzu? Od niedawna jestem w Rzymie i nie wiem dobrze, jak się zwą różne dzielnice. Tak jest, przyjacielu! Byłem pod waszą bramą i zaklinałem pod nią w imię cnoty Winicjusza, by nie wchodził. Byłem i w Ostrianum, a wiesz dlaczego? Oto od pewnego czasu pracuję nad nawróceniem Winicjusza i chciałem, aby posłuchał najstarszego z apostołów. Niech światło przeniknie do jego duszy i do twojej! Wszakże jesteś chrześcijaninem i wszak pragniesz, aby prawda zapanowała nad fałszem? + +— Tak jest — odrzekł z pokorą Ursus. + +Chilonowi wróciła zupełnie odwaga. + +— Winicjusz jest to pan możny — rzekł — i przyjaciel cezara. Często on jeszcze słucha podszeptów złego ducha, ale gdyby choć włos spadł z jego głowy, cezar pomściłby się na wszystkich chrześcijanach. + +— Nas większa moc strzeże. + +— Słusznie! Słusznie! Ale co zamierzacie uczynić z Winicjuszem? — spytał z nowym niepokojem Chilon. + +— Nie wiem. Chrystus nakazuje miłosierdzie. + +— Toś wyśmienicie powiedział. Pamiętaj o tym zawsze, inaczej będziesz się skwarzył w piekle jak kiszka na patelni. + +Ursus westchnął. Chilo zaś pomyślał, że z tym straszliwym w chwili pierwszego porywu człowiekiem zrobiłby zawsze, co by chciał. + +Więc pragnąc wiedzieć, jak rzeczy odbyły się przy porywaniu Ligii, pytał dalej głosem surowego sędziego: + +— Jak postąpiliście z Krotonem? Mów i nie zmyślaj. + +Ursus westchnął po raz drugi: + +— Powie ci to Winicjusz. + +— To się znaczy, że pchnąłeś go nożem lub zabiłeś pałką? + +— Byłem bezbronny. + +Grek nie mógł jednak oprzeć się podziwowi nad nadludzką siłą barbarzyńcy. + +— Niech cię Pluto!… To jest, chciałem powiedzieć: niech ci Chrystus przebaczy! + +Czas jakiś szli w milczeniu, po czym Chilo rzekł: + +— Nie ja cię zdradzę, ale strzeż się wigilów. + +— Ja boję się Chrystusa, nie wigilów. + +— I to słusznie. Nie masz cięższej winy nad zabójstwo. Będę się za ciebie modlił, ale nie wiem, czy nawet moja modlitwa co wskóra — chyba że uczynisz ślub, iż nigdy w życiu nikogo nie tkniesz palcem. + +— Ja i tak nie zabijałem rozmyślnie — odpowiedział Ursus. + +Chilo jednak, który pragnął się na wszelki wypadek zabezpieczyć, nie przestawał obrzydzać w dalszym ciągu zabójstwa Ursusowi i zachęcać go do wykonania ślubu. Wypytywał też i o Winicjusza, lecz Lig odpowiadał na jego pytania niechętnie, powtarzając, że z ust samego Winicjusza usłyszy to, co usłyszeć powinien. Rozmawiając w ten sposób, przebyli wreszcie daleką drogę dzielącą mieszkanie Greka od Zatybrza i znaleźli się przed domem. Serce Chilona poczęło znów bić niespokojnie. Ze strachu wydało mu się, że Ursus poczyna spoglądać na niego jakimś łakomym wzrokiem. „Mała mi pociecha — mówił sobie — jeśli mnie zabije niechcący, i wolałbym w każdym razie, aby go ruszył paraliż, a razem z nim i wszystkich Ligów, co daj, Zeusie, jeśli potrafisz”. Tak rozmyślając zatulał się coraz mocniej w swoją galicką gunię, powtarzając, iż boi się chłodu. Wreszcie, gdy przebywszy sień i pierwsze podwórze znaleźli się w korytarzu prowadzącym do ogródka domku, zatrzymał się nagle i rzekł: + +— Pozwól mi tchu nabrać, inaczej bowiem nie będę mógł rozmówić się z Winicjuszem i udzielić mu rad zbawiennych. + +To rzekłszy stanął — gdyż jakkolwiek powtarzał sobie, że żadne niebezpieczeństwo mu nie grozi, jednakże na myśl, że stanie wśród tych tajemniczych ludzi, których widział w Ostrianum, nogi trzęsły się nieco pod nim. + +Tymczasem z domku poczęły dochodzić uszu jego śpiewy. + +— Co to jest? — pytał. + +— Mówisz, żeś chrześcijaninem, a nie wiesz, że między nami jest zwyczaj po każdym posiłku wielbić Zbawiciela naszego śpiewaniem — odpowiedział Ursus. — Miriam z synem musiała już wrócić, a może i Apostoł jest z nimi, codziennie bowiem nawiedza wdowę i Kryspa. + +— Prowadź mnie wprost do Winicjusza. + +— Winicjusz jest w tej izbie, gdzie i wszyscy, bo ta jedna jest większa, a zresztą same ciemne cubicula, do których tylko spać chodzimy. Wejdźmy już — tam odpoczniesz. + +I weszli. W izbie było ciemnawo, wieczór był chmurny, zimowy, a płomień kilku kaganków niezupełnie rozpraszał mrok. Winicjusz raczej domyślił się, niż rozeznał w zakapturzonym człowieku Chilona, ten zaś ujrzawszy łoże w rogu izby i na nim Winicjusza, ruszył, nie patrząc na innych, wprost ku niemu — jakby w przekonaniu, że przy nim będzie mu najbezpieczniej. + +— O panie! czemuś nie słuchał moich rad! — zawołał składając ręce. + +— Milcz — rzekł Winicjusz — i słuchaj! + +Tu począł patrzeć bystro w oczy Chilona i mówić z wolna a dobitnie, jakby chciał, by każde jego słowo zrozumiane było jako rozkaz i zostało raz na zawsze w Chilonowej pamięci: + +— Kroto rzucił się na mnie, by mnie zamordować i ograbić — rozumiesz! Wówczas zabiłem go, ci zaś ludzie opatrzyli rany, jakie otrzymałem w walce z nim. + +Chilo od razu zrozumiał, że jeśli Winicjusz tak mówi, to chyba na mocy jakiegoś układu z chrześcijanami, a w takim razie chce, by mu wierzono. Poznał też to z jego twarzy, więc w jednej chwili, nie okazawszy ni powątpiewania, ni zdziwienia, podniósł oczy w górę i zawołał: + +— Łotr to był wierutny, panie! Wszakżem cię ostrzegał, byś mu nie ufał. Wszystkie moje nauki obijały się o jego głowę jak groch o ścianę. W całym Hadesie nie ma dla niego mąk dostatecznych. Bo kto nie może być uczciwym człowiekiem, ten poniekąd musi być łotrem; komuż zaś trudniej zostać uczciwym niż łotrowi? Ale żeby napadać na swego dobroczyńcę i pana tak wspaniałomyślnego… O, bogowie!… + +Tu jednak wspomniał, że w czasie drogi przedstawiał się Ursusowi jako chrześcijanin — i umilkł. + +Winicjusz rzekł: + +— Gdyby nie sica, którą miałem ze sobą, byłby mnie zabił. + +— Błogosławię tę chwilę, w której doradziłem ci wziąć choć nóż. + +Lecz Winicjusz zwrócił na Greka badawcze spojrzenie i spytał: + +— Coś czynił dziś? + +— Jak to? Czym ci, panie, nie powiedział, żem czynił śluby za twoje zdrowie? + +— I nic więcej? + +— I wybierałem się właśnie odwiedzić cię, gdy tamten dobry człowiek nadszedł. I powiedział mi, że mnie wzywasz. + +— Oto jest tabliczka. Pójdziesz z nią do mego domu, odnajdziesz mego wyzwoleńca i oddasz mu ją. Napisano jest na niej, żem wyjechał do Benewentu. Powiesz Demasowi od siebie, żem to uczynił dziś rano, wezwany pilnym listem przez Petroniusza. + +Tu powtórzył z naciskiem: + +— Wyjechałem do Benewentu — rozumiesz? + +— Wyjechałeś, panie! Rano żegnałem cię przecie przy Porta Capena — i od czasu twego wyjazdu taka ogarnia mnie tęsknota, że jeśli twa wspaniałomyślność jej nie utuli, zakwilę się na śmierć, jak nieszczęsna żona Zethosa z żalu po Itylu. + +Winicjusz, lubo chory i nawykły do giętkości Greka, nie mógł jednak wstrzymać uśmiechu. Rad był przy tym, że Chilo w lot go zrozumiał, więc rzekł: + +— Zatem dopiszę, by ci łzy obtarto. Daj mi kaganek. + +Chilo, uspokojony już zupełnie, wstał i uczyniwszy kilka kroków w stronę kominka, zdjął jeden z palących się na murku kaganków. + +Lecz gdy kaptur zesunął się przy tej czynności z jego głowy i światło padło wprost na jego twarz, Glaukus zerwał się z ławy i zbliżywszy się szybko, stanął przed nim. + +— Nie poznajesz mnie, Cefasie? — spytał. + +I w głosie jego było coś tak strasznego, że dreszcz przebiegł wszystkich obecnych. + +Chilo podniósł kaganek i upuścił go prawie w tej chwili na ziemię — po czym zgiął się we dwoje i począł jęczeć: + +— Nie jestem… nie jestem!… litości! + +Glaukus zaś zwrócił się w stronę wieczerzających i rzekł: + +— Oto jest człowiek, który zaprzedał i zgubił mnie i rodzinę moją!… + +Historia jego była znaną i wszystkim chrześcijanom, i Winicjuszowi, który dlatego tylko nie domyślił się, kim jest ów Glaukus, że mdlejąc ustawicznie z bólu przy opatrunku, nazwiska jego nie słyszał. Lecz dla Ursusa krótka ta chwila, w połączeniu ze słowami Glauka, była jakby błyskawicą w ciemności. Rozpoznawszy Chilona, jednym skokiem znalazł się przy nim, chwycił go za ramiona i wygiąwszy je w tył, zawołał: + +— On to namówił mnie, bym zamordował Glauka! + +— Litości! — jęczał Chilo — oddam wam… Panie! — zawołał zwracając głowę do Winicjusza — ratuj mnie! Tobiem zaufał, wstaw się za mną… Twój list… odniosę. Panie! panie!… + +Lecz Winicjusz, który najobojętniej ze wszystkich patrzył na to, co zaszło, raz dlatego, że wszystkie sprawy Greka były mu znane, a po wtóre, że serce jego nie znało, co to litość, rzekł: + +— Zakopcie go w ogrodzie: list poniesie kto inny. + +Chilonowi wydało się, że słowa te są ostatecznym wyrokiem. Kości jego poczęły trzeszczeć w strasznych rękach Ursusa, oczy zachodziły łzami z bólu. + +— Na waszego Boga! litości! — wołał — jestem chrześcijaninem!…Pax vobiscum! jestem chrześcijaninem, a jeśli mi nie wierzycie, ochrzcijcie mnie jeszcze raz, jeszcze dwa, jeszcze dziesięć razy! Glauku, to pomyłka! Pozwólcie mi mówić! Uczyńcie mnie niewolnikiem… Nie zabijajcie mnie! Litości!… + +I głos jego, dławiony bólem, słabł coraz bardziej, gdy wtem za stołem podniósł się Apostoł Piotr, przez chwilę chwiał swą białą głową zniżając ją ku piersiom i oczy miał zamknięte, ale następnie otworzył je i rzekł wśród ciszy: + +— A oto powiedział nam Zbawiciel: „Jeśli by twój brat zgrzeszył przeciw tobie, strofuj go; a jeśli by żałował, odpuść mu. A jeśli by siedmkroć na dzień zgrzeszył przeciw tobie i siedmkroć nawrócił się k'tobie mówiąc: — Żal ci mi! — odpuść mu!” + +Po czym zapadła cisza jeszcze większa. + +Glaukus stał długi czas z twarzą nakrytą dłońmi, wreszcie odjął je i rzekł: + +— Cefasie, niech ci tak Bóg odpuści krzywdy moje, jako ja ci je w imię Chrystusa odpuszczam. + +A Ursus uwolniwszy ramiona Greka dodał zaraz: + +— Niech mi tak Zbawiciel będzie miłościwy, jako i ja ci odpuszczam. + +Ów upadł na ziemię i wsparty na niej rękoma, kręcił głową jak zwierz schwytany w sidła, rozglądając się naokół i czekając, skąd śmierć przyjdzie. Oczom i uszom jeszcze nie wierzył i nie śmiał spodziewać się przebaczenia. + +Lecz z wolna wracała mu przytomność, tylko zsiniałe wargi trzęsły mu się jeszcze z przerażenia. Tymczasem Apostoł rzekł: + +— Odejdź w spokoju! + +Chilo powstał, lecz nie mógł jeszcze przemówić. Mimo woli zbliżył się do łoża Winicjusza, jakby jeszcze szukając u niego opieki, albowiem nie miał dotąd czasu pomyśleć, że ów, jakkolwiek korzystał z jego usług i był poniekąd jego wspólnikiem, potępił go, gdy tymczasem ci właśnie, przeciw którym służył, przebaczyli. Myśl ta miała mu przyjść później. Obecnie we wzroku jego widać było tylko zdumienie i niedowierzanie. Jakkolwiek zmiarkował już, że mu przebaczono, chciał jednak jak najprędzej wynieść głowę spośród tych niepojętych ludzi, których dobroć przerażała go prawie równie, jak przerażałoby okrucieństwo. Zdawało mu się, że gdyby dłużej został, zaszłoby znów coś niespodzianego, więc stanąwszy nad Winicjuszem, począł mówić przerywanym głosem: + +— Daj, panie, list! Daj list! + +I porwawszy tabliczkę, którą mu podał Winicjusz, wybił jeden pokłon chrześcijanom, drugi choremu i chyłkiem, sunąc przy samej ścianie, wypadł za drzwi. + +W ogródku, gdy ogarnęła go ciemność, strach jeżył mu znów włosy na głowie, był bowiem pewny, że Ursus wypadnie za nim i zabije go wśród nocy. Byłby uciekał ze wszystkich sił, ale nogi odmówiły mu posłuszeństwa, po chwili zaś uczyniły się zupełnie bezwładne, albowiem Ursus istotnie stanął przy nim. + +Chilo upadł twarzą na ziemię i począł jęczeć: + +— Urbanie… W imię Chrystusa… + +Lecz Urban rzekł: + +— Nie bój się. Apostoł kazał mi wywieść cię za bramę, abyś nie zabłądził w ciemności, a jeślić sił brak, to odprowadzę cię do domu. + +Chilo podniósł twarz. + +— Co mówisz? Co?… Nie zabijesz mnie? + +— Nie! nie zabiję cię, a jeślim chwycił cię zbyt silnie i nadwyrężył ci kości, to mi odpuść. + +— Pomóż mi wstać — rzekł Grek. — Nie zabijesz mnie? Co? Wyprowadź mnie na ulicę, dalej sam pójdę. + +Ursus podniósł go z ziemi jak piórko i postawił na nogach, potem zaś prowadził przez ciemne przejście na drugie podwórze, z którego wychodziło się do sieni i na ulicę. W korytarzu Chilo powtarzał znów w duszy: „Już po mnie!”, i dopiero gdy znaleźli się na ulicy, ochłonął i rzekł: + +— Dalej sam pójdę. + +— Pokój niech będzie z tobą! + +— I z tobą, i z tobą!… Daj mi odetchnąć. + +I po odejściu Ursusa odetchnął całą piersią. Rękoma macnął się po pasie i biodrach, jakby chcąc się przekonać, że żyje, i ruszył śpiesznym krokiem przed siebie. + +Lecz uszedłszy kilkadziesiąt kroków stanął i rzekł: + +— Czemu jednak oni mnie nie zabili? + +I pomimo iż już z Eurycjuszem rozmawiał o nauce chrześcijańskiej, pomimo rozmowy nad rzeką z Urbanem i pomimo wszystkiego, co słyszał na Ostrianum, nie umiał znaleźć na to pytanie odpowiedzi. + + + +Rozdział dwudziesty piąty + +Winicjusz również nie umiał zdać sobie sprawy z tego, co zaszło, i na dnie duszy prawie nie mniej zdumiony był od Chilona. Bo że z nim samym ludzie ci obeszli się tak, jak się obeszli, i zamiast pomścić się nad nim za napaść, opatrzyli troskliwie jego rany, przypisywał to w części nauce, którą wyznawali, bardziej Ligii, a po trochu i swemu wielkiemu znaczeniu. Ale postąpienie ich z Chilonem przechodziło wprost jego pojęcia o ludzkiej zdolności przebaczania. I jemu mimo woli nasuwało się na myśl pytanie: dlaczego oni nie zabili Greka? Wszakże mogli to uczynić bezkarnie. Ursus byłby go zakopał w ogrodzie lub nocą wyniósł do Tybru, który w owych czasach nocnych rozbojów, dokonywanych przez samego cezara, tak często wyrzucał rankami ciała ludzkie, iż nikt nawet nie dochodził, skąd się brały. Przy tym wedle Winicjusza chrześcijanie nie tylko mogli, ale powinni byli zabić Chilona. Litość nie była wprawdzie całkiem obcą temu światu, do którego należał młody patrycjusz. Ateńczycy wznieśli przecie jej ołtarz i długi czas opierali się wprowadzeniu do Aten walk gladiatorów. Bywało, że i w Rzymie zwyciężeni otrzymywali przebaczenie, jak na przykład Kalikratus, król Brytanów, który wzięty w niewolę za Klaudiusza i opatrzony przez tegoż suto, mieszkał swobodnie w mieście. Ale zemsta za krzywdy osobiste wydawała się Winicjuszowi, tak jak i wszystkim, słuszną i usprawiedliwioną. Niechanie jej było zgoła przeciwne jego duszy. Słyszał wprawdzie i on w Ostrianum, że należy miłować nawet nieprzyjaciół, uważał to jednak za jakąś teorię nie mającą w życiu znaczenia. I teraz jeszcze przechodziło mu przez głowę, że może nie zabito Chilona dlatego tylko, że była jakaś pora świąt lub jakaś kwadra księżyca, podczas której chrześcijanom nie godziło się zabijać. Słyszał, że bywają takie terminy, w których różnym narodom nie wolno nawet i wojny poczynać. Lecz dlaczego w takim razie nie oddano Greka w ręce sprawiedliwości, dlaczego Apostoł mówił, że gdyby ktoś siedemkroć zawinił, to siedemkroć należy mu przebaczyć, i dlaczego Glaukus powiedział Chilonowi: „Niech ci tak Bóg odpuści, jako ja ci odpuszczam”? A przecie Chilo wyrządził mu najstraszliwszą krzywdę, jaką człowiek człowiekowi może wyrządzić, i w Winicjuszu na samą myśl o tym, jak by postąpił z takim, kto by na przykład zabił Ligię, zawrzało serce jak ukrop; nie byłoby takich mąk, którymi by jej nie pomścił! A tamten przebaczył! I Ursus przebaczył także, on, który w istocie rzeczy mógł zabić w Rzymie, kogo by chciał, zupełnie bezkarnie, albowiem następnie potrzebował zabić tylko króla Nemoreńskiego gaju i zająć jego miejsce… Czyż człowiekowi, któremu nie oparł się Kroto, oparłby się piastujący tę godność gladiator, do której dochodziło się tylko przez zabójstwo poprzedniego „króla”? Jedna była tylko na te wszystkie pytania odpowiedź. Oto oni nie zabijali przez jakąś dobroć tak wielką, że podobnej nie było dotąd na świecie, i przez miłość do ludzi bezgraniczną, która nakazywała zapominać o sobie, o swoich krzywdach, o swoim szczęściu i swej niedoli — i żyć dla innych. Jaką zapłatę mieli ludzie ci za to odebrać, Winicjusz słyszał w Ostrianum, lecz nie mieściło mu się to w głowie. Czuł natomiast, że to życie ziemskie, połączone z obowiązkiem wyrzekania się wszystkiego, co jest dobrem i rozkoszą, na korzyść innych, musiałoby być nędzne. Toteż w tym, co o chrześcijanach w tej chwili myślał, obok największego zdumienia była i litość, i jakby cień pogardy. Wydało mu się, że to są owce, które muszą prędzej czy później być zjedzone przez wilki, jego zaś rzymska natura nie była zdolną zdobyć się na uznanie dla tych, którzy pozwalają się zjadać. Uderzyła go wszelako jedna rzecz. Oto po wyjściu Chilona jakaś głęboka radość rozjaśniła wszystkie twarze. Apostoł zbliżył się do Glauka i położywszy dłoń na jego głowie, rzekł: + +— Chrystus w tobie zwyciężył! + +Ów zaś wzniósł oczy ku górze tak ufne i pełne wesela, jakby zlało się na niego jakieś wielkie, niespodziane szczęście. Winicjusz, który byłby zrozumiał tylko radość z dokonanej zemsty, patrzył na niego rozszerzonymi przez gorączkę oczyma, trochę tak, jak patrzyłby na obłąkanego. Widział jednak, i widział nie bez wewnętrznego oburzenia, jak następnie Ligia przycisnęła swoje usta królewny do ręki tego człowieka, który z pozoru wyglądał na niewolnika, i zdawało mu się, że porządek tego świata odwraca się zupełnie. Potem nadszedł Ursus i jął opowiadać, jak wyprowadził Chilona na ulicę i jak prosił go o przebaczenie za krzywdę, jaką mógł wyrządzić jego kościom, za co Apostoł pobłogosławił i jego, a Kryspus oświadczył, że to jest dzień wielkiego zwycięstwa. Posłyszawszy o tym zwycięstwie Winicjusz stracił całkiem wątek myśli. + +Lecz gdy Ligia podała mu znów po chwili napój chłodzący, zatrzymał na chwilę jej rękę i spytał: + +— To i ty mi przebaczyłaś? + +— My chrześcijanie. Nam nie wolno chować w sercu gniewu. + +— Ligio — rzekł wówczas — kimkolwiek jest twój Bóg, uczczę Go stuwołem dlatego tylko, że jest twoim. + +Ona zaś rzekła: + +— Uczcisz Go w sercu, gdy Go pokochasz. + +— Dlatego tylko, że jest twoim… — powtórzył słabszym głosem Winicjusz. + +I przymknął powieki, albowiem opanowało go znów osłabienie. + +Ligia odeszła, ale po chwili wróciła i stanąwszy blisko, pochyliła się nad nim, by się przekonać, czy śpi. Winicjusz odczuł jej bliskość i otworzywszy oczy uśmiechnął się, ona zaś położyła mu na nich lekko rękę, jakby chcąc go do snu nakłonić. Wówczas ogarnęła go wielka słodycz, ale zarazem czuł się mocniej chorym. I tak było w istocie. Noc już zrobiła się zupełna, a wraz z nią przyszła i silniejsza gorączka. Z tego powodu nie mógł zasnąć i wodził za Ligią wzrokiem, gdziekolwiek się ruszyła. Chwilami jednak zapadał w jakiś półsen, w którym widział i słyszał wszystko, co się naokół niego działo, ale w którym rzeczywistość mieszała się z gorączkowymi widzeniami. Zdawało mu się więc, że na jakimś starym, opuszczonym cmentarzu wznosi się świątynia w kształcie wieży, w której Ligia jest kapłanką. I oto nie spuszczał z niej oczu, ale widział ją na szczycie wieży, z lutnią w ręku, całą w świetle, podobną do tych kapłanek, które nocami śpiewały hymny na cześć księżyca, a które widywał na Wschodzie. On sam wspinał się z wielkim wysileniem po wężowatych schodach, by ją porwać, za nim zaś pełzł Chilon szczękając zębami z przerażenia i powtarzając: „Nie czyń tego, panie, bo to kapłanka, za którą On się pomści…” Winicjusz nie wiedział, kto był ów On, rozumiał jednakże, że idzie spełnić świętokradztwo, i czuł także przestrach niezmierny. Ale gdy doszedł do balustrady otaczającej szczyt wieży, przy Ligii stanął nagle Apostoł ze srebrną brodą i rzekł: „Nie podnoś na nią ręki, albowiem ona należy do mnie”. I rzekłszy to, począł z nią razem iść szlakiem księżycowego światła, jakby drogą ku niebu, on zaś, Winicjusz, wyciągnąwszy ku nim ręce począł ich błagać, by zabrali go ze sobą. + +Tu rozbudził się, otrzeźwiał i począł patrzeć przed siebie. Ognisko na wysokim trzonie żarzyło się już słabiej, ale rzucało blask jeszcze dość żywy, oni zaś siedzieli wszyscy przed ogniem, grzejąc się, ponieważ noc była chłodna, a izba dość zimna. Winicjusz widział ich oddechy wychodzące z ust w kształcie pary. W środku siedział Apostoł, u jego kolan na niskim podnóżku Ligia, dalej Glaukus, Kryspus, Miriam, a na krańcach z jednej strony Ursus, z drugiej Nazariusz, syn Miriam, młode pacholę o ślicznej twarzy i długich, czarnych włosach, które spadały mu aż na ramiona. + +Ligia słuchała z oczyma wzniesionymi ku Apostołowi i wszystkie głowy były zwrócone ku niemu, on zaś mówił coś półgłosem. Winicjusz począł patrzeć na niego z pewną zabobonną bojaźnią, mało co mniejszą od tego strachu, jakiego doznawał w gorączkowym widzeniu. Przeszło mu przez myśl, iż w gorączce czuł prawdę i że ten sędziwy przychodzień z dalekich brzegów rzeczywiście zabiera mu Ligię i prowadzi ją gdzieś w nieznane drogi. Był też pewny, że starzec o nim mówi, a może radzi, jak rozłączyć go z nią, zdawało się bowiem Winicjuszowi rzeczą niepodobną, by ktoś mógł mówić o czym innym, więc zebrawszy całą przytomność począł nasłuchiwać słów Piotra. + +Lecz omylił się najzupełniej, Apostoł bowiem mówił znów o Chrystusie. + +„Oni tym imieniem tylko żyją!” — pomyślał Winicjusz. + +Starzec zaś opowiadał o pochwyceniu Chrystusa. + +— Przyszła rota i słudzy kapłańscy, aby Go chwycili. Gdy Zbawiciel spytał ich, kogo szukają, odpowiedzieli: „Jezusa Nazareńskiego!” Lecz gdy im rzekł: „Jam jest!” — padli na ziemię i nie śmieli na Niego podnieść ręki, i aż dopiero po powtórnym pytaniu chwycili Go. + +Tu Apostoł przerwał i wyciągnąwszy ręce do ognia, rzekł: + +— Noc była chłodna jak dziś, ale zawrzało we mnie serce, więc wydobyłem miecz, by Go bronić, i uciąłem ucho sługi arcykapłana. I byłbym Go bronił więcej niż żywota własnego, gdyby mi nie był rzekł: „Włóż twój miecz do pochwy. Zali kielicha, który mi dał Ojciec, pić nie będę?…” + +Wówczas Go pojmali i związali… + +To rzekłszy przyłożył dłonie do czoła i umilkł, chcąc przed dalszym opowiadaniem moc wspomnień pokonać. Lecz Ursus, nie mogąc wytrzymać, zerwał się, żeleźcem poprawił ogień na trzonie, aż iskry sypnęły się złotym deszczem i płomień strzelił żywiej, po czym siadł i zawołał: + +— A niechby się stało, co chciało — hej!… + +Lecz urwał nagle, gdyż Ligia położyła palec na ustach. Oddychał tylko rozgłośnie i znać było, że burzy się w duszy i że choć zawsze gotów całować stopy Apostoła, przecie tego jednego postępku uznać w duszy nie może, bo gdyby tak ot przy nim podniósł kto rękę na Zbawiciela, gdyby on był z nim tej nocy, oj, poleciałyżby wióry i z żołnierzy, i ze sług kapłańskich, i ze służebników… I aż oczy zaszły mu łzami na samą myśl o tym, zarazem z żalu i z dusznej rozterki, bo z jednej strony pomyślał, że nie tylko sam by Zbawiciela bronił, ale jeszcze skrzyknąłby mu w pomoc Ligów, chłopów na schwał, a z drugiej, że gdyby to uczynił, to okazałby nieposłuszeństwo Zbawicielowi i przeszkodził odkupieniu świata. + +Więc dlatego nie mógł powstrzymać łez. + +Po chwili Piotr, odjąwszy dłonie z czoła, począł opowiadać dalej, lecz Winicjusza opanował znów półsen gorączkowy. To, co teraz słyszał, pomieszało mu się z tym, co Apostoł opowiadał poprzedniej nocy w Ostrianum o owym dniu, w którym Chrystus ukazał się na brzegu Tyberiadzkiego Morza. Widział więc szeroko rozlaną toń, na niej łódź rybaczą, a w łodzi Piotra i Ligię. On sam płynął ze wszystkich sił za nimi, lecz ból w złamanym ramieniu przeszkadzał mu ich doścignąć. Burza jęła mu rzucać fale w oczy i począł tonąć wołając błagalnym głosem o ratunek. Wówczas Ligia uklękła przed Apostołem, on zaś zwrócił łódź i wyciągnął ku niemu wiosło, które on schwyciwszy wydostał się przy ich pomocy na łódź i upadł na jej dno. Lecz następnie zdawało mu się, że powstawszy ujrzał mnóstwo ludzi płynących za łodzią. Fale nakrywały pianą ich głowy; niektórym widać było już z odmętu tylko ręce, ale Piotr raz po raz ratował tonących i zabierał ich do łodzi, która rozszerzała się jakby cudem. Wkrótce wypełniły ją całe tłumy, tak wielkie jak te, które były zebrane w Ostrianum, a potem jeszcze większe. Winicjusz zdziwił się, jak się mogły w niej pomieścić, i wziął go strach, że pójdą na dno. Lecz Ligia poczęła go uspokajać i pokazywała mu jakieś światło na dalekim brzegu, do którego płynęli. Tu marzenia Winicjusza pomieszały się znów z tym, co słyszał w Ostrianum z ust Apostoła, jako się Chrystus objawił raz nad jeziorem. Więc teraz widział w owym nadbrzeżnym świetle jakąś postać, ku której Piotr sterował. I w miarę jak zbliżali się ku niej, pogoda czyniła się cichsza, toń gładsza, a światłość większa. Tłumy poczęły śpiewać hymn słodki, powietrze wypełniło się zapachem nardu; woda grała tęczą, jakby z dna przeglądały lilie i róże, a wreszcie łódź uderzyła łagodnie piersią o piasek. Wówczas Ligia wzięła go za rękę i rzekła: „Pójdź, zaprowadzę cię!” I wiodła go w światłość. + +………………………………. + +Winicjusz rozbudził się znowu, lecz marzenia jego rozpraszały się z wolna i nie od razu odzyskał poczucie rzeczywistości. Przez czas jakiś zdawało mu się jeszcze, że jest nad jeziorem i że otaczają go tłumy, wśród których, sam nie wiedząc dlaczego, począł szukać Petroniusza i zdziwił się, że go nie może odnaleźć. Żywe światło od komina, przy którym nie było już nikogo, otrzeźwiło go jednak zupełnie. Pieńki oliwne żarzyły się leniwie pod różowym popiołem, lecz za to szczapy pinii, których widocznie świeżo dorzucono na zarzewie, strzelały jasnym płomieniem i w blasku tym Winicjusz ujrzał Ligię siedzącą nie opodal od jego łóżka. + +Widok jej wzruszył go do głębi duszy. Pamiętał, że zeszłą noc spędziła w Ostrianum, a cały dzień krzątała się przy opatrunku, teraz zaś, gdy wszyscy udali się na spoczynek, ona jedna czuwała u jego łoża. Łatwo było zgadnąć, że musi być jednak zmęczona, albowiem siedząc nieruchomie oczy miała zamknięte. Winicjusz nie wiedział, czy śpi, czy pogrążona jest w myślach. Patrzył na jej profil, na spuszczone rzęsy, na ręce złożone na kolanach i w pogańskiej głowie jego poczęło się z trudem wykluwać pojęcie, że obok nagiej, pewnej siebie i dumnej ze swych kształtów piękności greckiej i rzymskiej, jest na świecie jakaś inna, nowa, ogromnie czysta, w której tkwi dusza. + +Nie umiał zdobyć się na to, by ją nazwać chrześcijańską, myśląc jednak o Ligii nie mógł już oddzielić jej od nauki, którą wyznawała. Pojmował nawet, że jeśli wszyscy inni udali się na spoczynek, a Ligia jedna, ona, którą pokrzywdził, czuwała nad nim, to właśnie dlatego, że ta nauka tak nakazuje. Lecz myśl ta, przejmująca go podziwem dla nauki, była mu zarazem i przykrą. Wolałby był, by Ligia czyniła tak z miłości dla niego, dla jego twarzy, oczu, dla posągowych kształtów, słowem, dla tych wszystkich powodów, dla których nieraz obwijały się naokół jego szyi śnieżne ramiona greckie i rzymskie. + +Nagle jednak poczuł, że gdyby ona była taka jak inne kobiety, to by mu już w niej czegoś nie dostawało. Wówczas zdumiał się i sam nie wiedział, co się z nim dzieje, albowiem spostrzegł, że i w nim poczynają powstawać jakieś nowe uczucia i nowe upodobania, obce światu, w którym żył dotąd. + +Tymczasem ona otworzyła oczy i widząc, że Winicjusz na nią patrzy zbliżyła się ku niemu i rzekła: + +— Jestem przy tobie. + +A on odpowiedział: + +— Widziałem we śnie twoją duszę. + + + +Rozdział dwudziesty szósty + +Nazajutrz ocknął się osłabiony, ale z głową chłodną i bez gorączki. Zdawało mu się, iż rozbudził go szept rozmowy, ale gdy otworzył oczy, Ligii nie było przy nim, Ursus tylko, pochylony przed kominem, rozgrzebywał siwy popiół i szukał pod nim żaru, który znalazłszy począł rozdmuchiwać węgle tak, jakby czynił to nie ustami, ale miechem kowalskim. Winicjusz przypomniawszy sobie, że człowiek ów zgniótł wczoraj Krotona, przypatrywał się z zajęciem, godnym lubownika areny, jego olbrzymiemu grzbietowi podobnemu do grzbietu cyklopa i potężnym jak kolumny udom. + +„Dzięki Merkuremu, że mi karku nie skręcił — pomyślał w duszy. — Na Polluksa! Jeśli inni Ligowie do niego podobni, legie danubijskie mogą mieć z nimi kiedyś ciężką robotę!” + +Głośno zaś ozwał się: + +— Hej, niewolniku! + +Ursus usunął głowę z komina i uśmiechnąwszy się niemal przyjaźnie, rzekł: + +— Bóg ci daj, panie, dobry dzień i dobre zdrowie, ale ja człek wolny, nie niewolnik. + +Winicjuszowi, który miał ochotę rozpytać Ursusa o ojczysty kraj Ligii, słowa te sprawiły pewną przyjemność, albowiem rozmowa z człowiekiem wolnym, jakkolwiek prostym, mniejszą przynosiła ujmę jego rzymskiej i patrycjuszowskiej godności niż rozmowa z niewolnikiem, w którym ni prawo, ni obyczaj nie uznawały ludzkiej istoty. + +— Toś ty nie Aulusów? — spytał. + +— Nie, panie. Ja służę Kallinie, jako służyłem jej matce, ale po dobrej woli. + +Tu schował znów głowę w komin, by podmuchać na węgle, na które narzucił poprzednio drew, po czym wyjął ją i rzekł: + +— U nas nie ma niewolników. + +Lecz Winicjusz spytał: + +— Gdzie jest Ligia? + +— Dopiero co odeszła, a ja mam uwarzyć śniadanie dla ciebie, panie. Czuwała nad tobą całą noc. + +— Czemuś jej nie wyręczył? + +— Bo tak chciała, a moja rzecz słuchać. + +Tu oczy zasępiły mu się i po chwili dodał: + +— Gdybym ja jej nie słuchał, to ty byś, panie, nie żył. + +— Zali żałujesz, żeś mnie nie zabił? + +— Nie, panie. Chrystus nie kazał zabijać. + +— A Atacynus? A Kroto? + +— Nie mogłem inaczej — mruknął Ursus. + +I począł patrzeć jakby z żalem na swe ręce, które widocznie zostały pogańskie, mimo iż dusza chrzest przyjęła. + +Następnie postawił garnek na trzonie i kucnąwszy przed kominem, utkwił zamyślone oczy w płomień. + +— To twoja wina, panie — rzekł wreszcie. — Po coś podnosił rękę na nią, na córkę królewską? + +W Winicjuszu zawrzała w pierwszej chwili duma, że prostak i barbarzyńca śmie nie tylko przemawiać do niego tak poufale, ale jeszcze przyganiać mu. Do tych nadzwyczajnych i nieprawdopodobnych rzeczy, które spotkały go od onegdajszej nocy, przybyła jeszcze jedna. Lecz będąc słabym i nie mając pod ręką swych niewolników, pohamował się, zwłaszcza że i chęć dowiedzenia się jakichś szczegółów z życia Ligii przemogła. + +Więc uspokoiwszy się począł wypytywać o wojnę Ligów przeciw Wanniuszowi i Swebom. Ursus rad opowiadał, lecz nie mógł dodać wiele nowego do tego, co Winicjuszowi opowiadał w swoim czasie Aulus Plaucjusz. Ursus w bitwie nie był, towarzyszył bowiem zakładniczkom do obozu Ateliusza Histra. Wiedział tylko, że Ligowie zbili Swebów i Jazygów, ale wódz ich i król poległ od strzały Jazyga. Zaraz potem odebrali wieści, że Semnonowie zapalili lasy na ich granicach, i wrócili w lot, by pomścić krzywdę, a zakładniczki zostały u Ateliusza, który z początku kazał im oddawać honory królewskie. Później matka Ligii zmarła. Wódz rzymski nie wiedział, co robić z dzieckiem. Ursus chciał wracać z nim do kraju, ale droga była niebezpieczna z powodu zwierza i dzikich plemion; gdy więc przyszła wieść, że jakieś poselstwo Ligów znajduje się u Pomponiusza, ofiarując mu pomoc przeciw Markomanom, Hister odesłał ich do Pomponiusza. Przybywszy do niego dowiedzieli się jednak, że posłów żadnych nie było — i w ten sposób zostali w obozie, skąd Pomponiusz przywiózł ich do Rzymu, a po odbytym tryumfie oddał królewskie dziecko Pomponii Grecynie. + +Winicjusz, jakkolwiek w tym opowiadaniu drobne tylko szczegóły były mu nie znane, słuchał z przyjemnością, albowiem niezmierną jego pychę rodową łechtało mile to, że naoczny świadek stwierdzał królewskie pochodzenie Ligii. Jako córka królewska, mogła była ona zająć na dworze cezara stanowisko równe córkom najpierwszych rodów, tym bardziej że naród, którego władcą był jej ojciec, nigdy dotąd nie wojował z Rzymem, a jakkolwiek barbarzyński, mógł się okazać groźnym, gdyż wedle świadectwa samego Ateliusza Histra posiadał „niezliczoną moc” wojowników. + +Ursus zresztą potwierdził w zupełności owo świadectwo, albowiem na pytanie Winicjusza o Ligów odrzekł: + +— My siedzim w lasach, ale ziemi u nas tyle, że nikt nie wie, gdzie koniec puszczy, i ludu w niej dużo. Są też w puszczy i grody drewniane, w których dostatek wielki, bo co Semnony, Markomany, Wandale i Kwady złupią po świecie, to my im odbieramy. Oni zaś nie śmią do nas iść, jeno gdy wiatr od nich, to palą nam lasy. I nie boimy się ni ich, ni rzymskiego cezara. + +— Bogowie dali Rzymianom zwierzchnictwo nad ziemią — rzekł surowo Winicjusz. + +— Bogowie to złe duchy — odpowiedział z prostotą Ursus — a gdzie nie ma Rzymian, tam nie ma i zwierzchnictwa. + +Tu poprawił ogień i mówił jakby sam do siebie: + +— Gdy Kallinę wziął cezar na dwór, a ja myślałem, że może ją spotkać krzywda, tom chciał iść aż hen do lasów i sprowadzić Ligów na pomoc królewnie. I Ligowie ruszyliby ku Dunajowi, bo to lud dobry, choć pogański. Ot, zaniósłbym im „dobrą nowinę”. Ale ja i tak kiedy, jak Kallina wróci do Pomponii, pokłonię się jej, by pozwoliła mi iść do nich, bo Chrystus narodził się daleko i oni nawet nie słyszeli o Nim… Wiedział on lepiej ode mnie, gdzie Mu się trzeba narodzić, ale gdyby tak u nas, w puszczy, przyszedł na świat, pewnie byśmy Go nie umęczyli, ale hodowalibyśmy Dzieciątko i dbali, by Mu nigdy nie zbrakło ni zwierzyny, ni grzybów, ni skór bobrowych, ni bursztynu. A co byśmy na Swebach albo Markomanach złupili, to byśmy Mu oddali, by zaś miał dostatek i wygodę. + +Tak mówiąc przystawił do ognia naczynie z polewką przeznaczoną dla Winicjusza i umilkł. Myśl jego błądziła widocznie czas jakiś po puszczach ligijskich, aż dopiero gdy płyn począł syczeć, wylał go w płaską misę i ostudziwszy należycie, rzekł: + +— Glaukus radzi, byś jak najmniej poruszał, panie, nawet tą ręką, która została zdrowa, więc Kallina rozkazała mi cię karmić. + +Ligia rozkazała! Na to nie było odpowiedzi. Winicjuszowi nie przyszło nawet na myśl sprzeciwić się jej woli, jakby była córką cezara lub boginią, nie odpowiedział przeto ani słowem, Ursus zaś, siadłszy koło jego łóżka, począł czerpać polewkę z misy małym kubkiem i podawać mu ją do ust. Czynił to tak troskliwie i z takim dobrym uśmiechem w swoich błękitnych oczach, iż Winicjusz oczom swoim nie wierzył, by to mógł być ten sam straszliwy tytan, który w dniu wczorajszym, zgniótłszy Krotona, rzucił się na niego samego jak burza i byłby go rozniósł, gdyby nie litość Ligii. Młody patrycjusz po raz pierwszy w życiu począł się zastanawiać nad tym, co też może dziać się w piersi prostaka, sługi i barbarzyńcy. + +Lecz Ursus okazał się niańką o tyle niezgrabną, o ile troskliwą. Kubek ginął całkowicie w jego herkulesowych palcach, tak że nie pozostawało nic miejsca dla ust Winicjusza. Po kilku nieudanych próbach olbrzym zatroskał się wielce i rzekł: + +— Ej, łatwiej żubra z ostępu wywieść… + +Winicjusza zabawiło zakłopotanie Liga, lecz nie mniej zajęła go jego uwaga. Widywał on w cyrkach straszliwe „ury”, sprowadzane z puszcz północnych, na które najdzielniejsi bestiarii polowali z obawą i które jednym tylko słoniom ustępowały w wielkości i sile. + +— Zaliś próbował brać takie bestie za rogi? — spytał ze zdumieniem. + +— Póki nie przeszło nade mną dwadzieścia zim, tom się bał — odrzekł Ursus — ale potem — bywało. + +I jął znów karmić Winicjusza, jeszcze niezgrabnie] niż przedtem. + +— Muszę poprosić Miriam lub Nazariusza — rzekł. + +Lecz tymczasem blada główka Ligii wychyliła się spoza zasłony. + +— Zaraz pomogę — rzekła. + +I wyszła po chwili z cubiculum, w którym gotowała się widocznie do snu, gdyż przybrana była tylko w obcisłą tunikę, zwaną u starożytnych capitium, zakrywającą szczelnie piersi, i włosy miała rozwiązane. Winicjusz, którego serce zabiło żywiej na jej widok, począł jej wymawiać, że dotąd nie pomyślała o śnie, lecz ona odrzekła wesoło: + +— Właśnie chciałam to uczynić, ale pierwej zastąpię Ursusa. + +I wziąwszy kubek siadła na krawędzi łóżka i poczęła karmić Winicjusza, który czuł się zarazem upokorzony i szczęśliwy. Gdy pochylała się ku niemu, biło na niego ciepło jej ciała i rozwiązane jej włosy spływały mu na piersi, on zaś bladł z wrażenia, ale w zamęcie i porywie żądz odczuwał zarazem, że to jest nad wszystko droga i nad wszystko uwielbiona głowa, wobec której świat cały jest niczym. Pierwej pożądał jej, teraz poczynał ją kochać pełną piersią. Dawniej, jak w ogóle w życiu, tak i w uczuciu, był, jak wszyscy ówcześni ludzie, ślepym, bezwzględnym egoistą, któremu chodziło tylko o siebie, obecnie poczęło mu chodzić i o nią. + +Po chwili też odmówił dalszego posiłku i choć w patrzeniu na nią i w jej obecności znajdował nieprzebraną rozkosz, rzekł: + +— Dosyć. Idź spocząć, boska moja. + +— Nie nazywaj mnie tak — odpowiedziała — mnie się tego słuchać nie godzi. + +Jednakże uśmiechała się do niego, a następnie rzekła mu, że sen ją odbiegł, że trudu nie czuje i że nie uda się na spoczynek, póki nie przyjdzie Glaukus. On słuchał jej słów jak muzyki, a zarazem serce wzbierało mu coraz większym wzruszeniem, coraz większym zachwytem, coraz większą wdzięcznością, a myśl biedziła się, jak by jej tę wdzięczność okazać. + +— Ligio — rzekł po chwili milczenia — jam cię poprzednio nie znał. Ale teraz wiem, żem chciał dojść do ciebie błędną drogą, więc ci powiadam: wróć do Pomponii Grecyny i bądź pewna, że odtąd nikt nie podniesie na ciebie ręki. + +A jej twarz posmutniała nagle. + +— Byłabym szczęśliwa — odrzekła — gdybym ją choć z daleka mogła zobaczyć, ale wrócić do niej już nie mogę. + +— Dlaczego? — zapytał ze zdziwieniem Winicjusz. + +— My, chrześcijanie, wiemy przez Akte, co się na Palatynie dzieje. Zaliś nie słyszał, że cezar wkrótce po mojej ucieczce, a przed swym wyjazdem do Neapolis, wezwał Aulusa i Pomponię — i mniemając, że mi pomogli, groził im swym gniewem. Szczęściem Aulus mógł mu odrzec: „Wiesz, panie, że nigdy kłamstwo nie przeszło mi przez usta; otóż przysięgam ci, żeśmy jej nie pomogli do ucieczki i że równie jak ty nie wiemy, co się z nią stało”. I cezar uwierzył, a potem zapomniał — ja zaś z porady starszych nigdy nie pisałam do matki, gdzie jestem, by zawsze śmiało mogła zaprzysiąc, że nic o mnie nie wie. Ty może tego nie pojmiesz, Winicjuszu, ale nam kłamać nie wolno, nawet gdyby o życie chodziło. Taka jest nasza nauka, do której chcemy stosować serca, więc nie widziałam Pomponii od czasu, gdym opuściła jej dom, ją zaś zaledwie od czasu do czasu dolatywały dalekie echa, że żyję i żem bezpieczna. + +Tu porwała ją tęsknota, bo oczy jej zrosiły się łzami, lecz wkrótce uspokoiła się i rzekła: + +— Wiem, że i Pomponia tęskni za mną, my jednak mamy nasze pociechy, których nie mają inni. + +— Tak — odrzekł Winicjusz — waszą pociechą Chrystus, ale ja tego nie rozumiem. + +— Patrz na nas: nie ma dla nas rozłączeń, nie ma boleści i cierpień, a jeśli przyjdą, to zmieniają się w radość. I śmierć sama, która dla was jest końcem życia, dla nas jest tylko jego początkiem i zmianą gorszego szczęścia na lepsze, mniej spokojnego na spokojniejsze i wieczyste. Zważ, jaką musi być nauka, która nakazuje nam miłosierdzie nawet względem nieprzyjaciół, broni kłamstwa, oczyszcza dusze nasze od złości i obiecuje po śmierci szczęście nieprzebrane. + +— Słyszałem to w Ostrianum i widziałem, jak postąpiliście ze mną i z Chilonem, a gdy o tym myślę, dotychczas zdaje mi się, że to sen i że ni uszom, ni oczom nie powinienem wierzyć. Lecz ty mi odpowiedz na inne pytanie: jestżeś szczęśliwa? + +— Tak! — odrzekła Ligia. — Wyznając Chrystusa nie mogę być nieszczęśliwą. + +Winicjusz spojrzał na nią, jak gdyby to, co mówiła, przechodziło całkiem miarę ludzkiego rozumowania. + +— I nie chciałabyś wrócić do Pomponii? + +— Chciałabym z całej duszy i wrócę, jeśli taka będzie wola Boga. + +— Więc ci mówię: wróć, a ja ci przysięgnę na moje lary, że nie podniosę na ciebie ręki. + +Ligia zamyśliła się przez chwilę, po czym odrzekła: + +— Nie. Nie mogę bliskich moich podać na niebezpieczeństwo. Cezar nie kocha rodu Plaucjuszów. Gdybym wróciła — ty wiesz, jak przez niewolników rozchodzi się każda wiadomość po Rzymie — więc i mój powrót stałby się rozgłośny w mieście, i Nero dowiedziałby się o nim przez swoich niewolników niewątpliwie. Wówczas skarałby Aulusów, a co najmniej odebrałby mnie im znowu. + +— Tak — rzekł marszcząc brwi Winicjusz — to by być mogło. Uczyniłby to choćby dlatego, by okazać, że woli jego musi się stać zadosyć. Prawdą jest, że on tylko zapomniał o tobie lub nie chciał myśleć mniemając, że nie jemu, ale mnie stała się ujma. Lecz może… odjąwszy cię Aulusom… oddałby mnie, a ja wróciłbym cię Pomponii. + +Lecz ona zapytała ze smutkiem: + +— Winicjuszu, czy chciałbyś mnie widzieć znów na Palatynie? + +On zaś zacisnął zęby i odrzekł: + +— Nie. Masz słuszność. Mówiłem jak głupiec! Nie! + +I nagle ujrzał przed sobą jakby przepaść bez dna. Był patrycjuszem, był trybunem wojskowym, był człowiekiem potężnym, ale nad wszystkimi potęgami tego świata, do którego należał, stał przecie szaleniec, którego ni woli, ni złośliwości niepodobna było przewidzieć. Nie liczyć się z nim, nie bać się go mogli chyba tacy ludzie jak chrześcijanie, dla których cały ten świat, jego rozłąki, cierpienia i śmierć sama była niczym. Wszyscy inni musieli drżeć przed nim. Groza czasów, w których żyli, ukazała się Winicjuszowi w całej swej potwornej rozciągłości. Nie mógł oto oddać Ligii Aulusom z obawy, by potwór nie przypomniał sobie jej i nie zwrócił na nią swego gniewu; z tego samego powodu, gdyby ją teraz wziął za żonę, mógł narazić ją, siebie i Aulusów. Chwila złego humoru wystarczała, by zgubić wszystkich. Winicjusz po raz pierwszy w życiu poczuł, że albo świat musi się zmienić i przerodzić, albo życie stanie się zgoła niemożliwe. Zrozumiał również to, co przed chwilą jeszcze było dla niego ciemne, że w takich czasach jedni tylko chrześcijanie mogli być szczęśliwi. + +Lecz przede wszystkim chwycił go żal, gdyż zrozumiał i to, że to on sam tak poplątał życie sobie i Ligii, iż z tej plątaniny nie było prawie wyjścia. I pod wpływem tego żalu począł mówić: + +— Czy ty wiesz, żeś ty szczęśliwsza ode mnie? Ty w ubóstwie i w tej jednej izbie wśród prostaków miałaś swoją naukę i swego Chrystusa, ja zaś mam tylko ciebie i gdy mi cię zbrakło, byłem jak nędzarz, który nie ma ni dachu nad sobą, ni chleba. Tyś mi droższa niż cały świat. Szukałem cię, bom nie mógł żyć bez ciebie. Nie chciałem ni uczt, ni snu. Gdyby nie nadzieja, że cię znajdę, byłbym się rzucił na miecz. Ale boję się śmierci, bo nie mógłbym na ciebie patrzeć. Mówię ci szczerą prawdę, iż nie potrafię bez ciebie żyć i dotąd żyłem tylko nadzieją, że cię znajdę i zobaczę. Czy pamiętasz nasze rozmowy u Aulusów? Raz nakreśliłaś mi rybę na piasku, a jam nie rozumiał, co to znaczy. Pamiętasz, jak bawiliśmy się w piłkę? Kochałem cię już wówczas nad życie, a i ty poczęłaś się domyślać, że cię kocham… Nadszedł Aulus, straszył nas Libityną i przerwał nam rozmowę. Pomponia powiedziała na pożegnanie Petroniuszowi, że Bóg jest jeden, wszechmocny i miłosierny, ale nam ani do głowy nie przyszło, że waszym Bogiem jest Chrystus. Niech mi odda ciebie, a pokocham Go, choć wydaje mi się Bogiem niewolników, cudzoziemców i nędzarzy. Ty siedzisz przy mnie i myślisz o Nim tylko. Myśl i o mnie, bo inaczej Go znienawidzę. Dla mnie tyś jedna bóstwem. Błogosławiony ojciec twój i matka, błogosławiona ziemia, która cię wydała. Chciałbym objąć twoje nogi i modlić się do ciebie, tobie składać cześć, tobie ofiary, tobie pokłony — ty trzykroć boska! Ty nie wiesz, ty nie możesz wiedzieć, jak ja cię kocham… + +Tak mówiąc pociągnął ręką po pobladłym czole i przymknął oczy. Natura jego nie znała nigdy tamy, tak w gniewie, jak i w miłości. Mówił z uniesieniem, jak człowiek, który przestawszy nad sobą panować nie chce liczyć się z żadną miarą ni w słowach, ni w czci. Lecz mówił z głębi duszy i szczerze. Czuć było, że ból, zachwyt, żądza i uwielbienie, nagromadziwszy się w jego piersi, buchnęły wreszcie niepowstrzymanym potokiem słów. Ligii słowa jego wydały się bluźniercze, a jednak serce jej poczęło bić, jakby chciało rozerwać krępującą piersi tunikę. Nie mogła oprzeć się litości nad nim i nad jego męką. Wzruszyła ją cześć, z jaką do niej mówił. Czuła się kochaną i ubóstwianą bez granic, czuła, że ten nieugięty i niebezpieczny człowiek należy teraz do niej duszą i ciałem, jak niewolnik, i to poczucie jego pokory, własnej potęgi napełniło ją szczęściem. Wspomnienia jej ożyły w jednej chwili. Był to dla niej znów ten przepyszny i piękny, jak pogański bóg, Winicjusz, który w domu Aulusów mówił jej o miłości i budził jak ze snu jej półdziecinne naówczas serce; ten sam, którego pocałunki czuła jeszcze na ustach i z którego objęć wyrwał ją na Palatynie Ursus, jakby ją wyrwał z płomienia. Tylko obecnie, z zachwytem, a zarazem z bólem w swojej orlej twarzy, z pobladłym czołem i błagalnym wyrazem oczu, ranny, złamany miłością, kochający, pełen ubóstwienia i pokory, wydał się jej takim, jakim go chciała mieć wówczas i jakiego byłaby pokochała całą duszą, a więc droższym niż kiedykolwiek. + +I nagle zrozumiała, że może przyjść chwila, w której jego miłość ogarnie i porwie ją jak wicher, a poczuwszy to doznała takiego samego wrażenia, jakiego przed chwilą doznał on: mianowicie, że stoi nad brzegiem przepaści. Na toż porzuciła dom Aulusów? Na toż ratowała się ucieczką? Na toż kryła się tyle czasu w nędznych dzielnicach miasta? Kto był ów Winicjusz? Augustianin, żołnierz i dworzanin Nerona! Wszakże brał udział w jego rozpuście i szaleństwach, jak świadczyła o tym ta uczta, której Ligia nie mogła zapomnieć; wszakże chodził razem z innymi do świątyń i składał ofiary bezecnym bogom, w których może i nie wierzył, ale oddawał im jednak cześć urzędową. Wszakże ją ścigał po to, by z niej uczynić swoją niewolnicę i kochankę, a zarazem wtrącić ją w ów straszny świat zbytku, rozkoszy, zbrodni i bezeceństw, wołających o gniew i pomstę Bożą. Wydawał się wprawdzie zmieniony, ale przecie dopiero co sam jej rzekł, że jeśli będzie więcej myślała o Chrystusie niż o nim, to gotów Go znienawidzić. Ligii wydało się, że sama myśl o jakiejkolwiek innej miłości, niż miłość do Chrystusa, jest już grzechem przeciw Niemu i przeciw nauce, gdy więc spostrzegła, że na dnie jej duszy mogą się zbudzić inne uczucia i pragnienia, chwyciła ją trwoga przed własną przyszłością i własnym sercem. + +Na tę chwilę wewnętrznej rozterki trafił Glaukus, który przyszedł opatrzyć chorego i zbadać jego zdrowie. Na twarzy Winicjusza w mgnieniu oka odbił się gniew i zniecierpliwienie. Zły był, iż mu przerwano rozmowę z Ligią, i gdy Glaukus począł zadawać mu pytania, odpowiadał niemal z pogardą. Wprawdzie pomiarkował się wkrótce, lecz jeśli Ligia miała jakiekolwiek złudzenia, że to, co słyszał na Ostrianum, mogło podziałać na jego nieużytą naturę, to złudzenia owe musiały pierzchnąć. Zmienił się tylko dla niej, lecz poza tym jednym uczuciem pozostało mu w piersi dawne surowe i samolubne, prawdziwie rzymskie i zarazem wilcze serce, niezdolne nie tylko do uczucia słodkiej nauki chrześcijańskiej, ale nawet i wdzięczności. + +Odeszła wreszcie, pełna wewnętrznej troski i niepokoju. Niegdyś w modlitwie ofiarowała Chrystusowi serce pogodne i istotnie czyste jak łza. Teraz pogoda ta była zmącona. Do wnętrza kwiatu dostał się jadowity robak i począł w nim huczeć. + +Nawet sen, mimo nieprzespanych dwóch nocy, nie przyniósł jej ukojenia. Śniło jej się, że na Ostrianum Nero, na czele orszaku augustianów, bachantek, korybantów i gladiatorów, tratuje uwieńczonym w róże wozem tłumy chrześcijan, a Winicjusz chwyta ją w ramiona, wciąga na kwadrygę i cisnąc ją do piersi, szepce: „Pójdź z nami!” + + + +Rozdział dwudziesty siódmy + +Od tej chwili rzadziej pokazywała się we wspólnej izbie i rzadziej zbliżała się do jego łóżka. Lecz spokój jej nie wracał. Widziała, że Winicjusz wodzi za nią błagalnym wzrokiem, że czeka na każde jej słowo jak na łaskę, że cierpi i nie śmie się skarżyć, by jej do siebie nie zrazić, że ona jedna jest mu zdrowiem i radością, i wówczas serce wzbierało w niej politowaniem. Wkrótce też spostrzegła, że im bardziej stara się go unikać, tym większy jej go żal, a tym samym tym tkliwsze rodzą się w niej dla niego uczucia. Opuściła ją spokojność. Czasem mówiła sobie, że właśnie powinna być ciągle przy nim, raz dlatego, że boska nauka nakazuje dobrem za złe płacić, a po wtóre, że rozmawiając z nim mogłaby go do tej nauki pociągnąć. Lecz zaraz sumienie mówiło jej, że oszukuje sama siebie i że ciągnie ją ku niemu nie co innego, tylko jego miłość i jego urok. W ten sposób żyła w ciągłej rozterce, która powiększała się z dniem każdym. Chwilami wydawało jej się, że ją otacza jakaś sieć, ona zaś chcąc ją przebić, wikła się w niej coraz bardziej. Musiała też wyznać przed sobą, że widok jego co dzień staje się jej potrzebniejszym, głos jego milszym i że potrzeba jej całą siłą walczyć z chęcią przesiadywania przy jego łożu. Gdy zbliżała się do niego, a on rozpromieniał się, radość zalewała i jej serce. Pewnego dnia dostrzegła ślady łez na jego rzęsach i po raz pierwszy w życiu przyszła jej myśl, że mogłaby je osuszyć pocałunkami. Przestraszona tą myślą i pełna pogardy dla siebie, przepłakała noc następną. + +On zaś był cierpliwy, jakby sobie cierpliwość poprzysiągł. Gdy chwilami zaświeciły mu oczy zniecierpliwieniem, samowolą i gniewem, wnet hamował te błyski, a potem patrzył na nią z niepokojem, jakby chcąc ją przeprosić, ją zaś ujmowało to jeszcze bardziej. Nigdy nie miała poczucia, że jest tak bardzo kochana, i gdy myślała o tym, czuła się zarazem winną i szczęśliwą. Winicjusz też zmieniał się istotnie. W rozmowach jego z Glaukiem mniej było dumy. Często przychodziło mu do głowy, że i ten biedny lekarz niewolnik, i cudzoziemka, stara Miriam, która otaczała go troskliwością, i Kryspus, którego widywał pogrążonego ciągle w modlitwie, to jednak są ludzie. Dziwił się podobnym myślom — jednakże je miewał. Ursusa polubił z czasem i rozmawiał z nim teraz całymi dniami, albowiem mógł z nim mówić o Ligii, olbrzym zaś był niewyczerpany w opowiadaniach i spełniając przy chorym najprostsze usługi począł mu również okazywać pewien rodzaj przywiązania. Ligia była zawsze dla Winicjusza istotą jakby do innego gatunku należącą, wyższą stokrotnie od tych, którzy ją otaczali; niemniej jednak począł przypatrywać się ludziom prostym i ubogim, czego nie czynił nigdy w życiu, i począł odkrywać w nich różne godne uwagi strony, których istnienie nigdy przedtem nie przychodziło mu do głowy. + +Nazariusza tylko nie mógł ścierpieć, albowiem zdawało mu się, że młody chłopak ośmiela kochać się w Ligii. Długi czas wstrzymywał się wprawdzie z okazywaniem mu niechęci, lecz raz, gdy ten przyniósł dziewczynie dwie przepiórki, które zakupił na targu za własne zarobione pieniądze, w Winicjuszu odezwał się potomek Kwirytów, dla którego przybłęda z obcego narodu mniej znaczył niż robak najlichszy. Słysząc podziękowanie Ligii pobladł straszliwie i gdy Nazariusz wyszedł po wodę dla ptaków, rzekł: + +— Ligio, zali możesz ścierpieć, by on składał ci dary? Zali nie wiesz, że ludzi jego narodu Grecy psami żydowskimi nazywają? + +— Nie wiem, jak ich nazywają Grecy — odpowiedziała — ale wiem, że Nazariusz jest chrześcijaninem i bratem moim. + +To rzekłszy spojrzała na niego ze zdziwieniem i żalem, bo już ją był odzwyczaił od podobnych wybuchów, on zaś zacisnął zęby, by jej nie powiedzieć, że takiego jej brata kazałby na śmierć zasmagać batami lub zesłałby go na wieś, by jako compeditus kopał ziemię w jego sycylijskich winnicach… Pohamował się jednak, zdusił w sobie gniew i dopiero po chwili rzekł: + +— Wybacz mi, Ligio. Tyś dla mnie córką królewską i przybranym dzieckiem Plaucjuszów. + +I przemógł się do tego stopnia, że gdy Nazariusz pokazał się znów w izbie, obiecał mu, iż po powrocie do swej willi podaruje mu parę pawi lub parę flamingów, których miał pełne ogrody. + +Ligia rozumiała, ile go muszą kosztować podobne zwycięstwa nad samym sobą. Lecz im częściej je odnosił, tym bardziej jej serce szło ku niemu. Zasługa jego względem Nazariusza była jednak mniejsza, niż przypuszczała. Winicjusz mógł przez chwilę oburzyć się na niego, ale nie mógł być o niego zazdrosnym. Syn Miriam istotnie niewiele więcej znaczył w jego oczach od psa, a prócz tego był jeszcze dzieckiem, które jeśli kochało Ligię, to kochało ją zarazem bezwiednie i służebniczo. Większe walki musiał ze sobą staczać młody trybun, by poddać się, choćby w milczeniu, tej czci, jaką wśród tych ludzi było otoczone imię Chrystusa i jego nauka. Pod tym względem działy się w Winicjuszu rzeczy dziwne. Była to bądź co bądź nauka, w którą wierzyła Ligia, więc dla tego samego gotów był ją uznać. Następnie, im bardziej przychodził do zdrowia, im lepiej przypominał sobie cały szereg zdarzeń, które zaszły od owej nocy na Ostrianum, i cały szereg pojęć, które napłynęły od tego czasu do jego głowy, tym bardziej zdumiewał się nad nadludzką siłą tej nauki, która przeradzała tak do gruntu dusze ludzkie. Rozumiał, że jest w niej coś nadzwyczajnego, coś, czego nie było dotąd na świecie, i czuł, że gdyby ona ogarnęła świat cały, gdyby wszczepiła weń swoją miłość i swoje miłosierdzie, to chyba nastałaby jakaś epoka przypominająca ową, w której jeszcze nie Jowisz, ale Saturn rządził światem. Nie śmiał też wątpić ani o nadprzyrodzonym pochodzeniu Chrystusa, ani o Jego zmartwychwstaniu, ani o innych cudach. Naoczni świadkowie, którzy o tym mówili, zbyt byli wiarogodni i zbyt brzydzili się kłamstwem, by mógł przypuścić, że opowiadają rzeczy niebywałe. Wreszcie sceptycyzm rzymski pozwalał sobie na niewiarę w bogów, ale wierzył w cuda. Winicjusz stał wobec jakiejś dziwnej zagadki, której nie umiał rozplątać. Z drugiej strony jednak cała ta nauka wydawała mu się tak przeciwną istniejącemu porządkowi rzeczy, tak niepodobną do przeprowadzenia w praktyce i tak szaloną jak żadna inna. Według niego ludzie i w Rzymie, i na całym świecie mogli być źli, ale porządek rzeczy był dobry. Gdyby cezar był na przykład uczciwym człowiekiem, gdyby senat składał się nie ze znikczemniałych rozpustników, ale z ludzi takich, jakim był Trazeasz, czegóż by więcej można sobie życzyć? Wszak pokój rzymski i zwierzchność rzymska były rzeczą dobrą, rozdział między ludźmi słusznym i sprawiedliwym. A tymczasem ta nauka, wedle rozumienia Winicjusza, musiałaby zburzyć wszelki porządek, wszelką zwierzchność i znieść wszelkie różnice. I co wówczas stałoby się choćby z władztwem i państwem rzymskim? Zali Rzymianie mogli przestać panować lub uznać całą trzodę podbitych narodów za równą sobie? To już nie mieściło się w głowie patrycjusza. A przy tym osobiście nauka ta była przeciwną wszelkim jego wyobrażeniom, przyzwyczajeniu, charakterowi i pojęciom o życiu. Nie mógł sobie zgoła wyobrazić, jak by mógł istnieć, gdyby ją na przykład przyjął. Obawiał się jej i podziwiał ją, ale przed przyjęciem jej wzdrygała się po prostu jego natura. Rozumiał na koniec, że nic innego, tylko ona rozdzieliła go z Ligią, i gdy o tym myślał, nienawidził jej ze wszystkich sił duszy. + +Jednakże zdawał sobie już sprawę, że to ona ubrała Ligię w tę jakąś wyjątkową, niewysłowioną piękność, która w jego sercu zrodziła prócz miłości cześć, prócz żądzy uwielbienie, i z samej Ligii uczyniła drogą mu nad wszystko w świecie istotę. A wówczas chciało mu się znów kochać Chrystusa. I pojmował jasno, że albo Go musi pokochać, albo znienawidzić, obojętnym zaś zostać nie może. Tymczasem parły go jakby dwie przeciwne fale, wahał się w myślach, wahał się w uczuciach, nie umiał wybrać, skłaniał jednak głowę i okazywał milczącą cześć temu niepojętemu dla siebie Bogu, dlatego tylko, że był to Bóg Ligii. + +Ligia zaś widziała, co się w nim działo, jak się przełamywał, jak natura jego odrzucała tę naukę, i jeśli z jednej strony martwiło ją to śmiertelnie, z drugiej strony żal, litość i wdzięczność za owo milczące poszanowanie, jakie dla Chrystusa okazywał, skłaniały ku niemu z nieprzepartą siłą jej serce. Przypomniała sobie Pomponię Grecynę i Aulusa. Dla Pomponii źródłem nieustannego smutku i nigdy nie osychających łez była myśl, że za grobem nie odnajdzie Aulusa. Ligia poczęła teraz lepiej rozumieć tę gorycz i ten ból. I ona znalazła drogą istotę, z którą groził jej wiekuisty rozdział. Czasem łudziła się wprawdzie, że jego dusza otworzy się jeszcze na Chrystusowe prawdy, ale złudzenia te nie mogły się ostać. Znała i rozumiała go już zbyt dobrze. Winicjusz — chrześcijaninem! Te dwa pojęcia nawet w jej niedoświadczonej głowie nie mogły się obok siebie pomieścić. Jeśli rozważny i pełen stateczności Aulus nie został nim pod wpływem mądrej i doskonałej Pomponii, jakże mógł nim zostać Winicjusz? Na to nie było odpowiedzi, a raczej istniała tylko jedna: że nie masz dla niego ni nadziei, ni ratunku. + +Lecz Ligia spostrzegła z przestrachem, że ten wyrok zatraty, który nad nim wisi, zamiast ją zrażać do niego, przez samo politowanie czyni go jej jeszcze droższym. Chwilami brała ją ochota mówić z nim szczerze o jego ciemnej przyszłości, lecz gdy raz siadłszy przy nim rzekła mu, że poza nauką chrześcijańską nie ma życia, on, będąc już silniejszym, przypodniósł się na swym zdrowym ramieniu i nagle złożył jej głowę na kolanach, mówiąc: „Tyś jest życie!” A wówczas oddech zamarł jej w piersi, przytomność opuściła ją, jakiś dreszcz rozkoszy przebiegł ją od stóp do głowy. Chwyciwszy dłońmi jego skronie usiłowała go podnieść, lecz sama pochyliła się przy tym ku niemu tak, że ustami dotknęła jego włosów, i przez chwilę zmagali się tak w upojeniu ze sobą i z miłością, która pchała jedno ku drugiemu. + +Ligia podniosła się wreszcie i uciekła czując płomień w żyłach i zawrót w głowie. Lecz to była kropla, która przelała ostatecznie pełny już kielich. Winicjusz nie domyślił się, jak drogo przyjdzie mu opłacić szczęsną chwilę, lecz Ligia zrozumiała, że teraz ona sama potrzebuje ratunku. Noc po owym wieczorze spędziła bezsennie, we łzach i na modlitwie, z poczuciem, że niegodna jest się modlić i że nie może być wysłuchaną. Nazajutrz wyszła wcześnie z cubiculum i wywoławszy Kryspa do ogrodowego letnika, pokrytego bluszczem i zwiędłymi powojami, otworzyła mu całą duszę, błagając go zarazem, by pozwolił jej porzucić dom Miriam, albowiem nie ufa już sobie i nie może przemóc w sercu miłości dla Winicjusza. + +Kryspus, który był człowiekiem starym, surowym i pogrążonym w ciągłym uniesieniu, zgodził się na zamiar opuszczenia domu Miriam, lecz nie znalazł słów przebaczenia dla grzesznej wedle jego pojęć miłości. Serce wezbrało mu oburzeniem na samą myśl, że owa Ligia, którą opiekował się od chwili ucieczki, którą pokochał, utwierdził w wierze i na którą patrzył dotychczas jakby na białą lilię wyrosłą na gruncie nauki chrześcijańskiej i nieskażoną żadnym tchnieniem ziemskim, mogła znaleźć w duszy miejsce na inną miłość niż niebieską. Wierzył dotąd, że nigdzie w całym świecie nie biło czystsze serce na chwałę Chrystusa. Chciał ją Mu ofiarować jak perłę, jak klejnot i drogie dzieło rąk własnych, więc doznany zawód napełnił go i zdumieniem, i goryczą. + +— Idź i błagaj Boga, by ci przebaczył winy — rzekł jej posępnie. — Uciekaj, póki zły duch, który cię oplątał, nie przywiedzie cię do zupełnego upadku i póki nie zaprzesz się Zbawiciela. Bóg umarł dla cię na krzyżu, by krwią własną odkupić twą duszę, lecz ty wolałaś umiłować tego, który chciał cię uczynić swoją nałożnicą. Bóg cudem ocalił cię z rąk jego, lecz ty otworzyłaś serce żądzy nieczystej i pokochałaś syna ciemności. Któż on jest? — Przyjaciel i sługa antychrysta, wspólnik rozpusty i zbrodni. Gdzież on cię zawiedzie, jeśli nie do tej otchłani i do tej Sodomy, w której sam żyje, a którą Bóg zniszczy płomieniem swego gniewu? A ja ci mówię: bogdajbyś była umarła, bogdajby ściany tego domu były zawaliły się na głowę twoją pierwej, niż ów wąż wpełznął do twojej piersi i poślinił ją jadem swej nieprawości. + +I unosił się coraz bardziej, albowiem wina Ligii napełniła go nie tylko gniewem, ale obrzydzeniem i pogardą dla natury ludzkiej w ogóle, w szczególności zaś dla kobiecej, której nawet nauka chrześcijańska nie uchroniła od słabości Ewy. Niczym dla niego było, że dziewczyna pozostała jeszcze czystą, że chciała uciekać od tej miłości i że wyznawała ją z żalem i skruchą. Kryspus chciał ją był zmienić w anioła i wynieść na wysokości, na których istniała tylko miłość dla Chrystusa, a ona pokochała oto augustianina! Sama myśl o tym napełniała jego serce zgrozą, spotęgowaną uczuciem rozczarowania i zawodu. Nie! Nie mógł jej tego przebaczyć! Słowa zgrozy paliły mu wargi na kształt gorejących węgli; walczył jeszcze ze sobą, by ich nie wymówić, lecz trząsł swymi wychudłymi rękoma nad przerażoną dziewczyną. Ligia czuła się winną, lecz nie do tego stopnia winną. Sądziła nawet, że oddalenie się z domu Miriam będzie jej zwycięstwem nad pokusą i złagodzeniem winy. Kryspus starł ją w proch; ukazał jej całą lichotę i nikczemność jej duszy, o jaką nie podejrzewała się dotąd. Ona sądziła nawet, że stary prezbiter, który od chwili jej ucieczki z Palatynu był dla niej jakby ojcem, okaże trochę litości, że ją pocieszy, doda otuchy, umocni. + +— Bogu ofiaruję mój zawód i moją boleść — mówił — aleś ty zawiodła i Zbawiciela, boś zeszła jakoby na bagno, którego wyziewy zatruły ci duszę. Mogłaś ofiarować ją Chrystusowi jako naczynie kosztowne i rzec Mu: „Wypełnij je, Panie, łaską!”, a wolałaś ofiarować słudze złego ducha. Niechaj ci Bóg przebaczy i niechaj zmiłuje się nad tobą, gdyż ja, póki nie wyrzucisz węża… ja, który miałem cię za wybraną… + +I nagle przestał mówić, albowiem spostrzegł, że nie byli sami. + +Przez zwiędłe powoje i przez bluszcze zieleniące się jednako latem i zimą ujrzał dwóch ludzi, z których jeden był Piotr Apostoł. Drugiego nie mógł zrazu rozpoznać, albowiem płaszcz z grubej włosianej tkaniny, zwanej cilicium, zasłaniał mu część twarzy. Kryspowi wydawało się przez chwilę, iż to był Chilon. + +Oni zaś usłyszawszy podniesiony głos Kryspa weszli do letnika i siedli na kamiennej ławce. Towarzysz Piotra odsłonił wówczas twarz chudą, z łysiejącą czaszką pokrytą po bokach kędzierzawym włosem, z zaczerwienionymi powiekami i z zakrzywionym nosem — brzydką i zarazem natchnioną, w której Kryspus rozpoznał rysy Pawła z Tarsu. + +Lecz Ligia rzuciwszy się na kolana objęła ramionami jakby z rozpaczą nogi Piotra i przytuliwszy swą znękaną główkę do fałd jego płaszcza, pozostała tak w milczeniu. + +A Piotr rzekł: + +— Pokój duszom waszym. + +I widząc dziecko u swych nóg, zapytał, co się stało. Wówczas Kryspus począł opowiadać wszystko, co mu wyznała Ligia, jej grzeszną miłość, jej chęć ucieczki z domu Miriam i swój żal, że dusza, którą chciał ofiarować Chrystusowi czystą jak łza, zbrudziła się ziemskim uczuciem dla uczestnika wszystkich zbrodni, w których grzęznął świat pogański i które wołały o pomstę Bożą. + +Ligia w czasie jego słów obejmowała coraz silniej nogi Apostoła, jakby chcąc przy nich szukać ucieczki i wyżebrać choć trochę litości. + +Apostoł zaś, wysłuchawszy do końca, pochylił się i położył zgrzybiałą rękę na jej głowie, po czym podniósł oczy na starego kapłana i rzekł: + +— Kryspie, zaliś nie słyszał, że Mistrz nasz ukochany był w Kanie na godach i błogosławił miłość między niewiastą i mężem? + +Kryspowi opadły ręce i spojrzał ze zdumieniem na mówiącego, nie mogąc słowa przemówić. + +A ów pomilczawszy chwilę spytał znowu: + +— Kryspie, zali mniemasz, że Chrystus, który dopuszczał Marii z Magdali leżeć u nóg swoich i który przebaczył jawnogrzesznicy, odwróciłby się od tego dziecka czystego jak lilie polne? + +Ligia ze łkaniem przytuliła się jeszcze silniej do nóg Piotrowych, zrozumiawszy, że niepróżno szukała przy nich ucieczki. Apostoł, podniósłszy jej łzami zalaną twarz, mówił do niej: + +— Póki oczy tego, którego miłujesz, nie otworzą się na światło prawdy, póty unikaj go, aby nie przywiódł cię do grzechu, lecz módl się za niego i wiedz, że nie masz winy w miłości twojej. A iż chcesz się chronić pokusy, przeto ta zasługa policzona ci będzie. Nie martw się i nie płacz, albowiem powiadam ci, że łaska Zbawiciela nie opuściła cię i że modlitwy twoje zostaną wysłuchane, po smutkach zaś poczną się dni wesela. + +To rzekłszy położył obie dłonie na jej włosach i wzniósłszy w górę oczy błogosławił jej. Z twarzy świeciła mu nadziemska dobroć. + +Lecz skruszony Kryspus począł się z pokorą usprawiedliwiać: + +— Zgrzeszyłem przeciw miłosierdziu — rzekł — alem mniemał, że dopuszczając do serca miłość ziemską zaparła się Chrystusa… + +Piotr zaś odpowiedział: + +— Po trzykroć się Go zaparłem, a jednak przebaczył mi i kazał paść baranki swoje. + +— …i dlatego — kończył Kryspus — że Winicjusz jest augustianinem… + +— Chrystus kruszył twardsze jeszcze serca — odrzekł Piotr. + +Na to Paweł z Tarsu, który milczał dotąd, przyłożył palce do swej piersi i wskazując na siebie, rzekł: + +— Jam jest, którym prześladował i porywał na śmierć sługi Chrystusa. Jam podczas kamienowania Szczepana pilnował szat tych, którzy go kamienowali, jam chciał wyplenić prawdę po wszystkiej ziemi, którą zamieszkują ludzie, a jednak — mnie to przeznaczył Pan, abym ją po wszystkiej ziemi opowiadał. I opowiadałem ją w Judei, w Grecji, na wyspach i w tym bezbożnym mieście, gdym po raz pierwszy, jako więzień, w nim mieszkał. A teraz, gdy mnie wezwał Piotr, mój zwierzchnik, wstąpię do domu tego, aby ugiąć tę dumną głowę do nóg Chrystusowych i rzucić ziarno w tę kamienistą rolę, którą użyźnił Pan, aby wydała plon obfity. + +I powstał. Kryspowi zaś ten mały, zgarbiony człowiek wydał się w tej chwili tym, czym był w istocie, to jest olbrzymem, który wzruszy świat z posad i zagarnie ludy i ziemię. + + + +Rozdział dwudziesty ósmy + +Petroniusz do Winicjusza: + +„Zmiłuj się, carissime, nie naśladuj w listach swych ani Lacedemończyków, ani Juliusza Cezara. Gdybyś przynajmniej tak jak on mógł napisać: veni, vidi, vici! — rozumiałbym jeszcze lakonizm. Ale twój list znaczy ostatecznie: veni, vidi, fugi; że zaś takie zakończenie sprawy jest wprost przeciwne twej naturze, że byłeś ranny i że na koniec działy się z tobą rzeczy nadzwyczajne, więc list twój potrzebuje objaśnień. Oczom nie wierzyłem, gdym wyczytał, że ów Lig zadusił tak łatwo Krotona, jak pies kaledoński dusi wilka w wąwozach Hibernii. Ten człowiek wart tyle złota, ile sam waży, i od niego tylko zależałoby zostać ulubieńcem cezara. Gdy wrócę do miasta, muszę z nim zabrać bliższą znajomość i każę go sobie odlać z brązu. Miedzianobrody pęknie z ciekawości, gdy mu powiem, że to z natury. Prawdziwie atletyczne ciała coraz są rzadsze i w Italii, i w Grecji; o Wschodzie nie ma co i mówić, Germanowie zaś, jakkolwiek rośli, mają muskuły pokryte tłuszczem i więcej ogromu niż siły. Dowiedz się od Liga, czy stanowi wyjątek, czy też w jego kraju znajduje się więcej ludzi do niego podobnych. Nuż tobie lub mnie wypadnie kiedy z urzędu wyprawiać igrzyska, dobrze by było wiedzieć, gdzie szukać ciał najlepszych. + +Ale chwała bogom wschodnim i zachodnim, żeś wyszedł z duszą z rąk podobnych. Ocalałeś zapewne dlatego, żeś patrycjuszem i synem konsularnego męża, ale wszystko, co cię spotkało, zdumiewa mnie w najwyższym stopniu: i ten cmentarz, na którym znalazłeś się wśród chrześcijan, i oni sami, i ich postępowanie z tobą, i następnie ucieczka Ligii, wreszcie ten jakiś smutek i niepokój, który wieje z twego krótkiego listu. Objaśnij mnie, albowiem wielu rzeczy nie rozumiem, a jeśli chcesz prawdy, powiem otwarcie, że nie rozumiem: ani chrześcijan, ani ciebie, ani Ligii. I nie dziw się, że ja, którego poza moją własną osobą mało rzeczy obchodzi na świecie, dopytuję się o to wszystko tak skwapliwie. Jam przyczynił się do tego wszystkiego, co zaszło, więc jest to poniekąd moja sprawa. Pisz śpiesznie, albowiem nie umiem dokładnie przewidzieć, kiedy się zobaczymy. W głowie Miedzianobrodego zamiary zmieniają się jak wiatry wiosenne. Obecnie, siedząc w Benewencie, ma chęć jechać wprost do Grecji i nie wracać do Rzymu. Tygellinus jednak radzi mu, by wrócił choć na czas pewien, albowiem lud, zbyt stęskniony do jego osoby (czytaj: do igrzysk i chleba), może się wzburzyć. Otóż nie wiem, jak będzie. Jeśli Achaja przeważy, to może zachce nam się Egiptu. Nalegałbym najmocniej, byś tu przyjechał, gdyż uważam, że w tym stanie duszy podróż i nasze rozrywki byłyby lekarstwem, ale mógłbyś nas nie zastać. Pomyśl jednak, czy w takim razie nie wolałbyś wypocząć w twoich ziemiach w Sycylii niż siedzieć w Rzymie. Pisz mi obszernie o sobie — i żegnaj. Życzeń żadnych, prócz zdrowia, tym razem nie załączam, bo, na Polluksa, nie wiem, czego ci życzyć”. + +Winicjusz odebrawszy ów list nie czuł początkowo żadnej chęci do odpowiadania. Miał jakieś poczucie, że odpowiadać nie warto, że to na nic nikomu nie posłuży, nic nie wyjaśni i niczego nie rozwiąże. Ogarnęło go zniechęcenie i poczucie marności życia. Zdawało mu się przy tym, że Petroniusz w żadnym razie go nie zrozumie i że zaszło coś takiego, co ich wzajem od siebie oddaliło. Nie mógł przyjść do ładu nawet i sam ze sobą. Wróciwszy z Zatybrza do swej rozkosznej insuli na Karynach, był jeszcze osłabiony, wyczerpany i przez pierwsze dni doznawał pewnego zadowolenia z wypoczynku, wygód i dostatku, jaki go otaczał. Lecz zadowolenie to trwało krótko. Wkrótce uczuł, że żyje w próżni, że to wszystko, co stanowiło dla niego dotychczas interes życia, albo zupełnie dla niego nie istnieje, albo zmniejszyło się do zaledwie dostrzegalnych rozmiarów. Miał takie uczucie, jakoby podcięto w jego duszy te struny, które dotychczas łączyły go z życiem, a nie nawiązano żadnych nowych. Na myśl, że mógłby pojechać do Benewentu, a następnie do Achai, i zanurzyć się w życiu rozkoszy i szalonych wybryków, doznał uczucia czczości. „Po co? Co mi z tego przyjdzie?” Oto były pierwsze pytania, które przesunęły mu się przez głowę. Również po raz pierwszy w życiu pomyślał, że gdyby pojechał, to rozmowa Petroniusza, jego dowcip, byskotliwość, jego wykwintne określanie myśli i dobieranie trafnych słów dla każdej idei mogłyby go obecnie nużyć. + +Z drugiej strony jednak poczęła go nużyć także i samotność. Wszyscy jego znajomi bawili z cezarem w Benewencie, musiał więc siedzieć w domu sam, z głową pełną myśli i sercem pełnym poczuć, z których nie umiał sobie zdać sprawy. Miewał jednak chwile, w których sądził, że gdyby mógł z kim porozmawiać o tym wszystkim, co się w nim dzieje, to może sam zdołałby to wszystko jakoś uchwycić, uporządkować i rozpoznać lepiej. Pod wpływem tej nadziei po kilku dniach wahania postanowił jednak odpowiedzieć Petroniuszowi i lubo nie był pewien, czy mu ową odpowiedź wyśle, skreślił ją jednak w następnych słowach: + +„Chcesz, bym pisał obszerniej, więc zgoda; czy potrafię jaśniej, nie wiem, albowiem i sam nie umiem wielu węzłów rozwiązać. Doniosłem ci o moim pobycie wśród chrześcijan, o ich postępkach z nieprzyjaciółmi, do których mieli prawo liczyć i mnie, i Chilona, i wreszcie o dobroci, z jaką byłem pielęgnowany, i o zniknięciu Ligii. Nie, drogi: nie dlatego mnie oszczędzono, że jestem synem konsularnego męża. Takie względy dla nich nie istnieją, bo przecie przebaczyli i Chilonowi, choć sam zachęcałem ich, by go zakopali w ogrodzie. To są ludzie, jakich dotąd świat nie widział, i nauka, o jakiej dotąd świat nie słyszał. Nic ci innego powiedzieć nie mogę i ktokolwiek ich zechce mierzyć naszą miarą — chybi. Powiem ci natomiast, że gdybym leżał ze złamaną ręką we własnym domu i gdyby mnie doglądali ludzie moi lub nawet moja rodzina, miałbym zapewne większe wygody, ale nie doznałbym ani w połowie takiej troskliwości, jakiej doznałem między nimi. Wiedz też o tym, że i Ligia jest taką jak inni. Gdyby była moją siostrą lub moją małżonką, nie mogłaby mnie pielęgnować tkliwiej. Nieraz radość zalewała mi serce, sądziłem bowiem, że tylko miłość może podobną tkliwością natchnąć. Nieraz czytałem ją w jej twarzy i spojrzeniu, a wówczas, czy uwierzysz, że wśród tych prostaków, w ubogiej izbie, która zastępowała im zarazem kuchnię i triclinium, czułem się szczęśliwszy niż kiedykolwiek? Nie! Nie byłem jej obojętny i dziś jeszcze wydaje mi się niepodobieństwem myśleć inaczej. A jednak taż sama Ligia opuściła potajemnie przede mną mieszkanie Miriam. Przesiaduję teraz oto całymi dniami z głową opartą na rękach i rozmyślam, czemu ona to uczyniła. Czym ci pisał, że sam ofiarowałem się jej wrócić ją Aulusom? Wprawdzie odrzekła mi, że to jest już niemożliwe i ze względu na to, że Aulusowie wyjechali do Sycylii, i ze względu na wieści, jakie przechodząc przez niewolników z domu do domu, dostają się na Palatyn. Cezar mógłby ją znów odebrać Aulusom. Prawda! Ona jednak wiedziała, że dłużej już nastawać na nią nie będę, że porzucam drogę przemocy, a nie mogąc ni przestać jej kochać, ni żyć bez niej, wprowadzę ją do domu mego przez uwieńczone drzwi i posadzę na uświęconej skórze przy ognisku… A jednak uciekła! Dlaczego? Nic jej już nie groziło. Jeśli mnie nie kochała, mogła mnie odrzucić. Na dzień przedtem poznałem dziwnego człowieka, niejakiego Pawła z Tarsu, który rozmawiał ze mną o Chrystusie i Jego nauce i rozmawiał tak potężnie, że mi się wydało, iż każde jego słowo mimo jego woli obraca w perzynę wszystkie podstawy naszego świata. Ten sam człowiek odwiedzał mnie po jej ucieczce i rzekł mi: »Gdy Bóg otworzy oczy twoje na światło i zdejmie z nich bielmo, jak zdjął z moich, wówczas odczujesz, że postąpiła słusznie, i wówczas może ją odnajdziesz.« I oto łamię głowę nad tymi słowy, jakbym je usłyszał z ust Pytii w Delfach. Chwilami zdaje mi się, że już coś rozumiem. Oni kochając ludzi są nieprzyjaciółmi naszego życia, naszych bogów i… naszych zbrodni, więc ona uciekła ode mnie, jako od człowieka, który do tego świata należy i z którym musiałaby podzielić życie uważane przez chrześcijan za występne. Powiesz, że skoro mogła mnie odrzucić, więc nie potrzebowała się oddalać. A jeśli i ona mnie kocha? W takim razie chciała uciec przed miłością. Na samą myśl o tym chce mi się wysłać niewolników we wszystkie zaułki Rzymu i nakazać im, aby krzyczeli po domach: »Wróć, Ligio!« Ale przestaję rozumieć, dlaczego ona to uczyniła. Ja bym jej przecie nie bronił wierzyć w jej Chrystusa i sam wzniósłbym Mu ołtarz w atrium. Co jeden nowy Bóg więcej mógłby mi szkodzić i dlaczego nie miałbym w Niego uwierzyć, ja, który nie bardzo wierzę w starych? Wiem z wszelką pewnością, że chrześcijanie nigdy nie kłamią, a mówią, że zmartwychwstał. Człowiek przecie tego zrobić nie mógł. Ów Paweł z Tarsu, który jest obywatelem rzymskim, ale który, jako Żyd, zna stare księgi hebrajskie, mówił mi, iż przyjście Chrystusa było zapowiadane od całych tysięcy lat przez proroków. Wszystko to są rzeczy nadzwyczajne, ale czyż nadzwyczajność nie otacza nas ze wszystkich stron? Nie przestano jeszcze przecie mówić i o Apoloniuszu z Tiany. To, co potwierdził Paweł, że nie masz całej gromady bogów, ale jest jeden, wydaje mi się rozsądnym. Podobno i Seneka jest tego zdania, a przed nim było wielu innych. Chrystus był, dał się ukrzyżować dla zbawienia świata i zmartwychwstał. Wszystko to jest zupełnie pewne, nie widzę zatem powodu, dlaczego bym miał się upierać w zdaniu przeciwnym lub dlaczego nie miałbym Mu wznieść ołtarza, skoro gotów byłbym wznieść go na przykład Serapisowi. Nietrudno by mi nawet przyszło wyrzec się innych bogów, bo wszakże żaden rozumniejszy umysł i tak w nich nie wierzy. Ale zdaje się, że to wszystko chrześcijanom jeszcze nie wystarcza. Nie dość uczcić Chrystusa, trzeba jeszcze żyć wedle jego nauki; i tu dopiero stajesz jakby nad brzegiem morza, które ci każą przebrnąć piechotą. Gdybym to im obiecał, sami czuliby, że to jest pusty dźwięk słów w moich ustach. Paweł powiedział mi to otwarcie. Ty wiesz, jak kocham Ligię, i wiesz, że nie ma nic takiego, czego bym dla niej nie uczynił. Ale nie mógłbym przecie nawet na jej żądanie podnieść na ramionach Sorakte lub Wezuwiusza ani pomieścić w dłoni Trazymeńskiego Jeziora, ani zmienić oczu moich z czarnych na niebieskie, jakie mają Ligowie. Gdyby żądała, chciałbym, ale to nie leży w mojej mocy. Jam nie filozof, ale też nie jestem i taki głupi, jak ci się może nieraz wydawałem. Otóż powiem ci tak: nie wiem, jak chrześcijanie radzą sobie, by żyć, wiem natomiast, że gdzie się zaczyna ich nauka, tam się kończy władztwo rzymskie, kończy się Rzym, kończy się życie, różnica między zwyciężonym i zwycięzcą, możnym i biednym, panem i niewolnikiem, kończy się urząd, kończy się cezar, prawo i cały porządek świata, a zamiast tego wszystkiego przychodzi Chrystus i jakieś miłosierdzie, którego dotąd nie bywało, i jakaś dobrotliwość, przeciwna ludzkim i naszym rzymskim instynktom. Mnie wprawdzie Ligia obchodzi więcej niż cały Rzym i jego panowanie i niechby się lepiej świat zapadł, byłem ją mógł mieć w swoim domu. Ale to inna rzecz. Dla nich, dla chrześcijan, nie dość się zgodzić w słowach, trzeba jeszcze czuć, że tak jest dobrze, i nie mieć w duszy niczego innego. A ja, bogowie mi świadkami — nie mogę. Czy rozumiesz, co to znaczy? Jest coś w mojej naturze, co się wzdryga na tę naukę, i choćby usta moje ją sławiły, choćbym się do jej przepisów stosował, rozum i dusza mówiłyby mi, że to czynię dla miłości, dla Ligii i że gdyby nie ona, to nic w świecie nie byłoby dla mnie przeciwniejszego. I rzecz dziwna, że taki Paweł z Tarsu to rozumie i że rozumie, mimo całej swej prostoty i niskiego pochodzenia, ów stary teurgus, największy między nimi, Piotr, który był uczniem Chrystusa. I czy wiesz, co czynią? Oto modlą się za mnie i proszą dla mnie o coś, co nazywają łaską, a na mnie zstępuje tylko niepokój i coraz większa tęsknota za Ligią. + +Wszakżem ci pisał, że ona odeszła tajemnie, ale odchodząc zostawiła mi krzyż, który sama powiązała z gałązek bukszpanu. Zbudziwszy się, znalazłem go przy łóżku. Mam go teraz w lararium i sam nie umiem zdać sobie sprawy, dlaczego zbliżam się jednak do niego tak, jakby w nim było coś boskiego, to jest ze czcią i obawą. Kocham go, bo jej ręce go wiązały, a nienawidzę, bo on nas dzieli. Czasem mi się zdaje, że są w tym wszystkim jakieś czary i że teurgus Piotr, choć się powiada być prostym rybakiem, jest większy i od Apoloniusza, i od wszystkich, jacy przed nim byli, i że on to opętał ich tam wszystkich, Ligię, Pomponię i mnie samego. + +Ty piszesz, że w liście mym poprzednim znać niepokój i smutek. Smutek musi być, bom ją znowu utracił, a niepokój jest dlatego, że coś się jednak zmieniło we mnie. Szczerze ci mówię, że nic przeciwniejszego mej naturze, jak ta nauka, a jednak od czasu, jakem się z nią zetknął, nie mogę się poznać. Czary czy miłość?… Kirke zmieniała dotknięciem ciała ludzkie, a mnie zmieniono duszę. Chyba Ligia jedna mogła to uczynić albo raczej Ligia przez tę dziwną naukę, którą wyznaje. Gdym od nich wrócił do siebie, nikt się mnie nie spodziewał. Mniemano, że jestem w Benewencie i że nieprędko wrócę, więc w domu zastałem nieład, pijanych niewolników i ucztę, którą sobie wydawali w moim triclinium. Śmierci raczej spodziewali się niż mnie i mniej by się jej przerazili. Ty wiesz, jak silną ręką trzymam mój dom, wszystko więc, co żyło, rzuciło się na kolana, a niektórzy poomdlewali ze strachu. A ja, wiesz, jak postąpiłem? Oto w pierwszej chwili chciałem wołać o rózgi i rozpalone żelazo, ale zaraz potem chwycił mnie jakiś wstyd i dasz wiarę — jakiś żal tych nędzników; są między nimi i starzy niewolnicy, których jeszcze mój dziad M. Winicjusz przywiódł za czasów Augusta znad Renu. Zamknąłem się samotny w bibliotece i tam przyszły mi jeszcze dziwniejsze myśli do głowy, mianowicie, że po tym, co słyszałem i widziałem między chrześcijanami, nie godzi mi się postępować z niewolnikami tak, jak postępowałem dotąd, i że to są także ludzie. Oni przez kilka dni chodzili w trwodze śmiertelnej, sądząc, że zwłóczę dlatego, by tym okrutniejszą karę obmyślić, a ja nie karałem i nie ukarałem, bo nie mogłem. Zwoławszy ich trzeciego dnia, rzekłem: »Przebaczam wam, wy zaś pilną służbą starajcie się winy naprawić!” Na to padli na kolana, zalewając się łzami, wyciągając z jękiem ręce i zowiąc mnie panem i ojcem, ja zaś — ze wstydem ci to mówię — byłem również wzruszony. Wydało mi się, że w tej chwili widzę słodką twarz Ligii i jej oczy zalane łzami, dziękujące mi za ten postępek. I pro pudor! czułem, że i mnie zwilgotniały źrenice… Wiesz, co ci wyznam: oto, że nie mogę sobie dać rady bez niej, że mi źle jest samemu, żem jest po prostu nieszczęśliwy i że mój smutek większy jest, niż przypuszczasz… Lecz co do moich niewolników, zastanowiła mnie jedna rzecz. Przebaczenie, jakie otrzymali, nie tylko nie rozzuchwaliło ich, nie tylko nie rozluźniło karności, ale nigdy strach nie pobudzał ich do tak skwapliwej służby, do jakiej pobudziła wdzięczność. Nie tylko służą, ale zdają się na wyścigi zgadywać moje myśli, ja zaś wspominam ci o tym dlatego, że gdym na dzień przed opuszczeniem chrześcijan powiedział Pawłowi, że świat rozleciałby się na skutek jego nauki jak beczka bez obręczy, ów odrzekł mi: »Silniejszą obręczą jest miłość niż groza.« A teraz widzę, że w pewnych wypadkach zdanie to może być słuszne. Sprawdziłem je również i w stosunku do klientów, którzy zwiedziawszy się o moim powrocie, zbiegli się, by mnie przywitać. Wiesz, że nie byłem nigdy dla nich zbyt skąpy, ale jeszcze ojciec mój postępował z zasady z nimi wyniośle i mnie do podobnego postępowania przyuczył. Otóż teraz, widząc te wytarte płaszcze i wygłodniałe twarze, znów doznałem jakby uczucia litości. Kazałem im dać jeść, a nadto mówiłem z nimi; nazwałem kilku po imieniu, kilku spytałem o ich żony i dzieci i znów widziałem łzy w oczach, a nadto znów wydało mi się, że Ligia to widzi, że cieszy się i pochwala… Czy mój umysł poczyna się błąkać, czy miłość miesza mi zmysły, nie wiem, wiem jednak, iż mam ciągle uczucie, że ona na mnie z dala patrzy, i boję się uczynić coś takiego, co by ją mogło zasmucić i obrazić. Tak, Kaju! Zmieniono mi jednak duszę i czasem dobrze mi z tym, czasem znów dręczę się tą myślą, albowiem obawiam się, że zabrano mi dawne męstwo, dawną energię i że może niezdatny już jestem nie tylko do rady, sądu, uczt, ale nawet i do wojny. To są niechybnie czary! I tak dalece mnie zmieniono, że powiem ci i to, co mi przychodziło do głowy jeszcze wówczas, gdym leżał chory: że gdyby Ligia była podobną do Nigidii, do Poppei, do Kryspinilli i do innych naszych rozwódek, gdyby była równie plugawą, równie niemiłosierną i równie łatwą jak one, to bym jej nie kochał tak, jak kocham. Ale gdy kocham ją za to, co nas dzieli, domyślisz się, jaki chaos rodzi się w mej duszy, w jakich żyję ciemnościach, jak nie widzę przed sobą dróg pewnych i jak dalece nie wiem, co mam począć. Jeśli życie może być porównywanym do źródła, w moim źródle zamiast wody płynie niepokój. Żyję nadzieją, że ją może ujrzę, i czasem zdaje mi się, że to musi nastąpić… Ale co będzie ze mną za rok lub dwa, nie wiem i nie mogę odgadnąć. Z Rzymu nie wyjadę. Nie mógłbym znieść towarzystwa augustianów, a przy tym jedyną ulgą w moim smutku i niepokoju jest mi myśl, że jestem blisko Ligii, że przez Glauka lekarza, który obiecał mnie odwiedzić, albo przez Pawła z Tarsu może się czasem czegoś o niej dowiem. Nie! Nie opuściłbym Rzymu, choćbyście mi ofiarowali zarząd Egiptu. Wiedz także, że kazałem rzeźbiarzowi obrobić kamień grobowy dla Gula, którego zabiłem w gniewie. Za późno przyszło mi na myśl, że on jednak na ręku mnie nosił i pierwszy uczył, jak strzałę na łuk nakładać. Nie wiem, dlaczego zbudziła się teraz we mnie pamięć o nim, podobna do żalu i do wyrzutu… Jeśli cię zdziwi to, co piszę, odpowiem ci, ze mnie to nie mniej dziwi, ale piszę ci szczerą prawdę. Żegnaj”. + + + +Rozdział dwudziesty dziewiąty + +Na ten list Winicjusz nie miał już odpowiedzi, gdyż Petroniusz nie odpisywał spodziewając się widocznie, że cezar lada dzień nakaże powrót do Rzymu. Jakoż wieść o tym rozeszła się w mieście i wzbudziła radość wielką w sercach tłuszczy, tęskniącej do igrzysk i rozdawnictwa zboża i oliwy, których wielkie zapasy nagromadzone były w Ostii. Helius, wyzwoleniec Nerona, zapowiedział wreszcie jego powrót w senacie. Lecz Nero, wsiadłszy wraz z dworem na statki u przylądka Misenum, wracał z wolna, wstępując do miast nadbrzeżnych dla wypoczynku lub dla występów w teatrach. W Minturnae, gdzie znów śpiewał publicznie, zabawił dni kilkanaście, a nawet znów się namyślał, czy nie wrócić do Neapolu i nie czekać tam na nadejście wiosny, która zresztą czyniła się wcześniejsza niż zwykle i ciepła. Przez cały ten czas Winicjusz żył zamknięty w swym domu, z myślą o Ligii i o tych wszystkich nowych rzeczach, które zajmowały mu duszę i wnosiły do niej obce jej dotąd pojęcia i uczucia. Widywał tylko od czasu do czasu Glauka lekarza, którego każde odwiedziny napełniały go wewnętrzną radością, albowiem mógł z nim rozmawiać o Ligii. Glaukus nie wiedział wprawdzie, gdzie znalazła schronienie, zapewniał go jednak, że starsi otoczyli ją troskliwą opieką. Raz też, wzruszony smutkiem Winicjusza, powiedział mu, że Piotr Apostoł zganił Kryspa za to, iż wyrzucał Ligii jej ziemską miłość. Młody patrycjusz usłyszawszy to pobladł ze wzruszenia. I jemu zdawało się niejednokrotnie, że nie jest obojętnym dla Ligii, ale również często wpadał w zwątpienie i niepewność, teraz zaś po raz pierwszy usłyszał potwierdzenie swoich pragnień i nadziei z ust obcych, a do tego chrześcijańskich. W pierwszej chwili wdzięczności chciał biec do Piotra, dowiedziawszy się zaś, że nie masz go w mieście i że naucza w okolicy, zaklinał Glauka, by go do niego przyprowadził, obiecując obdarzyć za to hojnie ubogich gminy. Zdawało mu się, że jeśli Ligia go kocha, to tym samym wszystkie przeszkody są usunięte, gdyż gotów był w każdej chwili uczcić Chrystusa. Lecz Glaukus, jakkolwiek namawiał go usilnie do przyjęcia chrztu, nie śmiał mu ręczyć, czy zyszcze przez to od razu Ligię, i mówił mu, że chrztu należy żądać dla chrztu samego i dla miłości Chrystusa, nie zaś dla innych celów. „Trzeba mieć i duszę chrześcijańską” — rzekł mu — a Winicjusz, lubo każda przeszkoda wzburzała go, poczynał już rozumieć, że Glaukus, jako chrześcijanin, mówi to, co mówić powinien. Sam on nie zdawał sobie dokładnie sprawy, że jedną z najgłębszych zmian w jego naturze stanowiło to, iż dawniej mierzył ludzi i rzeczy tylko przez własny egoizm, obecnie zaś z wolna przyuczał się do myśli, że inne oczy mogą inaczej patrzeć, inne serce inaczej czuć i że słuszność nie zawsze toż samo znaczy, co osobista korzyść. + +Brała go też często chęć zobaczenia Pawła z Tarsu, którego słowa rozciekawiały go i niepokoiły. Układał sobie w duszy dowody, którymi będzie zwalczał jego naukę, opierał mu się w myśli, chciał go jednakże widzieć i słyszeć. Lecz Paweł wyjechał do Arycji, gdy zaś i odwiedziny Glauka stawały się coraz rzadsze, Winicjusza otoczyła zupełna samotność. Wówczas począł znów przebiegać zaułki przyległe do Subury i wąskie uliczki Zatybrza, w nadziei, że choć z daleka ujrzy Ligię, lecz gdy i ta nadzieja go zawiodła, w sercu poczęła mu wzbierać nuda i zniecierpliwienie. Przyszedł na koniec czas, że dawna natura odezwała się w nim raz jeszcze z taką siłą, z jaką fala w chwili przypływu wraca na brzeg, z którego ustąpiła. Wydało mu się, że był głupcem, że niepotrzebnie zaprzątał sobie głowę rzeczami, które doprowadziły go do smutku, i że powinien brać z życia, co się da. Postanowił zapomnieć o Ligii, a przynajmniej szukać rozkoszy i użycia poza nią. Czuł jednak, że to jest ostatnia próba, rzucił się więc w wir życia z całą ślepą, właściwą mu energią i zapalczywością. Życie zaś samo zdawało się go do tego zachęcać. Obumarłe i wyludnione przez zimę miasto poczęło się ożywiać nadzieją bliskiego przyjazdu cezara. Gotowano mu uroczyste przyjęcie. Przy tym szła wiosna: śniegi znikły pod tchnieniem afrykańskich wiatrów ze szczytów Gór Albańskich. Trawniki w ogrodach pokryły się fiołkami. Fora i Pole Marsowe zaroiły się ludźmi, których przygrzewało coraz gorętsze słońce. Na Via Appia, która była zwykłym miejscem zamiejskich przejażdżek, zapanował ruch bogato zdobnych wozów. Czyniono już wycieczki do Gór Albańskich. Młode kobiety, pod pozorem uczczenia Junony w Lanuvium lub Diany w Arycji, wymykały się z domów, aby za miastem szukać wrażeń, towarzystwa, spotkań i rozkoszy. Tu Winicjusz wśród wspaniałych rydwanów spostrzegł pewnego dnia przepyszną, poprzedzaną przez dwa molosy, karrukę Petroniuszowej Chryzotemis, otoczoną przez całe grono młodzieży i starych senatorów, których urząd zatrzymał w mieście. Chryzotemis, powożąc sama czterema korsykańskimi kucami, rozdawała naokół uśmiechy i lekkie uderzenia złotym biczem, lecz spostrzegłszy Winicjusza wstrzymała konie i zabrała go do karruki, a następnie na ucztę do domu, która trwała przez całą noc. Winicjusz spił się tak na owej uczcie, iż nie pamiętał nawet, kiedy odwieziono go do domu, przypomniał sobie jednak, że gdy Chryzotemis spytała go o Ligię, obraził się i będąc już pijanym wylał jej na głowę puchar falernu. Rozmyślając o tym po trzeźwemu odczuwał jeszcze gniew. Lecz w dzień później Chryzotemis, zapomniawszy widocznie o obeldze, odwiedziła go w jego domu i zabrała go znów na drogę Appijską, po czym była u niego na wieczerzy, na której wyznała, że nie tylko Petroniusz, ale i jego lutnista znudził ją już od dawna i że serce jej jest wolne. Przez tydzień ukazywali się razem, lecz stosunek nie obiecywał być trwałym. Jakkolwiek od wypadku z falernem imię Ligii nie było nigdy wspominane, Winicjusz nie mógł się jednak pozbyć myśli o niej. Miał ciągle uczucie, że oczy jej patrzą na niego, i uczucie to przejmowało go jakby obawą. Zżymał się sam na siebie, nie mogąc wszelako pozbyć się ani myśli, że Ligię zasmuca, ani żalu, który się z tej myśli rodził. Po pierwszej scenie zazdrości, jaką Chryzotemis uczyniła mu z powodu dwóch dziewcząt syryjskich, które nabył, przepędził ją w sposób grubiański. Nie przestał wprawdzie od razu nurzać się w rozkoszy i rozpuście, owszem, czynił to jakby na złość Ligii, ale w końcu spostrzegł, że myśl o niej nie opuszcza go ani na chwilę, że ona wyłącznie jest powodem jego tak złych, jak dobrych czynności i że naprawdę nic go w świecie nie obchodzi poza nią. Wówczas opanował go niesmak i zmęczenie. Rozkosz mu zbrzydła i zostawiła tylko wyrzuty. Zdawało mu się, że jest nędznikiem, i to ostatnie uczucie napełniło go niezmiernym zdumieniem, dawniej bowiem uznawał za dobre wszystko, co mu dogadzało. Wreszcie stracił swobodę, pewność siebie i wpadł w zupełne odrętwienie, z którego nie mogła go rozbudzić nawet wieść o powrocie cezara. Nic go już teraz nie obchodziło i nawet do Petroniusza nie wybrał się dopóty, dopóki ten nie przysłał mu wezwania i swojej własnej lektyki. + +Ujrzawszy go, lubo powitany radośnie, odpowiadał na jego pytania niechętnie, lecz wreszcie długo tłumione uczucia i myśli wybuchły i popłynęły mu z ust obfitym potokiem słów. Raz jeszcze opowiedział szczegółowo historię swych poszukiwań za Ligią i pobytu między chrześcijanami, wszystko, co tam widział i słyszał, wszystko, co mu przechodziło przez głowę i serce, i wreszcie począł narzekać, że wpadł w chaos, w którym stracił spokojność, dar rozróżniania rzeczy i sąd o nich. Nic go oto nie nęci, nic mu nie smakuje, nie wie, czego się trzymać i jak postępować. Gotów jest czcić Chrystusa i prześladować Go, rozumie wzniosłość Jego nauki i zarazem czuje do niej wstręt nieprzezwyciężony. Rozumie, że choćby posiadł Ligię, to jej nie posiądzie zupełnie, bo się musi nią dzielić z Chrystusem. Na koniec żyje, jakby nie żył: bez nadziei, bez jutra, bez wiary w szczęście, a naokół otacza go ciemność, z której szuka po omacku wyjścia i nie może znaleźć. + +Petroniusz patrzył w czasie opowiadania na jego zmienioną twarz, na ręce, które mówiąc wyciągał w dziwny sposób przed siebie, jakby rzeczywiście szukał drogi w ciemności, i rozmyślał. Nagle wstał i zbliżywszy się do Winicjusza począł rozgarniać palcami jego włosy nad uchem. + +— Czy ty wiesz — spytał — że masz kilka siwych włosów na skroni? + +— Może być — odpowiedział Winicjusz. — Nie zdziwię się, jeśli wkrótce wszystkie mi zbieleją. + +Po czym nastało milczenie. Petroniusz był człowiekiem rozumnym i nieraz zastanawiał się nad duszą ludzką i nad życiem. Lecz w ogóle życie to w tym świecie, w którym obaj żyli, mogło być zewnętrznie szczęśliwe lub nieszczęśliwe, ale wewnętrznie bywało spokojne. Równie jak piorun lub trzęsienie ziemi mogło obalić świątynię, tak nieszczęście mogło zburzyć życie, samo w sobie jednak składało się ono z prostych i harmonijnych linii, wolnych od wszelkich zawikłań. Tymczasem co innego było w słowach Winicjusza i Petroniusz po raz pierwszy stanął wobec szeregu duchowych węzłów, których nikt dotąd nie rozplątywał. Był o tyle rozumny, że czuł ich wagę, ale przy całej swej bystrości nie umiał nic na zadane pytania odpowiedzieć i wreszcie po długiej chwili milczenia rzekł: + +— To są chyba czary. + +— I ja tak sądziłem — odpowiedział Winicjusz. — Nieraz wydawało mi się, że oczarowano nas oboje. + +— A gdybyś — rzekł Petroniusz — udał się na przykład do kapłanów Serapisa. Bez wątpienia jest między nimi, jak w ogóle między kapłanami, wielu oszustów, są jednak tacy, którzy zgłębili dziwne tajemnice. + +Lecz mówił to bez wiary i głosem niepewnym, sam bowiem czuł, jak w ustach jego ta rada może wydawać się marną, a nawet śmieszną. + +Winicjusz zaś począł trzeć czoło — i mówił: + +— Czary!… Widziałem czarowników, którzy podziemnych, nieznanych sił używali dla zysku, widziałem i takich, którzy używali ich na szkodę swych nieprzyjaciół. Lecz chrześcijanie żyją w ubóstwie, nieprzyjaciołom przebaczają, głoszą pokorę, cnotę i miłosierdzie, co im tedy może przyjść z czarów i dlaczego mieliby je rzucać?… + +Petroniusza poczęło gniewać, iż rozum jego nie może znaleźć na nic odpowiedzi, nie chcąc się jednak do tego przyznać, odpowiedział, byle dać jakąkolwiek odpowiedź: + +— To nowa sekta… + +Po chwili zaś rzekł: + +— Na boską mieszkankę pafijskich gajów, jak to wszystko psuje życie! Ty podziwiasz dobroć i cnotę tych ludzi, a ja ci powiadam, że są źli, gdyż są nieprzyjaciółmi życia, jak choroby i jak śmierć sama. Dosyć ich mamy i tak! Nie potrzeba nam jeszcze chrześcijan. Policz tylko: choroby, cezar, Tygellinus, wiersze cezara, szewcy, którzy rządzą potomkami dawnych Kwirytów, wyzwoleńcy, którzy zasiadają w senacie. Na Kastora! Dość tego! To jest zgubna i obrzydła sekta! Próbowałżeś otrząsnąć się z tych smutków i użyć trochę życia? + +— Próbowałem — odpowiedział Winicjusz. + +A Petroniusz rozśmiał się i rzekł: + +— Ach, zdrajco! Przez niewolników prędko rozchodzą się wiadomości: uwiodłeś mi Chryzotemis! + +Winicjusz kiwnął z niesmakiem ręką. + +— W każdym razie dziękuję ci — mówił Petroniusz. — Poślę jej parę trzewików naszywanych perłami; w moim języku miłosnym znaczy to: „Odejdź”. Winienem ci podwójną wdzięczność: raz za to, że nie przyjąłeś Eunice, drugi raz, żeś mnie uwolnił od Chryzotemis. Posłuchaj mnie: widzisz przed sobą człowieka, który wstawał rano, kąpał się, ucztował, posiadał Chryzotemis, pisywał satyry, a nawet czasem prozę przeplatał wierszami, ale który nudził się jak cezar i często nie umiał opędzić się posępnym myślom. A czy wiesz, dlaczego tak było? Oto dlatego, żem szukał daleko tego, co było blisko… Kobieta piękna warta jest zawsze tyle złota, ile waży, ale kobieta, która przy tym kocha, nie ma wprost ceny. Tego nie kupisz za wszystkie skarby Werresa. Teraz mówię sobie oto, co następuje: napełniam życie szczęściem jak puchar najprzedniejszym winem, jakie wydała ziemia, i piję, póki nie zmartwieje mi ręka i nie pobledną usta. Co będzie dalej, nie dbam, i oto jest moja najnowsza filozofia. + +— Wyznawałeś ją zawsze. Nic w niej nowego! + +— Jest w niej treść, której brakło. + +To rzekłszy zawołał Eunice, która weszła, ubrana w białą draperię, złotowłosa, już nie dawna niewolnica, ale jakby bogini miłości i szczęścia. + +On zaś otworzył jej ramiona i rzekł: + +— Pójdź! + +Na to przybiegła ku niemu i siadłszy na jego kolanach oplotła mu ramionami szyję, głowę zaś złożyła na jego piersiach. Winicjusz widział, jak z wolna policzki jej poczęły się pokrywać odblaskiem purpury, jak oczy zatapiały się stopniowo we mgle. Razem tworzyli cudną grupę miłosną i szczęśliwą. Petroniusz sięgnął ręką do płaskiej wazy stojącej obok na stole i wydobywszy z niej pełną garść fiołków począł obsypywać nimi głowę, piersi i stolę Eunice, następnie obsunął tunikę z jej ramion i rzekł: + +— Szczęśliwy, kto jak ja znalazł miłość w takim zamkniętą kształcie… Czasem wydaje mi się, że jesteśmy dwojgiem bogów… Patrz sam: czy Praksyteles, czy Miron, czy Skopas lub Lizypp stworzyli kiedy cudniejsze linie? Czy na Paros lub w Pentelikonie istnieje podobny marmur, ciepły, różowy i rozkochany? Są ludzie, którzy wycałowują brzegi waz, lecz ja wolę szukać rozkoszy tam, gdzie ją prawdziwie znaleźć można. + +To rzekłszy począł wodzić ustami po jej ramionach i szyi, ją zaś przejmowało drganie i oczy jej to zamykały się, to otwierały z wyrazem niewysłowionej rozkoszy. Petroniusz podniósł po chwili swą wykwintną głowę i zwróciwszy się do Winicjusza, rzekł: + +— A teraz pomyśl, czym są wobec tego twoi posępni chrześcijanie, i jeśli nie zrozumiesz różnicy, to idź sobie do nich… Ale ten widok cię uleczy. + +Winicjusz rozdął nozdrza, przez które wchodziła woń fiołków, napełniająca cały pokój, i pobladł, pomyślał bowiem, że gdyby mógł tak wodzić ustami po ramionach Ligii, to byłaby jakaś świętokradzka rozkosz, tak wielka, że potem niechby się zapadł świat. Lecz przywykłszy już do prędkiego uświadamiania tego, co się w nim dzieje, spostrzegł, że i w tej chwili myśli o Ligii, tylko o niej. + +Petroniusz zaś rzekł: + +— Eunice, każ nam, boska, przygotować wieńce na głowę i śniadanie. + +Potem, gdy odeszła, zwrócił się do Winicjusza: + +— Chciałem ją wyzwolić, ona zaś, wiesz, co mi odpowiedziała: „Wolałabym być twoją niewolnicą niż żoną cezara”. I nie chciała się zgodzić. Wówczas wyzwoliłem ją mimo jej wiedzy. Pretor zrobił to dla mnie, że nie wymagał jej obecności. Ale ona nie wie o tym, jak również nie wie, że ten dom i wszystkie moje klejnoty, z wyjątkiem gemm, do niej będą należały na wypadek mojej śmierci. + +To rzekłszy wstał, przeszedł się po pokoju i rzekł: + +— Miłość zmienia jednych więcej, drugich mniej, ale zmieniła i mnie. Niegdyś lubiłem zapach werweny, lecz ponieważ Eunice woli fiołki, więc i ja polubiłem je teraz nad wszystko, i od czasu jak wiosna nadeszła, oddychamy tylko fiołkami. + +Tu zatrzymał się przed Winicjuszem i zapytał: + +— A ty? zawsze trzymasz się nardu? + +— Daj mi pokój! — odpowiedział młody człowiek. + +— Ja chciałem, byś się przypatrzył Eunice, i mówię ci o niej dlatego, że może i ty szukasz daleko tego, co jest bliskie. Może i dla ciebie bije gdzieś w twoich niewolniczych cubiculach serce wierne i proste. Przyłóż taki balsam na twe rany. Mówisz, że Ligia cię kocha? Być może! Ale co to jest za miłość, która się wyrzeka? Czy to nie znaczy, że jest coś od niej silniejszego? Nie, drogi: Ligia to nie Eunice. + +Na to Winicjusz odrzekł: + +— Wszystko jest tylko jednym udręczeniem. Widziałem cię całującego ramiona Eunice i pomyślałem wówczas, że gdyby mi tak Ligia odkryła swoje, to niechby potem ziemia otworzyła się pod nami! Ale na samą myśl o tym chwycił mnie jakiś lęk, jak gdybym porwał się na westalkę lub zamierzał pohańbić bóstwo… Ligia to nie Eunice, tylko że ja inaczej rozumiem tę różnicę niż ty. Tobie miłość zmieniła nozdrza, więc wolisz fiołki od werweny, a mnie zmieniła duszę, więc mimo mojej nędzy i żądzy wolę, że Ligia jest taką, jak jest, niż żeby była podobna do innych. + +Petroniusz wzruszył ramionami. + +— W takim razie nie dzieje ci się krzywda. Ale ja tego nie rozumiem. + +A Winicjusz odpowiedział gorączkowo: + +— Tak! tak!… My się już nie możemy zrozumieć! + +Nastała znów chwila milczenia, po czym Petroniusz rzekł: + +— Niech Hades pochłonie twoich chrześcijan! Napełnili cię niepokojem i zniszczyli zmysł życia. Niech ich Hades pochłonie! Mylisz się mniemając, że to jest nauka dobroczynna, bo dobroczynnym jest to, co ludziom daje szczęście, to jest piękność, miłość i moc, oni zaś nazywają to marnością. Mylisz się, że są sprawiedliwi, bo jeśli za złe będziemy płacili dobrem, to czymże będziemy płacili za dobro? A przy tym jeśli za to i za to jednaka zapłata, to po cóż ludzie mają być dobrzy? + +— Nie: zapłata nie jest jednaka, ale się zaczyna, wedle ich nauki, w życiu przyszłym, które nie jest doczesne. + +— W to się nie wdaję, bo to dopiero zobaczymy, jeśli coś można zobaczyć… bez oczu. Tymczasem są to po prostu niedołęgi. Ursus zadusił Krotona, bo ma członki ze spiżu, ale to są mazgaje, przyszłość zaś nie może do mazgajów należeć. + +— Życie dla nich zaczyna się wraz ze śmiercią. + +— To jakby ktoś powiedział: dzień zaczyna się razem z nocą. Czy ty masz zamiar porwać Ligię? + +— Nie. Nie mogę jej złem za dobre płacić i przysiągłem, że tego nie uczynię. + +— Czy masz zamiar przyjąć naukę Chrystusa? + +— Chcę, ale moja natura jej nie znosi. + +— A potrafisz zapomnieć o Ligii? + +— Nie. + +— To podróżuj. + +Niewolnicy dali w tej chwili znać, że śniadanie gotowe, lecz Petroniusz, któremu zdawało się, że wpadł na dobrą myśl, mówił dalej w drodze do triclinium: + +— Zjeździłeś kawał świata, ale tylko jako żołnierz, który śpieszy na miejsce przeznaczenia i nie zatrzymuje się po drodze. Wybierz się z nami do Achai. Cezar nie zarzucił dotąd zamiaru podróży. Będzie się zatrzymywał wszędzie po drodze, śpiewał, zbierał wieńce, łupił świątynie i wreszcie wróci jako tryumfator do Italii. Będzie to coś jakby pochód Bachusa i Apollina w jednej osobie. Augustianie, augustianki, tysiące cytr — na Kastora! Warto to widzieć, bo świat nie widział dotąd niczego podobnego. + +Tu położył się na ławce przed stołem, obok Eunice, a gdy niewolnik kładł mu na głowę wieniec z anemonów, mówił dalej: + +— Coś ty widział w służbie Korbulona? Nic! Czyś zwiedzał porządnie świątynie greckie, tak jak ja, który przeszło dwa lata przechodziłem z rąk jednego przewodnika do rąk drugiego? Czyś był na Rodos oglądać miejsce, gdzie stał kolos? Czyś widział w Panopie, w Focydzie glinę, z której Prometeusz lepił ludzi, albo w Sparcie jaje, które zniosła Leda, albo w Atenach sławny pancerz sarmacki, zrobiony z kopyt końskich, albo na Eubei okręt Agamemnona, albo czaszę, dla której za formę służyła lewa pierś Heleny? Czyś widział Aleksandrię, Memfis, piramidy, włos Izydy, który sobie wyrwała z żalu za Ozyrysem? Czyś słyszał jęk Memnona? Świat jest szeroki i nie wszystko się kończy na Zatybrzu! Ja będę towarzyszył cezarowi, a potem, gdy będzie wracał, opuszczę go i pojadę na Cypr, bo ta złotowłosa moja boginka życzy sobie, byśmy razem ofiarowali w Pafos Cyprydzie gołębie, a trzeba ci wiedzieć, że czego ona sobie życzy, to się staje. + +— Niewolnicą twoją jestem — rzekła Eunice. + +On zaś wsparł uwieńczoną głowę na jej łonie i rzekł z uśmiechem: + +— Więc jestem niewolnikiem niewolnicy. Podziwiam cię, boska, od stóp do głów. + +Po czym zwrócił się do Winicjusza: + +— Jedź z nami na Cypr. Przedtem jednak pamiętaj, że musisz widzieć się z cezarem. Źle, żeś dotąd u niego nie był; Tygellinus gotów wyzyskać to na twoją niekorzyść. Nie ma on wprawdzie do ciebie osobistej nienawiści, jednakże nie może cię kochać choćby dlatego, że jesteś moim siostrzeńcem… Powiemy, że byłeś chory. Musimy się namyśleć, co masz mu odpowiedzieć, jeśli spyta cię o Ligię. Najlepiej machnij ręką i powiedz mu, że była, póki ci się nie znudziła. On to zrozumie. Powiedz mu również, że choroba zatrzymała cię w domu, że gorączkę powiększyło zmartwienie, iż nie mogłeś być w Neapolu i słuchać jego śpiewu, a do zdrowia pomogła ci jedynie nadzieja, że go usłyszysz. Nie lękaj się przesadzić. Tygellinus zapowiada, że wymyśli dla cezara coś nie tylko wielkiego, ale i grubego… Boję się jednak, by mnie nie podkopał. Boję się także twego usposobienia. + +— Czy wiesz — rzekł Winicjusz — że są ludzie, którzy się cezara nie boją i żyją tak spokojnie, jakby go na świecie nie było? + +— Wiem, kogo wymienisz: chrześcijan. + +— Tak. Oni jedni!… Nasze zaś życie czymże jest, jeśli nie ciągłym strachem? + +— Daj mi pokój z twoimi chrześcijanami. Nie boją się cezara, bo on może o nich i nie słyszał, a w każdym razie nic o nich nie wie i tyle go oni obchodzą, ile zwiędłe liście. A ja ci powiadam, że to są niedołęgi, że sam to czujesz i że jeśli twoja natura otrząsa się na ich naukę, to właśnie dlatego, że czujesz ich niedołęstwo. Tyś człowiek z innej gliny i dlatego daj sobie i mnie z nimi spokój. Potrafimy żyć i umrzeć, a co oni potrafią, to nie wiadomo. + +Winicjusza uderzyły te słowa i wróciwszy do siebie począł rozmyślać, że może w istocie owa dobrotliwość i miłosierdzie chrześcijan dowodzi niedołęstwa ich dusz. Zdawało mu się, że ludzie mający tęgość i hart nie umieliby tak przebaczać. Przyszło mu do głowy, że istotnie to może być powodem wstrętu, jaki jego rzymska dusza odczuwa do tej nauki. „Potrafimy żyć i umrzeć!” — mówił Petroniusz. A oni? Oni umieją tylko przebaczać, ale nie rozumieją ni prawdziwej miłości, ni prawdziwej nienawiści. + + + +Rozdział trzydziesty + +Cezar wróciwszy do Rzymu zły był, że wrócił, i po kilku dniach już zapłonął na nowo chęcią wyjazdu do Achai. Wydał nawet edykt, w którym oświadczał, że nieobecność jego nie potrwa długo i że rzeczy publiczne na żadną szkodę z tego powodu nie będą narażone. Za czym w towarzystwie augustianów, między którymi znajdował się i Winicjusz, udał się na Kapitol, by złożyć bogom ofiary za pomyślną podróż. Lecz na drugi dzień, gdy z kolei odwiedził przybytek Westy, zaszedł wypadek, który wpłynął na zmianę wszystkich zamiarów. Nero nie wierzył w bogów, ale bał się ich, zwłaszcza zaś tajemnicza Westa taką przejmowała go obawą, że na widok bóstwa i świętego ognia włosy podniosły mu się nagle z przerażenia, zwarły się zęby, drżenie przebiegło po wszystkich członkach i osunął się na ręce Winicjusza, który wypadkiem znajdował się tuż za nim. Wyniesiono go natychmiast ze świątyni i przeprowadzono na Palatyn, gdzie, lubo niebawem przyszedł zupełnie do siebie, nie opuszczał jednak łoża przez cały dzień. Oświadczył też, ku wielkiemu zdziwieniu obecnych, że zamiar wyjazdu odkłada stanowczo do czasów późniejszych, gdyż bóstwo ostrzegło go tajemnie przed pośpiechem. W godzinę później głoszono już publicznie ludowi po całym Rzymie, że cezar widząc zasmucone twarze obywateli, powodowany miłością ku nim, jako ojciec ku dzieciom, zostaje z nimi, by dzielić ich uciechy i dolę. Lud, uradowany z postanowienia, a zarazem pewien, że nie chybią igrzyska i rozdawnictwo zboża, zebrał się tłumnie przed bramą Palatyńską, wydając okrzyki na cześć boskiego cezara, ów zaś przerwał grę w kości, w którą się zabawiał z augustianami, i rzekł: + +— Tak, trzeba było odłożyć; Egipt i władztwo nad Wschodem wedle przepowiedni nie może mnie minąć, więc i Achaja mi nie przepadnie. Każę przekopać istm koryncki, a w Egipcie wzniesiem takie pomniki, przy których piramidy wydadzą się igraszką dziecinną. Każę zbudować Sfinksa większego siedem razy od tego, który koło Memfis patrzy w pustynię, ale każę mu dać twarz moją. Wieki potomne będą mówiły tylko o tym pomniku i o mnie. + +— Zbudowałeś sobie już pomnik swymi wierszami, większy nie siedem, ale trzy razy po siedem od piramidy Cheopsa — rzekł Petroniusz. + +— A śpiewem? — spytał Nero. + +— Niestety! Gdyby to umiano zbudować ci taki posąg jak posąg Memnona, który by odzywał się twoim głosem o wschodzie słońca! Morza przyległe Egiptowi roiłyby się po wiek wieków od okrętów, na których tłumy z trzech części świata wsłuchiwałyby się w pieśń twoją. + +— Niestety, któż to potrafi? — rzekł Nero. + +— Ale możesz kazać wyciąć z bazaltu siebie powożącego kwadrygą. + +— Prawda! Uczynię to! + +— Uczynisz podarek ludzkości. + +— W Egipcie zaślubię też Lunę, która jest wdową, i będę naprawdę bogiem. + +— A nam dasz na żony gwiazdy, my zaś utworzymy nową konstelację, która będzie się zwała konstelacją Nerona. Witeliusza jednak ożeń z Nilem, aby płodził hipopotamy. Tygellinowi podaruj pustynię, będzie wówczas królem szakalów… + +— A mnie co przeznaczasz? — spytał Watyniusz. + +— Niech cię Apis błogosławi! Wyprawiłeś nam tak wspaniałe igrzyska w Benewencie, że nie mogę ci źle życzyć: zrób parę butów Sfinksowi, któremu łapy drętwieją w czasie ros nocnych, a potem będziesz robił obuwie dla kolosów tworzących aleje przed świątyniami. Każdy tam znajdzie odpowiednie zajęcie. Domicjusz Afer na przykład zostanie skarbnikiem, jako znany z uczciwości. Lubię, cezarze, gdy marzysz o Egipcie, i smuci mnie to, żeś odłożył zamiar wyjazdu. + +Nero zaś rzekł: + +— Wasze śmiertelne oczy nic nie widziały, bo bóstwo czyni się niewidzialnym, dla kogo zechce. Wiedzcie, że gdym był w świątyni Westy, ona sama stanęła koło mnie i rzekła mi w ucho: „Odłóż wyjazd”. Stało się to tak niespodziewanie, żem się przeraził, choć za taką widoczną opiekę bogów nade mną powinien bym im być wdzięczny. + +— Wszyscyśmy się przerazili — rzekł Tygellinus — a westalka Rubria zemdlała. + +— Rubria! — rzekł Nero. — Jaką ona ma śnieżną szyję. + +— Lecz się rumieni na twój widok, boski cezarze… + +— Tak! Zauważyłem to i ja. To dziwne! Westalka! Jest coś boskiego w każdej westalce, a Rubria jest bardzo piękna. + +Tu zamyślił się na chwilę, po czym zapytał: + +— Powiedzcie mi, dlaczego Westy ludzie się więcej boją niż innych bogów? Co w tym jest? Ot, mnie samego lęk ogarnął, chociaż jestem najwyższym kapłanem. Pamiętam tylko, że padłem na wznak i byłbym runął na ziemię, gdyby mnie ktoś nie podtrzymał. Kto mnie podtrzymał? + +— Ja — odrzekł Winicjusz. + +— Ach, ty „srogi Aresie”? Czemu nie byłeś w Benewencie? Mówiono mi, żeś chory, i istotnie twarz masz zmienioną. Ale! Słyszałem, że Kroto chciał cię zamordować? Czy to prawda? + +— Tak jest — i złamał mi ramię, ale się obroniłem. + +— Złamanym ramieniem? + +— Pomógł mi pewien barbarzyńca, który był od Krotona silniejszy. + +Nero spojrzał na niego ze zdziwieniem. + +— Silniejszy od Krotona? Chyba żartujesz? Kroto był najsilniejszy z ludzi, a teraz jest Syfaks z Etiopii. + +— Mówię ci, cezarze, com widział na własne oczy. + +— Gdzież jest ta perła? Czy nie został królem Nemoreńskim? + +— Nie wiem, cezarze. Straciłem go z oczu. + +— Nie wiesz nawet, z jakiego narodu? + +— Miałem złamaną rękę, więc nie mogłem się o nic go wypytać. + +— Poszukaj mi go i znaleź. + +Na to Tygellinus rzekł: + +— Ja się tym zajmę. + +Lecz Nero mówił dalej do Winicjusza: + +— Dziękuję ci, żeś mnie podtrzymał. Mogłem, padłszy, rozbić głowę. Niegdyś dobry był z ciebie towarzysz, ale od czasu wojny i służby pod Korbulonem zdziczałeś jakoś i rzadko cię widuję. + +Po czym pomilczawszy chwilę rzekł: + +— Jak się ma owa dziewczyna… za wąska w biodrach… w której się kochałeś i którą odebrałem Aulusom dla ciebie?… + +Winicjusz zmieszał się, lecz Petroniusz w tej chwili przyszedł mu z pomocą: + +— Założę się, panie — rzekł — że zapomniał. Czy widzisz jego zmieszanie? Pytaj go o to, ile ich było od tego czasu, a nie ręczę, czy i na to potrafi odpowiedzieć. Z Winicjuszów dobrzy żołnierze, ale lepsze jeszcze koguty. Trzeba im stada. Ukarz go za to, panie, i nie zaproś go na ucztę, jaką nam Tygellinus obiecuje wyprawić na twoją cześć na stawie Agryppy. + +— Nie, nie uczynię tego. Ufam Tygellinowi, że tam właśnie stada nie zabraknie. + +— Miałożby braknąć Charytek tam, gdzie będzie Amor? — odpowiedział Tygellin. + +Lecz Nero rzekł: + +— Nuda mnie dręczy! Zostałem z woli bogini w Rzymie, ale go nie mogę znosić. Wyjadę do Ancjum. Duszę się w tych ciasnych ulicach, wśród tych walących się domów, wśród tych plugawych zaułków. Smrodliwe powietrze zalatuje aż tu, do mego domu i do moich ogrodów. Ach, gdyby trzęsienie ziemi zniszczyło Rzym, gdyby jaki rozgniewany bóg zrównał go z ziemią, dopiero pokazałbym wam, jak powinno się budować miasto, które jest głową świata i moją stolicą. + +— Cezarze — odpowiedział Tygellinus — mówisz: „Gdyby jaki rozgniewany bóg zniszczył miasto” — czy tak? + +— Tak! Więc cóż? + +— Alboż nie jesteś bogiem? + +Nero machnął ręką z wyrazem znużenia, po czym rzekł: + +— Zobaczymy, co nam urządzisz na stawach Agryppy. Potem wyjadę do Ancjum. Wy wszyscy jesteście mali, więc nie rozumiecie, że mi potrzeba rzeczy wielkich. + +To powiedziawszy przymknął oczy dając w ten sposób znać, że potrzebuje spoczynku. Jakoż augustianie poczęli się rozchodzić. Petroniusz wyszedł z Winicjuszem i rzekł mu: + +— Jesteś więc wezwany do udziału w zabawie. Miedzianobrody wyrzekł się podróży, ale natomiast będzie szalał więcej niż kiedykolwiek i rozpościerał się w mieście jak we własnym domu. Staraj się i ty znaleźć w szaleństwach rozrywkę i zapomnienie. U licha! Podbiliśmy przecie świat i mamy prawo się bawić. Ty, Marku, jesteś bardzo pięknym chłopcem i temu w części przypisuję słabość, jaką mam do ciebie. Na Dianę efeską! Gdybyś ty mógł widzieć swoje zrośnięte brwi i swoją twarz, w której znać starą krew Kwirytów! Tamci wyglądają przy tobie jak wyzwoleńcy. Tak jest! Gdyby nie ta dzika nauka, Ligia byłaby dziś w domu twoim. Próbujże mi jeszcze dowodzić, że to nie są nieprzyjaciele życia i ludzi… Obeszli się z tobą dobrze, więc możesz być im wdzięczny, ale na twoim miejscu znienawidziłbym tę naukę, a szukał rozkoszy tam, gdzie ją znaleźć można. Jesteś pięknym chłopcem, powtarzam ci, a Rzym roi się od rozwódek. + +— Dziwię się tylko, że cię to wszystko jeszcze nie męczy — odpowiedział Winicjusz. + +— Kto ci to powiedział? Mnie męczy to od dawna, ale ja nie mam twoich lat. Ja zresztą mam inne zamiłowania, których tobie brak. Lubię książki, których ty nie lubisz, lubię poezję, która cię nudzi, lubię naczynia, gemmy i mnóstwo rzeczy, na które ty nie patrzysz, mam bóle w krzyżu, których ty nie miewasz, i wreszcie znalazłem Eunice, ty zaś nic podobnego nie znalazłeś… Mnie dobrze w domu, wśród arcydzieł, z ciebie zaś nigdy nie zrobię estety. Ja wiem, że w życiu nic już więcej nie znajdę nad to, com znalazł, ty sam nie wiesz, że ciągle jeszcze spodziewasz się i szukasz. Gdyby na ciebie śmierć przyszła, przy całej twej odwadze i wszystkich smutkach umarłbyś ze zdziwieniem, że już trzeba świat opuścić, ja zaś przyjąłbym ją jako konieczność z tym przeświadczeniem, że nie ma na całym świecie takich jagód, których bym nie spróbował. Nie śpieszę się, ale też nie będę się ociągał, postaram się tylko, by mi było do ostatka wesoło. Są na świecie weseli sceptycy. Stoicy są dla mnie głupcami, ale stoicyzm przynajmniej hartuje, twoi zaś chrześcijanie wprowadzają na świat smutek, który jest tym w życiu, czym deszcz w naturze. Czy wiesz, czegom się dowiedział? — Oto że w czasie uroczystości, które wyprawi Tygellin, na brzegach stawu Agryppy staną lupanaria, a w nich zebrane będą kobiety z najpierwszych domów w Rzymie. Czyż nie znajdzie się choć jedna dość piękna, by mogła cię pocieszyć? Będą i dziewice, które po raz pierwszy na świat wystąpią… jako nimfy. Takie nasze cesarstwo rzymskie… Ciepło już! Południowy wiatr ogrzeje wody i nie spryszczy nagich ciał. A ty, Narcyzie, wiedz o tym, że nie znajdzie się ani jedna, która by ci się oparła. Ani jedna — choćby była westalką. + +Winicjusz począł się uderzać w głowę dłonią jak człowiek zajęty wiecznie jedną myślą. + +— Trzebaż szczęścia, żebym na taką jedyną trafił… + +— A któż to sprawił, jeśli nie chrześcijanie!… Ale ludzie, których godłem jest krzyż, nie mogą być inni. Słuchaj mnie: Grecja była piękna i stworzyła mądrość świata, my stworzyliśmy siłę, a co, jak myślisz, może stworzyć ta nauka? Jeśli wiesz, to objaśnij mnie, bo, na Polluksa, nie mogę się domyśleć. + +Winicjusz wzruszył ramionami. + +— Zdawałoby się, iż boisz się, abym nie został chrześcijaninem. + +— Boję się, byś sobie życia nie popsuł. Jeśli nie potrafisz być Grecją, bądź Rzymem: władaj i używaj! Szaleństwa nasze mają dlatego pewien sens, że w nich tkwi taka właśnie myśl. Miedzianobrodym pogardzam, bo jest błaznem-Grekiem. Gdyby się miał za Rzymianina, przyznałbym mu, że ma słuszność pozwalając sobie na szaleństwa. Przyrzecz mi, że jeśli teraz wróciwszy do domu zastaniesz jakiego chrześcijanina, pokażesz mu język. Jeśli to będzie Glaukus lekarz, to się nawet nie zdziwi. Do widzenia na stawie Agryppy. + + + +Rozdział trzydziesty pierwszy + +Pretorianie okrążali gaje rosnące po brzegach stawu Agryppy, aby zbyt wielkie tłumy widzów nie przeszkadzały cezarowi i jego gościom, gdyż i tak mówiono, że co tylko było w Rzymie odznaczającego się bogactwem, umysłem lub pięknością, stawiło się na ową ucztę, która nie miała równej sobie w dziejach miasta. Tygellinus chciał wynagrodzić cezarowi odłożoną podróż do Achai, a zarazem przewyższyć wszystkich, którzy kiedykolwiek podejmowali Nerona, i dowieść mu, że nikt go tak zabawić nie potrafi. W tym celu, jeszcze bawiąc przy cezarze w Neapolis, a potem w Benewencie, czynił przygotowania i wysyłał rozkazy, by z najodleglejszych krańców świata sprowadzono zwierzęta, ptaki, rzadkie ryby i rośliny, nie pomijając naczyń i tkanin, które miały ucztę uświetnić. Dochody z całych prowincji szły na zaspokojenie szalonych pomysłów, lecz na to potężny faworyt nie potrzebował się oglądać. Wpływ jego wzrastał z dniem każdym. Tygellinus może nie był jeszcze Neronowi milszy od innych, ale stawał się coraz niezbędniejszym. Petroniusz przewyższał go nieskończenie polorem, umysłem, dowcipem i w rozmowach lepiej umiał bawić cezara, ale na swoje nieszczęście przewyższał w tym i cezara, wskutek czego budził jego zazdrość. Nie umiał też być posłusznym we wszystkim narzędziem i cezar bał się jego zdania, gdy chodziło o rzeczy smaku. Z Tygellinem zaś nie czuł się nigdy skrępowanym. Sama nazwa: arbiter elegantiarum, jaką nadawano Petroniuszowi, drażniła miłość własną Nerona, któż bowiem, jeśli nie on sam, powinien ją nosić? Tygellinus miał jednak tyle rozumu, iż zdawał sobie sprawę ze swych braków, a widząc, że nie może iść w zawody ani z Petroniuszem, ani z Lukanem, ani z innymi, których wyróżniało czy to urodzenie, czy talenty, czy nauka — postanowił zgasić ich podatnością swych służb, a przede wszystkim zbytkiem takim, żeby i wyobraźnia Nerona została nim uderzona. + +Ucztę więc kazał zastawić na olbrzymiej tratwie zbudowanej z pozłoconych belek. Brzegi jej przybrane były w przepyszne konchy, poławiane w Morzu Czerwonym i w Oceanie Indyjskim, grające kolorami pereł i tęczy. Boki były pokryte kępami palm, gaikami lotosów i róż rozkwitłych, wśród których ukryto fontanny tryskające wonnościami, posągi bogów i złote lub srebrne klatki napełnione różnokolorowym ptactwem. W środku wznosił się olbrzymi namiot albo raczej, dla niezasłaniania widoku, tylko wierzch namiotu z syryjskiej purpury, wsparty na srebrnych słupkach, pod nim zaś błyszczały jak słońca stoły przygotowane dla biesiadników, obciążone szkłem aleksandryjskim, kryształem i naczyniami wprost bez ceny, złupionymi w Italii, Grecji i Azji Mniejszej. Tratwa, mająca z powodu nagromadzonych na niej roślin pozór wyspy i ogrodu, połączona była sznurami ze złota i purpury z łodziami w kształcie ryb, łabędzi, mew i flamingów, w których przy kolorowych wiosłach siedzieli nadzy wioślarze i wioślarki, o kształtach i rysach cudnej piękności, z włosami utrefionymi na sposób wschodni lub ujętymi w złote siatki. Gdy Nero, przybywszy z Poppeą i augustianami, przybił do głównej tratwy i zasiadł pod purpurowym namiotem, łodzie owe poruszyły się, wiosła poczęły uderzać wodę, wyprężyły się złote sznury i tratwa wraz z ucztą i gośćmi poczęła się poruszać i opisywać kręgi po stawie. Otoczyły ją też inne łodzie i inne mniejsze tratwy, pełne cytrzystek i harfiarek, których różowe ciała, na tle błękitu nieba i wody i w odblaskach od złotych instrumentów, zdawały się wsiąkać w siebie owe błękity i odblaski, mienić się i kwitnąć jak kwiaty. + +Z gajów pobrzeżnych, z dziwacznych budynków, powznoszonych umyślnie i poukrywanych wśród gęstwy, ozwały się także odgłosy muzyki i śpiewu. Zabrzmiała okolica, zabrzmiały gaje, echa rozniosły dźwięk rogów i trąb. Sam cezar, mając po jednej stronie Poppeę, po drugiej Pitagorasa, podziwiał i zwłaszcza gdy między łodziami pojawiły się młode niewolnicze dziewczęta poprzebierane za syreny, pokryte zieloną siatką naśladującą łuskę, nie szczędził pochwał Tygellinowi. Z przyzwyczajenia spoglądał jednak na Petroniusza, chcąc poznać zdanie „arbitra”, lecz ów zachowywał się przez długi czas obojętnie i dopiero wręcz zapytany odrzekł: + +— Ja sądzę, panie, że dziesięć tysięcy obnażonych dziewic czyni mniejsze wrażenie niż jedna. + +Cezarowi podobała się jednak „pływająca uczta”, albowiem była czymś nowym. Podawano zresztą, jak zwykle, tak wyszukane potrawy, że i wyobraźnia Apicjusza omdlałaby na ich widok, i wina w tylu gatunkach, że Othon, który podawał ich osiemdziesiąt, skryłby się pod wodę ze wstydu, gdyby mógł widzieć ów przepych. Do stołu prócz kobiet zasiedli sami augustianie, wśród których Winicjusz gasił wszystkich pięknością. Niegdyś postać i twarz jego zbyt znamionowały żołnierza z zawodu, teraz troski wewnętrzne i ból fizyczny, przez który przeszedł, wyrzeźbiły tak jego rysy, jakby przeszła po nich delikatna ręka mistrza rzeźbiarza. Płeć jego straciła dawną śniadość, lecz zostały jej złotawe połyski numidyjskiego marmuru. Oczy stały się większe, smutniejsze. Tylko tors jego zachował dawne potężne formy, jakby stworzone do pancerza, lecz nad tym torsem legionisty widniała głowa greckiego boga albo przynajmniej wyrafinowanego patrycjusza, zarazem subtelna i przepyszna. Petroniusz mówiąc mu, że żadna z augustianek i nie potrafi, i nie zechce mu się oprzeć, mówił jak człowiek doświadczony. Patrzyły na niego teraz wszystkie, nie wyjmując Poppei ani westalki Rubrii, którą cezar życzył sobie mieć na uczcie. + +Wina, mrożone w śniegach z gór, wkrótce rozgrzały serca i głowy biesiadników. Z gęstwiny pobrzeżnej wysuwały się coraz nowe łódki o kształtach koników polnych i łątek. Błękitna szyba stawu wyglądała, jakby ją kto przyrzucił płatkami kwiatów lub jakby ją poobsiadały motyle. Nad łodziami unosiły się tu i ówdzie poprzywiązywane na srebrnych i niebieskich niciach lub sznurkach gołębie i inne ptaki z Indii i Afryki. Słońce przebiegło już większą część nieba, ale dzień, lubo uczta odbywała się w początkach maja, był ciepły, a nawet upalny. Staw kołysał się od uderzeń wioseł, które biły toń w takt muzyki, lecz w powietrzu nie było najmniejszego tchnienia wiatru i gaje stały nieruchome, jakby zasłuchane i zapatrzone w to, co działo się na wodzie. Tratwa krążyła wciąż po stawie wioząc coraz bardziej pijanych i wrzaskliwych biesiadników. Jeszcze uczta nie dobiegła do połowy, gdy nie pilnowano już porządku, w jakim wszyscy zasiedli przy stole. Sam cezar dał przykład, wstawszy bowiem kazał ustąpić Winicjuszowi, który spoczywał przy Rubrii westalce, i zająwszy jego triclinium począł jej szeptać coś do ucha. Winicjusz znalazł się przy Poppei, która po chwili wyciągnęła doń ramię prosząc, by zapiął jej rozluźniony naramiennik, a gdy uczynił to trochę drżącymi rękoma, rzuciła mu spod swoich długich rzęs spojrzenie jakby zawstydzone i potrząsnęła swą złotą głową, niby czemuś przecząc. Tymczasem słońce stało się większe, czerwieńsze i z wolna staczało się za szczyty gajów; goście byli po większej części zupełnie pijani. Tratwa krążyła teraz blisko brzegów, na których wśród kęp drzew i kwiatów widać było grupy ludzi poprzebieranych za faunów lub za satyrów, grających na fletniach, multankach i bębenkach, oraz grupy dziewcząt przedstawiających nimfy, driady i hamadriady. Mrok zapadł wreszcie wśród pijanych okrzyków na cześć Luny, dochodzących spod namiotu; wówczas gaje zaświeciły tysiącem lamp. Z lupanariów, stojących po brzegach, popłynęły roje światła: na tarasach ukazały się nowe grupy, również obnażone, składające się z żon i córek pierwszych domów rzymskich. Te głosem i wyuzdanymi ruchami poczęły przyzywać biesiadników. Tratwa przybiła wreszcie do brzegu, cezar i augustianie wypadli do gajów, rozproszyli się w lupanariach, w namiotach ukrytych wśród gęstwy, w grotach sztucznie urządzonych wśród źródeł i fontann. Szał ogarnął wszystkich; nikt nie wiedział, gdzie podział się cezar, kto jest senatorem, kto rycerzem, kto skoczkiem lub muzykiem. Satyry i fauny poczęły gonić z krzykiem za nimfami. Bito tyrsami w lampy, by je pogasić. Niektóre części gajów ogarnęła ciemność. Wszędzie jednak słychać było to głośne krzyki, to śmiechy, to szept, to zdyszany oddech ludzkich piersi. Rzym istotnie nie widział dotąd nic podobnego. + +Winicjusz nie był pijany jak na owej uczcie w pałacu cezara, na której była Ligia, ale i jego olśnił i upoił widok wszystkiego, co się działo, a wreszcie ogarnęła go gorączka rozkoszy. Wypadłszy do lasu, biegł razem z innymi, upatrując, która z driad wyda mu się najpiękniejszą. Co chwila przelatywały koło niego ze śpiewem i okrzykami coraz nowe ich stada, gonione przez faunów, satyrów, senatorów, rycerzy i przez odgłosy muzyki. Ujrzawszy nareszcie orszak dziewic prowadzony przez jedną, przybraną za Dianę, skoczył ku niemu chcąc bliżej spojrzeć na boginię i nagle serce zamarło mu w piersiach. Oto zdawało mu się, że w bogini z księżycem na głowie poznaje Ligię. + +One zaś otoczyły go szalonym korowodem, a po chwili, chcąc go widocznie skłonić do pościgu, pierzchły jak stado sarn. Lecz on został na miejscu z bijącym sercem, bez oddechu, bo jakkolwiek rozpoznał, że Diana nie była Ligią i z bliska nie była nawet do niej podobna, zbyt silne wrażenie pozbawiło go sił. Nagle ogarnęła go tęsknota za Ligią tak niezmierna, jakiej nigdy w życiu nie doświadczał, i miłość do niej napłynęła mu nową ogromną falą do piersi. Nigdy nie wydała mu się droższą, czystszą i bardziej umiłowaną jak w tym lesie szału i dzikiej rozpusty. Przed chwilą sam chciał pić z tego kielicha i wziąć udział w owym rozpętaniu zmysłów i bezwstydu, teraz przejął go wstręt i obrzydzenie. Poczuł, że dusi go ohyda, że piersiom potrzeba powietrza, a oczom gwiazd nie zaćmionych przez gęstwę tego strasznego gaju, i postanowił uciekać. Lecz zaledwie ruszył, stanęła przed nim jakaś postać z głową owiniętą w zasłonę i wsparłszy się dłońmi na jego ramionach, poczęła szeptać oblewając mu gorącym tchnieniem twarz: + +— Kocham cię!… Pójdź! Nikt nas nie ujrzy. Śpiesz się! + +Winicjusz obudził się jakby ze snu: + +— Ktoś ty? + +Lecz ona wsparła się na nim piersią i poczęła nalegać: + +— Śpiesz się! Patrz, jak tu pusto, a ja cię kocham. Pójdź! + +— Ktoś ty? — powtórzył Winicjusz. + +— Zgadnij!… + +To rzekłszy przycisnęła przez zasłonę usta do jego ust, ciągnąc jednocześnie ku sobie jego głowę, aż wreszcie, gdy jej zbrakło oddechu, oderwała od niego twarz. + +— Noc miłości!… noc zapamiętania! — mówiła chwytając szybko powietrze. — Dziś wolno… Masz mnie! + +Lecz Winicjusza sparzył ów pocałunek i napełnił go nowym obrzydzeniem. Dusza i serce jego były gdzie indziej i na całym świecie nie istniało dla niego nic prócz Ligii. + +Więc odsunąwszy ręką zakwefioną postać rzekł: + +— Ktokolwiek jesteś, kocham inną i nie chcę cię. + +A ona zniżyła ku niemu głowę: + +— Uchyl zasłony. + +Lecz w tej chwili zaszeleściły liście pobliskich mirtów; postać znikła jak senne widziadło, tylko z daleka rozległ się jej śmiech, jakiś dziwny i złowrogi. + +Petroniusz stanął przed Winicjuszem. + +— Słyszałem i widziałem — rzekł. + +Winicjusz zaś odpowiedział: + +— Pójdźmy stąd!… + +I poszli. Minęli gorejące światłem lupanaria, gaj, łańcuch konnych pretorianów i odnaleźli lektyki. + +— Wstąpię do ciebie — rzekł Petroniusz. + +I wsiedli razem. Lecz przez drogę milczeli obaj. Dopiero gdy znaleźli się w atrium Winicjuszowego domu, Petroniusz rzekł: + +— Czy wiesz, kto to był? + +— Rubria? — spytał Winicjusz wstrząsnąwszy się na samą myśl, że Rubria była westalką. + +— Nie. + +— Więc kto? + +Petroniusz zniżył głos: + +— Ogień Westy został splugawiony, bo Rubria była z cezarem. Z tobą zaś mówiła… + +Tu dokończył jeszcze ciszej: + +— Diva Augusta. + +Nastała chwila milczenia. + +— Cezar — rzekł Petroniusz — nie umiał ukryć przy niej swej żądzy do Rubrii, więc może chciała się zemścić, a ja przeszkodziłem wam dlatego, że gdybyś poznawszy Augustę odmówił jej, to byłbyś zgubiony bez ratunku: ty, Ligia, a może i ja. + +Lecz Winicjusz wybuchnął: + +— Mam dosyć Rzymu, cezara, uczt, Augusty, Tygellina i was wszystkich! Duszę się! Nie mogę tak żyć, nie mogę! Rozumiesz mnie? + +— Tracisz głowę, sąd, miarę!… Winicjuszu! + +— Kocham ją jedną w świecie! + +— Więc co? + +— Więc nie chcę innej miłości, nie chcę waszego życia, waszych uczt, waszego bezwstydu i waszych zbrodni! + +— Co się z tobą dzieje? Czyś ty chrześcijanin? + +A młody człowiek objął rękoma głowę i począł powtarzać jakby z rozpaczą: + +— Jeszcze nie! Jeszcze nie! + + + +Rozdział trzydziesty drugi + +Petroniusz odszedł do domu wzruszając ramionami i niezadowolony mocno. Spostrzegł teraz i on, że przestali się z Winicjuszem rozumieć i że dusze ich rozbiegły się zupełnie. Niegdyś Petroniusz miał nad młodym żołnierzem ogromny wpływ. Był mu we wszystkim wzorem i często kilka ironicznych słów z jego strony wystarczało, by Winicjusza od czegoś powstrzymać lub do czegoś popchnąć. Obecnie nie zostało z tego nic, tak dalece, że Petroniusz nie próbował nawet dawnych sposobów, czując, że jego dowcip i ironia ześlizną się bez żadnego skutku po nowych pokładach, jakie na duszę Winicjusza nałożyła miłość i zetknięcie się z niepojętym światem chrześcijańskim. Doświadczony sceptyk rozumiał, że stracił klucz do tej duszy. Przejmowało go też to niezadowoleniem, a nawet i obawą, którą spotęgowały jeszcze wypadki tej nocy. „Jeśli to ze strony Augusty nie przemijające zachcenie, lecz trwalsza żądza — myślał Petroniusz — to będzie jedno z dwojga: albo Winicjusz jej się nie oprze i może być przez lada wypadek zgubiony, albo, co dziś do niego podobne, oprze się i w takim razie będzie zgubiony na pewno, a z nim mogę być i ja, choćby dlatego, że jestem jego krewnym i że Augusta, objąwszy niechęcią całą rodzinę, przerzuci wagę swego wpływu na stronę Tygellina…” I tak, i tak było źle. Petroniusz był człowiekiem odważnym i śmierci się nie bał, ale nie spodziewając się od niej niczego, nie chciał jej wywoływać. Po długim namyśle postanowił wreszcie, że najlepiej i najbezpieczniej będzie wyprawić Winicjusza z Rzymu w podróż. Ach, gdyby mógł dać mu w dodatku na drogę Ligię, byłby to z radością uczynił. Lecz i tak spodziewał się, że nie będzie mu go zbyt trudno namówić. Wówczas rozpuściłby na Palatynie wieść o chorobie Winicjusza i odsunąłby niebezpieczeństwo zarówno od niego jak i od siebie. Augusta ostatecznie nie wiedziała, czy była przez Winicjusza poznana; mogła przypuszczać, że nie, więc jej miłość własna dotychczas niezbyt ucierpiała. Inaczej mogło być jednak w przyszłości i należało temu zapobiec. Petroniusz chciał przede wszystkim wygrać na czasie, rozumiał bowiem, że skoro raz cezar ruszy do Achai, wówczas Tygellinus, który się na niczym z zakresu sztuki nie rozumiał, zejdzie na drugi plan i straci swój wpływ. W Grecji Petroniusz pewien był zwycięstwa nad wszystkimi współzawodnikami. + +Tymczasem postanowił czuwać nad Winicjuszem i zachęcać go do podróży. Przez kilkanaście dni rozmyślał nawet nad tym, że gdyby wyrobił u cezara edykt, wypędzający chrześcijan z Rzymu, to Ligia opuściłaby go razem z innymi wyznawcami Chrystusa, a za nią i Winicjusz. Wówczas nie potrzeba by go namawiać. Sama zaś rzecz była możliwa. Wszakże nie tak dawno jeszcze, gdy Żydzi wszczęli rozruchy z nienawiści do chrześcijan, Klaudiusz cezar, nie umiejąc odróżnić jednych od drugich, wypędził Żydów. Czemu by zatem Nero nie miał wypędzić chrześcijan? W Rzymie byłoby przestronniej. Petroniusz po owej „pływającej uczcie” widywał codziennie Nerona i na Palatynie, i w innych domach. Podsunąć mu podobną myśl było łatwo, bo cezar nie opierał się nigdy namowom przynoszącym komuś zgubę lub szkodę. Po dojrzałym zastanowieniu Petroniusz ułożył sobie cały plan. Oto wyprawi u siebie ucztę i na niej skłoni cezara do wydania edyktu. Miał nawet niepłonną nadzieję, że cezar jemu powierzy wykonanie. Wówczas wyprawiłby Ligię, ze wszystkimi należnymi kochance Winicjusza względami, na przykład do Baiae i niechby się tam kochali i bawili w chrześcijaństwo, ile by im się podobało. + +Tymczasem odwiedzał Winicjusza często, raz dlatego, że przy całym swym rzymskim egoizmie nie mógł się pozbyć przywiązania do niego, a po wtóre, by namawiać go do podróży. Winicjusz udawał chorego i nie pokazywał się na Palatynie, gdzie co dzień powstawały inne zamiary. Pewnego dnia wreszcie Petroniusz usłyszał z własnych ust cezara, że wybiera się stanowczo za trzy dni do Ancjum, i zaraz nazajutrz poszedł zawiadomić o tym Winicjusza. + +Lecz ów pokazał mu listę osób zaproszonych do Ancjum, którą rano przyniósł mu wyzwoleniec cezara. + +— Jest na niej moje nazwisko — rzekł — jest i twoje. Wróciwszy zastaniesz taką samą u siebie. + +— Gdyby mnie nie było między zaproszonymi — odpowiedział Petroniusz — to by znaczyło, że trzeba umrzeć, nie spodziewam się zaś, by to nastąpiło przed podróżą do Achai. Będę tam Neronowi zbyt potrzebny. + +Po czym przejrzawszy listę rzekł: + +— Ledwośmy przybyli do Rzymu, trzeba znów opuścić dom i wlec się do Ancjum. Ale trzeba! Bo to nie tylko zaproszenie, to zarazem rozkaz. + +— A gdyby kto nie posłuchał? + +— Dostałby innego rodzaju wezwanie: by się wybrał w znacznie dłuższą podróż, w taką, z której się nie wraca. Co za szkoda, żeś nie posłuchał mojej rady i nie wyjechał, póki był czas. Teraz musisz do Ancjum. + +— Teraz muszę do Ancjum… Patrzże, w jakich my czasach żyjemy i jakimi podłymi jesteśmy niewolnikami. + +— Czyś to dziś dopiero spostrzegł? + +— Nie. Ale widzisz, tyś mi dowodził, że nauka chrześcijańska jest nieprzyjaciółką życia, bo nakłada na nie więzy. A czyż mogą być twardsze niż te, które nosimy? Tyś mówił: „Grecja stworzyła mądrość i piękność, a Rzym moc”. Gdzież nasza moc? + +— Zawołaj sobie Chilona. Nie mam dziś żadnej ochoty do filozofowania. Na Herkulesa! Nie ja stworzyłem te czasy i nie ja za nie odpowiadam. Mówmy o Ancjum. Wiedz, że czeka cię tam wielkie niebezpieczeństwo i że lepiej by może było dla ciebie zmierzyć się z tym Ursusem, który zdławił Krotona, niż tam jechać, a jednak nie możesz nie jechać. + +Winicjusz skinął niedbale dłonią i rzekł: + +— Niebezpieczeństwo! My wszyscy brodzimy w mroku śmierci i co chwila jakaś głowa zanurza się w ów mrok. + +— Czy mam ci wyliczać wszystkich, którzy mieli trochę rozumu i dlatego mimo czasów Tyberiusza, Kaliguli, Klaudiusza i Nerona dożyli osiemdziesięciu lub dziewięćdziesięciu lat? Niech ci za przykład posłuży choćby tylko taki Domicjusz Afer. Ten zestarzał się spokojnie, choć całe życie był złodziejem i łotrem. + +— Może dlatego! Może właśnie dlatego! — odpowiedział Winicjusz. + +Po czym jął przeglądać listę i rzekł: + +— Tygellinus, Watyniusz, Sekstus Afrykanus, Akwilinus Regulus, Suiliusz Nerulinus, Epriusz Marcelus i tak dalej! Co za zbiór hołoty i łotrów!… I powiedzieć, że to rządzi światem!… Czy nie lepiej by im przystało obwozić jakieś egipskie albo syryjskie bóstwo po miasteczkach, brząkać w sistry i zarabiać na chleb wróżbiarstwem albo skokami?… + +— Lub pokazywać uczone małpy, rachujące psy albo osła dmuchającego we flet — dodał Petroniusz. — Wszystko to prawda, ale mówmy o czymś ważniejszym. Zbierz uwagę i słuchaj mnie: opowiadałem na Palatynie, żeś chory i nie możesz opuszczać domu, tymczasem nazwisko twoje znajduje się jednak na liście, co dowodzi, że ktoś nie uwierzył moim opowiadaniom i postarał się o to umyślnie. Neronowi nic na tym nie zależało, albowiem jesteś dla niego żołnierzem, z którym co najwyżej można gadać o gonitwach w cyrku i który o poezji i muzyce nie ma pojęcia. Otóż o umieszczenie twego nazwiska postarała się chyba Poppea, a to znaczy, że jej żądza ku tobie nie była przemijającym zachceniem i że pragnie cię zdobyć. + +— Odważna z niej Augusta! + +— Odważna zaiste, bo może cię zgubić bez ratunku. A niechby Wenus natchnęła ją jak najprędzej inną miłością, ale póki chce jej się ciebie, musisz zachować jak największe ostrożności. Miedzianobrodemu ona już poczyna powszednieć, woli już dziś Rubrię lub Pitagorasa, lecz przez samą miłość własną wywarłby na was najstraszniejszą zemstę. + +— W gaju nie wiedziałem, że to ona do mnie mówiła, ale przecieżeś podsłuchiwał i wiesz, co jej odpowiedziałem: że kocham inną i że jej nie chcę. + +— A ja cię zaklinam na wszystkich bogów podziemnych, nie trać tej resztki rozumu, którą ci jeszcze chrześcijanie zostawili. Jak można się wahać mając wybór między zgubą prawdopodobną a pewną? Zali nie mówiłem ci już, że gdybyś zranił miłość własną Augusty, nie byłoby dla ciebie ratunku? Na Hades! Jeśli ci życie zbrzydło, to lepiej sobie zaraz żyły otwórz lub rzuć się na miecz, bo gdy obrazisz Poppeę, może cię spotkać śmierć mniej lekka. Niegdyś przyjemniej było z tobą mówić! O co właściwie ci chodzi? Czy cię ubędzie? Czy ci to przeszkodzi kochać twoją Ligię? Pamiętaj przy tym, że Poppea widziała ją na Palatynie i że nietrudno jej się będzie domyśleć, dla kogo odrzucasz tak wysokie łaski. A wówczas wydobędzie ją choćby spod ziemi. Zgubisz nie tylko siebie, ale i Ligię, rozumiesz? + +Winicjusz słuchał, jakby myśląc o czym innym, i wreszcie rzekł: + +— Ja muszę ją widzieć. + +— Kogo? Ligię? + +— Ligię. + +— Wiesz, gdzie ona jest? + +— Nie. + +— Więc zaczniesz znów szukać jej po starych cmentarzach i na Zatybrzu? + +— Nie wiem, ale muszę ją widzieć. + +— Dobrze. Jakkolwiek jest chrześcijanką, może się okaże, iż jest rozsądniejsza od ciebie, a okaże się to z pewnością, jeśli nie chce twojej zguby. + +Winicjusz ruszył ramionami. + +— Wyratowała mnie z rąk Ursusa. + +— W takim razie śpiesz się, bo Miedzianobrody nie będzie zwlekał z wyjazdem. Wyroki śmierci może wydawać i z Ancjum. + +Lecz Winicjusz nie słuchał. Zajmowała go tylko jedna myśl: zobaczenia się z Ligią, więc począł rozmyślać nad sposobami. + +Tymczasem zdarzyła się okoliczność, która mogła usunąć wszystkie trudności. Oto nazajutrz przyszedł niespodzianie do niego Chilo. + +Przyszedł nędzny i obdarty, z oznakami głodu w twarzy i w podartym łachmanie, służba jednak, która miała dawniej rozkaz puszczania go o każdej porze dnia i nocy, nie śmiała go wstrzymywać, tak że wszedł prosto do atrium, i stanąwszy przed Winicjuszem, rzekł: + +— Niech ci bogowie dadzą nieśmiertelność i podzielą się z tobą władzą nad światem. + +Winicjusz w pierwszej chwili miał ochotę kazać wyrzucić go za drzwi. Lecz przyszła mu myśl, że może Grek wie coś o Ligii, i ciekawość przemogła obrzydzenie. + +— To ty? — spytał. — Co się z tobą dzieje? + +— Źle, synu Jowisza — odpowiedział Chilon. — Prawdziwa cnota to towar, o który nikt dziś nie zapyta, i prawdziwy mędrzec musi być rad i z tego, jeśli raz na pięć dni ma za co kupić baranią głowę u rzeźnika, którą ogryza na poddaszu, popijając łzami. Ach, panie! Wszystko, coś mi dał, wydałem na księgi u Atraktusa, a potem okradziono mnie, zniszczono; niewolnica, która miała spisywać moją naukę, uciekła zabrawszy resztę tego, czym twoja wspaniałomyślność mnie obdarzyła. Nędzarz jestem, alem pomyślał sobie: do kogóż mam się udać, jeśli nie do ciebie, Serapisie, którego kocham, ubóstwiam i za którego narażałem życie moje! + +— Po coś przyszedł i co przynosisz? + +— Po pomoc, Baalu, a przynoszę ci moją nędzę, moje łzy, moją miłość i wreszcie wiadomości, które przez miłość dla ciebie zebrałem. Pamiętasz, panie, com ci w swoim czasie mówił, że odstąpiłem niewolnicy boskiego Petroniusza jedną nitkę z przepaski Wenery w Pafos?… Dowiadywałem się teraz, czy jej to pomogło, i ty, synu Słońca, który wiesz, co się w tamtym domu dzieje, wiesz także, czym jest tam Eunice. Mam jeszcze taką jedną nitkę. Zachowałem ją dla ciebie, panie. + +Tu przerwał spostrzegłszy gniew zbierający się w brwiach Winicjusza i chcąc uprzedzić wybuch rzekł prędko: + +— Wiem, gdzie mieszka boska Ligia, wskażę ci, panie, dom i zaułek. + +Winicjusz potłumił wzruszenie, jakim przejęła go ta wiadomość, i rzekł: + +— Gdzie ona jest? + +— U Linusa, starszego kapłana chrześcijan. Ona tam jest wraz z Ursusem, a ten po dawnemu chodzi do młynarza, który zwie się tak jak twój dyspensator, panie, Demas… Tak, Demas. Ursus pracuje nocami, więc otoczywszy dom w nocy, nie znajdzie się go… Linus jest stary… a w domu prócz niego są tylko jeszcze starsze dwie niewiasty. + +— Skąd to wszystko wiesz? + +— Pamiętasz, panie, że chrześcijanie mieli mnie w swym ręku i oszczędzili. Glaukus myli się wprawdzie, mniemając, żem ja przyczyną jego nieszczęść, ale uwierzył w to nieborak i wierzy dotąd, a jednak oszczędzili mnie! Więc nie dziw się, panie, że wdzięczność napełniła mi serce. Jam człowiek z dawnych, lepszych czasów. Zatem myślałem: mamże zaniechać moich przyjaciół i dobroczyńców? Zali nie byłoby zatwardziałością nie zapytać o nich, nie wywiedzieć się, co się z nimi dzieje, jak im służy zdrowie i gdzie mieszkają? Na pessinuncką Cybelę! Nie ja jestem do tego zdolny. Wstrzymywała mnie z początku obawa, żeby źle nie zrozumieli mych zamiarów. Ale miłość, jaką do nich miałem, okazała się większą od obawy, a zwłaszcza dodała mi otuchy ta łatwość, z jaką oni przebaczają wszelkie krzywdy. Przede wszystkim jednak myślałem o tobie, panie. Ostatnia nasza wyprawa zakończyła się porażką, a czyż taki syn Fortuny może pogodzić się z tą myślą? Więc przygotowałem ci zwycięstwo. Dom stoi osobno. Możesz go kazać otoczyć niewolnikom tak, że i mysz się nie wyśliźnie. O, panie, panie! od ciebie zależy tylko, by jeszcze dzisiejszej nocy ta wielkoduszna królewna znalazła się w domu twoim. Ale jeśli się to stanie, pomyśl, że przyczynił się do tego bardzo biedny i zgłodniały syn mojego ojca. + +Winicjuszowi krew napłynęła do głowy. Pokusa raz jeszcze wstrząsnęła całym jego jestestwem. Tak jest! To był sposób i tym razem sposób pewny. Gdy raz będzie miał Ligię u siebie, któż zdoła mu ją odjąć? Gdy raz uczyni Ligię swoją kochanką, cóż jej pozostanie innego, jak zostać nią na zawsze? I niech zginą wszelkie nauki! Co dla niego będą znaczyli wówczas chrześcijanie, razem z ich miłosierdziem i posępną wiarą? Zali nie czas otrząsnąć się z tego wszystkiego? Zali nie czas rozpocząć żyć, jak wszyscy żyją? Co następnie uczyni Ligia, jak pogodzi swój los z nauką, którą wyznaje, to również rzecz mniejsza. To są rzeczy bez wagi! Przede wszystkim będzie jego i to dziś jeszcze. A i to pytanie, czy się w jej duszy ostoi owa nauka wobec tego nowego dla niej świata, wobec rozkoszy i uniesień, którym musi się poddać? A stać się to może jeszcze dziś. Dość zatrzymać Chilona i wydać o zmroku rozkazy. I potem radość bez końca! „Czym było moje życie? — myślał Winicjusz. — Cierpieniem, niezaspokojoną żądzą i zadawaniem sobie ciągłych pytań bez odpowiedzi”. W ten sposób przetnie i skończy się wszystko. Przypomniał sobie wprawdzie, że przyrzekł jej, iż nie wzniesie na nią ręki. Ale na cóż przysięgał? Nie na bogów, bo w nich już nie wierzył, nie na Chrystusa, bo w Niego jeszcze nie wierzył. Zresztą, jeśli będzie się czuła pokrzywdzona, zaślubi ją i w ten sposób wynagrodzi jej krzywdę. Tak! Do tego czuje się zobowiązanym, bo przecież zawdzięcza jej życie. Tu przypomniał mu się ów dzień, w którym wraz z Krotonem wpadł do jej schronienia; przypomniał sobie wzniesioną nad sobą pięść Ursusa i wszystko, co nastąpiło potem. Ujrzał ją znów schyloną nad jego łożem, przebraną w strój niewolnicy, piękną jak bóstwo, dobroczynną i uwielbioną. Oczy jego mimo woli przeniosły się na lararium i na ów krzyżyk, który zostawiła mu odchodząc. Zali jej za to wszystko zapłaci nowym zamachem? Zali będzie ją ciągał za włosy do cubiculum jak niewolnicę? I jakże potrafi to uczynić, skoro nie tylko jej pożąda, ale ją kocha, a kocha za to właśnie, że jest taką, jaką jest? I nagle uczuł, że nie dość mu ją mieć w domu, nie dość chwycić przemocą w ramiona i że jego miłość chce już czegoś więcej, to jest: jej zgody, jej kochania i jej duszy. Błogosławiony ten dach, jeśli ona wejdzie pod niego dobrowolnie, błogosławiona chwila, błogosławiony dzień, błogosławione życie. Wówczas szczęście obojga będzie jako morze nieprzebrane i jako słońce. Ale porwać ją przemocą byłoby to zabić na wieki takie szczęście, a zarazem zniszczyć, splugawić i zohydzić to, co jest najdroższe i jedynie ukochane w życiu. + +Zgroza przejęła go teraz na samą myśl o tym. Spojrzał na Chilona, który, wpatrując się w niego, zasunął rękę pod łachman i drapał się niespokojnie, po czym przejęło go niewypowiedziane obrzydzenie i chęć zdeptania tego dawnego pomocnika tak, jak depce się plugawe robactwo lub jadowitego węża. Po chwili wiedział już, co ma uczynić. Lecz nie znając w niczym miary, a idąc za popędem swej srogiej rzymskiej natury, zwrócił się do Chilona i rzekł: + +— Nie uczynię tego, co mi radzisz, byś jednak nie odszedł bez nagrody, na jaką zasługujesz, każę ci dać trzysta rózeg w domowym ergastulum . + +Chilo zbladł. W pięknej twarzy Winicjusza tyle było zimnej zawziętości, iż ani chwili nie mógł się łudzić nadzieją, by obiecana zapłata była tylko okrutnym żartem. + +Więc rzucił się w jednej chwili na kolana i zgiąwszy się począł jęczeć przerywanym głosem: + +— Jak to, królu perski? za co?… Piramido łaski! Kolosie miłosierdzia! za co?… Jam stary, głodny, nędzny… Służyłem ci. Tak że się odwdzięczasz?… + +— Jak ty chrześcijanom — odparł Winicjusz. + +I zawołał dyspensatora. + +Lecz Chilo skoczył do jego nóg i objąwszy je konwulsyjnie, wołał jeszcze, z twarzą pokrytą śmiertelną bladością: + +— Panie, panie!… Jam stary! Pięćdziesiąt, nie trzysta… Pięćdziesiąt dosyć!… Sto, nie trzysta!… Litości! litości! + +Winicjusz odtrącił go nogą i wydał rozkaz. W mgnieniu oka za dyspensatorem wbiegło dwóch silnych Kwadów, którzy, porwawszy Chilona za resztki włosów, okręcili mu głowę jego własnym łachmanem i powlekli go do ergastulum. + +— W imię Chrystusa!… — zawołał Grek we drzwiach do korytarza. + +Winicjusz został sam. Wydany rozkaz podniecił go i ożywił. Tymczasem starał się zebrać rozpierzchłe myśli i przyprowadzić je do ładu. Czuł wielką ulgę i zwycięstwo, jakie nad sobą odniósł, napełniało go otuchą. Zdawało mu się, że uczynił jakiś wielki krok ku Ligii i że powinna go spotkać za to jakaś nagroda. W pierwszej chwili nie przyszło mu nawet na myśl, jak ciężkiej dopuścił się niesprawiedliwości względem Chilona i że kazał go smagać za to samo, za co przedtem nagradzał. Nadto był jeszcze Rzymianinem, by go miał boleć cudzy ból i by miał zaprzątać swą uwagę jednym nędznym Grekiem. Gdyby nawet był pomyślał o tym, sądziłby, iż postąpił słusznie, rozkazawszy ukarać nikczemnika. Lecz on myślał o Ligii i mówił jej: „Nie zapłacę ci złem za dobre, a gdy się kiedyś dowiesz, jak postąpiłem z tym, który chciał mnie namówić do podniesienia na ciebie ręki, będziesz mi za to wdzięczna”. Tu jednak zastanowił się, czy Ligia pochwaliłaby jego postępek z Chilonem. Wszakże nauka, którą ona wyznaje, każe przebaczać; wszak chrześcijanie przebaczyli nędznikowi, choć większe mieli do zemsty powody. Wówczas dopiero ozwał mu się w duszy krzyk: „W imię Chrystusa!” Przypomniał sobie, że podobnym okrzykiem Chilo wykupił się z rąk Liga, i postanowił darować mu resztę kary. + +W tym celu miał właśnie zawołać dyspensatora, gdy ten sam stanął przed nim i rzekł: + +— Panie, ów starzec omdlał, a może i umarł. Czy mam kazać go ćwiczyć dalej? + +— Ocucić go i stawić przede mną. + +Rządca atrium znikł za zasłoną, lecz cucenie nie musiało iść łatwo, albowiem Winicjusz czekał jeszcze czas długi i poczynał się już niecierpliwić, gdy wreszcie niewolnicy wprowadzili Chilona i na znak dany sami cofnęli się natychmiast. + +Chilo blady był jak płótno i wzdłuż nóg jego spływały na mozaikę atrium nitki krwi. Był jednak przytomny i padłszy na kolana począł mówić z wyciągniętymi rękoma: + +— Dzięki ci panie! Jesteś miłosierny i wielki. + +— Psie — rzekł Winicjusz — wiedz, żem ci przebaczył dla tego Chrystusa, któremu i sam życie zawdzięczam. + +— Będę służył, panie, Jemu i tobie. + +— Milcz i słuchaj. Wstań! Pójdziesz ze mną i pokażesz mi dom, w którym mieszka Ligia. + +Chilo zerwał się, lecz zaledwie stanął na nogach, pobladł jeszcze śmiertelniej i rzekł mdlejącym głosem: + +— Panie, jam naprawdę głodny… Pójdę, panie, pójdę! Lecz nie mam sił… Każ mi dać choć resztki z misy twego psa, a pójdę! + +Winicjusz kazał mu dać jeść, sztukę złota i płaszcz. Lecz Chilo, którego osłabiły razy i głód, nie mógł iść nawet po posiłku, choć strach podnosił mu włosy na głowie, by Winicjusz nie wziął jego osłabienia za opór i nie kazał go smagać na nowo. + +— Niech jeno wino mnie rozgrzeje — powtarzał szczękając zębami — będę mógł iść zaraz, choćby do Wielkiej Grecji. + +Jakoż po pewnym czasie odzyskał trochę sił i wyszli. Droga była długa. Linus bowiem mieszkał, jak większa część chrześcijan, na Zatybrzu, niedaleko od domu Miriam. Chilo pokazał wreszcie Winicjuszowi osobny mały domek, otoczony murem pokrytym całkiem przez bluszcze, i rzekł: + +— To tu, panie. + +— Dobrze — rzekł Winicjusz — idź teraz precz, ale pierwej posłuchaj, co ci powiem: zapomnij, żeś mi służył; zapomnij, gdzie mieszka Miriam, Piotr i Glaukus; zapomnij również o tym domu i o wszystkich chrześcijanach. Przyjdziesz każdego miesiąca do mego domu, gdzie Demas wyzwoleniec będzie ci wypłacał po dwie sztuki złota. Lecz gdybyś dalej szpiegował chrześcijan, każę cię zaćwiczyć lub oddam w ręce prefekta miasta. + +Chilo skłonił się i rzekł: + +— Zapomnę. + +Lecz gdy Winicjusz znikł na zakręcie uliczki, wyciągnął za nim ręce i grożąc pięściami, zawołał: + +— Na Ate i na Furie, nie zapomnę! + +Po czym znów osłabł. + + + +Rozdział trzydziesty trzeci + +Winicjusz udał się wprost do domu, w którym zamieszkiwała Miriam. Przed bramą spotkał Nazariusza, który zmieszał się na jego widok, ale on pozdrowił go uprzejmie i kazał się prowadzić do mieszkania matki. + +W mieszkaniu prócz Miriam zastał Piotra, Glauka, Kryspa, a nadto i Pawła z Tarsu, który świeżo był wrócił z Fregellae. + +Na widok młodego trybuna zdziwienie odbiło się na wszystkich twarzach, on zaś rzekł: + +— Pozdrawiam was w imię Chrystusa, którego czcicie. + +— Niech imię Jego będzie wysławiane na wieki. + +— Widziałem waszą cnotę i doświadczyłem dobroci, więc przychodzę jako przyjaciel. + +— I pozdrawiamy cię jako przyjaciela — odpowiedział Piotr. — Siądź, panie, i podziel z nami posiłek jako gość nasz. + +— Siądę i podzielę z wami posiłek, jeno pierwej wysłuchajcie mnie: ty, Piotrze, i ty, Pawle z Tarsu, abyście poznali szczerość moją. Wiem, gdzie jest Ligia; wracam sprzed domu Linusa, który leży blisko tego mieszkania. Mam prawo do niej, dane mi od cezara, mam w mieście, w domach moich, blisko pięćset niewolników; mógłbym otoczyć jej schronienie i pochwycić ją, a jednak nie uczyniłem tego i nie uczynię. + +— Przeto błogosławieństwo Pana będzie nad tobą i będzie oczyszczone serce twoje — rzekł Piotr. + +— Dziękuję ci, ale posłuchajcie mnie jeszcze: nie uczyniłem tego, choć żyję w męce i tęsknocie. Przedtem, nim byłem z wami, byłbym niechybnie wziął ją i zatrzymał przemocą, ale wasza cnota i wasza nauka, chociaż jej nie wyznawam, zmieniła coś i w mojej duszy tak, że nie ważę się już na przemoc. Sam nie wiem, dlaczego się tak stało, ale tak jest! Za czym przychodzę do was, bo wy Ligii zastępujecie ojca i matkę, i mówię wam: dajcie mi ją za żonę, a ja przysięgnę wam, że nie tylko jej nie wzbronię wyznawać Chrystusa, ale i sam pocznę się uczyć Jego nauki. + +Mówił z podniesioną głową, głosem stanowczym, ale był jednak wzruszony i nogi drżały mu pod pasiastym płaszczem, gdy zaś po słowach jego nastało milczenie, począł mówić dalej, jakby chcąc uprzedzić niepomyślną odpowiedź: + +— Wiem, jakie są przeszkody, ale miłuję ją jak oczy własne i chociaż nie jestem jeszcze chrześcijaninem, nie jestem nieprzyjacielem ni waszym, ni Chrystusa. Chcę przed wami być w prawdzie, abyście mogli mi ufać. Idzie w tej chwili o życie moje, a jednak mówię wam prawdę. Inny rzekłby wam może: „Ochrzcijcie mnie!” — ja mówię: „Oświećcie mnie!” Wierzę, że Chrystus zmartwychwstał, bo to prawią ludzie prawdą żyjący, którzy Go widzieli po śmierci. Wierzę, bom sam widział, że wasza nauka płodzi cnotę, sprawiedliwość i miłosierdzie, nie zaś zbrodnie, o które was posądzają. Niewielem jej dotąd poznał. Tyle, co od was, z waszych uczynków, tyle, co od Ligii, tyle, co z rozmów z wami. A przecie, powtarzam wam, że i we mnie coś się już przez nią zmieniło. Trzymałem dawniej żelazną ręką sługi moje, teraz — nie mogę. Nie znałem litości, teraz znam. Kochałem się w rozkoszy, teraz uciekłem ze stawu Agryppy, bo mi tchu od obrzydzenia nie stało. Dawniej wierzyłem w przemoc, dziś się jej wyrzekłem. Wiedzcie, że sam siebie nie poznaję, ale zbrzydły mi uczty, zbrzydło wino, śpiewanie, cytry i wieńce, zbrzydł dwór cezara i nagie ciała, i wszystkie zbrodnie. A gdy myślę, że Ligia jest jako śnieg w górach, to miłuję ją tym bardziej; a gdy pomyślę, że jest taka przez waszą naukę, to miłuję i tę naukę i chcę jej! Ale że jej nie rozumiem, że nie wiem, czy w niej żyć potrafię i czy zniesie ją natura moja, przeto żyję w niepewności i męce, jakobym żył w ciemnicy. + +Tu brwi na czole zbiegły mu się w bolesną fałdę i rumieniec wystąpił na policzki, po czym znów mówił coraz spieszniej i z coraz większym wzruszeniem: + +— Widzicie! Męczę się i z miłości, i od mroku. Mówili mi, że w waszej nauce nie ostoi się ni życie, ni radość ludzka, ni szczęście, ni prawo, ni porządek, ni zwierzchność, ni władztwo rzymskie. Zali tak jest? Mówili mi, żeście ludzie szaleni; powiedzcie, co przynosicie? Czy grzech miłować? Czy grzech czuć radość? Czy grzech chcieć szczęścia? Czy wyście nieprzyjaciółmi życia? Czy trzeba chrześcijaninowi być nędzarzem? Czy miałbym się wyrzec Ligii? Jaka jest wasza prawda? Wasze uczynki i wasze słowa są jako woda przejrzysta, ale jakie dno tej wody? Widzicie, żem szczery. Rozproszcie ciemności! Bo mnie powiedzieli jeszcze i to: „Grecja stworzyła mądrość i piękność, Rzym moc, a oni co przynoszą?” Więc powiedzcie, co przynosicie? Jeśli za drzwiami waszymi jest jasność, to mi otwórzcie! + +— Przynosim miłość — rzekł Piotr. + +A Paweł z Tarsu dodał: + +— Gdybym mówił językami ludzkimi i anielskimi, a miłości bym nie miał, byłbym jako miedź brząkająca… + +Lecz serce starego Apostoła wzruszyło się tą duszą w męce, która, jak ptak zamknięty w klatce, rwała się do powietrza i słońca, więc wyciągnął ku Winicjuszowi ręce i rzekł: + +— Kto puka, będzie mu otworzono, i łaska Pana jest nad tobą, przeto błogosławię tobie, twojej duszy i twojej miłości w imię Zbawiciela świata. + +Winicjusz, który i tak mówił w uniesieniu, usłyszawszy błogosławieństwo skoczył ku Piotrowi i wówczas stała się rzecz nadzwyczajna. Oto ten potomek Kwirytów, który do niedawna nie uznawał w obcym człowieka, chwycił ręce starego Galilejczyka i począł je z wdzięcznością do ust przyciskać. + +A Piotr ucieszył się, albowiem rozumiał, że siejba znów padła na jedną więcej rolę i że jego sieć rybacza ogarnęła jedną więcej duszę. + +Obecni zaś, nie mniej ucieszeni tym jawnym znakiem czci dla Bożego Apostoła, zawołali jednym głosem: + +— Chwała na wysokościach Panu! + +Winicjusz powstał z rozjaśnioną twarzą i począł mówić: + +— Widzę, że szczęście może między wami mieszkać, bo czuję się szczęśliwy, i mniemam, że tak samo w innych mnie przekonacie rzeczach. Ale to wam jeszcze powiem, że nie stanie się to w Rzymie; cezar jedzie do Ancjum, a ja z nim muszę, gdyż mam rozkaz. Wiecie, że nie posłuchać — to śmierć. Ale jeślim znalazł łaskę w waszych oczach, jedźcie ze mną, abyście mnie nauczali prawdy waszej. Bezpieczniej wam tam będzie niż mnie samemu; w tym wielkim natłoku ludzi będziecie mogli opowiadać waszą prawdę na samym dworze cezara. Mówią, że Akte jest chrześcijanką, a i między pretorianami są chrześcijanie, bom sam widział, jak żołnierze klękali przed tobą, Piotrze, u bramy Nomentańskiej. W Ancjum mam willę, w której zbierać się będziemy, aby pod bokiem Nerona słuchać nauk waszych. Mówił mi Glaukus, że wy dla jednej duszy gotowiście na krańce świata wędrować, więc uczyńcie to dla mnie, coście uczynili dla tych, dla których przyszliście tu aż z Judei, uczyńcie i nie opuszczajcie duszy mojej! + +Oni usłyszawszy to poczęli się naradzać, myśląc z radością o zwycięstwie swej nauki i o znaczeniu, jakie dla pogańskiego świata mieć będzie nawrócenie się augustianina i potomka jednego z najstarszych rodów rzymskich. Gotowi byli istotnie wędrować na krańce świata dla jednej duszy ludzkiej i od śmierci Mistrza nic przecie innego nie czynili, więc odpowiedź odmowna nie przeszła im nawet przez myśl. Ale Piotr był w tej chwili pasterzem całej rzeszy, więc jechać nie mógł, natomiast Paweł z Tarsu, który niedawno był w Arycji i we Fregellae, a wybierał się znów w długą podróż na Wschód, aby odwiedzić tamtejsze kościoły i ożywić je nowym duchem gorliwości, zgodził się towarzyszyć młodemu trybunowi do Ancjum, łatwo mu bowiem było znaleźć tam statek idący na morza greckie. + +Winicjusz, jakkolwiek zasmucił się, że Piotr, któremu był tyle obowiązany, nie będzie mu towarzyszył, podziękował jednak z wdzięcznością, a następnie zwrócił się do starego Apostoła z ostatnią prośbą. + +— Wiedząc mieszkanie Ligii — rzekł — mógłbym sam pójść do niej i spytać, jako jest rzecz słuszna, czyli zechce mnie za męża, jeśli dusza moja stanie się chrześcijańską, ale wolę cię prosić, Apostole: pozwól mi ją widzieć albo wprowadź mnie sam do niej. Nie wiem, jak długo przyjdzie mi zabawić w Ancjum, i pamiętajcie, że przy cezarze nikt nie jest pewny swego jutra. Już mi mówił i Petroniusz, że nie całkiem mi tam będzie bezpiecznie. Niechże ją ujrzę przedtem, niech nasycę nią oczy i niech ją zapytam, czy mi złe zapomni i czy dobre ze mną podzieli. + +A Piotr Apostoł uśmiechnął się dobrotliwie i rzekł: + +— A któż by ci słusznej radości miał odmawiać, synu mój. + +Winicjusz znów pochylił się do jego rąk, albowiem całkiem już nie mógł wezbranego serca pohamować. Apostoł zaś wziął go za skronie i rzekł: + +— Ale ty się cezara nie bój, bo to ci powiadam, że włos nie spadnie ci z głowy. + +Po czym wysłał Miriam po Ligię, przykazując, by nie mówiła jej, kogo między nimi znajdzie, by i dziewczynie tym większą sprawić radość. + +Było niedaleko, więc po krótkim czasie zgromadzeni w izbie ujrzeli wśród mirtów ogródka Miriam prowadzącą za rękę Ligię. + +Winicjusz chciał biec naprzeciw, lecz na widok tej umiłowanej postaci szczęście odjęło mu siły — i stał z bijącym sercem, bez tchu, zaledwie mogąc się utrzymać na nogach, stokroć więcej wzruszony niż wówczas, kiedy po raz pierwszy w życiu usłyszał strzały Partów warczące koło swojej głowy. + +Ona wbiegła nie spodziewając się niczego i na jego widok stanęła również jak wryta. Twarz jej zaczerwieniła się i wraz pobladła bardzo, po czym jęła spoglądać zdumionymi, a zarazem przelękłymi oczyma na obecnych. + +Lecz naokół widziała jasne, pełne dobroci spojrzenia, Apostoł zaś Piotr zbliżył się do niej i rzekł: + +— Ligio, miłujeszże ty go zawsze? + +Nastała chwila milczenia. Usta poczęły jej drżeć jak u dziecka, któremu zbiera się na płacz i które czując się winnym widzi jednak, że trzeba przyznać się do winy. + +— Odpowiedz — rzekł Apostoł. + +Wówczas z pokorą i lękiem w głosie wyszeptała obsuwając się do kolan Piotra: + +— Tak jest… + +Lecz Winicjusz w jednej chwili klęknął przy niej, Piotr zaś położył ręce na ich głowach i rzekł: + +— Miłujcie się w Panu i na chwałę Jego, albowiem nie masz grzechu w miłości waszej. + + + +Rozdział trzydziesty czwarty + +Chodząc po ogródku Winicjusz opowiadał jej w krótkich, wyrwanych z głębi serca słowach to, co przed chwilą wyznał Apostołom: więc niepokój swej duszy, zmiany, jakie w nim zaszły, i wreszcie tę niezmierną tęsknotę, która przesłoniła mu życie od czasu, jak opuścił mieszkanie Miriam. Przyznał się Ligii, że chciał o niej zapomnieć, ale nie mógł. Myślał o niej po całych dniach i nocach. Przypominał mu ją ów krzyżyk związany z gałązek bukszpanu, który mu zostawiła, a który umieścił w lararium i mimo woli czcił jak coś boskiego. I tęsknił coraz mocniej, bo kochanie było od niego silniejsze i już u Aulusów objęło całkiem jego duszę… Innym przędą nić życia Parki, a jemu przędła ją miłość, tęsknota i smutek. Złe były jego postępki, ale płynęły z miłości. Kochał ją u Aulusów i na Palatynie, i gdy ją widział na Ostrianum słuchającą słów Piotra, i gdy szedł ją porywać z Krotonem, i gdy czuwała przy jego łożu, i gdy go opuściła. Przyszedł oto Chilo, który odkrył jej mieszkanie i radził ją porwać, ale on wolał ukarać Chilona i pójść do Apostołów prosić o prawdę i o nią… + +I niech będzie błogosławiona ta chwila, w której taka myśl przyszła mu do głowy, bo oto jest przy niej, a wszakże już ona nie będzie więcej uciekała przed nim, tak jak ostatnim razem uciekła z mieszkania Miriam? + +— Ja nie przed tobą uciekłam — rzekła Ligia. + +— Więc czemuś to uczyniła? + +A ona podniosła na niego swe oczy koloru irysów, po czym schyliwszy zawstydzoną głowę odrzekła: + +— Ty wiesz… + +Winicjusz umilkł na chwilę z nadmiaru szczęścia, po czym znów jął mówić, jak powoli otwierały mu się oczy, że ona jest całkiem różna od Rzymianek i chyba do jednej Pomponii podobna. Nie umiał jej zresztą dobrze wypowiedzieć, albowiem sam nie zdawał sobie sprawy z tego, co czuł, że w niej przychodzi na świat jakaś zupełnie inna piękność, której dotąd na świecie nie bywało, a która nie tylko jest posągiem, ale i duszą. Powiedział jej natomiast to, co napełniło ją radością, że ją pokochał nawet za to, iż uciekała przed nim, i że będzie mu świętą przy ognisku. + +Po czym chwyciwszy jej rękę nie mógł więcej mówić, patrzał tylko na nią z zachwytem, jak na odzyskane szczęście życia, i powtarzał jej imię, jakby chcąc się upewnić, że ją odnalazł i że jest przy niej: + +— O Ligio! O Ligio!… + +Wreszcie jął ją rozpytywać, co się działo w jej duszy, a ona przyznała mu się, że go pokochała jeszcze w domu Aulusów i że gdyby ją był odprowadził do nich z Palatynu, byłaby wyznała im swoją miłość i starała się przebłagać ich gniew na niego. + +— Ja ci przysięgam — rzekł Winicjusz — że mnie w myśli nawet nie postało odbierać cię Aulusom. Petroniusz powie ci kiedyś, żem już wówczas mówił mu, że cię kocham i że pragnę cię zaślubić. Powiedziałem mu: „Niech omaści drzwi moje wilczym tłuszczem i niech zasiądzie przy moim ognisku!” Ale on mnie wyśmiał i poddał cezarowi myśl, by cię zażądał jako zakładniczki i oddał mnie. Ileż razy przeklinałem go w moim żalu, ale może to pomyślny los tak zrządził, bo inaczej bym nie poznał chrześcijan i nie zrozumiał ciebie… + +— Wierz mi, Marku — odrzekła Ligia — że to Chrystus umyślnie prowadził cię ku sobie. + +Winicjusz podniósł głowę z pewnym zdziwieniem. + +— Prawda! — odpowiedział z żywością — wszystko składało się tak dziwnie, żem szukając ciebie spotkał się z chrześcijanami… W Ostrianum ze zdumieniem słuchałem Apostoła, bom takich rzeczy nigdy nie słyszał. To tyś modliła się za mnie. + +— Tak — odpowiedziała Ligia. + +Przeszli koło letnika pokrytego gęstwą bluszczu i zbliżyli się do miejsca, w którym Ursus, zdławiwszy Krotona, rzucił się na Winicjusza. + +— Tu — rzekł młody człowiek — gdyby nie ty, byłbym zginął. + +— Nie przypominaj! — odpowiedziała Ligia — i nie pamiętaj tego Ursusowi. + +— Mógłżebym mścić się nad nim za to, że cię bronił? Gdyby był niewolnikiem, zaraz darowałbym mu wolność. + +— Gdyby był niewolnikiem, Aulusowie dawno by go wyzwolili. + +— Pamiętasz — rzekł Winicjusz — żem cię chciał wrócić Aulusom? Aleś ty mi odrzekła, że cezar mógłby się o tym dowiedzieć i mścić się nad nimi. Patrzże: teraz będziesz ich mogła widywać, ilekroć zechcesz. + +— Dlaczego, Marku? + +— Mówię: „teraz”, a myślę, że będziesz ich mogła widywać bezpiecznie wówczas, gdy będziesz moja. Tak!… Bo gdyby cezar dowiedziawszy się o tym zapytał, com uczynił z zakładniczką, którą mi powierzył, rzeknę: „Zaślubiłem ją, i do Aulusów chodzi z mojej woli”. On długo w Ancjum nie zabawi, bo mu się chce do Achai, a choćby i zabawił, nie potrzebuję widywać go codziennie. Gdy Paweł z Tarsu nauczy mnie waszej Prawdy, zaraz chrzest przyjmę i wrócę tu, odzyskam przyjaźń Aulusów, którzy w tych dniach wracają do miasta, i nie będzie już przeszkód, a wówczas zabiorę cię i posadzę przy moim ognisku. O carissima! carissima! + +To rzekłszy wyciągnął ręce, jakby niebo biorąc na świadka swej miłości, a Ligia podniósłszy na niego świetliste oczy rzekła: + +— I wówczas powiem: „Gdzie ty, Kajus, tam i ja, Kaja”. + +— Nie, Ligio! — zawołał Winicjusz — przysięgam ci, że nigdy żadna kobieta nie była tak czczona w domu męża, jak ty będziesz w moim. + +Przez chwilę szli w milczeniu, nie mogąc objąć piersiami szczęścia, rozkochani w sobie, podobni do dwojga bóstw i tak piękni, jakby ich wraz z kwiatami wydała na świat wiosna. + +Stanęli wreszcie pod cyprysem rosnącym blisko wejścia do izby. Ligia oparła się o jego pień. Winicjusz zaś znów począł prosić drgającym głosem: + +— Każ Ursusowi pójść do domu Aulusów, zabrać twoje sprzęty i zabawki dziecinne i przenieść do mnie. + +A ona, spłonąwszy jak róża lub jak jutrzenka, odrzekła: + +— Zwyczaj każe inaczej. + +— Ja wiem. Zanosi je zwykle pronuba dopiero za oblubienicą, ale uczyń to dla mnie. Ja zabiorę je do mojej willi w Ancjum i będą mi cię przypominały. + +Tu złożył ręce i jął powtarzać jak dziecko, które prosi: + +— Pomponia wróci w tych dniach, więc uczyń to, diva, uczyń, carissima. + +— Niech Pomponia zrobi, jak zechce — odrzekła Ligia płonąc na wspomnienie „pronuby” jeszcze silniej. + +I znów umilkli, gdyż miłość poczęła im tamować dech w piersiach. Ligia stała oparta plecami o cyprys, z twarzą bielejącą w cieniu na kształt kwiatu, ze spuszczonymi oczyma i falującą żywiej piersią, a Winicjusz mienił się na twarzy i bladł. W ciszy południowej słyszeli bicie własnych serc i w upojeniu wzajemnym ów cyprys, krzewy mirtowe i bluszcze letnika zmieniały im się w ogród miłości. + +Lecz Miriam ukazała się we drzwiach i zaprosiła ich na południowy posiłek. Zasiedli wówczas wśród Apostołów, ci zaś patrzyli na nich z uciechą, jako na młode pokolenie, które po ich śmierci miało zachować i siać dalej ziarno nowej nauki. Piotr łamał i błogosławił chleb; na wszystkich twarzach był spokój i jakieś ogromne szczęście zdawało się przepełniać całą tę izbę. + +— Patrzże — rzekł wreszcie Paweł zwracając się do Winicjusza — zaliśmy nieprzyjaciółmi życia i radości? + +Ów zaś odpowiedział: + +— Wiem, jako jest, bom nigdy nie był tak szczęśliwy jak między wami. + + + +Rozdział trzydziesty piąty + +Wieczorem dnia tego Winicjusz przechodząc przez Forum do domu spostrzegł przy wejściu na Vicus Tuscus złoconą lektykę Petroniusza, niesioną przez ośmiu Bityńczyków, i zatrzymawszy ich znakiem ręki, zbliżył się do firanek. + +— Obyś miał sen przyjemny i błogi! — zawołał śmiejąc się na widok uśpionego Petroniusza. + +— Ach, to ty! — rzekł ocknąwszy się Petroniusz. — Tak, zdrzemnąłem się, bom noc spędził na Palatynie. Teraz wybrałem się, by sobie kupić coś do czytania do Ancjum… Co słychać? + +— Chodzisz po księgarniach? — spytał Winicjusz. + +— Tak. Nie chcę wprowadzić nieładu w bibliotece, więc na drogę czynię osobne zapasy. Podobno wyszły nowe rzeczy Musoniusza i Seneki. Szukam także Persjusza i pewnego wydania eklog Wergilego, którego nie mam. Och, jakiż jestem zmęczony i jak ręce mnie bolą od zdejmowania zwojów z kołków… Bo gdy się jest raz w księgarni, ciekawość bierze to i owo zobaczyć. Byłem u Awiruna, u Atraktusa na Argiletum, a przedtem jeszcze u Sozjuszów na Vicus Sandalarius. Na Kastora! Jak mi się spać chce!… + +— Byłeś na Palatynie, więc ja ciebie spytam, co słychać? Albo wiesz co? Odeślij lektykę i puszki z książkami, a pójdź do mnie. Pomówimy o Ancjum i o czymś jeszcze. + +— Dobrze — odrzekł Petroniusz wysuwając się z lektyki. — Musisz przecie wiedzieć, że pojutrze wybieramy się do Ancjum. + +— Skądże bym miał wiedzieć? + +— Na jakim ty świecie żyjesz? A więc ja pierwszy zwiastuję ci nowinę? Tak! Bądź gotów na pojutrze rano. Groch na oliwie nie pomógł, chustka na grubym karku nie pomogła i Miedzianobrody ochrypł. Wobec tego nie ma mowy o zwłoce. Przeklina Rzym i jego powietrze, na czym świat stoi, rad by go z ziemią zrównać albo zniszczyć ogniem i chce mu się morza jak najprędzej. Powiada, że te zapachy, które wiatr niesie z wąskich uliczek, wtrącą go do grobu. Dziś czyniono wielkie ofiary we wszystkich świątyniach, by mu wrócił głos — i biada Rzymowi, a zwłaszcza senatowi, jeśli prędko nie wróci. + +— Nie byłoby po co jechać wówczas do Achai. + +— Alboż nasz boski cezar ten jeden tylko talent posiada? — odrzekł śmiejąc się Petroniusz. — Wystąpiłby na igrzyskach olimpijskich jako poeta ze swoim pożarem Troi, jako woźnica, jako muzyk, jako atleta, ba, nawet jako tancerz i zabrałby w każdym razie wszystkie korony przeznaczone dla zwycięzców. Czy wiesz, dlaczego ta małpa ochrypła? Oto wczoraj zachciało mu się dorównać w tańcu naszemu Parysowi i tańczył nam przygodę Ledy, przy czym spotniał i zaziębił się. Cały był mokry i klejki jak węgorz świeżo wyjęty z wody. Zmieniał maski jedna po drugiej, kręcił się jak wrzeciono, machał rękami jak spity majtek i aż obrzydliwość brała patrzeć na ten wielki brzuch i na te cienkie nogi. Parys uczył go od dwóch tygodni, ale wyobraźże sobie Ahenobarba jako Ledę albo boga-łabędzia. To łabędź! Nie ma co mówić! Ale on chce publicznie wystąpić z tą pantominą, naprzód w Ancjum, a potem w Rzymie. + +— Gorszono się już tym, że śpiewał publicznie, ale pomyśleć sobie, że cezar rzymski wystąpi jako mima, nie! Tego chyba Rzym nie zniesie! + +— Mój drogi! Rzym wszystko zniesie, a senat uchwali dziękczynienie „ojcu ojczyzny”. + +Po chwili zaś dodał: + +— A gawiedź dumna jeszcze z tego, że cezar jest jej błaznem. + +— Powiedz sam, czy można było więcej spodleć? + +Petroniusz ruszył ramionami. + +— Ty sobie żyjesz w domu i w swoich rozmyślaniach to o Ligii, to o chrześcijanach, więc chyba nie wiesz, co się stało przed paru dniami. Przecie Nero zaślubił publicznie Pitagorasa. Występował jako panna młoda. Zdawałoby się, że to już miara szaleństwa przebrana, nieprawda? I cóż powiesz: przyszli wezwani flaminowie i dali mu uroczyście ślub. Byłem przy tym! I ja dużo mogę znieść, a jednak wyznaję, iżem pomyślał, że bogowie, jeśli są, to powinni dać jaki znak… Ale cezar nie wierzy w bogów i ma rację. + +— Jest zatem w jednej osobie najwyższym kapłanem, bogiem i ateistą — rzekł Winicjusz. + +Petroniusz począł się śmiać: + +— Prawda! Nie przyszło mi to do głowy, a to jest połączenie, jakiego świat dotąd nie widział. + +Po czym przystanąwszy rzekł: + +— Bo trzeba jeszcze dodać, że ten najwyższy kapłan, który nie wierzy w bogów, i ten bóg, który z nich drwi, boi się ich, jako ateista. + +— Dowodem to, co zaszło w świątyni Westy. + +— Co za świat! + +— Jaki świat, taki cezar! — Ale to długo nie potrwa. + +Tak rozmawiając weszli do domu Winicjusza, który wesoło zawołał o wieczerzę, a następnie zwrócił się do Petroniusza i rzekł: + +— Nie, mój drogi, świat musi się odrodzić. + +— My go nie odrodzim — odpowiedział Petroniusz — choćby dlatego, że w czasach Nerona człowiek jest jako motyl: żyje w słońcu łaski, a przy pierwszym chłodnym powiewie ginie… choćby nie chciał! Na syna Mai! Nieraz zadaję sobie pytanie, jakim cudem taki Lucjusz Saturninus mógł dożyć dziewięćdziesięciu trzech lat, przeżyć Tyberiusza, Kaligulę, Klaudiusza?... Ale mniejsza z tym. Czy pozwolisz mi posłać twoją lektykę po Eunice? Przeszła mi jakoś ochota do snu i chciałbym się weselić. Każ na wieczerzę przyjść cytrzyście, a potem pogadamy o Ancjum. Trzeba o tym pomyśleć, a zwłaszcza tobie. + +Winicjusz wydał rozkaz, by posłano po Eunice, ale oświadczył, że nad pobytem w Ancjum nie myśli sobie łamać głowy. Niech ją łamią ci, którzy nie umieją żyć inaczej, jak w promieniach łaski cezara. Świat nie kończy się na Palatynie, zwłaszcza dla tych, którzy co innego mają w sercu i w duszy. + +I mówił to tak niedbale, z takim ożywieniem i tak wesoło, że wszystko to uderzyło Petroniusza, więc popatrzywszy na niego przez chwilę, rzekł: + +— Co się z tobą dzieje? Tyś dziś taki, jak byłeś wówczas, gdyś jeszcze nosił złotą bullę na szyi. + +— Jestem szczęśliwy — odrzekł Winicjusz. — Zaprosiłem cię do siebie umyślnie, by ci to powiedzieć. + +— Co ci się zdarzyło? + +— Coś takiego, czego bym nie odstąpił za imperium rzymskie. + +To rzekłszy siadł, wsparł ramię na poręczy krzesła, głowę na ramieniu i począł mówić z twarzą pełną uśmiechów i z jaśniejącym wzrokiem: + +— Czy pamiętasz, jak byliśmy razem u Aulusa Plaucjusza i tam po raz pierwszy widziałeś boską dziewczynę, którąś sam nazwał jutrzenką i wiosną? Pamiętasz tę Psyche, tę nieporównaną, tę najpiękniejszą z dziewic i z waszych bogiń? + +Petroniusz patrzył na niego z takim zdziwieniem, jakby chciał sprawdzić, czy głowa jego jest w porządku. + +— Po jakiemu ty mówisz? — rzekł wreszcie. — Oczywiście, że pamiętam Ligię. + +A Winicjusz rzekł: + +— Jestem jej narzeczonym. + +— Co?… + +Lecz Winicjusz zerwał się i zawołał dyspensatora. + +— Niech niewolnicy staną tu przede mną co do jednej duszy! Żywo! + +— Jesteś jej narzeczonym? — powtórzył Petroniusz. + +Lecz nim ochłonął ze zdziwienia, ogromne atrium Winicjuszowego domu zaroiło się od ludzi. Biegli zdyszani starcy, mężczyźni w sile wieku, kobiety, chłopięta i dziewczyny. Z każdą chwilą atrium napełniało się coraz szczelniej: na korytarzach, zwanych fauces, słychać było głosy nawołujące się w rozmaitych językach. Wreszcie ustawili się wszyscy murem pod ścianami i wśród kolumn, Winicjusz zaś, stanąwszy koło impluvium, zwrócił się do Demasa wyzwoleńca i rzekł: + +— Którzy wysłużyli w domu lat dwadzieścia, mają się stawić jutro u pretora, gdzie otrzymają wolność; którzy nie wysłużyli, otrzymają po trzy sztuki złota i podwójną porcję przez tydzień. Do ergastulów wiejskich posłać rozkaz, by odpuszczono kary, zdjęto kajdany z nóg ludziom i karmiono ich dostatnio. Wiedzcie, że nastał dla mnie szczęśliwy dzień, i chcę, by radość była w domu. + +Oni przez chwilę stali w milczeniu, jakby uszom własnym nie wierząc, po czym wszystkie ręce podniosły się naraz do góry i wszystkie usta zawołały: + +— Aa! Panie! aaa!… + +Winicjusz odprawił ich znakiem ręki, więc choć mieli ochotę dziękować i padać mu do nóg, odeszli spiesznie, napełniając dom szczęściem od podziemi do dachu. + +— Jutro — rzekł Winicjusz — każę im jeszcze zejść się w ogrodzie i kreślić przed sobą znaki, jakie chcą. Tych, którzy nakreślą rybę, wyzwoli Ligia. + +Lecz Petroniusz, który nie dziwił się nigdy długo niczemu, ochłódł już i zapytał: + +— Rybę? Aha! Pamiętam, co mówił Chilo: to znak chrześcijan. + +Po czym wyciągnął rękę do Winicjusza i rzekł: + +— Szczęście jest zawsze tam, gdzie je człowiek widzi. Niech Flora sypie wam kwiaty pod nogi przez długie lata. Życzę ci wszystkiego, czego sam sobie życzysz. + +— To ci dziękuję, bom myślał, że będziesz odradzał, a to, widzisz, byłby stracony czas. + +— Ja, odradzać? Bynajmniej. Owszem, mówię ci, że dobrze robisz. + +— Ha, zmienniku! — odrzekł wesoło Winicjusz — zaliś zapomniał, coś mi niegdyś mówił, gdyśmy wychodzili z domu Grecyny? + +Lecz Petroniusz odpowiedział z zimną krwią: + +— Nie, ale zmieniłem zdanie. + +Po chwili zaś dodał: + +— Mój kochany! W Rzymie wszystko się zmienia. Mężowie zmieniają żony, żony zmieniają mężów, dlaczegóż ja bym nie miał zmienić zdania? Niewiele brakło, a Nero byłby zaślubił Akte, którą umyślnie dla niego wywiedli z królewskiego rodu. I cóż! Miałby uczciwą żonę, a my uczciwą Augustę. Na Proteusza i jego morskie pustkowia! Zawsze będę zmieniał zdanie, ilekroć uznam to za stosowne lub wygodne. Co do Ligii, jej królewskie pochodzenie pewniejsze jest niż pergamscy przodkowie Akte. Ale ty się strzeż w Ancjum Poppei, która jest mściwa. + +— Ani myślę! Włos mi nie spadnie z głowy w Ancjum. + +— Jeśli sądzisz, że mnie jeszcze raz zadziwisz, to się mylisz, ale skąd masz tę pewność? + +— Powiedział mi to Piotr Apostoł. + +— A! Powiedział ci to Piotr Apostoł! Na to nie ma argumentu, pozwól jednak, bym ja przedsięwziął pewne środki ostrożności, choćby dlatego, by Piotr nie okazał się fałszywym prorokiem, bo gdyby Piotr Apostoł wypadkiem się omylił, mógłby stracić twoją ufność, która i nadal zapewne Piotrowi Apostołowi się przyda. + +— Czyń, co chcesz, ale ja mu wierzę. I jeśli myślisz, że mnie do niego zrazisz powtarzając z przekąsem w kółko jego imię, to się mylisz. + +— Więc jeszcze jedno pytanie: czyś został już chrześcijaninem? + +— Dotąd nie, ale Paweł z Tarsu jedzie ze mną, aby mi tłumaczyć naukę Chrystusa, a potem przyjmę chrzest, bo to, coś mówił, że oni są nieprzyjaciółmi życia i radości, to nieprawda! + +— To tym lepiej dla ciebie i dla Ligii — odpowiedział Petroniusz. + +Po czym wzruszywszy ramionami rzekł jakby sam do siebie: + +— Zadziwiająca jednak rzecz, jak ci ludzie umieją zdobywać wyznawców i jak ta sekta się szerzy. + +A Winicjusz odpowiedział z takim zapałem, jakby i sam był ochrzczony. + +— Tak! Tysiące i dziesiątki tysięcy są w Rzymie, w miastach Italii, w Grecji i Azji. Są chrześcijanie wśród legii i wśród pretorianów, są w samym pałacu cezara. Wyznają tę naukę niewolnicy i obywatele, ubodzy i bogaci, plebs i patrycjat. Zali wiesz, że niektórzy Korneliusze są chrześcijanami, że jest chrześcijanką Pomponia Grecyna, że była nią podobno Oktawia, a jest Akte? Tak, ta nauka ogarnia świat i ona jedna może go odrodzić. Nie wzruszaj ramionami, bo kto wie, czy za miesiąc lub za rok sam jej nie przyjmiesz. + +— Ja? — rzekł Petroniusz. — Nie, na syna Lety! Ja jej nie przyjmę, choćby w niej tkwiła prawda i mądrość zarówno ludzka, jak boska… To wymagałoby trudu, a ja się nie lubię trudzić. To wymagałoby zrzeczeń się, a ja się nie lubię niczego w życiu zrzekać… Z twoją naturą, podobną do ognia i ukropu, zawsze mogło się coś podobnego przytrafić, ale ja? Ja mam swoje gemmy, swoje kamee, swoje wazy i swoją Eunice. W Olimp nie wierzę, ale go sobie urządzam na ziemi i będę kwitnął, póki mnie nie przeszyją strzały boskiego łucznika lub póki mi cezar nie każe otworzyć sobie żył. Ja nadto lubię woń fiołków i wygodne triclinium. Lubię nawet naszych bogów… jako figury retoryczne, i Achaję, do której wybieram się z naszym otyłym, cienkonogim, nieporównanym boskim cezarem, Augustem, Periodonicesem… Herkulesem, Neronem!… + +To rzekłszy rozweselił się na samo przypuszczenie, że mógłby przyjąć naukę rybaków galilejskich, i począł półgłosem śpiewać: + + +W zieleń mirtową owinę jasny miecz mój, +W ślad Harmodiosa i Arystogitona… + +Lecz przerwał, gdyż wywoływacz dał znać, że przybyła Eunice. + +Wraz też po jej przybyciu podano i wieczerzę, w czasie której, po kilku pieśniach odśpiewanych przez cytrzystę, Winicjusz opowiadał Petroniuszowi o odwiedzinach Chilona i o tym, jak te odwiedziny podały mu myśl udania się wprost do Apostołów, która przyszła mu właśnie podczas chłosty Chilona. + +Na to Petroniusz, którego znów poczęła ogarniać senność, przyłożył rękę do czoła i rzekł: + +— Myśl była dobra, skoro skutek dobry. A co do Chilona, ja kazałbym mu dać pięć sztuk złota, ale skoro kazałeś go ćwiczyć, to już lepiej było i zaćwiczyć, bo kto wie, czy z czasem nie będą mu się jeszcze senatorowie kłaniali, jak dziś kłaniają się naszemu rycerzowi-Dratewce-Watyniuszowi. Dobranoc. + +I zdjąwszy wieńce poczęli się razem z Eunice zbierać do domu, a gdy wyszli, Winicjusz udał się do biblioteki i pisał do Ligii, co następuje: + +„Chcę, aby gdy otworzysz twoje śliczne oczy, o boska, list ten powiedział ci: dzień dobry! Dlatego dziś piszę, choć jutro cię zobaczę. Cezar pojutrze wyjeżdża do Ancjum i ja, eheu! muszę mu towarzyszyć. Wszak ci już powiedziałem, że nie posłuchać byłoby to narazić życie, a ja teraz nie miałbym odwagi umierać. Lecz jeśli ty nie chcesz, odpisz mi jedno słowo, a zostanę, a już Petroniusza rzeczą będzie odwrócić ode mnie niebezpieczeństwo. Dziś, w dniu radości, rozdałem nagrody wszystkim niewolnikom, a tych, którzy przesłużyli w domu lat dwadzieścia, zawiodę jutro do pretora, by ich wyzwolić. Ty, droga, powinnaś mi to pochwalić, gdyż mi się zdaje, że to będzie zgodne z tą słodką nauką, którą wyznajesz, a po wtóre, uczyniłem to dla ciebie. Powiem im jutro, że tobie zawdzięczają wolność, aby ci byli wdzięczni i sławili imię twoje. Sam za to oddaję się w niewolę szczęściu i tobie i bogdajem nigdy nie zaznał wyzwolenia. Przeklęte niech będzie Ancjum i podróże Ahenobarba. Trzykroć, czterykroć szczęśliwym, żem nie tak mądry jak Petroniusz, bo może musiałbym jechać do Achai. Tymczasem chwile rozstania osłodzi mi pamięć o tobie. Ilekroć będę się mógł wyrwać, siędę na konia i popędzę do Rzymu, by oczy twoim widokiem, uszy twym słodkim głosem ucieszyć. Ilekroć nie zdołam, wyślę niewolnika z listem i zapytaniem o ciebie. Pozdrawiam cię, boska, i obejmuję nogi twoje. Nie gniewaj się, że cię zwę boską. Jeśli zakażesz, usłucham, ale dziś jeszcze nie umiem inaczej. Pozdrawiam cię z przyszłego twego domu — duszą całą”. + + + +Rozdział trzydziesty szósty + +Wiadomo było w Rzymie, że cezar chce odwiedzić po drodze Ostię, a raczej największy statek na świecie, który świeżo przywiózł był zboże z Aleksandrii, stamtąd zaś drogą Pobrzeżną uda się do Ancjum. Rozkazy były wydane już kilka dni temu, dlatego od rana przy Porta Ostiensis zbierały się tłumy złożone z miejscowej gawiedzi i wszystkich narodów świata, by oczy nasycić widokiem orszaku cesarskiego, któremu plebs rzymski nigdy nie mógł się dostatecznie napatrzyć. Do Ancjum droga nie była trudna ni daleka, w samym zaś mieście, złożonym z urządzonych wspaniale pałaców i willi, można było znaleźć wszystko, czego wymagała wygoda, a nawet najwyszukańszy ówczesny zbytek. Jednakże cezar miał zwyczaj zabierać ze sobą w drogę wszelkie przedmioty, w których miał upodobanie, począwszy od narzędzi muzycznych i sprzętów domowych, skończywszy na posągach i mozaikach, które układano nawet wówczas, gdy chciał na krótką tylko chwilę zatrzymać się w drodze czy to dla odpoczynku, czy to dla posiłku. Z tego powodu towarzyszyły mu w każdej wycieczce całe zastępy sług, nie licząc oddziałów pretoriańskich i augustianów, z których każdy miewał osobny orszak niewolników. + +Wczesnym rankiem dnia tego pastuchy z Kampanii, przyodziani w koźle skóry na nogach i z twarzami spieczonymi przez słońce, przepędzili naprzód przez bramę pięćset oślic, aby Poppea nazajutrz po przybyciu do Ancjum mogła mieć swą zwyczajną kąpiel w ich mleku. Gawiedź ze śmiechem i zadowoleniem patrzyła na kołyszące się wśród kłębów kurzu długie uszy stada i z radością słuchała świstu biczów oraz dzikich okrzyków pastuchów. Po przejściu oślic roje pachołków rzuciły się na drogę i oczyściwszy ją starannie, poczęły posypywać kwiatami i igliwiem pinii. W tłumach powtarzano sobie z pewnym uczuciem dumy, że cała droga aż do Ancjum miała być tak przytrzaśnięta kwieciem, które zebrano z ogrodów prywatnych z okolicy, a nawet zakupiono za drogie pieniądze od przekupek przy Porta Mugionis. W miarę jak upływały godziny poranku, ciżba zwiększała się z każdą chwilą. Niektórzy poprzyprowadzali całe rodziny, by zaś czas nie wydał się im zbyt długi, rozkładali zapasy żywności na kamieniach przeznaczonych pod nową świątynię Cerery i jedli prandium pod gołym niebem. Gdzieniegdzie potworzyły się gromady, w których rej wodzili bywalcy. Rozprawiano z powodu wyjazdu cesarskiego o jego przyszłych podróżach i o podróżach w ogóle, przy czym majtkowie i wysłużeni żołnierze opowiadali dziwy o krajach, o których zasłyszeli w czasie dalekich wypraw, a w których nie postała dotąd noga rzymska. Mieszczuchowie, którzy nie byli nigdy w życiu dalej jak na Via Appia, słuchali ze zdumieniem o cudach Indii i Arabii, o archipelagach otaczających Brytanię, gdzie na pewnej wysepce Briarius więził uśpionego Saturna i gdzie mieszkały duchy, o krainach hiperborejskich, o stężałych morzach, o syczeniu i ryku, jaki wydawały wody Oceanu w chwili, gdy zachodzące słońce zanurzało się w topieli. Łatwo znajdowały wiarę wśród hałastry podobne wieści, w które wierzyli tacy nawet ludzie, jak Pliniusz i Tacyt. Mówiono również o owym okręcie, który miał zwiedzić cezar, iż wiezie na dwa lata pszenicy, nie licząc czterystu podróżnych, tyleż załogi i mnóstwa dzikich zwierząt, które miały być użyte w czasie letnich igrzysk. Jednało to ogólną przychylność dla cezara, który nie tylko karmił, ale bawił lud. Gotowano się też na pełne zapału powitanie. + +Tymczasem ukazał się oddział numidyjskich jeźdźców, należących do wojsk pretoriańskich. Przybrani byli w żółte szaty, czerwone przepaski i wielkie zausznice, rzucające złoty blask na ich czarne twarze. Ostrza ich bambusowych dzid świeciły w słońcu jak płomyki. Po przejściu ich rozpoczął się pochód podobny do procesji. Tłumy cisnęły się, by bliżej przypatrzeć się przejściu, lecz nadeszły oddziały pieszych pretorianów i ustawiwszy się wzdłuż po jednej i drugiej stronie bramy, broniły przystępu do drogi. Szły naprzód wozy wiozące namioty z purpury, czerwone i fioletowe, i namioty z białego jak śnieg byssu przetykanego złotymi nićmi, i kobierce wschodnie, i stoły cytrusowe, i kawałki mozaik, sprzęty kuchenne, i klatki z ptakami ze Wschodu, Południa i Zachodu, których mózgi lub języki miały iść na stół cesarski, i amfory z winem, i kosze z owocami. Lecz przedmioty, których nie chciano narażać na pogięcie lub potłuczenie na wozach, nieśli piesi niewolnicy. Widziano więc całe setki ludzi niosących naczynia i posążki z miedzi korynckiej; widziano osobnych do waz etruskich, osobnych do greckich, osobnych do naczyń złotych, srebrnych lub wyrobionych ze szkła aleksandryjskiego. Przegradzały ich małe oddziały pretorianów pieszych i konnych, nad każdym zaś niewolniczym zastępem czuwali dozorcy uzbrojeni w bicze, zakończone kawałkami ołowiu i żelaza zamiast trzaskawek. Pochód, złożony z ludzi niosących z uwagą i skupieniem rozmaite przedmioty, wyglądał jak jakaś uroczysta procesja religijna, a podobieństwo stawało się jeszcze wyraźniejsze, gdy poczęły iść narzędzia muzyczne cezara i dworu. Widać tam było harfy, lutnie greckie, lutnie hebrajskie, i egipskie, liry, formingi, cytry, piszczałki, długie powyginane bucyny i cymbały. Patrząc na to morze instrumentów, połyskujących w słońcu złotem, brązem, drogimi kamieniami i perłowcem, można by sądzić, że Apollo lub Bachus wybrali się w podróż po świecie. Za czym pojawiły się wspaniałe karruki, pełne skoczków, tancerzy, tancerek malowniczo zgrupowanych, z tyrsami w ręku. Za nimi jechali niewolnicy przeznaczeni nie do posług, lecz do zbytku: więc pacholęta i małe dziewczątka, wybrane z całej Grecji i Azji Mniejszej; długowłose lub z wijącymi się puklami ujętymi w złote siatki, podobne do amorów, o twarzach cudnych, ale całkiem pokrytych grubą warstwą kosmetyków z obawy, by delikatnej ich płci nie opalił wiatr Kampanii. + +I znów następował pretoriański oddział olbrzymich Sykambrów, brodatych, jasno- i rudowłosych, a błękitnookich. Przed nimi chorążowie, zwani imaginarii, nieśli orły rzymskie, tablice z napisami, posążki bogów germańskich i rzymskich, a wreszcie posążki i popiersia cezara. Spod skór i pancerzy żołnierskich wyglądały ramiona ogorzałe i silne jak machiny wojenne, zdolne władać ciężką bronią, w którą zbrojne były tego rodzaju straże. Ziemia zdawała się uginać pod ich równym, ciężkim krokiem, oni zaś jakby świadomi swej siły, której mogli użyć przeciw samym cezarom, spoglądali wyniośle na czerń uliczną, widocznie zapominając, że wielu z nich przyszło do tego miasta w łańcuchach. Lecz była ich garść nieznaczna, główne bowiem pretoriańskie siły pozostawały w obozach na miejscu, by czuwać nad miastem i trzymać je w ryzach. Gdy przeszli, wiedziono pociągowe tygrysy i lwy Nerona, aby jeśli mu przyjdzie chęć naśladować Dionizosa, było co zaprząc do pochodowych wozów. Prowadzili je Hindusi i Arabowie na stalowych łańcuchach z pętlicą, ale owiniętych tak w kwiaty, że zdawały się z samych kwiatów uwite. Przyswojone przez biegłych bestiariów zwierzęta patrzyły na tłumy swymi zielonymi, jakby sennymi oczyma, czasem zaś wznosząc olbrzymie głowy, wciągały chrapliwie w nozdrza wyziewy ludzkie, oblizując kolczastymi językami paszcze. + +Szły jeszcze wozy cesarskie i lektyki, większe i mniejsze, złote lub purpurowe, wykładane kością słoniową, perłami lub grające blaskiem klejnotów; za nimi znów mały oddział pretorianów w rzymskich zbrojach złożony z samych italskich żołnierzy-ochotników; znów tłumy wykwintnej służby niewolniczej i chłopiąt, a wreszcie jechał sam cezar, którego zbliżanie się zwiastował z daleka okrzyk tłumów. + +W ciżbie znajdował się i Piotr Apostoł, który raz w życiu chciał ujrzeć cezara. Towarzyszyła mu Ligia, mając twarz ukrytą pod gęstą zasłoną, i Ursus, którego siła stanowiła najpewniejszą dla dziewczyny opiekę pośród niesfornych i rozpasanych tłumów. Lig wziął w ręce jeden z głazów przeznaczonych pod budowę świątyni i przyniósł go Apostołowi, aby ten, wstąpiwszy na niego, mógł lepiej widzieć od innych. Ciżba poczęła z początku szemrać, gdyż Ursus rozsuwał ją, jak statek rozsuwa fale, gdy jednak sam jeden podniósł kamień, którego czterech najtęższych z ludu mocarzy nie zdołałoby poruszyć, szemranie zmieniło się w podziw i okrzyki: „Macte!”, odezwały się naokoło. Lecz tymczasem nadjechał cezar. Siedział na wozie mającym kształt namiotu, ciągnionym przez sześć białych idumejskich ogierów, podkutych złotem. Wóz miał kształt namiotu z otwartymi umyślnie bokami, tak aby tłumy mogły cezara widzieć. Mogło się tam pomieścić kilka osób, lecz Nero chcąc, by uwaga skupiała się wyłącznie na nim, jechał przez miasto sam, mając u nóg tylko dwóch karzełków-wyrodków. Przybrany był w białą tunikę i w ametystową togę, która rzucała sinawy blask na jego oblicze. Na głowie miał laurowy wieniec. Od czasu wyjazdu do Neapolis utył znacznie. Twarz mu się rozlała; pod dolną szczęką zwieszał się podwójny podbródek, przez co usta jego, zawsze zbyt blisko nosa położone, teraz zdawały się być wycięte tuż pod nozdrzami. Grubą szyję osłaniał, jak zwykle, chustką jedwabną, którą poprawiał co chwila ręką białą i tłustą, porośniętą na przegubie rudawym włosem tworzącym jakby krwawe plamy, którego nie pozwolił wyrywać sobie epilatorom, gdyż mu powiedziano, że sprowadza to drżenie palców i przeszkadza w grze na lutni. Bezdenna próżność malowała się, jak zawsze, na jego twarzy, w połączeniu ze zmęczeniem i nudą. W ogóle była to twarz zarazem straszna i błazeńska. Jadąc obracał głowę na obie strony, przymrużając chwilami oczy i nasłuchując bacznie, jak go witają. Witała go burza oklasków i okrzyki: „Witaj, boski! Cezarze, imperatorze, witaj, zwycięski! Witaj, niezrównany — synu Apollina, Apollinie!” Słuchając tych słów uśmiechał się, lecz chwilami przelatywała mu po twarzy jakby chmura, tłum bowiem rzymski był szyderczy i zaufany w liczbę pozwalał sobie na drwiące docinki nawet względem wielkich tryumfatorów, takich, których istotnie kochał i szanował. Wszakże wiadomo było, że niegdyś krzyczano przy wjeździe Juliusza Cezara do Rzymu: „Obywatele, pochowajcie żony, bo wjeżdża urwis z łysiną!” Lecz potworna miłość własna Nerona nie znosiła najmniejszych przygan ni docinków, tymczasem w tłumie wśród okrzyków pochwalnych odzywały się wołania: „Miedzianobrody!… Miedzianobrody! Dokąd wieziesz swą płomienną brodę? Czy boisz się, by Rzym od niej nie spłonął?” I ci, którzy tak wołali, nie wiedzieli, że żart ich kryje w sobie straszliwe proroctwo. Cezara niezbyt zresztą gniewały podobne głosy, tym bardziej że brody nie nosił, albowiem dawniej jeszcze ofiarował ją w złotej puszce Jowiszowi Kapitolińskiemu. Lecz inni, ukryci za stosami głazów i przy zrębie świątyni, krzyczeli: „Matricida! Nero! Orestes! Alkmeon!”, a inni: „Gdzie Oktawia?”, „Oddaj purpurę!” — na jadącą zaś tuż za nim Poppeę wołano: „Flava coma!” — którą to nazwą oznaczano ulicznice. Muzykalne ucho Nerona chwytało i takie okrzyki, a wówczas podnosił palcami do oka swój wypolerowany szmaragd, jakby chcąc zobaczyć i zapamiętać tych, którzy je wydali. W ten sposób wzrok jego zatrzymał się na stojącym na kamieniu Apostole. Przez chwilę dwaj ci ludzie patrzyli na siebie, nikomu zaś ni z tego świetnego orszaku, ni z tych nieprzeliczonych tłumów nie przyszło na myśl, że spoglądają na siebie w tej minucie dwaj władcy ziemi, z których jeden minie wkrótce jak krwawy sen, drugi zaś, ów starzec przybrany w prostaczą lacernę, obejmie w wieczyste posiadanie świat i miasto. + +Tymczasem cezar przejechał, a tuż za nim ośmiu Afrów przeniosło wspaniałą lektykę, w której siedziała znienawidzona przez lud Poppea. Przybrana, jak i Nero, w szatę ametystowej barwy, z grubym pokładem kosmetyków na twarzy, nieruchoma, zamyślona i obojętna, wyglądała jak jakieś bóstwo zarazem piękne i złe, które niesiono jak na procesji. Ciągnął w jej ślady znów cały dwór męskiej i żeńskiej służby oraz szeregi wozów z przyborami do wygód i stroju. Słońce dobrze już schodziło z południa, gdy zaczął się przejazd augustianów — korowód świetny, migotliwy, mieniący się jak wąż i nieskończony. Leniwy Petroniusz, życzliwie witany przez tłumy, kazał się wraz ze swoją do bogini podobną niewolnicą nieść w lektyce. Tygellinus jechał w karruce ciągniętej przez małe koniki przybrane w białe i purpurowe pióra. Widziano go, jak wstawał z wozu i wyciągając szyję wypatrywał, rychło mu li cezar da znak, żeby się do niego przesiadł. Spośród innych tłumy witały oklaskami Licynianusa Pizona, śmiechem Witeliusza, gwizdaniem Watyniusza. Względem Licyniusza i Lekaniusza, konsulów, zachowywano się obojętnie, lecz Tuliusz Senecjo, którego lubiono nie wiadomo za co, równie jak i Westynus zyskali poklask tłuszczy. Dwór był nieprzeliczony. Zdawało się, że wszystko, co jest bogatsze i świetniejsze lub znakomite w Rzymie, emigruje do Ancjum. Nero nigdy nie podróżował inaczej, jak w tysiąc wozów, zastęp zaś towarzyszących mu prawie zawsze przenosił liczbę żołnierzy w legii. Pokazywano więc sobie i Domicjusza Afra, i zgrzybiałego Lucjusza Saturnina; widziano Wespazjana, który nie był jeszcze wyciągnął na swą wyprawę do Judei, z której wrócił dopiero po koronę cesarską, i jego synów, i młodego Nerwę, i Lukana, i Anniusza Gallona, i Kwintianusa, i mnóstwo kobiet znanych z bogactw, piękności, zbytku i rozpusty. Oczy tłuszczy przenosiły się ze znajomych twarzy na uprzęże, wozy, konie, dziwaczne stroje służby, złożonej ze wszystkich narodów świata. W tej powodzi przepychu i wielkości nie wiadomo było, na co patrzeć, i nie tylko oczy, ale i myśl olśniewała od tych blasków złotych, od tych barw purpury i fioletu, od migotania drogich kamieni, od połysków bisiorów, perłowca, kości słoniowej. Zdawało się, że same promienie słoneczne rozpraszają się w tej świetnej topieli. A choć wśród tłuszczy nie brakło nędzarzy z zaklęśniętymi brzuchami i głodem w oczach, przecie widok ów zapalał ich nie tylko chęcią użycia i zazdrością, ale napełniał zarazem rozkoszą i dumą, dając poczucie tej mocy i niepożytości Rzymu, na którą się składał i przed którą klęczał świat. Jakoż w świecie całym nie było nikogo, kto by śmiał mniemać, że ta potęga nie przetrwa wszystkich wieków, nie przeżyje wszystkich narodów i że coś może jej na ziemi się oprzeć. + +Winicjusz, jadąc na końcu orszaku, na widok Apostoła i Ligii, której nie spodziewał się widzieć, wyskoczył z wozu i powitawszy ich z rozpromienioną twarzą, począł mówić przyśpieszonym głosem jak człowiek, który nie ma czasu do stracenia: + +— Przyszłaś? Nie wiem, jak ci mam dziękować, o Ligio!… Bóg nie mógł mi zesłać lepszej wróżby. Pozdrawiam cię jeszcze, żegnając, ale nie żegnam na długo. Po drodze rozstawię konie partyjskie i w każdy dzień wolny będę przy tobie, póki powrotu sobie nie wyproszę. Bądź zdrowa! + +— Bądź zdrów, Marku — odrzekła Ligia i potem dodała ciszej: + +— Niech cię Chrystus prowadzi i otworzy ci duszę na słowa Pawła. + +On zaś ucieszył się w sercu, iż chodzi jej o to, by prędko został chrześcijaninem, więc odpowiedział: + +— Ocelle mi! Niech się tak stanie, jak mówisz. Paweł woli jechać między mymi ludźmi, ale jest ze mną i będzie mi mistrzem i towarzyszem… Uchyl zasłony, radości moja, abym cię jeszcze ujrzał przed drogą. Czemu się tak zakryłaś? + +Ona podniosła ręką zasłonę i ukazała mu swą jasną twarz i cudne śmiejące się oczy, pytając: + +— To źle? + +I uśmiech jej miał w sobie trochę dziewczęcej przekory, lecz Winicjusz, patrząc na nią z uniesieniem, odpowiedział: + +— Źle dla oczu moich, które niechby do śmierci patrzyły na ciebie jedną. + +Po czym zwrócił się do Ursusa i rzekł: + +— Ursusie, pilnuj jej jak źrenicy oka, bo to nie tylko twoja, lecz i moja — domina! + +To powiedziawszy chwycił jej rękę i przycisnął do niej usta ku wielkiemu zdumieniu gawiedzi, która nie mogła zrozumieć oznaki takiej czci ze strony świetnego augustianina dla dziewczyny przybranej w proste, niemal niewolnicze szaty. + +— Bądź zdrowa… + +Po czym oddalił się prędko, gdyż cały orszak cezariański posunął się był znacznie naprzód. Apostoł Piotr przeżegnał go nieznacznym znakiem krzyża, zaś dobry Ursus począł go zaraz wysławiać, rad, że młoda pani słucha chciwie i patrzy na niego z wdzięcznością. + +Orszak oddalał się i przesłaniał kłębami złotej kurzawy, lecz oni patrzyli jeszcze długo w ślad za nim, póki nie zbliżył się do nich Demas młynarz, ten sam, u którego pracował nocami Ursus. + +Ów ucałowawszy rękę Apostoła począł go prosić, by wstąpili do niego na posiłek, mówiąc, że dom jego jest blisko Emporium, oni zaś muszą być głodni i zmęczeni spędziwszy większą część dnia przy bramie. + +Poszli więc razem i odpocząwszy, i posiliwszy się w jego domu, pod wieczór dopiero wracali na Zatybrze. Mając zamiar przejść rzekę przez most Emiliusza, szli przez Clivus Publicus, idący środkiem wzgórza Awentyńskiego między świątyniami Diany i Merkurego. Apostoł Piotr patrzył z wyżyny na otaczające go i na dalsze, ginące w oddaleniu gmachy i pogrążywszy się w milczeniu, rozmyślał nad ogromem i władzą tego miasta, do którego przyszedł opowiadać słowo Boże. Dotychczas widywał on panowanie rzymskie i legiony w różnych krajach, po których wędrował, lecz były to jakby pojedyncze członki tej siły, której uosobienie w postaci cezara ujrzał dziś po raz pierwszy. To miasto niezmierne, drapieżne i chciwe, a zarazem wyuzdane, zgniłe do szpiku kości, a zarazem niewzruszone w swej nadludzkiej mocy, ten cezar, bratobójca, matkobójca i żonobójca, za którym wlókł się nie mniejszy od jego dworu orszak krwawych mar, ten rozpustnik i błazen, a zarazem pan trzydziestu legii, a przez nie ziemi całej; ci dworzanie, pokryci złotem i szkarłatem, niepewni jutra, a zarazem władniejsi od królów — wszystko to razem wzięte wydało mu się jakimś piekielnym królestwem zła i nieprawości. I zadziwił się w sercu prostaczym, jak Bóg może dawać tak niepojętą wszechmoc szatanowi i jak może oddawać mu ziemię, by ją miesił, przewracał, deptał, wyciskał łzy i krew; wichrzył jak wicher, burzył jak burza, palił jak płomień. A od tych myśli zatrwożyło się jego apostolskie serce i począł mówić w duchu do Mistrza: „Panie, co pocznę wobec tego miasta, do którego mnie posłałeś? Jego są morza i lądy, jego zwierz na ziemi i twór wodny, jego są inne królestwa i grody, i trzydzieści legii, które ich strzegą, a jam, Panie, rybak z jeziora! Co pocznę? I jakoż jego złość przezwyciężę?” + +Tak mówiąc wznosił swą siwą, drżącą głowę ku niebu, modląc się i wołając z głębi serca do swego Boskiego Mistrza, pełen smutku i trwogi. + +A wtem modlitwę przerwał mu głos Ligii, która rzekła: + +— Miasto całe jak w ogniu… + +Rzeczywiście słońce zachodziło dnia tego dziwnie. Ogromna jego tarcza zasunęła się już do połowy za Janikulskie wzgórze, cały zaś przestwór nieba napełnił się czerwonym blaskiem. Z miejsca, na którym stali, wzrok ich obejmował znaczne przestrzenie. Nieco na prawo widzieli wydłużone mury Circus Maximus, nad nim piętrzące się pałace Palatynu, a wprost przed sobą, za Forum Boarium i Velabrum, szczyt Kapitolu ze świątynią Jowisza. Ale mury, kolumny i szczyty świątyń były jakby zanurzone w ów blask złoty i purpurowy. Widne z dala części rzeki płynęły jakby krwią i w miarę jak słońce zasuwało się coraz bardziej za wzgórze, blask czynił się coraz czerwieńszy, coraz do łuny pożaru podobniejszy, i wzmagał się, rozszerzał, aż wreszcie objął siedem wzgórz, z których zdawał się spływać na całą okolicę. + +— Miasto całe jak w ogniu — powtórzyła Ligia. + +A Piotr przysłonił oczy ręką i rzekł: + +— Gniew Boży jest nad nim. + + + +Rozdział trzydziesty siódmy + +Winicjusz do Ligii: + +„Niewolnik Flegon, przez którego posyłam ci ten list, jest chrześcijaninem, będzie zatem jednym z tych, którzy otrzymają wolność z rąk twoich, najdroższa moja. Stary to sługa naszego domu, mogę więc pisać przez niego z całą ufnością i bez obawy, aby list wpadł w inne ręce niż twoje. Piszę z Laurentum, gdzie zatrzymaliśmy się z powodu upału. Otho posiadał tu wspaniałą willę, którą swego czasu darował Poppei, a ta, lubo rozwiedziona z nim, uznała za stosowne zatrzymać piękny podarek… Gdy myślę o tych kobietach, które mnie teraz otaczają, i o tobie, wydaje mi się, że z kamieni Deukaliona musiały powstać różne, zgoła do siebie niepodobne gatunki ludzi, i że ty należysz do tego, który się zrodził z kryształu. Podziwiam cię i kocham z całej duszy tak, że chciałbym ci mówić tylko o tobie i trzeba mi się zmuszać, bym ci pisał o podróży, o tym, co się ze mną dzieje, i o nowinach dworskich. Cezar był więc gościem Poppei, która w tajemnicy przygotowała wspaniałe przyjęcie. Niewielu zresztą zaprosiła augustianów, ale i ja, i Petroniusz dostaliśmy wezwanie. Po prandium pływaliśmy złotymi łodziami po morzu, które było tak ciche, jakby spało, a tak niebieskie jak twoje oczy, o boska. Wiosłowaliśmy sami, albowiem pochlebiało to widocznie Auguście, że ją wiozą konsularni mężowie albo ich synowie. Cezar, stojąc u rudla w purpurowej todze, śpiewał hymn na cześć morza, który ułożył poprzedniej nocy i do którego dorobił muzykę wraz z Diodorem. Na innych łodziach wtórowali niewolnicy z Indii, którzy umieją grać na konchach morskich, a wkoło ukazywały się liczne delfiny, jakby istotnie wywabione z głębin Amfitrydy muzyką. A ja, czy wiesz, com czynił? Otom myślał o tobie i tęskniłem za tobą, i chciałem zabrać to morze, i tę pogodę, i tę muzykę, i oddać wszystko tobie. Czy chcesz, byśmy kiedyś zamieszkali nad brzegiem morskim, Augusto moja, z dala od Rzymu? Mam w Sycylii ziemię, gdzie jest las migdałów, które wiosną kwitną różowo, a schodzą tak blisko do morza, że końce gałęzi prawie dotykają się wody. Tam będę kochał ciebie i wielbił tę naukę, której mnie Paweł nauczył, bo to już wiem, że ona nie przeciwi się miłości i szczęściu. Czy chcesz? Lecz nim odpowiedź z twoich kochanych ust usłyszę, piszę ci dalej, co się zdarzyło na łodzi. Skoro brzeg został już daleko za nami, ujrzeliśmy żagiel w dali przed sobą i wnet powstała sprzeczka, czy to zwyczajna łódź rybacka, czy wielki statek z Ostii. Rozpoznałem go pierwszy, a wówczas Augusta rzekła, że dla moich oczu nie ma widocznie nic skrytego, i spuściwszy nagle na twarz zasłonę, spytała, czy i tak bym nawet ją rozpoznał. Petroniusz odpowiedział zaraz, że za chmurą nawet i słońca dostrzec nie można, lecz ona niby się śmiejąc, mówiła, iż tak bystry wzrok chyba jedna miłość mogłaby oślepić, i wymieniając różne augustianki poczęła pytać i zgadywać, w której się kocham. Odpowiadałem spokojnie, lecz ona w końcu wymieniła i twoje imię. Mówiąc o tobie odkryła znów twarz i poczęła patrzeć na mnie złymi i zarazem badawczymi oczyma. Prawdziwą wdzięczność czuję dla Petroniusza, który pochylił w tej chwili łódź, przez co uwaga powszechna odwróciła się ode mnie; gdybym był bowiem usłyszał o tobie niechętne lub szyderskie słowa, byłbym nie umiał ukryć gniewu i musiałbym walczyć z chęcią rozbicia wiosłem głowy tej przewrotnej i złej kobiecie… Wszak pamiętasz, com ci w wigilię wyjazdu opowiadał w domu Linusa o zajściu na stawie Agryppy? Petroniusz boi się o mnie i jeszcze dziś zaklinał mnie, bym nie drażnił miłości własnej Augusty. Ale Petroniusz już mnie nie rozumie i nie wie, że poza tobą nie masz dla mnie ni rozkoszy, ni piękności, ni kochania i że dla Poppei mam tylko wstręt i pogardę. Tyś już bardzo zmieniła duszę moją i tak dalece, że do dawnego życia już bym nawet wrócić nie umiał. Lecz nie obawiaj się, aby mnie tu mogło spotkać coś złego. Poppea nie kocha mnie, bo ona nikogo kochać niezdolna, i jej zachcianki płyną tylko z gniewu na cezara, który jest jeszcze pod jej wpływem i który może nawet ją jeszcze miłuje, wszelako już jej nie szczędzi i nie ukrywa przed nią swego bezwstydu i swych występków. Powiem ci zresztą i inną rzecz, która cię uspokoić powinna: oto Piotr rzekł mi na wyjezdnym, abym się nie obawiał cezara, gdyż włos nie spadnie z głowy mojej, i ja mu wierzę. Jakiś głos mówi mi w duszy, że każde słowo jego musi się spełnić, że zaś on pobłogosławił miłość naszą, więc ani cezar, ani wszystkie potęgi Hadesu, ani samo nawet Przeznaczenie nie zdoła mi cię odebrać, o Ligio! Gdy o tym myślę, jestem szczęśliwy, jak gdybym był Niebem, które samo jedno jest szczęśliwe i spokojne. Lecz ciebie, chrześcijankę, może uraża to, co mówię o Niebie i Przeznaczeniu? W takim razie przebacz mi, bo grzeszę niechcący. Chrzest jeszcze nie obmył mnie, ale serce moje jest jako czara próżna, którą Paweł z Tarsu ma napełnić słodką nauką waszą, tym słodszą dla mnie, że jest twoją. Ty, boska, policz mi za zasługę choć to, żem z tej czary wylał płyn, który ją napełniał poprzednio, i że nie cofam jej, ale ją wyciągam jak człowiek spragniony, który stanął u czystego zdroju. Niech znajdę łaskę w twych oczach. W Ancjum dni i noce będą mi schodziły na słuchaniu Pawła, który wśród moich ludzi w pierwszym już dniu podróży pozyskał wpływ taki, że otaczają go bez ustanku, widząc w nim nie tylko teumaturga, ale nadprzyrodzoną niemal istotę. Wczoraj widziałem radość na jego twarzy, a gdym go spytał, co czyni, odrzekł mi: „Sieję”. Petroniusz wie, iż on znajduje się między mymi ludźmi, i pragnie go widzieć, jak również Seneka, który słyszał o nim od Gallona. Ale już gwiazdy bledną, o Ligio, a poranny „Lucyfer” świeci coraz mocniej. Wkrótce jutrzenka zaróżowi morze — i śpi wszystko naokół, tylko ja myślę o tobie i kocham cię. Bądź pozdrowiona wraz z zorzą ranną, sponsa mea!” + + + +Rozdział trzydziesty ósmy + +Winicjusz do Ligii: + +„Czyś ty, droga, była kiedy z Aulusami w Ancjum? Jeśli nie, będę szczęśliwy, gdy ci je z czasem pokażę. Już od Laurentum ciągną się na pobrzeżu wille jedna za drugą, a samo Ancjum to nieskończony szereg pałaców i portyków, których kolumny przeglądają się czasu pogody w wodzie. Mam i ja tu siedzibę tuż nad wodą, z oliwnikiem i lasem cyprysów za willą, i gdy pomyślę, że ta siedziba stanie się kiedyś twoją, bielsze wydają mi się jej marmury, cienistsze ogrody i lazurowsze morze. O Ligio, jak dobrze jest żyć i kochać! Stary Menikles, który zarządza tu willą, posadził na łąkach pod mirtami całe kępy irysów i na ich widok przyszedł mi na myśl dom Aulusów, wasze impluvium i wasz ogród, w którym siadywałem przy tobie. I tobie te irysy będą przypominały dom rodzinny, dlatego jestem pewien, że polubisz Ancjum i tę willę. Zaraz po przybyciu długo rozmawialiśmy z Pawłem przy prandium. Mówiliśmy o tobie, a potem on począł nauczać, ja zaś słuchałem długo i to ci powiem tylko, że gdybym nawet tak umiał pisać jak Petroniusz, jeszcze bym nie potrafił wypowiedzieć ci wszystkiego, co przeszło mi przez myśl i duszę. Jam się nie spodziewał, że może być na świecie jeszcze takie szczęście, piękność i spokój, o których ludzie dotąd nie wiedzą. Lecz to wszystko chowam na rozmowę z tobą, gdy z pierwszą wolną chwilą przybędę do Rzymu. Powiedz mi, jak ziemia może pomieścić razem takich ludzi, jak Piotr Apostoł, jak Paweł z Tarsu i cezar? Pytam dlatego, żem wieczór po nauce Pawła spędził u Nerona, i czy wiesz, com tam usłyszał? Oto naprzód on sam czytał swój poemat o zburzeniu Troi i począł narzekać, że nigdy nie widział płonącego miasta. Zazdrościł Priamowi i zwał go szczęśliwym człowiekiem dlatego właśnie, iż mógł oglądać pożogę i zgubę ojczystego grodu. Na to Tygellinus rzekł: „Powiedz słowo, boski, a wezmę pochodnię i nim noc upłynie, ujrzysz płonące Ancjum”. Lecz cezar nazwał go głupcem. „Gdzież — mówił — przyjeżdżałbym oddychać morskim powietrzem i ochraniać ten głos, którym obdarzyli mnie bogowie i o który, jak mówią, dla dobra ludu dbać powinienem? Zali nie Rzym mi szkodzi, zali nie duszne wyziewy z Subury i Eskwilinu nabawiają mnie chrypki i czyż palący się Rzym nie przedstawiałby stokroć wspanialszego i tragiczniejszego widoku od Ancjum?” Tu wszyscy poczęli mówić, jaką tragedią niesłychaną byłby obraz takiego miasta, które podbiło świat, zmienionego w kupę siwych popiołów. Cezar zapowiedział, że wówczas poemat jego przeszedłby pieśni Homera, a potem jął mówić, jak odbudowałby miasto i jak by potomne wieki musiały podziwiać jego dzieło, wobec którego zmalałyby wszystkie inne dzieła ludzkie. Wówczas pijani biesiadnicy poczęli wołać: „Uczyń to! Uczyń!”, on zaś rzekł: „Musiałbym mieć wierniejszych i bardziej oddanych mi przyjaciół”. Ja, wyznaję, słuchając tego zaniepokoiłem się zrazu, bo w Rzymie ty jesteś, carissima. Sam śmieję się teraz z tej obawy i myślę, że cezar i augustianie, jakkolwiek szaleni, nie odważyliby się podobnego szaleństwa dopuścić, a jednak, patrz, jak człowiek boi się o swoje kochanie, jednak wolałbym, by dom Linusa nie stał na wąskim zatybrzańskim zaułku i w dzielnicy zamieszkałej przez obcą ludność, na którą mniej by w danym razie zważano. Dla mnie same pałace palatyńskie nie byłyby mieszkaniem godnym ciebie, więc chciałbym także, by ci nie brakło niczego z tych ozdób i wygód, do których z dzieciństwa przywykłaś. Przenieś się do domu Aulusów, Ligio moja. Ja dużo tu o tym myślałem. Gdyby cezar był w Rzymie, wieść o twym powrocie mogłaby istotnie dojść przez niewolników na Palatyn, zwrócić na ciebie uwagę i ściągnąć prześladowanie za to, żeś się ośmieliła postąpić wbrew woli cezara. Ale on długo zostanie tu w Ancjum, a nim wróci, dawno i niewolnicy przestaną o tym mówić. Linus i Ursus mogą zamieszkać z tobą. Zresztą żyję nadzieją, że zanim Palatyn ujrzy cezara, ty, moja boska, będziesz już mieszkała we własnym domu na Karynach. Błogosławiony dzień, godzina i chwila, w której przestąpisz mój próg, i jeśli Chrystus, którego uczę się wyznawać, to sprawi, niech będzie błogosławione i Jego imię. Będę Mu służył i oddam za Niego życie i krew. Źle mówię: będziemy Mu służyli oboje, póki starczy nam przędzy życia. Kocham cię i pozdrawiam duszą całą”. + + + +Rozdział trzydziesty dziewiąty + +Ursus czerpał wodę w cysternie i ciągnąc sznurem podwójne amfory śpiewał półgłosem dziwną pieśń ligijską, a zarazem spoglądał rozradowanymi oczyma na Ligię i Winicjusza, którzy wśród cyprysów w ogródku Linusa bielili się jak dwa posągi. Najmniejszy wiatr nie poruszał ich odzieży. Na świecie zapadał zmrok złoty i liliowy, oni zaś wśród spokoju wieczora rozmawiali trzymając się za ręce. + +— Czy nic złego spotkać cię nie może, Marku, za to, że opuściłeś Ancjum bez wiedzy cezara? — pytała Ligia. + +— Nie, droga moja — odpowiedział Winicjusz. — Cezar zapowiedział, że zamknie się na dwa dni z Terpnosem i będzie układał nowe pieśni. Często on tak czyni i wówczas o niczym innym nie wie i nie pamięta. Zresztą co mi cezar, gdy jestem przy tobie i patrzę na ciebie. Zbyt już tęskniłem, a w ostatnich nocach opuścił mnie sen. Nieraz, gdym zdrzemnął ze znużenia, budziłem się nagle z uczuciem, że nad tobą wisi niebezpieczeństwo; czasem śniłem, że zrabowano mi rozstawne konie, które miały mnie przynieść z Ancjum do Rzymu i na których przebiegłem tę drogę tak szybko jak nigdy żaden goniec cesarski. I dłużej już bez ciebie wytrzymać nie mogłem. Zbyt cię kocham, droga, najdroższa moja! + +— Wiedziałam, że przyjedziesz. Dwa razy Ursus wybiegał na moją prośbę na Karyny i pytał o ciebie w twoim domu. Linus śmiał się ze mnie i Ursus także. + +Rzeczywiście znać było, że się go spodziewała, gdyż zamiast zwykłej ciemnej odzieży miała na sobie miękką białą stolę, z której ślicznych fałd jej ramiona i głowa wychylały się jak rozkwitłe pierwiosnki ze śniegu. Kilka różowych anemonów zdobiło jej włosy. + +Winicjusz przycisnął usta do jej ręki, po czym siedli na kamiennej ławce wśród dzikiego wina i wsparłszy się o siebie ramionami milczeli poglądając ku zorzom, których ostatnie blaski odbijały się w ich oczach. + +Urok cichego wieczora opanowywał ich z wolna. + +— Jak tu cicho i jaki świat śliczny — rzekł zniżonym głosem Winicjusz. — Noc idzie ogromnie pogodna. Czuję się tak szczęśliwy, jak nigdy w życiu nie byłem. Powiedz mi, Ligio, co to jest. Jam nigdy nie przypuszczał, żeby mogła być taka miłość. Myślałem, że to jest tylko ogień we krwi i żądza, a teraz dopiero widzę, że można kochać każdą kroplą krwi i każdym tchnieniem, a zarazem czuć taki spokój słodki i niezmierny, jakby już ukoiły duszę Sen i Śmierć. To dla mnie coś nowego. Patrzę na ten spokój drzew i zdaje mi się, że on jest we mnie. Teraz dopiero rozumiem, że może być szczęście, o jakim ludzie dotąd nie wiedzieli. Teraz dopiero rozumiem, dlaczego i ty, i Pomponia Grecyna jesteście takie pogodne… Tak!… To daje Chrystus… + +A ona w tej chwili położyła swą śliczną twarz na jego ramieniu i rzekła: + +— Mój Marku drogi… + +I nie mogła mówić więcej. Radość, wdzięczność i poczucie, że teraz dopiero wolno jej kochać, odjęły jej głos, a natomiast napełniły oczy łzami wzruszenia. Winicjusz, objąwszy ramieniem jej drobne ciało, tulił ją przez chwilę do siebie, po czym rzekł: + +— Ligio! Niech będzie błogosławiona chwila, w której pierwszy raz usłyszałem Jego imię. + +Ona zaś odpowiedziała cicho: + +— Kocham cię, Marku. + +Po czym umilkli znów oboje, nie mogąc słów dobyć z wezbranych piersi. Na cyprysach zgasły ostatnie liliowe odblaski i ogród począł się srebrzyć od księżycowego sierpa. + +Po chwili Winicjusz począł mówić: + +— Ja wiem… Ledwiem tu wszedł, ledwiem ucałował twoje drogie ręce, wyczytałem w twoich oczach pytanie, czym pojął tę Boską naukę, którą ty wyznajesz, i czym został ochrzczony? Nie! Ochrzczony jeszcze nie jestem, ale czy wiesz, kwiecie, dlaczego? Oto Paweł mi rzekł: „Jam cię przekonał, że Bóg przyszedł na świat i dał się ukrzyżować dla zbawienia świata, ale niech w zdroju łaski obmyje cię Piotr, który pierwszy wyciągnął nad tobą ręce i pierwszy cię błogosławił”. A i ja także chciałem, byś ty, najdroższa, patrzyła na mój chrzest i by mi matką była Pomponia. Więc dlatego nie jestem dotąd ochrzczony, choć wierzę w Zbawiciela i w Jego słodką naukę. Paweł mnie przekonał, nawrócił i zali mogło być inaczej? Jakżebym mógł nie uwierzyć, że Chrystus przyszedł na świat, skoro tak mówi Piotr, który był Jego uczniem, i Paweł, któremu się objawił? Jakże mógłbym nie wierzyć, że był Bogiem, skoro zmartwychwstał? Widzieli Go przecie i w mieście, i nad jeziorem, i na górze, i widzieli ludzie, których usta kłamstwa nie zaznały. Jam już w to wierzył od czasu, gdym usłyszał Piotra w Ostrianum, bom sobie już wówczas powiedział: na całym świecie prędzej by każdy inny człowiek mógł skłamać niż ten, który powiada: „Widziałem!” Ale nauki waszej się bałem. Zdawało mi się, że ona odbiera mi ciebie. Mniemałem, że nie masz w niej ani mądrości, ani piękności, ani szczęścia. Dziś jednak, gdym ją poznał, cóż bym był za człowiek, gdybym nie chciał, by na świecie panowała prawda, a nie kłamstwo, miłość, a nie nienawiść, dobro, nie zbrodnia, wierność, nie zaś niewierność, litość, nie zemsta? Któż by taki był, który by tego nie wolał i nie chciał? A przecie tego uczy wasza nauka. Inne chcą także sprawiedliwości, ale ta jedna czyni serce ludzkie sprawiedliwym. I prócz tego czyni je czystym, jak twoje i Pomponii, i czyni je wiernym, jak twoje i Pomponii. Ślepym bym był, gdybym tego nie widział. A jeśli przy tym Chrystus Bóg obiecał życie wieczne i szczęście tak nieprzebrane, jakie tylko wszechmoc Boska dać może, to czegóż człowiek może chcieć więcej? Gdybym spytał Seneki, z jakich powodów zaleca cnotę, skoro przewrotność więcej szczęścia przynosi, nie umiałby mi naprawdę nic rozsądnego odpowiedzieć. Ale ja wiem teraz, dlaczego mam być cnotliwy. Oto dlatego, że dobro i miłość płynie z Chrystusa, i dlatego, aby gdy śmierć mi zamknie oczy, odnaleźć życie, odnaleźć szczęście, odnaleźć siebie samego i ciebie, najdroższa moja… Jakże nie pokochać i nie przyjąć nauki, która zarazem mówi prawdę i znosi śmierć? Kto by nie przełożył dobra nad zło? Ja myślałem, że ta nauka przeciwi się szczęściu, a tymczasem Paweł przekonał mnie, że ona nie tylko nic nie odbiera, ale jeszcze dodaje. Wszystko to zaledwie mi się w głowie chce pomieścić, ale czuję, że tak jest, bom nigdy nie był równie szczęśliwy i nie mogłem być, choćbym cię był zabrał przemocą i miał w domu swoim. Otoś mi powiedziała przed chwilą: „Kocham cię”, a tych wyrazów nie byłbym z ciebie wydobył za całą potęgę Rzymu. O Ligio! Rozum mówi, że ta nauka jest boska i najlepsza, serce to czuje, a takim dwom potęgom któż się oprze? + +Ligia słuchała go utkwiwszy w niego swe niebieskie oczy, podobne przy blasku księżyca do kwiatów mistycznych i równie zroszone jak kwiaty. + +— Tak, Marku! Prawda! — rzekła przytulając silniej głowę do jego ramienia. + +I w tej chwili czuli się oboje ogromnie szczęśliwi, albowiem rozumieli, że prócz miłości łączy ich jeszcze jakaś inna siła, zarazem słodka i nieprzeparta, przez którą sama miłość staje się czymś niepożytym, niepodległym zmianom, zawodom, zdradzie i nawet śmierci. Serca ich przepełniła zupełna pewność, że cokolwiek by się mogło zdarzyć, oni nie przestaną się kochać i należeć do siebie. I z tego powodu spływał w ich dusze niewypowiedziany spokój. Winicjusz czuł przy tym, że to jest miłość nie tylko czysta i głęboka, ale całkiem nowa, taka, jakiej świat dotąd nie znał i dać nie mógł. Składało się na nią w jego sercu wszystko: i Ligia, i nauka Chrystusa, i światło księżyca śpiące cicho na cyprysach, i pogodna noc, tak że cały wszechstwór wydał mu się nią jedną przepełniony. + +Po chwili znów mówić począł głosem przyciszonym i drgającym: + +— Ty będziesz duszą mojej duszy i będziesz mi w świecie najdroższą. Razem nam będą biły serca, jedna będzie modlitwa i jedna będzie wdzięczność Chrystusowi. O, moja droga! Żyć razem, czcić razem słodkiego Boga i wiedzieć, że gdy nadejdzie śmierć, oczy nasze otworzą się znów, jak po śnie błogim, na nowe światło, cóż można lepszego pomyśleć! Więc dziwię się tylko, żem tego pierwej nie zrozumiał. I wiesz, co mi się teraz zdaje? Oto, że tej nauce nie oprze się nikt. Za dwieście lub trzysta lat przyjmie ją cały świat; ludzie zapomną o Jowiszu i nie będzie innych bogów, tylko Chrystus, i innych świątyń, jak chrześcijańskie. Któż by nie chciał własnego szczęścia? Ach, słyszałem przecie rozmowę Pawła z Petroniuszem i czy wiesz, co Petroniusz rzekł w końcu? „To nie dla mnie”, ale nic więcej odpowiedzieć nie umiał. + +— Powtórz mi słowa Pawła — rzekła Ligia. + +— Było to u mnie wieczorem. Petroniusz począł lekko mówić i żartować, jak on czyni zwykle, a wówczas Paweł rzekł mu: „Jak możesz, mądry Petroniuszu, przeczyć, że Chrystus istniał i zmartwychwstał, gdyś nie był wówczas na świecie, Piotr zaś i Jan widzieli Go, i ja widziałem w drodze do Damaszku? Pierwej zatem niech twoja mądrość wykaże, iż jesteśmy kłamcami, a potem dopiero zaprzeczy naszym świadectwom”. Lecz Petroniusz odpowiedział, że przeczyć nie myśli, gdyż wie, iż dzieje się wiele rzeczy niepojętych, które jednak wiarygodni ludzie stwierdzają. Ale mówił, że inną jest rzeczą odkrycie jakiegoś nowego cudzoziemskiego Boga, a inną przyjęcie Jego nauki. „Nie chcę — rzekł — wiedzieć o niczym, co mogłoby mi popsuć życie i zniweczyć jego piękność. Mniejsza, czy nasi bogowie są prawdziwi, ale są piękni, jest nam przy nich wesoło i możemy żyć bez troski”. Wówczas Paweł tak odpowiedział: „Odrzucasz naukę miłości, sprawiedliwości i miłosierdzia z obawy przed troskami życia, lecz pomyśl, Petroniuszu, czy życie wasze istotnie jest od trosk wolne? Oto i ty, panie, i nikt spomiędzy najbogatszych i najmożniejszych nie wie, czy zasypiając wieczorem, nie zbudzi się z wyrokiem śmierci. Lecz powiedz: gdyby cezar wyznawał tę naukę, która nakazuje miłość i sprawiedliwość, zali twoje szczęście nie byłoby pewniejsze? Boisz się o swoje radości, lecz czy życie nie byłoby wówczas weselsze? A co do ozdoby życia i piękności, jeśliście nabudowali tyle pięknych świątyń i posągów na cześć bóstw złych, mściwych, cudzołożnych i fałszywych, czegóż byście nie dokonali dla czci jedynego Boga miłości i prawdy? Chwalisz sobie swój los, gdyż jesteś możnym i żyjesz w rozkoszy, lecz zarówno mogłeś być biednym i opuszczonym, chociaż z wielkiego domu pochodzisz, a wówczas lepiej by ci było zaiste na świecie, gdyby ludzie Chrystusa wyznawali. W mieście waszym możni nawet rodzice, nie chcąc się trudzić wychowaniem dzieci, wyrzucają je częstokroć z domu, które to dzieci zowią alumnami. I ty, panie, mogłeś być takim alumnem. Ale gdyby rodzice twoi żyli wedle nauki naszej, tedy nie mogłoby ci się to przygodzić. Gdybyś doszedłszy męskich lat zaślubił umiłowaną niewiastę, wolałbyś, by ci została wierną do śmierci. A tymczasem patrz, co się u was dzieje, ile jest sromoty, ile hańby, frymarku wiarą małżeńską! Wszakże już sami dziwicie się, gdy się zdarzy niewiasta, którą zowiecie univira. Ale ja ci mówię, że te, które Chrystusa w sercu nosić będą, nie złamią wiary mężom, równie jak i chrześcijańscy mężowie dochowają jej żonom. Ale wyście niepewni ni waszych władców, ni waszych ojców, ni żon, ni dzieci, ni sług. Przed wami drży świat cały, a wy drżycie przed własnymi niewolnikami, wiecie bowiem, że każdej godziny mogą podnieść przeciw waszemu ciemięstwu wojnę straszliwą, jaką już nieraz podnosili. Bogatym jesteś, lecz nie wiesz, czy jutro nie każą ci porzucić bogactw; młodym jesteś, lecz jutro może ci trzeba będzie umrzeć. Miłujesz, lecz czyha na ciebie zdrada; kochasz się w willach i posągach, lecz jutro możesz być wypędzon na pustkowia Pandatarii; masz tysiące sług, lecz jutro ci słudzy mogą wytoczyć z ciebie krew. A jeśli tak jest, to jakże możecie być spokojni, szczęśliwi i żyć w radości? Lecz oto ja głoszę miłość i głoszę naukę, która nakazuje władcom kochać poddanych, panom niewolników, niewolnikom służyć z miłości, czynić sprawiedliwość i miłosierdzie, a w końcu obiecuję szczęśliwość jako morze nieprzebrane bez końca. Jakże więc, Petroniuszu, możesz mówić, że ta nauka psuje życie, skoro ona je naprawia i skoro sam byłbyś stokroć szczęśliwszym i pewniejszym, gdyby ona ogarnęła tak świat, jak ogarnęło go wasze władztwo rzymskie.” + +Tak mówił Paweł, o Ligio, a wówczas Petroniusz rzekł: „To nie dla mnie”, i udając śpiącego wyszedł, a na odchodnym rzekł jeszcze: „Wolę moją Eunice niż twoją naukę, Judejczyku, ale nie chciałbym walczyć z tobą z mównicy”. Lecz ja słuchałem słów jego całą duszą, a gdy mówił o niewiastach naszych, całym sercem wielbiłem tę naukę, z której wyrosłaś, jako na wiosnę wyrastają lilie z bujnej roli. I myślałem wówczas: oto Poppea porzuciła dwóch mężów dla Nerona, oto Kalwia Kryspinilla, oto Nigidia, oto wszystkie niemal, które znam, prócz jednej Pomponii, kupczyły wiarą i przysięgami, i tylko ta jedna, i tylko ta moja nie odstąpi, nie zwiedzie i nie przygasi ogniska, choćby mnie zawiodło i odstąpiło wszystko, w czym położyłem ufność. Więc mówiłem do ciebie w duszy: czymże ci się odwdzięczę, jeśli nie miłością i czcią? Czyś ty czuła, żem tam w Ancjum przemawiał do ciebie i rozmawiałem ciągle, bez ustanku, jak gdybyś była przy mnie? Stokroć cię więcej kocham za to, żeś uciekła przede mną z domu cezara. Nie chcę go już i ja. Nie chcę jego rozkoszy i muzyki, tylko ciebie jednej. Powiedz słowo, a opuścimy Rzym, by osiąść gdzieś daleko. + +Ona zaś, nie odrywając głowy od jego ramienia, podniosła oczy, jakby w zamyśleniu, na osrebrzone wierzchołki cyprysów i odrzekła: + +— Dobrze, Marku. Tyś pisał mi o Sycylii, gdzie i Aulusowie chcą osiąść na stare lata… + +A Winicjusz przerwał z radością: + +— Tak, droga moja! Ziemie nasze znajdują się w pobliżu. Cudny to brzeg, gdzie klimat jeszcze słodszy, a noce jeszcze pogodniejsze od rzymskich, wonne i widne… Tam życie i szczęście to prawie jedno i to samo. + +Po czym zaczął marzyć o przyszłości. + +— Tam można zapomnieć o troskach. W gajach, wśród oliwników, będziemy chodzili i spoczywali w cieniu. O Ligio! Co za życie kochać się, koić, razem spoglądać na morze, razem na niebo, razem czcić słodkiego Boga, czynić wokoło dobro i sprawiedliwość w spokoju. + +Umilkli oboje, patrząc w przyszłość; on tylko tulił ją coraz silniej do siebie, przy czym w blaskach księżyca migotał na jego ręku rycerski złoty pierścień. W dzielnicy, zamieszkałej przez ubogą ludność roboczą, spało już wszystko i żaden szmer nie mącił ciszy. + +— Pozwolisz mi widywać Pomponię? — spytała Ligia. + +— Tak, droga. Będziemy ich zapraszali w dom nasz lub sami jeździli do nich. Czy chcesz, byśmy zabrali ze sobą Piotra Apostoła? On przyciśnięty wiekiem i pracą. Paweł będzie nas także odwiedzał, nawróci Aulusa Plaucjusza, i jako żołnierze zakładają kolonie w odległych krajach, tak my założymy kolonię chrześcijan. + +Ligia podniosła rękę i wziąwszy dłoń Winicjusza chciała przycisnąć do niej usta, lecz on począł mówić szepcąc, jakby się bał spłoszyć szczęście: + +— Nie, Ligio, nie! To ja czczę cię i uwielbiam, daj mi ty ręce. + +— Kocham cię. + +Lecz on przycisnął już usta do jej białych jak jaśmin dłoni i przez chwilę słyszeli tylko bicie własnych serc. W powietrzu nie było najmniejszego powiewu i cyprysy stały tak nieruchome, jakby również zatrzymały dech w piersiach… + +Nagle ciszę przerwał grzmot niespodziany, głęboki i jakby wychodzący spod ziemi. Dreszcz przebiegł przez ciało Ligii, Winicjusz zaś powstawszy rzekł: + +— To lwy ryczą w vivariach… + +I poczęli oboje nasłuchiwać. Tymczasem pierwszemu grzmotowi odpowiedział drugi, trzeci, dziesiąty, ze wszystkich stron i dzielnic. W mieście bywało czasem po kilka tysięcy lwów pomieszczonych przy różnych arenach i nieraz nocami, zbliżając się do krat i opierając o nie olbrzymie głowy, głosiły w ten sposób swą tęsknotę za wolnością i pustynią. Tak poczęły tęsknić i teraz, i podając jeden drugiemu głos w ciszy nocnej, napełniły rykiem całe miasto. Było w tym coś niewypowiedzianie groźnego i posępnego, toteż Ligia, której owe głosy spłoszyły jasne i spokojne widzenia przyszłości, słuchała ich z sercem ściśniętym jakąś dziwną trwogą i smutkiem. + +Lecz Winicjusz otoczył ją ramieniem i rzekł: + +— Nie bój się, droga. Igrzyska blisko, więc wszystkie vivaria przepełnione. + +Po czym weszli oboje do domku Linusa, przeprowadzeni coraz potężniejszym grzmotem lwich głosów. + + + +Rozdział czterdziesty + +W Ancjum tymczasem Petroniusz odnosił niemal każdego dnia nowe zwycięstwa nad augustianami współubiegającymi się z nim o łaskę cezara. Wpływ Tygellina upadł zupełnie. W Rzymie, gdy trzeba było usuwać ludzi, którzy wydawali się niebezpieczni, łupić ich mienie, załatwiać sprawy polityczne, dawać widowiska, zdumiewające przepychem i złym smakiem, a wreszcie zaspakajać potworne zachcenia cezara, Tygellinus, zarówno przebiegły, jak gotów na wszystko, okazywał się niezbędnym. Ale w Ancjum, wśród pałaców przeglądających się w lazurach morza, cezar żył życiem helleńskim. Od rana do wieczora czytywano wiersze, rozprawiano nad ich budową i doskonałością, zachwycano się szczęśliwymi zwrotami, zajmowano się muzyką, teatrem, słowem, wyłącznie tym, co wynalazł i czym przyozdobił życie geniusz grecki. Lecz w takich warunkach, niezrównanie więcej wykształcony od Tygellina i innych augustianów, Petroniusz, dowcipny, wymowny, pełen subtelnych poczuć i smaku, musiał uzyskać przewagę. Cezar szukał jego towarzystwa, zasięgał jego zdania, pytał o radę, gdy sam tworzył, i okazywał przyjaźń żywszą niż kiedykolwiek. Otaczającym wydawało się, że wpływ jego odniósł wreszcie ostateczne zwycięstwo, że przyjaźń między nim i cezarem weszła już w okres stały i że przetrwa lata. Ci nawet, którzy dawniej okazywali niechęć wykwintnemu epikurejczykowi, poczęli go teraz otaczać i ubiegać się o jego łaski. Niejeden rad był nawet szczerze w duszy, że przewagę uzyskał człowiek, który wiedział wprawdzie, co o kim ma myśleć, i przyjmował ze sceptycznym uśmiechem pochlebstwa wczorajszych wrogów, lecz czy to przez lenistwo, czy przez wytworność nie był mściwym i potęgi swej nie używał na cudzą zgubę lub szkodę. Bywały chwile, że mógł zgubić nawet i Tygellina, ale on wolał go wyśmiewać i wyprowadzać na jaw jego brak wykształcenia i pospolitość. Senat w Rzymie odetchnął, gdyż od półtora miesiąca żaden wyrok śmierci nie został wydany. I w Ancjum, i w mieście opowiadano wprawdzie dziwy o wyrafinowaniu, do jakiego doszła rozpusta cezara i jego faworyta, każdy jednak wolał czuć nad sobą cezara wyrafinowanego niż zezwierzęconego w rękach Tygellina. Sam Tygellinus tracił głowę i wahał się, czy nie dać za wygraną, albowiem cezar wielokrotnie odzywał się, że w całym Rzymie i na całym dworze są tylko dwie dusze zdolne się zrozumieć i dwóch prawdziwych Hellenów: on i Petroniusz. + +Zdumiewająca zręczność tego ostatniego utwierdziła ludzi w przekonaniu, iż jego wpływ przetrwa wszystkie inne. Nie zdawano już sobie sprawy, jak by cezar zdołał się bez niego obejść, z kim by mógł rozmawiać o poezji, muzyce, wyścigach i w czyje oczy by patrzył chcąc sprawdzić, czy to, co tworzy, jest naprawdę doskonałym. Petroniusz zaś, ze zwykłą sobie niedbałością, zdawał się nie przywiązywać żadnej wagi do swego stanowiska. Bywał, jak zwykle, opieszały, leniwy, dowcipny i sceptyczny. Częstokroć czynił na ludziach wrażenie człowieka, który drwi z nich, z siebie, z cezara i z całego świata. Chwilami ośmielał się przyganiać w oczy cezarowi i gdy inni sądzili, iż posuwa się za daleko lub wprost gotuje sobie zgubę, on umiał przyganę przyprawić nagle w taki sposób, że wychodziła na jego korzyść, w obecnych zaś budziła podziw i przekonanie, że nie masz położenia, z którego nie wyszedłby z tryumfem. Raz, mniej więcej w tydzień po powrocie Winicjusza z Rzymu, cezar czytał w małym kółku ustęp ze swej Troiki gdy zaś skończył i gdy przebrzmiały okrzyki zachwytu, Petroniusz zapytywany wzrokiem przez cezara rzekł: + +— Niegodziwe wiersze, godne rzucenia w ogień. + +Obecnym serca przestały bić z przerażenia, Nero bowiem od dziecinnych lat nie usłyszał nigdy z niczyich ust podobnego wyroku; tylko twarz Tygellina zaświeciła radością. Winicjusz natomiast pobladł, sądząc, że Petroniusz, który nie upijał się nigdy, upił się tym razem. + +A Nero począł pytać miodowym głosem, w którym drgała wszelako zraniona miłość własna: + +— Co znajdujesz w nich niedobrego? + +Petroniusz zaś napadł na niego. + +— Nie wierz im — rzekł wskazując ręką na obecnych — oni się na niczym nie znają. Pytasz, co niedobrego w tych wierszach? Jeśli chcesz prawdy, to ci powiem: dobre są dla Wergiliusza, dobre dla Owidiusza, dobre nawet dla Homera, ale nie dla ciebie. Tobie nie wolno takich pisać. Ten pożar, który opisujesz, nie dość płonie, twój ogień nie dość parzy. Nie słuchaj pochlebstw Lukana. Jemu za takie same wiersze przyznałbym geniusz, ale nie tobie. A wiesz dlaczego? Boś większy od nich. Komu bogowie dali tyle co tobie, od tego więcej można wymagać. Ale ty się lenisz. Wolisz sypiać po prandium niż przysiedzieć fałdów. Ty możesz stworzyć dzieło, o jakim świat dotąd nie słyszał, i dlatego w oczy ci powiadam: napisz lepsze! + +I mówił to od niechcenia, jakby drwiąc, a zarazem zrzędząc, lecz oczy cezara zaszły mgłą rozkoszy i rzekł: + +— Bogowie dali mi trochę talentu, ale dali prócz tego więcej, bo prawdziwego znawcę i przyjaciela, który jeden umie mówić prawdę w oczy. + +To rzekłszy wyciągnął swą tłustą, pokrytą rdzawym włosem rękę do złotego kandelabru, złupionego w Delfach, by spalić wiersze. + +Lecz Petroniusz odebrał mu je, nim płomień dotknął papirusu. + +— Nie, nie! — rzekł — nawet tak niegodziwe należą do ludzkości. Zostaw mi je. + +— Pozwól mi w takim razie odesłać ci je w puszce mego pomysłu — odpowiedział ściskając go Nero. + +I po chwili mówić począł: + +— Tak jest. Masz słuszność. Mój pożar Troi nie dość świeci, mój ogień nie dość parzy. Myślałem jednak, że gdy wyrównam Homerowi, to wystarczy. Pewna nieśmiałość i małe rozumienie o sobie przeszkadzały mi zawsze. Tyś mi otworzył oczy. Ale czy wiesz, dlaczego jest tak, jak mówisz? Oto gdy rzeźbiarz chce stworzyć postać boga, szuka sobie wzoru, jam zaś nie miał wzoru. Nie widziałem nigdy płonącego miasta i dlatego w opisie moim brak prawdy. + +— Więc ci powiem, że trzeba jednak być wielkim artystą, by to zrozumieć. + +Nero zamyślił się, po chwili zaś rzekł: + +— Odpowiedz mi, Petroniuszu, na jedno pytanie: czy ty żałujesz, że Troja się spaliła? + +— Czy żałuję?… Na chromego małżonka Wenery, bynajmniej! I powiem ci, dlaczego. Oto Troja nie spaliłaby się, gdyby Prometeusz nie podarował ludziom ognia i gdyby Grecy nie wypowiedzieli Priamowi wojny; gdyby zaś nie było ognia, Eschilos nie napisałby swego Prometeusza, równie jak bez wojny Homer nie napisałby Iliady, a ja wolę, że istnieje Prometeusz i Iliada, niż żeby zachowała się mieścina, prawdopodobnie licha i brudna, w której by teraz co najmniej siedział jakiś zakazany prokurator i nudził cię zatargami z miejscowym areopagiem. + +— Oto co się nazywa mówić rozumnie — odpowiedział cezar. — Dla poezji i sztuki wolno i należy wszystko poświęcić. Szczęśliwi Achaje, którzy dostarczyli Homerowi treści do Iliady, i szczęśliwy Priam, który oglądał zgubę ojczyzny. A ja? Ja nie widziałem płonącego miasta. + +Nastała chwila milczenia, którą przerwał wreszcie Tygellinus. + +— Wszakżem ci już mówił, cezarze — rzekł — rozkaż, a spalę Ancjum. Albo wiesz co? Jeśli ci żal tych willi i pałaców, każę spalić okręty w Ostii lub zbuduję ci na podgórzu albańskim drewniane miasto, w które sam rzucisz płomień. Czy chcesz? + +Lecz Nero rzucił mu spojrzenie pełne pogardy. + +— Ja mam patrzeć na płonące drewniane budy? Twój umysł zupełnie wyjałowiał, Tygellinie! I widzę przy tym, że nie bardzo cenisz mój talent i moją Troikę, skoro sądzisz, że jakaś inna ofiara byłaby dla niej za wielka. + +Tygellinus zmieszał się, Nero zaś po chwili, jakby chcąc zmienić rozmowę, dodał: + +— Lato idzie… O, jak ten Rzym musi teraz cuchnąć!… A jednak na letnie igrzyska trzeba tam będzie wrócić. + +Wtem Tygellinus rzekł: + +— Gdy odprawisz augustianów, cezarze, pozwól mi na chwilę zostać ze sobą… + +W godzinę później Winicjusz, wracając z Petroniuszem z cesarskiej willi, mówił: + +— Miałem przez ciebie chwilę trwogi. Sądziłem, żeś się po pijanemu zgubił bez ratunku. Pamiętaj, że igrasz ze śmiercią. + +— To jest moja arena — odrzekł niedbale Petroniusz — i bawi mnie poczucie, że jestem na niej najlepszym z gladiatorów. Patrzże, jak się skończyło. Wpływ mój urósł jeszcze tego wieczoru. Odeśle mi swoje wiersze w puszce, która (chcesz się założyć?) będzie ogromnie bogata i ogromnie w złym smaku. Każę memu lekarzowi trzymać w niej środki czyszczące. Ja uczyniłem to i dlatego jeszcze, że Tygellinus widząc, jak takie rzeczy się udają, zechce mnie niechybnie naśladować, i wyobrażam sobie, co się stanie, skoro ruszy konceptem. To będzie, jak gdyby pirenejski niedźwiedź chciał chodzić po linie. Będę się śmiał jak Demokryt. Gdybym koniecznie chciał, potrafiłbym może zgubić Tygellina i zostać na jego miejscu prefektem pretorianów. Wówczas miałbym w ręku samego Ahenobarba. Ale się lenię… Wolę od biedy takie życie, jakie prowadzę, i nawet wiersze cezara. + +— Co za zręczność, która nawet z nagany potrafi zrobić pochlebstwo! Ale czy istotnie te wiersze są tak złe? Ja się na tym nie znam. + +— Nie są gorsze od innych. Lukan ma w jednym palcu więcej talentu, ale i w Miedzianobrodym coś jest. Jest przede wszystkim niezmierne zamiłowanie do poezji i muzyki. Za dwa dni mamy być u niego, by wysłuchać muzyki do hymnu na cześć Afrodyty, który dziś lub jutro skończy. Będziemy w małym kółku. Tylko ja, ty, Tuliusz Senecjo i młody Nerwa. A co do wierszy, to, com ci mówił, że używam ich po uczcie, tak jak Witeliusz używa pióra flaminga, to nieprawda!… Bywają czasem wymowne. Słowa Hekuby są wzruszające… Skarży się ona na męki porodu i Nero umiał znaleźć szczęśliwe wyrażenia, może dlatego, że sam rodzi w męce każdy wiersz… Czasem mi go żal. Na Polluksa! Co to za dziwna mieszanina! Kaliguli brakło piątej klepki, ale nie był jednak takim dziwotworem. + +— Kto przewidzi, dokąd może zajść szaleństwo Ahenobarba? — rzekł Winicjusz. + +— Nikt zgoła. Mogą się jeszcze zdarzyć rzeczy takie, że ludziom przez wieki całe będą na myśl o nich powstawały włosy na głowie. Ale to właśnie jest ciekawe, jest zajmujące i chociaż nudzę się nieraz, jak Jowisz Ammoński na pustyni, myślę, że pod innym cezarem nudziłbym się jeszcze setniej. Twój Judejczyk Paweł jest wymowny, to mu przyznaję, i jeśli podobni ludzie będą opowiadali tę naukę, nasi bogowie muszą się strzec nie żartem, by z czasem nie pójść na strych. Prawda, że gdyby na przykład cezar był chrześcijaninem, wszyscy czulibyśmy się bezpieczniejsi. Ale twój prorok z Tarsu, stosując swoje dowody do mnie, nie pomyślał, widzisz, że dla mnie ta niepewność stanowi ponętę życia. Kto nie gra w kości, nie przegra mienia, a jednak ludzie w kości grywają. Jest w tym jakaś rozkosz i jakieś zapomnienie. Znałem synów rycerzy i senatorów, którzy dobrowolnie zostali gladiatorami. Ja, mówisz, igram z życiem, i tak jest, ale czynię to, bo mnie to bawi, zaś wasze cnoty chrześcijańskie znudziłyby mnie, jak rozprawy Seneki, w jeden dzień. Dlatego wymowa Pawła poszła na marne. On powinien rozumieć, że tacy ludzie, jak ja, nie przyjmą tej nauki nigdy. Ty co innego! Z twoim usposobieniem mogłeś albo nienawidzieć imienia chrześcijanina jak zarazy, albo nim zostać. Ja przyznaję im słuszność, ziewając. Szalejem, dążym do przepaści, coś nieznanego idzie ku nam z przyszłości, coś się załamuje pod nami, coś umrze obok nas, zgoda! Ale umrzeć potrafimy, a tymczasem nie chce się nam obarczać życia i służyć śmierci wpierw, nim nas zabierze. Życie istnieje dla siebie samego, nie dla niej. + +— A mnie ciebie żal, Petroniuszu. + +— Nie żałuj mnie więcej niż ja sam siebie. Dawniej było ci między nami nieźle i wojując w Armenii, tęskniłeś za Rzymem. + +— I teraz tęsknię za Rzymem. + +— Tak! boś pokochał chrześcijańską westalkę, która siedzi na Zatybrzu. Ani się temu dziwię, ani ci to naganiam. Dziwię się więcej temu, że mimo tej nauki, o której mówisz, iż jest morzem szczęścia, i mimo tej miłości, która ma być wkrótce uwieńczoną, smutek nie schodzi z twojej twarzy. Pomponia Grecyna jest wiecznie smutna, ty od czasu, jak zostałeś chrześcijaninem, przestałeś się uśmiechać. Nie wmawiajże we mnie, że to jest wesoła nauka! Z Rzymu wróciłeś jeszcze smutniejszy. Jeśli wy się tak po chrześcijańsku kochacie, na jasne kędziory Bakcha! nie pójdę waszym śladem. + +— To jest co innego — odpowiedział Winicjusz. — Ja ci przysięgam nie na kędziory Bakcha, ale na duszę ojca mego, że nigdy za dawnych czasów nie doznałem nawet przedsmaku takiego szczęścia, jakim oddycham dzisiaj. Ale tęsknię niezmiernie i co dziwniejsza, gdy jestem od Ligii daleko, zdaje mi się, że wisi nad nią jakieś niebezpieczeństwo. Nie wiem jakie i nie wiem, skąd by przyjść mogło, ale przeczuwam je tak, jak się przeczuwa burzę. + +— Za dwa dni podejmuję się wyrobić dla ciebie pozwolenie opuszczenia Ancjum na tak długo, jak zechcesz, Poppea jakaś spokojniejsza i, o ile wiem, nic od niej nie grozi ni tobie, ni Ligii. + +— Dziś jeszcze pytała mnie, com czynił w Rzymie, choć wyjazd mój był tajemnicą. + +— Być może, że kazała cię szpiegować. Teraz jednak i ona musi się ze mną liczyć. + +Winicjusz zatrzymał się i rzekł: + +— Paweł mówił, że Bóg czasem przestrzega, ale we wróżby wierzyć nie dozwala, więc bronię się przeciw tej wierze i nie mogę się obronić. Powiem ci, co się zdarzyło, by zrzucić ciężar z serca. Siedzieliśmy z Ligią obok siebie w noc tak pogodną jak dzisiejsza i układaliśmy sobie przyszłe życie. Nie umiem ci powiedzieć, jak byliśmy szczęśliwi i spokojni. A wtem poczęły ryczeć lwy. Rzecz to w Rzymie zwykła, a jednak od tej chwili nie mam spokoju. Wydaje mi się, że była w tym jakby groźba, jakby zapowiedź nieszczęścia… Wiesz, że trwoga nie chwyta mnie łatwo, ale wówczas zrobiło się coś takiego, że trwoga napełniła całą ciemność nocy. Tak to przyszło dziwnie i niespodzianie, że teraz ciągle mam w uszach te odgłosy i ciągły niepokój w sercu, jakby Ligia potrzebowała mojej obrony od czegoś strasznego… choćby od tych samych lwów. I męczę się. Uzyskajże dla mnie pozwolenie wyjazdu, bo inaczej wyjadę bez pozwolenia. Nie mogę tu siedzieć, powtarzam ci, nie mogę! + +Petroniusz począł się śmiać. + +— Jeszcze też do tego nie przyszło — rzekł — by synowie mężów konsularnych lub ich żony były oddawane lwom na arenach. Może was spotkać każda inna śmierć, ale nie taka. Kto wie zresztą, czy to były lwy, bo tury germańskie wcale nie gorzej od nich ryczą. Co do mnie, drwię z wróżb i losów. Wczoraj noc była ciepła i widziałem gwiazdy spadające jak deszcz. Niejednemu czyni się niemiło na taki widok, ale ja pomyślałem sobie: jeśli między nimi jest i moja, to mi przynajmniej towarzystwa nie zbraknie!… + +Po czym umilkł na chwilę i pomyślawszy rzekł: + +— Zresztą, widzisz, jeśli wasz Chrystus zmartwychwstał, to może i was oboje obronić od śmierci. + +— Może — odpowiedział Winicjusz, spoglądając na nabite gwiazdami niebo. + + + +Rozdział czterdziesty pierwszy + +Nero grał i śpiewał hymn na cześć „Pani Cypru”, do którego sam ułożył wiersze i muzykę. Był tego dnia przy głosie i czuł, że muzyka jego naprawdę porywa obecnych, a poczucie to tyle dodało siły dźwiękom, które z siebie wydobywał, i tak rozkołysało jego własną duszę, że wydawał się być natchniony. W końcu pobladł sam ze szczerego wzruszenia. Pierwszy też zapewne raz w życiu nie chciał słuchać pochwał obecnych. Przez chwilę siedział z rękoma wspartymi na cytrze i z pochyloną głową, po czym powstał nagle i rzekł: + +— Zmęczony jestem i potrzeba mi powietrza. Nastrójcie tymczasem cytry. + +To powiedziawszy obwinął gardło jedwabną chustką. + +— Wy pójdźcie za mną — rzekł zwracając się do Petroniusza i Winicjusza siedzących w kącie sali. — Ty, Winicjuszu, podaj mi rękę, bo mi sił brak, Petroniusz zaś będzie mi mówił o muzyce. + +Po czym wyszli razem na wyłożony alabastrem i posypany szafranem taras pałacowy. + +— Tu się oddycha swobodniej — rzekł Nero. — Duszę mam wzruszoną i smutną, choć widzę, że z tym, co wam na próbę zaśpiewałem, mogę wystąpić publicznie i że to będzie tryumf, jakiego nigdy jeszcze żaden Rzymianin nie odniósł. + +— Możesz wystąpić tu, w Rzymie i w Achai. Podziwiałem cię całym sercem i umysłem, boski! — odpowiedział Petroniusz. + +— Wiem. Jesteś zbyt leniwy, byś się miał zmuszać do pochwał. I szczery jesteś jak Tuliusz Senecjo, ale się lepiej znasz od niego. Powiedz mi, co ty sądzisz o muzyce? + +— Gdy słucham poezji, gdy patrzę na kwadrygę, którą powozisz w cyrku, na piękny posąg, piękną świątynię lub obraz, czuję, że ogarniam to, co widzę, w całości i że w moim zachwycie mieści się wszystko, co te rzeczy dać mogą. Ale gdy słucham muzyki, zwłaszcza twojej, otwierają się przede mną coraz nowe piękności i rozkosze. Biegnę za nimi, chwytam je, lecz zanim przyjmę je w siebie, napływają znów nowe i nowe, zupełnie jak fale morskie, które idą z nieskończoności. Więc oto powiem ci, że muzyka jest jak morze. Stoimy na jednym brzegu i widzimy dal, ale drugiego brzegu dojrzeć niepodobna. + +— Ach, jakim ty jesteś głębokim znawcą! — rzekł Nero. + +I przez chwilę chodzili w milczeniu, tylko szafran szeleścił cicho pod ich stopami. + +— Wypowiedziałeś moją myśl — rzekł wreszcie Nero — i dlatego powiadam zawsze, że w całym Rzymie ty jeden potrafisz mnie zrozumieć. Tak jest. To samo i ja sądzę o muzyce. Gdy gram i śpiewam, widzę takie rzeczy, o których nie wiedziałem, że istnieją w państwie moim lub na świecie. Oto jestem cezarem i świat należy do mnie, mogę wszystko. A jednak muzyka odkrywa mi nowe królestwa, nowe góry i morza, i nowe rozkosze, których nie znałem dotąd. Najczęściej nie umiem ich nazwać ni pojąć umysłem — czuję je tylko. Czuję bogów, widzę Olimp. Jakiś wiatr zaziemski wieje na mnie; spostrzegam, jak we mgle, jakieś wielkości niezmierzone a spokojne i tak jasne jak wschód słońca… Sferos cały gra wokół mnie i powiem ci (tu głos Nerona zadrgał rzeczywistym zdziwieniem)… że ja, cezar i bóg, czuję się wówczas małym jak proch. Dasz temu wiarę? + +— Tak. Tylko wielcy artyści mogą się czuć wobec sztuki małymi… + +— Dziś jest noc szczerości, więc otwieram przed tobą duszę jak przed przyjacielem i powiem ci więcej… Czy sądzisz, że jestem ślepy lub pozbawiony rozumu? Czy myślisz, że nie wiem, iż w Rzymie wypisują na murach obelgi na mnie, że zwą mnie matkobójcą i żonobójcą… że mają mnie za potwora i okrutnika dlatego, że Tygellinus uzyskał ode mnie kilka wyroków śmierci na moich nieprzyjaciół… Tak, drogi, mają mnie za potwora i ja wiem o tym… Wmówili we mnie okrucieństwo do tego stopnia, iż ja sam zadaję sobie czasem pytanie, czy nie jestem okrutnikiem… Ale oni nie rozumieją tego, że czyny człowieka mogą być czasem okrutne, a człowiek może nie być okrutnikiem. Ach, nikt nie uwierzy, a może i ty, mój drogi, nie uwierzysz, że chwilami, gdy muzyka kołysze moją duszę, ja czuję się tak dobry jak dziecię w kolebce. Przysięgam ci na te gwiazdy, które nad nami świecą, że mówię szczerą prawdę: ludzie nie wiedzą, ile dobrego leży w tym sercu i jakie ja sam spostrzegam w nim skarby, gdy muzyka drzwi do nich otworzy. + +Petroniusz, który nie miał najmniejszej wątpliwości, że Nero mówi w tej chwili szczerze i że muzyka istotnie może wydobywać na jaw różne szlachetniejsze skłonności jego duszy, zawalone górami egoizmu, rozpusty i zbrodni, rzekł: + +— Ciebie trzeba znać tak blisko jak ja. Rzym nie umiał cię nigdy ocenić. + +Cezar wsparł się silniej na ramieniu Winicjusza, jakby się ugiął pod brzemieniem niesprawiedliwości, i odpowiedział: + +— Tygellin mówił mi, iż w senacie szepczą sobie do uszu, że Diodor i Terpnos lepiej grają ode mnie na cytrach. Odmawiają mi nawet i tego! Ale ty, który mówisz zawsze prawdę, powiedz mi szczerze: czy oni grają lepiej ode mnie albo równie dobrze jak ja? + +— Bynajmniej. Ty masz słodsze dotknięcie, a zarazem więcej siły. W tobie znać artystę, w nich — biegłych rzemieślników. Owszem! Słysząc poprzednio ich muzykę, lepiej się rozumie, czym ty jesteś. + +— Jeśli tak, to niech sobie żyją. Nie domyślą się nigdy, jaką im oddałeś w tej chwili usługę. Zresztą, gdybym ich skazał, musiałbym wziąć na ich miejsce innych. + +— I ludzie mówiliby w dodatku, że z miłości dla muzyki tępisz w państwie muzykę. Nie zabijaj nigdy sztuki dla sztuki, boski. + +— Jakiś ty różny od Tygellina — odpowiedział Nero. — Ale, widzisz, ja właśnie jestem we wszystkim artystą i ponieważ muzyka otwiera przede mną przestwory, których nie domyślałem się istnienia, krainy, którymi nie władam, rozkosz i szczęście, których nie zaznałem, więc ja nie mogę żyć życiem zwyczajnym. Ona mi mówi, że nadzwyczajność istnieje, przeto jej szukam całą potęgą władzy, którą bogowie złożyli w moje ręce. Czasem wydaje mi się, że aby się dostać do tych olimpijskich światów, trzeba zrobić coś takiego, czego żaden człowiek dotąd nigdy nie uczynił, trzeba przewyższyć ludzkie pogłowie w dobrym lub w złym. Wiem także, że ludzie posądzają mnie, iż szaleję. Ale ja nie szaleję, tylko szukam! A jeśli szaleję, to z nudy i niecierpliwości, że znaleźć nie mogę. Ja szukam — rozumiesz mnie — i dlatego chcę być większym niż człowiek, bo tylko w ten sposób mogę być największy jako artysta. + +Tu zniżył głos tak, aby Winicjusz nie mógł go słyszeć, i przyłożywszy usta do ucha Petroniusza, począł szeptać: + +— Czy wiesz, że ja głównie dlatego skazałem na śmierć matkę i żonę? U bram nieznanego świata chciałem złożyć największą ofiarę, jaką człowiek mógł złożyć. Mniemałem, że się potem coś stanie i że jakieś drzwi się otworzą, za którymi dojrzę coś nieznanego. Niechby to było cudniejsze lub straszliwsze nad ludzkie pojęcie, byle było niezwyczajne i wielkie… Ale tej ofiary nie było dość. Dla otwarcia empirejskich drzwi potrzeba widocznie większej — i niech się tak stanie, jak chcą wyroki. + +— Co zamierzasz uczynić? + +— Zobaczysz, zobaczysz prędzej, niż myślisz. Tymczasem wiedz, że jest dwóch Neronów: jeden taki, jakim go ludzie znają, drugi artysta, którego znasz tylko ty jeden i który, jeśli zabija jak śmierć lub szaleje jak Bachus, to właśnie dlatego, że go dławi płaskość i lichota zwykłego życia i chciałby je wyplenić, choćby przyszło użyć ognia i żelaza… O, jaki ten świat będzie płaski, gdy mnie nie stanie!… Nikt się jeszcze nie domyśla, nawet ty, drogi, jakim ja jestem artystą. Ale właśnie dlatego cierpię i szczerze ci mówię, że dusza bywa we mnie czasami tak smutna jak te cyprysy, które tam czernią się przed nami. Ciężko człowiekowi dźwigać naraz brzemię najwyższej władzy i największego talentu… + +— Współczuję ci, cezarze, z całego serca, a ze mną ziemia i morze, nie licząc Winicjusza, który cię w duszy ubóstwia. + +— Był mi też i on zawsze miłym — rzekł Nero — choć służy Marsowi, nie muzom. + +— On przede wszystkim służy Afrodycie — odrzekł Petroniusz. + +I nagle postanowił za jednym zamachem załatwić sprawę siostrzeńca, a zarazem usunąć wszelkie niebezpieczeństwa, jakie mogły mu grozić. + +— On jest zakochany, jak Troilus w Kressydzie — rzekł. — Pozwól mu, panie, odjechać do Rzymu, bo mi uschnie. Czy wiesz, że owa zakładniczka ligijska, którą mu podarowałeś, odnalazła się i Winicjusz wyjeżdżając do Ancjum zostawił ją pod opieką niejakiego Linusa? Nie wspominałem ci o tym, gdyż układałeś swój hymn, a to jest rzecz ważniejsza od wszystkiego. Winicjusz chciał z niej mieć kochankę, lecz gdy okazała się cnotliwą jak Lukrecja, rozkochał się w jej cnocie i teraz pragnie ją poślubić. Jest to królewska córka, więc ujmy mu nie przyniesie, ale on to prawdziwy żołnierz: wzdycha, schnie, jęczy, lecz czeka na pozwolenie swego imperatora. + +— Imperator nie wybiera żon żołnierzom. Po co mu moje pozwolenie? + +— Mówiłem ci, panie, że on cię ubóstwia. + +— Tym bardziej może być pewny pozwolenia. To ładna dziewczyna, ale za wąska w biodrach. Augusta Poppea skarżyła się na nią przede mną, że urzekła nasze dziecko w ogrodach Palatynu… + +— Ale ja powiedziałem Tygellinowi, że bóstwa nie podlegają złym urokom. Pamiętasz, boski, jak się zmieszał i jak sam krzyczałeś: „Habet!” + +— Pamiętam. + +Tu zwrócił się do Winicjusza: + +— Kochaszże ją tak, jak mówi Petroniusz? + +— Kocham ją, panie! — odpowiedział Winicjusz. + +— A więc rozkazuję ci jechać zaraz jutro do Rzymu, zaślubić ją i nie pokazywać mi się na oczy bez ślubnego pierścienia. + +— Dzięki ci, panie, z serca i duszy. + +— O, jak miło jest uszczęśliwiać ludzi — rzekł cezar. — Chciałbym nic innego przez całe życie nie czynić. + +— Uczyń nam jeszcze jedną łaskę, boski — rzekł Petroniusz — i oświadcz tę swoją wolę wobec Augusty. Winicjusz nie ośmieliłby się nigdy zaślubić istoty, do której Augusta żywi niechęć, ale ty, panie, rozproszysz jednym słowem jej uprzedzenia, oznajmiając, żeś sam tak rozkazał. + +— Dobrze — rzekł cezar — tobie i Winicjuszowi nie umiałbym niczego odmówić. + +I zawrócił do willi, a oni poszli z nim razem, pełni w sercach radości ze zwycięstwa. Winicjusz musiał się powstrzymywać, by nie rzucić się na szyję Petroniusza, teraz bowiem wszelkie niebezpieczeństwa i przeszkody zdawały się być usunięte. + +W atrium willi młody Nerwa i Tuliusz Senecjo zabawiali Augustę rozmową, Terpnos zaś i Diodor stroili cytry. Nero wszedłszy siadł na wykładanym szylkretem krześle i szepnąwszy coś do ucha przybocznemu greckiemu pacholęciu, czekał. + +Pacholę wróciło niebawem ze złotą skrzynką — Nero otworzył ją i wybrawszy naszyjnik z wielkich opalów, rzekł: + +— Oto są klejnoty godne dzisiejszego wieczora. + +— Mieni się na nich jutrzenka — odpowiedziała Poppea w przekonaniu, że naszyjnik dla niej jest przeznaczony. + +Cezar przez chwilę to podnosił, to zniżał różowe kamienie i wreszcie rzekł: + +— Winicjuszu, podarujesz ode mnie ten naszyjnik młodej królewnie ligijskiej, którą nakazuję ci zaślubić. + +Pełen gniewu i nagłego zdziwienia wzrok Poppei począł przenosić się z cezara na Winicjusza, w końcu zaś spoczął na Petroniuszu. + +Lecz ów, przechylony niedbale przez poręcz krzesła, wodził ręką po gryfie harfy, jakby chcąc dokładnie kształt jego zapamiętać. + +Tymczasem Winicjusz, złożywszy dzięki za podarek, zbliżył się do Petroniusza i rzekł: + +— Czym ja ci się odwdzięczę za to, coś dziś dla mnie uczynił? + +— Ofiaruj Euterpie parę łabędzi — odpowiedział Petroniusz — chwal pieśni cezara i śmiej się z wróżb. Spodziewam się, że ryk lwów nie będzie odtąd przerywał snu ani tobie, ani twojej lilii ligijskiej. + +— Nie — rzekł Winicjusz — teraz jestem zupełnie spokojny. + +— Niechże Fortuna będzie wam łaskawą. A teraz uważaj, bo cezar bierze znów formingę. Zatrzymaj oddech, słuchaj i roń łzy. + +Jakoż cezar wziął rzeczywiście formingę do ręki i podniósł oczy w górę. W sali ustały rozmowy i ludzie siedzieli nieruchomie, jakby skamienieli. Tylko Terpnos i Diodor, którzy mieli akompaniować cezarowi, spoglądali, kręcąc głowami, to na siebie, to na jego usta, w oczekiwaniu pierwszych tonów pieśni. + +Wtem w przedsionku wszczął się ruch i hałas, a po chwili zza zasłony wychylił się naprzód wyzwoleniec cesarski, Faon, a tuż za nim konsul Lekaniusz. + +Nero zmarszczył brwi. + +— Wybacz, boski imperatorze — rzekł zdyszanym głosem Faon — w Rzymie pożar! Większa część miasta w płomieniach!… + +Na tę wiadomość wszyscy zerwali się z miejsc. Nero złożył formingę i rzekł: + +— Bogowie!… Ujrzę płonące miasto i skończę Troikę. + +Po czym zwrócił się do konsula: + +— Czy wyjechawszy natychmiast, zdążę jeszcze zobaczyć pożar? + +— Panie! — odpowiedział blady jak ściana konsul — nad miastem jedno morze płomieni: dym dusi mieszkańców i ludzie mdleją lub z szaleństwa rzucają się w ogień… Rzym ginie, panie! + +Nastała chwila ciszy, którą przerwał okrzyk Winicjusza: + +— Vae misero mihi!… + +I młody człowiek, zrzuciwszy togę, w samej tunice wybiegł z pałacu. + +Nero zaś podniósł ręce ku niebu i zawołał: + +— Biada ci, święty grodzie Priama!… + + + +Rozdział czterdziesty drugi + +Winicjusz zaledwie miał czas rozkazać kilku niewolnikom, by jechali za nim, po czym wskoczywszy na konia, popędził wśród głębokiej nocy przez puste ulice Ancjum, w kierunku Laurentum. Wpadłszy pod wpływem straszliwej wieści w stan jakby szału i umysłowego zdziczenia, chwilami nie zdawał sobie dokładnie sprawy, co się z nim dzieje, miał tylko poczucie, że na tym samym koniu siedzi za jego plecami nieszczęście i krzycząc mu do uszu: „Rzym się pali!”, smaga jego samego, konia i pędzi ich w ten ogień. Położywszy swą odkrytą głowę na karku końskim, biegł w samej tunice na oślep, nie patrząc przed siebie i nie zważając na przeszkody, o które mógł się roztrzaskać. Wśród ciszy i wśród nocy, spokojnej i gwiaździstej, jeździec i koń, oblani blaskiem księżyca, czynili wrażenie sennych widziadeł. Idumejski ogier, stuliwszy uszy i wyciągnąwszy szyję, mknął jak strzała mijając nieruchome cyprysy i białe, pochowane wśród nich wille. Tętent kopyt o płyty kamienne budził tu i ówdzie psy, które szczekaniem przeprowadzały dziwne zjawisko, potem zaś, zaniepokojone jego nagłością, poczynały wyć podnosząc paszcze do księżyca. Niewolnicy biegnący za Winicjuszem, mając konie o wiele gorsze, wkrótce pozostali w tyle. On sam, przebiegłszy jak burza śpiące Laurentum, zawrócił ku Ardei, w której również jak w Arycji, w Bovillae i Ustrinum, trzymał od czasu przyjazdu do Ancjum rozstawne konie, aby móc w jak najkrótszym czasie przebiegać przestrzeń dzielącą go od Rzymu. Pamiętając o tym wydobywał ostatki sił z konia. Za Ardeą wydało mu się, że niebo w północno-wschodniej stronie powleka się różowym odblaskiem. Mogła to być i zorza ranna, gdyż godzina była późna, dzień zaś czynił się wcześnie w lipcu. Lecz Winicjusz nie mógł powstrzymać okrzyku rozpaczy i wściekłości, wydało mu się bowiem, że to jest łuna pożogi. Przypomniały mu się słowa Lekaniusza: „Miasto całe jednym morzem płomieni!” — i przez chwilę czuł, że grozi mu naprawdę szaleństwo, stracił bowiem całkowicie nadzieję, by mógł uratować Ligię, a nawet dobiec, zanim miasto nie zmieni się w jeden stos popiołu. Myśli jego stały się teraz jeszcze szybsze niż pęd konia i gnały przed nim jak stado czarnego ptactwa — rozpaczliwe i potworne. Nie wiedział wprawdzie, która część miasta zaczęła płonąć, przypuszczał jednak, że dzielnica zatybrzańska, pełna skupionych domów, składów drzewa i drewnianych bud, w których sprzedawano niewolników, pierwsza mogła stać się pastwą płomienia. W Rzymie pożary zdarzały się dość często, przy których równie często przychodziło do gwałtów i rabunków, zwłaszcza w dzielnicach zamieszkałych przez ludność ubogą i na wpół barbarzyńską — cóż więc mogło dziać się na takim Zatybrzu, które było gniazdem hałastry pochodzącej ze wszystkich stron świata? Tu Ursus ze swą nadludzką siłą mignął się w głowie Winicjusza, lecz cóż mógł poradzić choćby nie człowiek, ale tytan, przeciw niszczącej sile ognia? Obawa buntu niewolników była również zmorą, która dusiła Rzym od lat całych. Mówiono, iż setki tysięcy tych ludzi marzy o czasach Spartakusa i czeka tylko na sposobną chwilę, by chwycić za broń przeciw ciemięzcom i miastu. A oto chwila nadeszła! Być może, że tam w mieście obok pożogi wre rzeź i wojna. Może nawet pretorianie rzucili się na miasto i mordują z rozkazu cezara. I włosy powstały nagle z przerażenia na głowie Winicjusza. Przypomniał sobie wszystkie rozmowy o pożarach miast, które od pewnego czasu z dziwną uporczywością prowadzono na dworze cezara, przypomniał sobie jego skargi, że musi opisywać płonące miasto nie widząc nigdy prawdziwego pożaru, jego pogardliwą odpowiedź Tygellinowi, który podejmował się podpalić Ancjum lub sztuczne drewniane miasto, wreszcie jego narzekania na Rzym i smrodliwe zaułki Subury. Tak! To cezar kazał spalić miasto! On jeden mógł się na to ważyć, tak jak jeden Tygellinus mógł się podjąć wykonania podobnego rozkazu. A jeśli Rzym płonie z rozkazu cezara, to któż może zaręczyć, że i ludność nie zostanie z jego rozkazu wymordowana. Potwór był zdolnym i do takiego czynu. Więc pożar, bunt niewolników i rzeź! Jakiś straszliwy chaos, jakieś rozpętanie niszczących żywiołów i wściekłości ludzkiej, a w tym wszystkim Ligia! Jęki Winicjusza pomieszały się z chrapaniem i jękami konia, który biegnąc drogą wznoszącą się ciągle do Arycji w górę, pędził już ostatkiem tchu. Kto ją wyrwie z płonącego miasta i kto może ją ocalić? Tu Winicjusz, położywszy się całkiem na koniu, wpił palce we włosy, gotów z bólu kąsać kark koński. Lecz w tej chwili jakiś jeździec pędzący również jak wicher, ale ze strony przeciwnej, do Ancjum, krzyknął przebiegając koło niego: „Roma ginie!”, i popędził dalej. Do uszu Winicjusza doszedł tylko jeszcze wyraz: „bogowie”, resztę zgłuszył tętent kopyt. Lecz ów wyraz wytrzeźwił go. Bogowie!… Winicjusz podniósł nagle głowę i wyciągnąwszy ramiona ku niebu nabitemu gwiazdami, począł się modlić: „Nie was wzywam, których świątynie płoną, ale Ciebie!… Tyś sam cierpiał, Tyś jeden miłosierny! Tyś jeden rozumiał ludzki ból! Tyś przyszedł na świat, by ludzi nauczyć litości, więc ją teraz okaż! Jeśliś jest taki, jak mówią Piotr i Paweł, to mi uratuj Ligię. Weź ją na ręce i wynieś z płomieni. Ty to możesz! Oddaj mi ją, a ja ci oddam krew. A jeśli dla mnie nie zechcesz tego uczynić, to uczyń dla niej. Ona Cię kocha i ufa Ci. Obiecujesz życie po śmierci i szczęście, ale szczęście po śmierci nie minie, a ona nie chce jeszcze umierać. Daj jej żyć. Weź ją na ręce i wynieś z Rzymu. Ty możesz, chybabyś nie chciał…” + +I przerwał, czuł bowiem, że dalsza modlitwa mogła się zmienić w groźbę; bał się obrazić bóstwo w chwili, gdy najbardziej potrzebował Jego litości i łaski. Zląkł się na samą myśl o tym, i, by nie dopuścić do głowy ani cienia groźby, począł znów smagać konia, tym bardziej że białe mury Arycji, która leżała na połowie drogi do Rzymu, zaświeciły już przed nim w blasku księżyca. Po pewnym czasie przebiegł w całym pędzie koło świątyni Merkurego, która leżała w gaju przed miastem. Wiedziano już tu widocznie o nieszczęściu, albowiem przed świątynią panował ruch niezwykły. Winicjusz dojrzał w przelocie na schodach i między kolumnami roje ludzi świecących sobie pochodniami, którzy cisnęli się pod opiekę bóstwa. Droga nie była też już ani tak pusta, ani tak wolna jak za Ardeą. Tłumy dążyły wprawdzie do gaju bocznymi ścieżkami, ale i na głównym gościńcu stały gromadki, które usuwały się pośpiesznie przed pędzącym jeźdźcem. Z miasta dochodził gwar głosów. Winicjusz wpadł w nie jak wicher, przewróciwszy i stratowawszy kilku ludzi po drodze. Naokół teraz otoczyły go okrzyki: „Rzym płonie! Miasto w ogniu! Bogowie, ratujcie Rzym!” + +Koń potknął się i ściągnięty silną ręką, osiadł na zadzie przed gospodą, w której Winicjusz trzymał innego do zmiany. Niewolnicy, jakby spodziewając się przybycia pana, stali przed gospodą i na jego rozkaz ruszyli na wyścigi, by przyprowadzić nowego konia. Winicjusz zaś widząc oddział złożony z dziesięciu konnych pretorianów, którzy widocznie jechali z wieścią z miasta do Ancjum, skoczył ku nim i począł pytać: + +— Która część miasta w ogniu? + +— Ktoś jest? — spytał dziesiętnik. + +— Winicjusz, trybun wojskowy i augustianin! Odpowiadaj, na głowę twoją! + +— Pożar, panie, wybuchł w kramach przy Wielkim Cyrku. Gdy nas wysłano, środek miasta był w ogniu. + +— A Zatybrze? + +— Płomień tam dotychczas nie doszedł, lecz z niepowstrzymaną siłą ogarnia coraz nowe dzielnice. Ludzie giną od żaru i dymu i wszelki ratunek niemożliwy. + +W tej chwili podano Winicjuszowi nowego konia. Młody trybun skoczył na niego i popędził dalej. + +Jechał teraz ku Albanum, pozostawiając na prawo Albalongę i jej wspaniałe jezioro. Gościniec do Arycji szedł pod górę, która zasłaniała całkowicie widnokrąg i leżące po drugiej jej stronie Albanum. Winicjusz jednakże wiedział, że wydostawszy się na szczyt obaczy nie tylko Bovillae i Ustrinum, w których czekały na niego nowe konie, ale i Rzym, za Albanum bowiem ciągnęła się po obu bokach Appijskiej drogi równa, niska Kampania, po której biegły ku miastu tylko arkady akweduktów i nic już nie zasłaniało widoku. + +— Ze szczytu zobaczę płomienie — mówił sobie. + +I poczynał znów smagać konia. + +Lecz zanim dobiegł do szczytu góry, uczuł na twarzy powiew wiatru i wraz z nim zapach dymu doszedł do jego nozdrzy. + +A wtem i wierzchołek wzgórza zaczął się złocić. + +„Łuna!” — pomyślał Winicjusz. + +Noc jednak bladła już od dawna, brzask przechodził w świt i na wszystkich pobliskich wzgórzach świeciły również złote i różowe blaski, mogące pochodzić zarazem od pożogi i od jutrzni. Winicjusz dobiegł do szczytu i wówczas straszliwy widok uderzył jego oczy. + +Cała nizina pokryta była dymami, tworzącymi jakby jedną olbrzymią, leżącą tuż przy ziemi chmurę, w której znikły miasta, akwedukty, wille, drzewa; na końcu zaś tej szarej, okropnej płaszczyzny gorzało na wzgórzach miasto. + +Pożar jednakże nie miał kształtu ognistego słupa, jak bywa wówczas, gdy się pali pojedynczy, choćby największy budynek. Była to raczej długa, podobna do zorzy wstęga. + +Nad tą wstęgą unosił się wał dymu, miejscami zupełnie czarny, miejscami mieniący się różowo i krwawo, zbity w sobie, wydęty, gęsty i kłębiący się jak wąż, który się kurczy i wydłuża. Potworny ów wał chwilami zdawał się przykrywać nawet wstęgę ognistą, tak iż czyniła się wąską, jak taśma, lecz chwilami ona rozświecała go od dołu, zmieniając jego dolne kłęby w fale płomienne. Oboje ciągnęły się od krańca do krańca widnokręgu, zamykając go tak, jak czasem zamyka go pasmo leśne. Gór Sabińskich nie było wcale widać. + +Winicjuszowi na pierwszy rzut oka wydało się, że to nie tylko płonie miasto, ale świat cały, i że żadna żywa istota nie może się uratować z tego oceanu ognia i dymów. + +Wiatr wiał coraz silniejszy od strony pożaru, niosąc zapach spalenizny i sreżogę, która poczynała przesłaniać nawet bliższe przedmioty. Dzień uczynił się zupełny i słońce oświeciło szczyty otaczające Jezioro Albańskie. Lecz jasnozłote poranne promienie wydawały się przez sreżogę jakby rude i chore. Winicjusz, spuszczając się ku Albanum, wjeżdżał w dymy coraz gęstsze i coraz mniej przenikliwe. Samo miasteczko było zupełnie w nich pogrążone. Zaniepokojeni mieszkańcy wylegli na ulice i strach było pomyśleć, co się musi dziać w Rzymie, gdyż tu już trudno było oddychać. + +Rozpacz ogarnęła znów Winicjusza i przerażenie poczęło mu podnosić włosy na głowie. Lecz próbował się pokrzepiać, jak mógł. „Niepodobna — myślał — by całe miasto poczęło naraz płonąć. Wiatr wieje z północy i zwiewa dymy w tę tylko stronę. Po drugiej stronie nie ma ich. Zatybrze, przedzielone rzeką, może całkiem ocalało, a w każdym razie dość będzie Ursusowi przedostać się wraz z Ligią przez bramę Janikulską, by uchronić się od niebezpieczeństwa. Również niepodobna, by zginęła cała ludność i by miasto, które włada światem, starte było wraz z mieszkańcami z powierzchni ziemi. Nawet w zdobywanych miastach, gdy rzeź i ogień srożą się naraz, pewna liczba ludzi zostaje zawsze przy życiu, dlaczego więc miałaby koniecznie zginąć Ligia? „Wszak czuwa nad nią Bóg, który sam zwyciężył śmierć!” Tak rozumując począł znów modlić się i wedle obyczaju, do którego przywykł, czynić Chrystusowi wielkie śluby, wraz z obietnicami darów i ofiar. Przebiegłszy Albanum, którego cała niemal ludność siedziała na dachach i drzewach, by spoglądać na Rzym, uspokoił się cokolwiek i odzyskał zimną krew. Pomyślał też, że Ligią opiekuje się nie tylko Ursus i Linus, ale i Piotr Apostoł. Na samo wspomnienie o tym nowa otucha wstąpiła mu do serca. Piotr był zawsze dla niego istotą niepojętą, niemal nadludzką. Od chwili gdy słyszał go w Ostrianum, zostało mu dziwne wrażenie, o którym na początku pobytu w Ancjum pisał do Ligii: że każde słowo tego starca jest prawdą lub musi się stać prawdą. Bliższa znajomość, jaką zawarł z Apostołem w czasie choroby, wzmogła jeszcze to wrażenie, które następnie zmieniło się w niezachwianą wiarę. Więc skoro Piotr błogosławił jego miłości i przyobiecał mu Ligię, to Ligia nie mogła zginąć w płomieniach. Miasto może sobie spłonąć, lecz żadna iskra pożaru nie padnie na jej odzież. Pod wpływem bezsennej nocy, szalonej jazdy i wzruszeń Winicjusza poczęła ogarniać teraz dziwna egzaltacja, w której wszystko wydało mu się możliwym: Piotr przeżegna płomienie, otworzy je jednym słowem i przejdą bezpieczni wśród alei z ognia. Piotr wiedział przy tym rzeczy przyszłe, więc niechybnie przewidział i klęskę pożaru, a w takim razie jakżeby mógł nie ostrzec i nie wyprowadzić z miasta chrześcijan, a między nimi i Ligii, którą kochał jak dziecko własne. I coraz silniejsza nadzieja poczęła wstępować w serce Winicjusza. Pomyślał, że jeśli oni uciekają z miasta, to może ich znaleźć w Bovillae lub napotkać w drodze. Może oto lada chwila kochana twarz wychyli się z tych domów, rozpościerających się coraz szerzej po całej Kampanii. + +Wydało mu się to tym prawdopodobniejszym, że na drodze począł napotykać coraz więcej ludzi, którzy opuściwszy miasto jechali do Gór Albańskich, by ocaliwszy się od ognia wydostać się następnie i poza granice dymów. Nie dojechawszy do Ustrinum musiał zwolnić z powodu zatłoczenia drogi. Obok pieszych z manatkami na plecach napotykał objuczone konie, muły, wozy naładowane dobytkiem, a wreszcie i lektyki, w których niewolnicy nieśli zamożniejszych mieszkańców. Ustrinum tak już było nabite zbiegami z Rzymu, że przez tłum trudno się było przecisnąć. Na rynku, pod kolumnami świątyń i na ulicach roiło się od zbiegów. Tu i ówdzie poczęto rozbijać już namioty, pod którymi miały szukać schronienia całe rodziny. Inni obozowali pod gołym niebem, krzycząc, wzywając bogów lub przeklinając losy. W powszechnym przerażeniu trudno się było o coś dopytać. Ludzie, do których zwracał się Winicjusz, albo nie odpowiadali mu wcale lub podnosili na niego wpółobłąkane z przerażenia oczy, odpowiadając, że ginie miasto i świat. Od strony Rzymu napływały z każdą chwilą nowe tłumy, złożone z mężczyzn, kobiet i dzieci, które wzmagały zamieszanie i lament. Niektórzy, pogubiwszy się w ścisku, szukali rozpaczliwie zaginionych. Inni bili się o obozowiska. Gromady na wpół dzikich pasterzy z Kampanii przyciągnęły do miasteczka szukając nowin lub zysków z kradzieży, którą ułatwiało zamieszanie. Tu i ówdzie tłum, złożony z niewolników wszelkiej narodowości i z gladiatorów, począł grabić domy i wille w mieście i bić się z żołnierzami występującymi w obronie mieszkańców. + +Senator Juniusz, którego Winicjusz spostrzegł przy gospodzie otoczonego zastępem batawskich niewolników, pierwszy dał mu nieco dokładniejszą wiadomość o pożarze. Ogień wszczął się rzeczywiście przy Wielkim Cyrku, w miejscu, które dotyka Palatynu i wzgórza Caelius, lecz rozszerzył się z niepojętą szybkością, tak iż ogarnął cały środek miasta. Nigdy jeszcze od czasów Brennusa nie spotkała miasta tak straszna klęska. „Cyrk zgorzał cały, również jak otaczające go kramy i domy — mówił Juniusz — Awentyn i Caelius w ogniu. Płomień otoczywszy Palatyn dostał się na Karyny…” + +Tu Juniusz, który na Karynach posiadał wspaniałą insulę pełną dzieł sztuki, w których się kochał, porwał garść brudnego pyłu i posypawszy nim głowę począł przez chwilę jęczeć rozpaczliwie. + +Lecz Winicjusz potrząsnął go za ramiona. + +— I mój dom na Karynach — rzekł — lecz gdy wszystko ginie, niech i on ginie. + +Po czym przypomniawszy sobie, że Ligia idąc za jego radą mogła się przenieść do domu Aulusów, spytał: + +— A Vicus Patricius? + +— W ogniu — odpowiedział Juniusz. + +— A Zatybrze? + +Juniusz spojrzał na niego ze zdziwieniem. + +— Mniejsza o Zatybrze — rzekł ściskając dłońmi zbolałe skronie. + +— Mnie więcej chodzi o Zatybrze niż o cały Rzym — zawołał gwałtownie Winicjusz. + +— To się tam dostaniesz chyba przez Via Portuensis, bo obok Awentynu żar cię udusi… Zatybrze?… Nie wiem. Ogień nie mógł tam chyba jeszcze dojść, lecz czy już w tej chwili nie doszedł, jedni bogowie wiedzą… + +Tu Juniusz zawahał się przez chwilę, następnie rzekł zniżonym głosem: + +— Wiem, że mnie nie zdradzisz, więc ci powiem, że to nie jest zwykły pożar. Cyrku nie dawano ratować… Sam słyszałem… Gdy domy poczęły wkoło płonąć, tysiące głosów wołało: „Śmierć ratującym!” Jacyś ludzie przebiegają miasto i ciskają w domy płonące pochodnie… Z drugiej strony lud się burzy i woła, że miasto płonie z rozkazu. Nic więcej nie powiem. Biada miastu, biada nam wszystkim i mnie! Co się tam dzieje, tego ludzki język nie wyrazi. Ludność ginie w ogniu lub morduje się wzajemnie w ścisku… To koniec Rzymu!… + +I znów począł powtarzać: „Biada! Biada miastu i nam!” — lecz Winicjusz wskoczył na konia i ruszył przed siebie dalej drogą Appijską. + +Lecz było to obecnie raczej przepychanie się wśród rzeki ludzi i wozów, która płynęła z miasta. — Miasto leżało teraz przed Winicjuszem jak na dłoni, objęte potwornym pożarem… Od morza ognia i dymu bił żar straszliwy, a wrzaski ludzkie nie mogły stłumić syczenia i huku płomieni. + + + +Rozdział czterdziesty trzeci + +W miarę jak Winicjusz zbliżał się do murów, okazywało się, że łatwiej było przyjechać do Rzymu niż dostać się do środka miasta. Przez drogę Appijską trudno było się przecisnąć z powodu natłoku ludzi. Domy, pola, cmentarze, ogrody i świątynie, leżące po obu jej stronach, zmienione były w obozowiska. W świątyni Marsa, leżącej tuż koło Porta Appia, tłum odbił drzwi, aby w jej wnętrzu znaleźć przytułek na noc. Na cmentarzach brano w posiadanie większe grobowce i toczono o nie walki, które dochodziły do rozlewu krwi. Ustrinum ze swoim nieładem dawało zaledwie lekki przedsmak tego, co działo się pod murami samego miasta. Ustał wszelki wzgląd na powagę prawa, na urząd, na węzły rodzinne, na różnice stanu. Widziano niewolników okładających kijami obywateli. Gladiatorowie, pijani winem złupionym w Emporium, połączywszy się w duże gromady przebiegali z dzikimi okrzykami place przydrożne, rozpędzając ludzi, tratując, łupiąc. Mnóstwo barbarzyńców, wystawionych na sprzedaż w mieście, pouciekało z bud sprzedażnych. Pożar i zaguba miasta były dla nich zarazem końcem niewoli i godziną pomsty, toteż gdy osiadła ludność, która w ogniu traciła całe mienie, wyciągała z rozpaczą ręce do bogów wołając o ratunek, oni z wyciem radości rozbijali tłumy, ściągając ludziom odzież z ramion i porywając młodsze niewiasty. Łączyli się z nimi niewolnicy z dawna już służący w Rzymie, nędzarze nie mający nic na ciele prócz wełnianej opaski na biodrach, straszne postacie z zaułków, których po dniu nie widywało się niemal nigdy na ulicach i których istnienia w Rzymie trudno się było domyśleć. Tłum ten, złożony z Azjatów, Afrykanów, Greków, Traków, Germanów i Brytanów, wrzeszczący wszystkimi językami ziemi, dziki i rozpasany, szalał sądząc, iż nadeszła chwila, w której wolno mu sobie wynagrodzić za lata cierpień i nędzy. Wśród tej rozkołysanej ciżby ludzkiej, w blasku dnia i pożogi migotały hełmy pretorianów, pod których opiekę chroniła się ludność spokojniejsza i którzy w wielu miejscach wstępnym bojem musieli uderzać na rozbestwioną tłuszczę. Winicjusz widział w życiu swoim zdobywane miasta, lecz nigdy oczy jego nie patrzyły na widowisko, w którym by rozpacz, łzy, ból, jęki, dzika radość, szaleństwo, wściekłość i rozpasanie zmieszały się razem w taki niezmierny chaos. Nad tą zaś falującą, obłąkaną ciżbą ludzką huczał pożar, płonęło na wzgórzach największe w świecie miasto, śląc w zamieszanie swój ognisty oddech i przykrywając je dymami, nad którymi nie było już widać błękitu nieba. Młody trybun z największym wysileniem, narażając co chwila życie, dotarł wreszcie do bramy Appijskiej, lecz tu spostrzegł, że przez dzielnicę Porta Capena nie będzie mógł dostać się do miasta nie tylko z powodu ciżby, lecz i dla straszliwego żaru, od którego tuż za bramą drżało całe powietrze. Przy tym most przy Porta Trigemina, naprzeciw świątyni Bonae Deae, jeszcze nie istniał, chcąc więc dostać się za Tyber trzeba było przedrzeć się aż do mostu Palowego, to jest przejechać koło Awentynu, przez część miasta zalaną jednym morzem płomieni. Było to zupełnym niepodobieństwem. Winicjusz zrozumiał, że musi wrócić w kierunku Ustrinum, tam skręcić z drogi Appijskiej, przejechać rzekę poniżej miasta i dostać się na Via Portuensis, która wiodła wprost na Zatybrze. Nie było i to rzeczą łatwą z powodu coraz większego zamętu panującego na drodze Appijskiej. Trzeba tam było torować sobie drogę chyba mieczem, Winicjusz zaś nie miał broni, wyjechał bowiem z Ancjum tak, jak wieść o pożarze zastała go w willi cezara. Lecz przy Źródle Merkurego ujrzał znajomego centuriona pretorianów, który na czele kilkudziesięciu ludzi bronił przystępu do obrębu świątyni, i kazał mu jechać za sobą, ten zaś poznawszy trybuna i augustianina nie śmiał się rozkazowi sprzeciwić. + +Winicjusz sam objął dowództwo oddziału i przepomniawszy na tę chwilę nauk Pawła o miłości bliźniego, parł i rozcinał przed sobą tłum z pośpiechem zgubnym dla wielu, którzy na czas nie potrafili się usunąć. Ścigały ich przekleństwa i grad kamieni, lecz on nie zważał na to pragnąc prędzej wydostać się na miejsca wolniejsze. Jednakże można się było posuwać naprzód tylko z największym wysileniem. Ludzie, którzy rozłożyli się już obozem, nie chcieli żołnierzom ustępować z drogi, klnąc na głos cezara i pretorianów. W niektórych miejscach tłum przybierał groźną postawę. Do uszu Winicjusza dochodziły głosy oskarżające Nerona o podpalenie miasta. Grożono otwarcie śmiercią i jemu, i Poppei. Okrzyki: „Sannio!”, „Histrio!” (błazen, aktor), „Matkobójca!”, rozlegały się dookoła. Niektórzy wołali, by go powlec do Tybru, inni, że dość Rzym okazał cierpliwości. Widocznym było, że groźby owe mogą się zmienić w bunt otwarty, który byle się znalazł przywódca, może lada chwila wybuchnąć. Tymczasem wściekłość i rozpacz tłumu zwracała się przeciw pretorianom, którzy i dlatego jeszcze nie mogli się z ciżby wydobyć, że drogę zagradzały całe stosy rzeczy wyniesionych naprędce z pożaru: skrzynie i beczki z żywnością, kosztowniejsze sprzęty, naczynia, kolebki dziecinne, pościel, wozy i nosze ręczne. Tu i ówdzie przyszło do starć, lecz pretorianie prędko radzili sobie z bezbronną tłuszczą. Przejechawszy z trudem w poprzek drogę Łacińską, Numicyjską, Ardejską, Lawinijską i Ostyjską, okrążając wille, ogrody, cmentarze i świątynie, Winicjusz dotarł w końcu do miasteczka zwanego Vicus Aleksandri, za którym przeprawił się przez Tyber. Było tam już luźniej i mniej dymu. Od zbiegów, których jednak i tu nie brakło, dowiedział się, że tylko niektóre zaułki Zatybrza zostały objęte pożarem, ale że zapewne nic się nie ostoi przed potęgą ognia, ponieważ są ludzie, którzy podkładają go umyślnie i nie pozwalają ratować, krzycząc, iż czynią to z rozkazu. Młody trybun nie miał już teraz najmniejszej wątpliwości, że to cezar kazał istotnie podpalić Rzym, i pomsta, o jaką wołały tłumy, wydała mu się rzeczą słuszną i sprawiedliwą. Cóż więcej mógł był uczynić Mitrydat lub którykolwiek z najzawziętszych nieprzyjaciół Rzymu? Miara była przebrana, szaleństwo stało się zbyt potwornym, a życie ludzkie zbyt wobec niego niemożliwym. Winicjusz wierzył też, że godzina Nerona wybiła, że te gruzy, w które rozpada się miasto, powinny i muszą przywalić potwornego błazna razem z jego wszystkimi zbrodniami. Gdyby znalazł się mąż dość śmiały, by stanąć na czele zrozpaczonej ludności, stać się to mogło w przeciągu kilku godzin. Tu śmiałe i mściwe myśli poczęły przelatywać przez głowę Winicjusza. A gdyby to uczynił on? Dom Winicjuszów, który aż do ostatnich czasów liczył całe szeregi konsulów, znany był w całym Rzymie. Tłumy potrzebowałyby tylko nazwiska. Przecie już raz z powodu skazania na śmierć czterystu niewolników prefekta Pedaniusza Sekunda o mało nie przyszło do buntu i wojny domowej, cóż by więc stało się dziś wobec straszliwej klęski, przewyższającej niemal wszystkie, jakich Rzym w przeciągu ośmiu wieków doznał. Kto wezwie do broni Kwirytów (myślał Winicjusz), ten niewątpliwie obali Nerona i sam przeoblecze się w purpurę. A więc czemu by on nie miał tego uczynić? Był tęższym, dzielniejszym i młodszym od innych augustianów… Nero rozkazywał wprawdzie trzydziestu legiom stojącym na krańcach państwa, ale czyż i te legie, i ich przywódcy nie wzburzą się na wieść o spaleniu Rzymu i jego świątyń?… A w takim razie on, Winicjusz, mógłby zostać cezarem. Wszakże szeptano między augustianami, że jakiś wieszczek przepowiedział purpurę Othonowi. W czymże on gorszy? Może i Chrystus dopomógłby mu swą Boską potęgą, może to Jego natchnienie? „Oby tak było!” — wołał w duchu Winicjusz. Pomściłby się wówczas na Neronie za niebezpieczeństwo Ligii i za swój niepokój, zaprowadziłby panowanie sprawiedliwości i prawdy, rozszerzyłby naukę Chrystusa od Eufratu aż do mglistych brzegów Brytanii, a zarazem przyodziałby w purpurę Ligię i uczynił ją panią ziemi. + +Lecz myśli te, wybuchnąwszy z jego głowy jak snop iskier z płonącego domu, zagasły jak iskry. Przede wszystkim należało Ligię ratować. Patrzył teraz na klęskę z bliska, więc lęk zdjął go na nowo, a wobec tego morza ognia i dymu, wobec zetknięcia się ze straszliwą rzeczywistością, owa ufność, z jaką wierzył, iż Piotr Apostoł uratuje Ligię, zamarła zupełnie w jego sercu. Rozpacz chwyciła go po raz drugi, więc wydostawszy się na Via Portuensis, wiodącą wprost na Zatybrze, nie opamiętał się aż w bramie, przy której powtórzono mu to, co poprzednio mówili zbiegowie, że większa część tej dzielnicy nie była jeszcze objęta pożarem, lubo ogień w kilku miejscach przerzucił się już za rzekę. + +Zatybrze jednak pełne było także dymu i uciekających tłumów, przez które trudniej było się w głąb przedostać dlatego, że ludzie mając więcej czasu wynosili i ratowali więcej rzeczy. Sama główna droga Portowa była w wielu miejscach zupełnie nimi zawalona, a koło Naumachii Augusta wznosiły się ich całe stosy. Ciaśniejsze zaułki, w których nagromadziły się gęściej dymy, były wprost nieprzystępne. Mieszkańcy uciekali z nich tysiącami. Winicjusz widział po drodze przerażające obrazy. Nieraz dwie rzeki ludzkie płynące ze stron przeciwnych, spotkawszy się w ciasnym przejściu, parły się wzajem i walczyły ze sobą na zabój. Ludzie bili się i tratowali jedni po drugich. Rodziny gubiły się w zamieszaniu, matki nawoływały rozpaczliwie dzieci. Winicjuszowi włosy powstawały na myśl, co musiało się dziać bliżej ognia. Wśród wrzasków i zgiełku trudno było się o coś rozpytać lub zrozumieć wołania. Chwilami zza rzeki przytaczały się nowe bałwany dymów czarnych i tak ciężkich, iż toczyły się tuż przy ziemi, zakrywając tak domy, ludzi i wszystkie przedmioty, jak je zakrywa noc. Lecz wiatr, spowodowany pożarem, rozwiewał je i wówczas Winicjusz mógł posuwać się dalej ku zaułkowi, na którym stał dom Linusa. Upał lipcowego dnia, zwiększony żarem bijącym od płonących dzielnic, stał się nieznośnym. Dym gryzł w oczy, piersiom brakło tchu. Nawet i ci mieszkańcy, którzy w nadziei, że płomień nie przekroczy rzeki, zostali dotąd w domach, poczęli je opuszczać i ciżba zwiększała się z każdą godziną. Pretorianie towarzyszący Winicjuszowi pozostali w tyle. W tłoku zranił ktoś młotem jego konia, który począł rzucać zakrwawionym łbem, wspinać się i odmawiać posłuszeństwa jeźdźcowi. Poznano też po bogatej tunice augustianina i natychmiast rozległy się wokół okrzyki: „Śmierć Neronowi i jego podpalaczom!” Nadeszła chwila groźnego niebezpieczeństwa, albowiem setki rąk wyciągnęły się ku Winicjuszowi, lecz spłoszony koń uniósł go tratując ludzi, a zarazem nadpłynęła nowa fala czarnego dymu i pogrążyła w mroku ulicę. Winicjusz widząc, że nie przejedzie, zeskoczył wreszcie na ziemię i począł biec piechotą, prześlizgując się koło murów, a czasami czekając, by uciekający tłum minął go. W duszy mówił sobie, że to są próżne wysilenia. Ligia mogła nie być już w mieście, mogła w tej chwili ratować się ucieczką: łatwiej było odnaleźć szpilkę nad brzegiem morza niż ją w tym natłoku i chaosie. Chciał jednak choćby za cenę życia dotrzeć do domu Linusa. Chwilami zatrzymywał się i tarł oczy. Urwawszy brzeg tuniki zasłonił nią nos i usta i biegł dalej. + +W miarę jak zbliżał się do rzeki, upał powiększał się straszliwie. Winicjusz wiedząc, że pożar wszczął się przy Wielkim Cyrku, sądził z początku, że żar ów bije od jego zgliszcz oraz od Forum Boarium i od Velabrum, które, leżąc w pobliżu, musiały być również ogarnięte płomieniem. Lecz gorąco stawało się nie do zniesienia. Ktoś uciekający, ostatni, jakiego Winicjusz spostrzegł, starzec o kulach, krzyknął: „Nie zbliżaj się do mostu Cestiusza! Cała wyspa w ogniu”. Jakoż nie można się było dłużej łudzić. Na zakręcie ku Vicus Judaeorum, na którym stał dom Linusa, młody trybun dojrzał wśród chmury dymów płomień: paliła się nie tylko wyspa, ale i Zatybrze, a przynajmniej drugi koniec uliczki, na której mieszkała Ligia. + +Winicjusz jednak pamiętał, że dom Linusa otoczony był ogrodem, za którym od strony Tybru było niezbyt rozległe, niezabudowane pole. Ta myśl dodała mu otuchy. Ogień mógł zatrzymać się na pustym miejscu. W tej nadziei biegł dalej, jakkolwiek każdy powiew przynosił już nie tylko dymy, ale tysiące iskier, które mogły wzniecić pożar z drugiego końca zaułka i przeciąć odwrót. + +Na koniec ujrzał jednak przez dymną zasłonę cyprysy w ogrodzie Linusa. Domy leżące za niezabudowanym polem paliły się już jak stosy drzewa, ale mała insula Linusowa stała jeszcze nietknięta. Winicjusz spojrzał z wdzięcznością w niebo i skoczył ku niej, jakkolwiek samo powietrze poczęło go parzyć. Drzwi były przymknięte, lecz on pchnął je i wpadł do środka. + +W ogródku nie było żywej duszy i dom zdawał się być również zupełnie pusty. + +„Może pomdleli od dymu i żarów” — pomyślał Winicjusz. + +I począł wołać: + +— Ligio! Ligio! + +Odpowiedziało mu milczenie. W ciszy słychać było tylko huk dalekiego ognia. + +— Ligio! + +Nagle do uszu jego doszedł ów posępny głos, który słyszał już raz w tym ogródku. Na pobliskiej wyspie zapaliło się widocznie vivarium leżące niedaleko świątyni Eskulapa, w którym wszelkiego rodzaju zwierzęta, a między nimi lwy, poczęły ryczeć z przerażenia. Winicjusza dreszcz przebiegł od stóp do głowy. Oto drugi już raz, w chwili gdy cała jego istota była skupiona w myśli o Ligii, te straszliwe głosy odzywały się jak zapowiedź nieszczęścia, jak dziwna wróżba złowrogiej przyszłości. + +Było to jednak krótkie, chwilowe wrażenie, albowiem jeszcze straszliwszy od ryku dzikich zwierząt huk pożaru nakazywał myśleć o czym innym. Ligia nie odpowiedziała wprawdzie na wołanie, lecz mogła znajdować się w tym zagrożonym budynku, zemdlona lub zduszona dymem. Winicjusz skoczył do środka domu. W małym atrium było pusto i ciemno od dymu. Szukając rękoma drzwi prowadzących do cubiculów, spostrzegł migocący płomyk lampki i zbliżywszy się ujrzał lararium, w którym zamiast larów był krzyż. Pod krzyżem tym płonął kaganek. Przez głowę młodego katechumena przebiegła z błyskawiczną szybkością myśl, że ów krzyż zsyła mu to światełko, przy którym może odnaleźć Ligię, wziął więc kaganek i począł szukać cubiculów. Znalazłszy jedno odsunął zasłonę i świecąc kagankiem, począł patrzeć. + +Lecz i tu nie było nikogo. Winicjusz pewien był jednak, że trafił do cubiculum Ligii, albowiem na gwoździach nabitych w ścianę wisiała jej odzież, na łóżku zaś leżało capitium, to jest obcisła szata, którą kobiety nosiły bezpośrednio na ciele. Winicjusz porwał ją, przycisnął do ust i przewiesiwszy ją przez ramię ruszył na dalsze poszukiwania. Domek był mały, więc w krótkim przeciągu czasu zwiedził wszystkie izby, a nawet i piwnice. Lecz nigdzie nie znalazł żywej duszy. Było rzeczą aż nadto widoczną, że Ligia, Linus i Ursus musieli wraz z innymi mieszkańcami dzielnicy szukać w ucieczce ocalenia przed pożarem. „Trzeba ich szukać między tłumem, za bramami miasta” — pomyślał Winicjusz. + +Nie zdziwiło go też zbytnio, że nie napotkał ich na Via Portuensis, mogli bowiem wyjść z Zatybrza ze strony przeciwnej, w kierunku wzgórza Watykańskiego. W każdym razie ocaleli przynajmniej od ognia. Winicjuszowi kamień spadł z piersi. Widział wprawdzie, z jak strasznymi niebezpieczeństwami była połączona ucieczka, ale myśl o nadludzkiej sile Ursusa dodawała mu otuchy. „Trzeba mi teraz (mówił sobie) uciekać stąd i przez ogrody Domicji przedostać się do ogrodów Agrypiny. Tam ich znajdę. Dymy tam niestraszne, bo wiatr wieje od Gór Sabińskich”. + +Przyszedł jednak najwyższy czas, w którym musiał myśleć o własnym ocaleniu, albowiem fala ognia napływała coraz bliżej od strony wyspy i kłęby dymu przesłoniły niemal zupełnie zaułek. Kaganek, którym świecił sobie w domu, zgasł od przeciągu powietrza. Winicjusz wypadłszy na ulicę biegł teraz całym pędem ku Via Portuensis, w tę samą stronę, z której przyszedł, a pożar zdawał się go gonić swym ognistym oddechem, to otaczając go coraz nowymi chmurami dymu, to obsypując skrami, które padały mu na włosy, na szyję i odzież. Tunika poczęła się na nim tlić w kilku miejscach, lecz on nie zważał na to i biegł dalej, w obawie, że dym może go zadusić. Jakoż w ustach miał smak spalenizny i sadzy, gardło i płuca paliły go jak ogień. Krew napływała mu do głowy tak, iż chwilami widział wszystko czerwono i same dymy wydawały mu się również czerwone. Wówczas mówił sobie w duszy: „To żywy ogień! Lepiej mi rzucić się na ziemię i zginąć”. Bieg męczył go coraz bardziej. Głowa, szyja i plecy oblewały mu się potem, a ów pot parzył go jak ukrop. Gdyby nie imię Ligii, które powtarzał w myśli, i gdyby nie jej capitium, którym obwinął sobie usta, byłby padł. W kilka chwil później począł już jednak nie rozeznawać zaułku, którym biegł. Stopniowo opuszczała go świadomość, pamiętał tylko, że musi uciekać, albowiem na otwartym polu czeka go Ligia, którą przyobiecał mu Piotr Apostoł. I nagle ogarnęła go jakaś dziwna, na wpół już gorączkowa, podobna do przedśmiertnego widzenia pewność, że ją musi zobaczyć, zaślubić, a potem zaraz umrze. + +Biegł już jednak jak pijany, taczając się od jednej strony ulicy do drugiej. A wtem zmieniło się coś w potwornym ognisku ogarniającym olbrzymie miasto. Wszystko, co dotychczas jeszcze się tylko tliło, wybuchnęło widocznie jednym morzem płomieni, albowiem wiatr przestał przynosić dymy, te zaś, które się nagromadziły w zaułkach, zwiał szalony pęd rozpalonego powietrza. Pęd ów gnał teraz miliony skier, tak że Winicjusz biegł jakby w ognistej chmurze. Natomiast mógł lepiej widzieć przed sobą i w chwili prawie gdy już miał padać, ujrzał koniec zaułka. Widok ten dodał mu znowu sił. Ominąwszy narożnik znalazł się w ulicy, która wiodła ku Via Portuensis i polu Kodetańskiemu. Skry przestały go gonić. Zrozumiał, że jeśli zdoła dobiec do Portowej drogi, to ocaleje, choćby mu nawet przyszło na niej zemdleć. + +Na końcu ulicy dojrzał znów jakby chmurę, która przesłaniała wyjście. + +„Jeśli to są dymy — pomyślał — to już nie przejdę”. Biegł resztą sił. Po drodze zrzucił z siebie tunikę, która zatlona od iskier, poczęła go palić jak koszula Nessusa, i leciał nagi, mając tylko na głowie i na ustach capitium Ligii. Dobiegłszy bliżej, rozpoznał, że to, co brał za dym, było kurzawą, z której na domiar dochodziły głosy i krzyki ludzkie. + +„Tłuszcza rabuje domy” — rzekł sobie. + +Lecz biegł w kierunku głosów. Zawsze byli tam ludzie, którzy mogli mu dać pomoc. W tej nadziei, zanim jeszcze dobiegł, począł krzyczeć całą siłą głosu o ratunek. Lecz było to jego ostatnie wysilenie: w oczach poczerwieniało mu jeszcze bardziej, w płucach zbrakło oddechu, w kościach siły, i padł. + +Dosłyszano go jednak, a raczej spostrzeżono, i dwóch ludzi ruszyło mu na pomoc z gurdami pełnymi wody. Winicjusz, który padł z wyczerpania, ale nie stracił przytomności, chwycił obu rękoma naczynie i wychylił je do połowy. + +— Dzięki — rzekł — postawcie mnie na nogi, dalej sam pójdę! + +Drugi robotnik oblał mu głowę wodą, obaj zaś nie tylko postawili go na nogi, ale podjęli z ziemi i ponieśli do gromady innych, którzy otoczyli go wkoło, badając troskliwie, czy nie poniósł zbytniego szwanku. Troskliwość ta zdziwiła Winicjusza. + +— Ludzie — zapytał — coście za jedni? + +— Burzymy domy, aby pożar nie mógł dojść do drogi Portowej — odpowiedział jeden z robotników. + +— Przyszliście mi na pomoc, gdym już padł. Dzięki wam. + +— Nam nie wolno odmówić pomocy — ozwało się kilka głosów. + +Wówczas Winicjusz, który poprzednio od rana patrzył na rozbestwione tłumy, na bójki i grabież, spojrzał uważniej na otaczające go twarze i rzekł: + +— Niech wam wynagrodzi… Chrystus. + +— Chwała imieniowi Jego! — zawołał cały chór głosów. + +— Linus?… — spytał Winicjusz. + +Lecz nie mógł pytać dłużej i nie dosłyszał odpowiedzi, gdyż ze wzruszenia i przebytych wysileń zemdlał. Obudził się dopiero na polu Kodetańskim, w ogrodzie, otoczony przez kilkoro kobiet i mężczyzn, i pierwsze słowa, na jakie znowu się zdobył, były: + +— Gdzie Linus? + +Przez chwilę nie było odpowiedzi, po czym jakiś znajomy Winicjuszowi głos rzekł nagle: + +— Za bramą Nomentańską; wyszedł do Ostrianum… od dwóch dni… Pokój ci, królu perski! + +Winicjusz podniósł się i siadł, ujrzawszy niespodzianie nad sobą Chilona. + +Grek zaś mówił: + +— Dom twój, panie, zapewne spłonął, bo Karyny w płomieniu, ale ty zawsze będziesz bogaty jak Midas. O, co za nieszczęście! Chrześcijanie, synu Serapisa, przepowiadali od dawna, że ogień zniszczy to miasto… A Linus wraz z córką Jowisza jest na Ostrianum… O, co za nieszczęście na to miasto!… + +Winicjuszowi znów uczyniło się słabo. + +— Widziałeś ich? — spytał. + +— Widziałem, panie!… Niech będą dzięki Chrystusowi i wszystkim bogom, żem ci mógł dobrą wieścią odpłacić za twoje dobrodziejstwa. Ale ja ci, Ozyrysie, jeszcze odpłacę, przysięgam na ten palący się Rzym! + +Na dworze czynił się wieczór, ale w ogrodzie widno było jak w dzień, gdyż pożar wzmógł się jeszcze. Zdawało się, że płoną już nie pojedyncze dzielnice, ale całe miasto, jak długie i szerokie. Niebo było czerwone, jak okiem sięgnąć, i na świecie czyniła się noc czerwona. + + + +Rozdział czterdziesty czwarty + +Łuna od palącego się miasta zalała niebo tak szeroko, jak wzrok ludzki mógł sięgnąć. Zza wzgórz wytoczył się księżyc wielki i pełny, który rozgorzał wnet od blasku i przybrawszy barwę rozpalonej miedzi zdawał się ze zdumieniem spoglądać na ginący gród światowładny. W zaróżowionych przepaściach nieba świeciły również różowe gwiazdy, lecz w przeciwieństwie do zwykłych nocy ziemia jaśniejsza była od niebios. Rzym oświecał na kształt olbrzymiego stosu całą Kampanię. Przy krwawym blasku widać było dalsze wzgórza miasta, wille, świątynie, pomniki i akwedukty biegnące ze wszystkich okolicznych gór ku miastu, na akweduktach zaś roje ludzi, którzy schronili się tam dla bezpieczeństwa lub dla przypatrywania się pożarowi. + +Tymczasem straszny żywioł obejmował coraz nowe dzielnice. Nie można było wątpić, że jakieś zbrodnicze ręce podpalają miasto, gdy coraz nowe pożary wybuchały w miejscach od głównego ogniska odległych. Ze wzgórz, na których Rzym był zbudowany, płomienie spływały na kształt fal morskich na doliny, szczelnie zabudowane domami liczącymi po pięć i sześć pięter, pełne bud, kramów, drewnianych ruchomych amfiteatrów, zbudowanych przygodnie na rozmaite widowiska, i wreszcie składów drzewa, oliwy, zboża, orzechów, szyszek pinij, których ziarnem żywiła się uboga ludność, i odzieży, którą czasem z łaski cezarów rozdawano hałastrze gnieżdżącej się po ciasnych zaułkach. Tam pożar znajdując dostatek palnych materiałów zmieniał się niemal w szereg wybuchów i z niesłychaną szybkością ogarniał całe ulice. Ludzie, obozujący za miastem lub stojący na wodociągach, odgadywali z barwy płomienia, co się pali. Szalony pęd powietrza wynosił chwilami z ognistej toni tysiące i miliony rozżarzonych skorup od orzechów i migdałów, które wzbijały się nagle w górę jak nieprzeliczone stada jaśniejących motyli — i pękały z trzaskiem w powietrzu lub gnane wiatrem spadały na nowe dzielnice, na wodociągi i na pola otaczające miasto. Wszelka myśl o ratunku wydawała się niedorzeczną, zamieszanie zaś wzrastało coraz bardziej, gdy bowiem z jednej strony ludność miejska uciekała wszystkimi bramami za mury, z drugiej pożar przywabił tysiące ludzi z okolicy, tak mieszkańców małych miast, jak chłopstwa i na wpół dzikich pasterzy z Kampanii, których znęciła także nadzieja rabunku. + +Okrzyk „Rzym ginie!” nie schodził z ust tłumu, zguba zaś miasta wydawała się w owych czasach zarazem końcem władztwa i rozwiązaniem wszelkich węzłów, które aż dotąd związywały ludzkość w jedną całość. Tłuszcza też, w której większości ludzi, złożonej z niewolników i przybyszów, nie zależało nic na panowaniu Rzymu, a którą przewrót mógł tylko uwolnić od pęt, przybierała tu i ówdzie groźną postawę. Szerzyła się przemoc i grabież. Zdawało się, że jedynie samo widowisko ginącego grodu przykuwa uwagę ludzką i powstrzymuje jeszcze wybuch rzezi, która rozpocznie się natychmiast, jak tylko miasto zmieni się w zgliszcza. Setki tysięcy niewolników zapominając, że Rzym prócz świątyń i murów posiada jeszcze kilkadziesiąt legii we wszystkich stronach świata — zdawały się tylko czekać hasła i wodza. Poczęto wspominać imię Spartakusa — lecz Spartakusa nie było — natomiast obywatele jęli się skupiać i zbroić, czym kto mógł. Najpotworniejsze wieści krążyły po wszystkich bramach. Niektórzy twierdzili, że to Wulkan z rozkazu Jowisza niszczy miasto ogniem wydobywającym się spod ziemi; inni, że to jest zemsta Westy za westalkę Rubrię. Ludzie, tak przekonani, nie chcieli nic ratować, natomiast oblegając świątynie, prosili o zmiłowanie się bogów. Lecz najpowszechniej powtarzano, iż cezar kazał spalić Rzym dlatego, by się uwolnić od zapachów zalatujących od Subury i by wybudować nowe miasto pod nazwiskiem Neronii. Na tę myśl wściekłość ogarniała ludzi i gdyby, jak to myślał Winicjusz, znalazł się przywódca, który by chciał skorzystać z tego wybuchu nienawiści, godzina Nerona byłaby wybiła o całe lata wcześniej. + +Mówiono również, że cezar oszalał, że każe pretorianom i gladiatorom uderzyć na lud i sprawić rzeź ogólną. Niektórzy przysięgali na bogi, że zwierzęta ze wszystkich vivariów zostały z polecenia Miedzianobrodego wypuszczone. Widziano na ulicy lwy z płonącymi grzywami i rozszalałe słonie, i tury tratujące gromadami ludzi. Była w tym nawet część prawdy, gdyż w kilku miejscach słonie na widok zbliżającego się pożaru rozwaliły vivaria i wydostawszy się na wolność, gnały w dzikim popłochu w stronę od ognia przeciwną, niszcząc wszystko przed sobą jak burza. Wieść publiczna podawała na dziesiątki tysięcy liczbę osób, które zginęły w ogniu. Jakoż zginęło mnóstwo. Byli tacy, którzy straciwszy całe mienie lub najdroższe sercu istoty, dobrowolnie rzucali się z rozpaczy w płomienie. Innych udusiły dymy. W środku miasta, między Kapitolem z jednej, a Kwirynałem, Wiminalem i Eskwilinem z drugiej strony, jak również między Palatynem a wzgórzem Caelius, gdzie były najgęściej zabudowane ulice, pożar wszczynał się w tak wielu miejscach naraz, że całe gromady ludzi, uciekając w jedną stronę, trafiały najniespodzianiej na nową ścianę płomienia ze strony przeciwnej i ginęły straszną śmiercią wśród ognistego zalewiska. + +W przestrachu, zamęcie i obłąkaniu nie wiedziano wreszcie, gdzie uciekać. Drogi były zawalone rzeczami, a w wielu ciasnych miejscach wprost zamknięte. Ci, którzy chronili się na rynki i place, w miejscu gdzie później stanął amfiteatr Flawiański, koło świątyni Ziemi, koło portyku Liwii i wyżej koło świątyń Junony i Lucyny oraz między Clivus Vibrius a starą bramą Eskwilińską, otoczeni naokół morzem ognia, poginęli od żaru. W miejscach, do których płomień nie doszedł, poznajdowano później setki ciał spieczonych na węgiel, choć i tu, i ówdzie nieszczęśliwi wyrywali płyty kamienne i dla ochrony przed żarem zagrzebywali się do połowy w ziemi. Żadna prawie z rodzin zamieszkujących środek miasta nie ocalała w zupełności, dlatego wzdłuż murów i u wszystkich bram, i na wszystkich drogach słychać było wycia rozpaczliwe kobiet, wywołujących drogie imiona zaginionych w tłoku lub w ogniu. + +I tak, gdy jedni żebrali u bogów miłosierdzia, drudzy bluźnili im wobec tej straszliwej klęski. Widziano starców zwróconych w stronę świątyni Jowisza Liberatora, którzy wyciągając ręce wołali: „Jesteś wybawcą, wybaw twój ołtarz i miasto!” Rozpacz jednakże zwracała się głównie przeciw starym rzymskim bogom, którzy w pojęciu ludności obowiązani byli czuwać troskliwiej od innych nad grodem. Okazali się bezsilni, więc urągano im. Natomiast zdarzyło się, że gdy na Via Asinaria ukazał się zastęp kapłanów egipskich przeprowadzający posąg Izydy, który uratowano z świątyni leżącej w okolicy Porta Caelimontana, tłum rzucił się między orszak, przyprzągł się do wozu, przyciągnął go aż do bramy Appijskiej i porwawszy posąg umieścił go w świątyni Marsa, poturbowawszy zarazem kapłanów tegoż bóstwa, którzy ośmielili się stawiać opór. W innych miejscach wzywano Serapisa, Baala lub Jehowę, którego wyznawcy, wyroiwszy się z zaułków w okolicach Subury i z Zatybrza, napełniali wrzaskiem i wołaniem pola leżące pod murami. W krzykach ich brzmiały jednakże tony jakby tryumfu, dlatego też gdy jedni z mieszkańców przyłączyli się do chóru, sławiąc „Pana świata”, drudzy, oburzając się tym radosnym zgiełkiem, usiłowali go potłumić przemocą. Gdzieniegdzie słyszano, śpiewane przez mężczyzn w sile wieku, starców, kobiety i dzieci, pieśni dziwne i uroczyste, których znaczenia nie umiano pojąć, ale w których powtarzały się co chwila słowa: „Oto nadchodzi sędzia w dniu gniewu i klęski.” Tak to ruchliwa i bezsenna fala ludzka otaczała na kształt wzburzonego morza płonące miasto. + +Lecz nic nie pomagała ni rozpacz, ni bluźnierstwa, ni pieśni. Klęska zdawała się być nieprzepartą, zupełną i nieubłaganą jak Przeznaczenie. Koło amfiteatru Pompejusza zapaliły się składy konopi i lin, których potrzebowano mnóstwa do cyrków, aren i do wszelkiego rodzaju machin używanych przy igrzyskach, a zarazem przyległe budynki zawierające beczki smoły, którą smarowano liny. Przez kilka godzin cała ta część miasta, za którą leżało pole Marsowe, świeciła tak jasnożółtym płomieniem, że na wpół przytomnym z przerażenia widzom wydawało się przez jakiś czas, iż przy powszechnej zgubie porządek dnia i nocy został również pomieszany i że widzą blask słoneczny. Lecz potem krwawy jednolity blask pokonał wszystkie inne barwy płomieni. Z morza ognia strzelały ku rozgorzałemu niebu jakby olbrzymie fontanny i słupy płomienia, rozwiewając się w górze w ogniste kiście i pióra, wiatr zaś porywał je, zmieniał w złote nici i włosy skier i niósł hen nad Kampanią, aż ku Górom Albańskim. Noc stawała się coraz widniejsza; samo powietrze zdawało się być przesiąknięte nie tylko blaskiem, ale i płomieniem. Tyber płynął żywym ogniem. Nieszczęsne miasto zmieniło się w jedno piekło. Pożar ogarniał coraz większe przestrzenie, brał szturmem wzgórza, rozlewał się po równinach, zatapiał doliny, szalał, huczał, grzmiał. + + + +Rozdział czterdziesty piąty + +Makrynus tkacz, do którego domu przyniesiono Winicjusza, obmył go, zaopatrzył w odzież i posilił, po czym młody trybun odzyskawszy zupełnie siły oświadczył, że tejże jeszcze nocy rozpocznie dalsze poszukiwania za Linusem. Makryn, który był chrześcijaninem, potwierdził słowa Chilona, że Linus wraz ze starszym kapłanem Klemensem udali się do Ostrianum, gdzie Piotr miał chrzcić całe gromady zwolenników nowej nauki. W dzielnicy wiadomo było chrześcijanom, że Linus pieczę nad domem swym powierzył od dwóch dni niejakiemu Gajusowi. Dla Winicjusza stanowiło to dowód, że ani Ligia, ani Ursus nie pozostali w domu i że musieli udać się również do Ostrianum. + +Myśl ta sprawiła mu wielką ulgę. Linus był to człowiek stary, któremu trudno było chodzić codziennie z Zatybrza aż za odległą bramę Nomentańską i wracać znów stamtąd na Zatybrze, prawdopodobnie więc zamieszkał na te kilka dni u którego ze współwyznawców za murami, a wraz z nim i Ligia, i Ursus. W ten sposób uniknęli pożaru, który w ogóle nie przedostał się na drugi stok Eskwilinu. Winicjusz widział w tym wszystkim zrządzenie Chrystusa; poczuł nad sobą Jego opiekę i z sercem wezbranym większą niż kiedykolwiek miłością poprzysięgał Mu w duszy wypłacić się całym życiem za te widome znaki łaski. + +Tym bardziej jednak spieszno mu było do Ostrianum. Odnajdzie Ligię, odnajdzie Linusa, Piotra i zabierze ich gdzie daleko, do którejkolwiek ze swoich ziem, choćby aż do Sycylii. Rzym oto płonie i za kilka dni zostanie po nim tylko kupa zgliszcz, po co więc mają tu zostawać wobec klęski i rozhukanej ludności? Tam otoczą ich zastępy karnych niewolników, otoczy ich cisza wsi i będą żyli spokojnie pod skrzydłami Chrystusa, pobłogosławieni przez Piotra. Byle ich tylko teraz odnaleźć. + +Nie było to zaś rzeczą łatwą. Winicjusz pamiętał, z jakim trudem przedostał się z Via Appia na Zatybrze i jak musiał kołować, aby dotrzeć do drogi Portowej, postanowił więc teraz obejść miasto ze strony przeciwnej. Idąc drogą Tryumfalną można było dotrzeć, posuwając się wzdłuż rzeki, aż do mostu Emiliusza, stamtąd zaś, pomijając Pincius, wzdłuż pola Marsowego, obok ogrodów Pompejusza, Lukulla i Salustiusza, przedrzeć się na Via Nomentana. Była to droga najkrótsza, lecz i Makrynus, i Chilon nie radzili się na nią zapuszczać. Ogień nie objął wprawdzie dotychczas tej części miasta, lecz wszystkie rynki i ulice mogły być zupełnie zatłoczone ludźmi i ich rzeczami. Chilo radził udać się przez Ager Vaticanus aż do Porta Flaminia, tam przejść rzekę i posuwać się dalej na zewnątrz murów, za ogrodami Acyliusza, ku Porta Salaria. Winicjusz po chwili wahania zgodził się na tę radę. + +Makryn musiał pozostać na straży domu, lecz wystarał się o dwa muły, które mogły posłużyć i do dalszej podróży dla Ligii. Chciał również dodać niewolnika, lecz Winicjusz odmówił sądząc, że jak to już zdarzyło się poprzednio, pierwszy lepszy oddział pretorianów, napotkany w drodze, podda się pod jego rozkazy. + +I po chwili obaj z Chilonem ruszyli przez Pagus Janiculensis ku drodze Tryumfalnej. Na otwartych miejscach były i tu obozowiska, przeciskali się jednak przez nie z mniejszym trudem, albowiem większa część mieszkańców uciekała ku morzu drogą Portową. Za bramą Septymiańską jechali między rzeką a wspaniałymi ogrodami Domicji, których potężne cyprysy świeciły czerwono od pożaru jakby od zorzy zachodniej. Droga stawała się wolniejsza, czasem tylko przychodziło im walczyć z prądem napływającego wieśniactwa. Winicjusz popędzał, o ile mógł, muła, Chilo zaś, jadąc tuż za nim, rozmawiał przez całą drogę sam ze sobą: + +„Oto pożar został za nami i teraz grzeje nas w plecy. Nigdy jeszcze na tej drodze nie było tak widno w nocy. O Zeusie! Jeśli nie spuścisz ulewy na ten pożar, to znać, że nie kochasz Rzymu. Moc ludzka nie zagasi tego ognia. Takie miasto, któremu służyła Grecja i cały świat! A teraz pierwszy lepszy Grek będzie mógł prażyć swój bób w jego popiołach! Kto by się tego spodziewał!… I nie będzie już Rzymu ni panów rzymskich… A kto zechce chodzić po zgliszczach, gdy wystygną, i świstać, ten będzie świstał bezpiecznie. O bogowie! Świstać nad takim światowładnym miastem! Kto by z Greków albo nawet z barbarzyńców mógł się tego spodziewać?… A jednak można świstać, bo kupa popiołu, czy zostanie po ognisku pastuchów, czy po spalonym grodzie, jest tylko kupą popiołów, którą prędzej czy później wiatr rozwieje.” + +Tak mówiąc obracał się chwilami w stronę pożaru i patrzył na falę ognia z twarzą zarazem złą i radosną. Po czym mówił dalej: + +„Ginie! Ginie! I nie będzie go już więcej na ziemi. Gdzie teraz świat będzie wysyłał swoje zboże, swoją oliwę i swoje pieniądze? Kto mu będzie wyciskał złoto i łzy? Marmur nie pali się, ale kruszeje w ogniu. Kapitol pójdzie w gruzy i Palatyn w gruzy. O Zeusie! Rzym był jako pasterz, a inne ludy jako owce. Gdy pasterz był głodny, zarzynał jedną z owiec, zjadał mięso, a tobie, ojcze bogów, ofiarował skórę. Kto, o Chmurowładny, będzie teraz zarzynał i w czyje ręce złożysz bicz pasterski? Bo Rzym gorzeje, ojcze, tak dobrze, jakbyś go sam zapalił piorunem”. + +— Śpiesz się! — naglił Winicjusz. — Co tam robisz? + +— Płaczę nad Rzymem, panie — odpowiedział Chilo. — Takie Jowiszowe miasto!… + +I czas jakiś jechali w milczeniu, wsłuchując się w huk pożogi i w szum skrzydeł ptasich. Gołębie, których mnóstwo gnieździło się przy willach i po miasteczkach Kampanii, a zarazem i wszelkiego rodzaju polne ptaki znad morza i z gór okolicznych, biorąc widocznie blask pożaru za światło słoneczne, leciały całymi stadami na oślep w ogień. + +Winicjusz pierwszy przerwał milczenie: + +— Gdzie byłeś, gdy pożar wybuchnął? + +— Szedłem do mego przyjaciela Eurycjusza, panie, który trzymał kram przy Wielkim Cyrku, i rozmyślałem właśnie nad nauką Chrystusa, gdy poczęto wołać: „Ogień!” Ludzie gromadzili się koło cyrku dla ratunku i przez ciekawość, ale gdy płomienie ogarnęły cały cyrk, a prócz tego poczęły się ukazywać naraz i w innych miejscach, trzeba było myśleć o własnym ocaleniu. + +— Czy widziałeś ludzi rzucających pochodnie do domów? + +— Czego ja nie widziałem, wnuku Eneasza! Widziałem ludzi torujących sobie w tłoku drogę mieczami; widziałem bitwy i rozdeptane na bruku wnętrzności ludzkie. Ach, panie, gdybyś na to patrzył, sądziłbyś, że barbarzyńcy zdobyli miasto i wyprawiają rzeź. Ludzie naokół wołali, że nadszedł koniec świata. Niektórzy stracili zupełnie głowy i zaniechawszy ucieczki czekali bezmyślnie, póki ich nie ogarną płomienie. Inni wpadli w obłęd, inni wyli z rozpaczy, ale widziałem i takich, którzy wyli z radości, albowiem, o panie, dużo jest na świecie złych ludzi, którzy nie umieją ocenić dobrodziejstw waszego łagodnego panowania i tych słusznych praw, na mocy których odbieracie wszystkim to, co mają, i przywłaszczacie sobie. Ludzie nie umieją się pogodzić z wolą bogów! + +Winicjusz zbyt był zajęty własnymi myślami, by zauważyć ironię drgającą w słowach Chilona. Dreszcz przerażenia chwytał go na samą myśl, że Ligia mogła się znaleźć wśród tego zamętu, na tych strasznych ulicach, na których rozdeptywano wnętrzności ludzkie. Więc jakkolwiek mało dziesięć razy wypytywał już Chilona o wszystko, co ten mógł wiedzieć, zwrócił się do niego raz jeszcze: + +— A ich widziałeś na Ostrianum własnymi oczyma? + +— Widziałem, synu Wenery, widziałem dziewicę, dobrego Liga, świętego Linusa i Piotra Apostoła. + +— Przed pożarem? + +— Przed pożarem, Mitro! + +Lecz w duszy Winicjusza zrodziła się wątpliwość, czy Chilo nie kłamie, więc powstrzymawszy muła spojrzał groźnie na starego Greka i spytał: + +— Coś ty tam robił? + +Chilo zmieszał się. Wprawdzie jak wielu ludziom, tak i jemu wydawało się, że razem z zagubą Rzymu nadchodzi kres i rzymskiego władztwa, ale tymczasem był sam na sam z Winicjuszem, przypomniał zaś sobie, że tenże zakazał mu pod straszliwą groźbą podpatrywać chrześcijan, a zwłaszcza Linusa i Ligię. + +— Panie — rzekł — czemu mi nie wierzysz, że ich miłuję? Tak jest! Byłem na Ostrianum, albowiem jestem na wpół chrześcijaninem. Pirron nauczył mnie cenić więcej cnotę od filozofii, więc coraz bardziej lgnę do ludzi cnotliwych. A przy tym, o panie, jestem ubogim i gdy ty, Jowiszu, bawiłeś w Ancjum, często przymierałem głodem nad księgami, więc siadałem przy murze w Ostrianum, albowiem chrześcijanie, jakkolwiek sami ubodzy, więcej rozdają jałmużn niż wszyscy inni razem wzięci mieszkańcy Rzymu. + +Powód ten wydał się Winicjuszowi wystarczającym, więc zapytał mniej groźnie: + +— I nie wiesz, gdzie na ten czas zamieszkał Linus? + +— Ukarałeś mnie raz za ciekawość, panie, okrutnie — odpowiedział Grek. + +Winicjusz umilkł i jechali dalej. + +— Panie — rzekł po chwili Chilo — nie odnalazłbyś dziewicy, gdyby nie ja, ale jeśli ją odnajdziemy, nie zapomnisz o ubogim mędrcu? + +— Dostaniesz dom z winnicą pod Ameriolą — odpowiedział Winicjusz. + +— Dzięki ci, Herkulesie! Z winnicą?… Dzięki ci! O, tak! Z winnicą! + +Mijali teraz wzgórza Watykanu, które świeciły czerwono od pożaru, lecz za Naumachią skręcili w prawo, by po przebyciu pola Watykańskiego zbliżyć się do rzeki i przeprawiwszy się przez nią, dotrzeć do Porta Flaminia. Nagle Chilo powstrzymał muła i rzekł: + +— Panie! Przyszła mi do głowy dobra myśl. + +— Mów — odpowiedział Winicjusz. + +— Między wzgórzem Janikulskim a Watykanem, za ogrodami Agrypiny, są podziemia, z których wybierano kamienie i piasek pod budowę cyrku Nerona. Posłuchaj mnie, panie! W ostatnich czasach Żydzi, których, jak wiesz, mnóstwo jest na Zatybrzu, poczęli okrutnie prześladować chrześcijan. Pamiętasz, że już za boskiego Klaudiusza takie tam były rozruchy, iż cezar zmuszony był wygnać ich z Rzymu. Dziś, gdy wrócili i gdy dzięki opiece Augusty czują się bezpieczni, tym zuchwalej pomiatają chrześcijanami. Ja to wiem! Jam widział. Żaden edykt przeciw chrześcijanom nie został wydany, ale Żydzi oskarżają ich przed prefektem miasta, iż mordują dzieci, czczą osła i opowiadają naukę nie uznaną przez senat, a sami biją ich i napadają na domy modlitwy tak zawzięcie, że chrześcijanie kryć się przed nimi muszą. + +— Co więc chcesz powiedzieć? — spytał Winicjusz. + +— To, panie, że synagogi istnieją otwarcie na Zatybrzu, ale chrześcijanie, chcąc uniknąć prześladowań, muszą się modlić w ukryciu i zbierają się w opustoszałych szopach za miastem lub w arenariach. Ci, którzy mieszkają na Zatybrzu, wybrali sobie to właśnie, które powstało z przyczyny budowy cyrku i różnych domów wzdłuż Tybru. Teraz, gdy ginie miasto, niechybnie wyznawcy Chrystusa modlą się. Znajdziemy ich nieprzeliczone mnóstwo w podziemiach, dlatego radzę ci, panie, abyśmy tam wstąpili po drodze. + +— Wszakżeś mówił, że Linus udał się do Ostrianum! — zawołał niecierpliwie Winicjusz. + +— A ty mi przyrzekłeś dom z winnicą pod Ameriolą — odpowiedział Chilo — więc chcę szukać dziewicy wszędzie, gdzie mam nadzieję ją znaleźć. Po wybuchu pożaru mogli powrócić na Zatybrze… Mogli okrążyć miasto, tak jak my okrążamy je w tej chwili. Linus ma dom, może chciał być bliżej domu, by obaczyć, czy pożar nie ogarnie i tej dzielnicy. Jeśli wrócili, tedy przysięgam ci, panie, na Persefonę, że znajdziemy ich na modlitwie w podziemiu, a w najgorszym razie zasięgniemy o nich wiadomości. + +— Masz słuszność, a zatem prowadź! — rzekł trybun. + +Chilo bez namysłu skręcił na lewo, ku wzgórzu. Na chwilę zbocze owego wzgórza przesłoniło im pożar tak, że jakkolwiek pobliskie wzniesienia były w świetle, oni sami znaleźli się w cieniu. Minąwszy cyrk skręcili jeszcze na lewo i weszli w rodzaj wąwozu, w którym było zupełnie ciemno. Ale w ciemnościach owych Winicjusz dojrzał roje migających latarek. + +— Oto oni! — rzekł Chilo. — Będzie ich dziś więcej niż kiedykolwiek, bo inne domy modlitwy spłonęły lub pełne są dymu, jak całe Zatybrze. + +— Tak! Słyszę śpiewy — rzekł Winicjusz. + +Jakoż z ciemnego otworu w górze dochodziły śpiewające głosy ludzkie, latarki zaś ginęły w nim jedna za drugą. Lecz z bocznych wąwozów wysuwały się coraz nowe postacie, tak że po niejakim czasie Winicjusz i Chilo znaleźli się wśród całej gromady ludzi. + +Chilo zsunął się z muła i skinąwszy na wyrostka, który szedł obok, rzekł mu: + +— Jestem kapłanem Chrystusa i biskupem. Potrzymaj nam muły, a dostaniesz moje błogosławieństwo i odpuszczenie grzechów. + +Potem nie czekając odpowiedzi, wsunął mu w rękę cugle, sam zaś przyłączył się wraz z Winicjuszem do idącej gromady. + +Po chwili weszli do podziemia i posuwali się przy mdłym blasku latarek ciemnym korytarzem, póki nie dotarli do obszernej jaskini, z której widocznie wybierano poprzednio kamień, albowiem ściany utworzone były z świeżych jego odłamów. + +Było tam widniej niż w korytarzu, gdyż prócz kaganków i latarek płonęły pochodnie. Przy ich świetle ujrzał Winicjusz cały tłum ludzi klęczących z rękoma wyciągniętymi do góry. Ligii, Piotra Apostoła ni Linusa nie mógł nigdzie dojrzeć, natomiast naokół otaczały go twarze uroczyste i wzruszone. W niektórych widoczne było oczekiwanie, trwoga, nadzieja. Blask odbijał się w białkach wzniesionych oczu, pot spływał po bladych jak kreda czołach; niektórzy śpiewali pieśni, inni powtarzali gorączkowo imię Jezus, niektórzy bili się w piersi. Po wszystkich znać było, iż lada chwila oczekują czegoś nadzwyczajnego. + +Wtem pieśni umilkły i nad zgromadzeniem, we framudze powstałej po wyjęciu ogromnego głazu, ukazał się znajomy Winicjuszowi Kryspus, z twarzą jakby na wpół przytomną, bladą, fanatyczną i surową. Oczy zwróciły się ku niemu jakby w oczekiwaniu słów pokrzepienia i nadziei, on zaś przeżegnawszy zgromadzenie począł mówić głosem śpiesznym i prawie do krzyku zbliżonym: + +— Żałujcie za grzechy wasze, albowiem chwila nadeszła. Oto na miasto zbrodni i rozpusty, oto na nowy Babilon Pan spuścił płomień niszczący. Wybiła godzina sądu, gniewu i klęski… Pan zapowiedział przyjście i wraz ujrzycie Go! Ale nie przyjdzie już jako Baranek, który ofiarował krew za grzechy wasze, jeno jako sędzia straszliwy, który w sprawiedliwości swej pogrąży w otchłań grzesznych i niewiernych… Biada światu i biada grzesznym, albowiem nie będzie już dla nich miłosierdzia… Widzę Cię, Chryste! Gwiazdy spadają deszczem na ziemię, słońce się zaćmiewa, ziemia otwiera się w przepaści i zmarli powstają, a Ty idziesz wśród dźwięku trąb i zastępów aniołów, wśród gromów i grzmotów. Widzę i słyszę Cię, o Chryste! + +Tu umilkł i podniósłszy twarz zdawał się wpatrywać w coś dalekiego i strasznego. A wtem w podziemiu ozwał się głuchy grzmot, jeden, drugi i dziesiąty. To w płonącym mieście całe ulice przepalonych domów jęły się walić z łoskotem. Lecz większość chrześcijan wzięła owe odgłosy za widomą oznakę, iż straszliwa godzina nastaje, albowiem wiara w rychłe powtórne przyjście Chrystusa i w koniec świata była i tak między nimi rozpowszechniona, teraz zaś wzmocnił ją jeszcze pożar miasta. Toteż trwoga Boża ogarnęła zgromadzenie. Liczne głosy poczęły powtarzać: „Dzień sądu!… Oto idzie!” Niektórzy zakrywali dłońmi twarze w przekonaniu, że wnet ziemia zatrzęsie się w posadach i z jej czeluści wyjdą bestie piekielne, by rzucić się na grzesznych. Inni wołali: „Chryste, zmiłuj się! Odkupicielu, bądź miłościw!…” — inni wyznawali głośno grzechy, inni na koniec rzucali się sobie w objęcia, by w przerażającej chwili mieć jakieś bliskie serca przy sobie. + +Lecz byli i tacy, których twarze, jakby wniebowzięte, pełne nadziemskich uśmiechów, nie okazywały trwogi. W kilku miejscach rozległa się glosa: to ludzie w uniesieniu religijnym poczęli wykrzykiwać niezrozumiałe słowa w niezrozumiałych językach. Ktoś z ciemnego kąta pieczary zawołał: „Zbudź się, który śpisz!” Nad wszystkim górował krzyk Kryspa: „Czuwajcie! Czuwajcie!” + +Chwilami jednak zapadało milczenie, jak gdyby wszyscy, zatrzymując dech w piersiach, czekali na to, co się stanie. A wówczas słychać było daleki grzmot zapadających się w gruzy dzielnic, po którym odzywały się znów jęki, modlitwy, glosy i wołania: „Odkupicielu, zmiłuj się!” Chwilami Kryspus zabierał głos i krzyczał: „Wyrzeczcie się dobra ziemskiego, albowiem wkrótce nie stanie wam ziemi pod nogami! Wyrzeczcie się ziemskich miłości, albowiem Pan zatraci tych, którzy więcej niż Jego miłowali żony i dzieci. Biada temu, kto umiłował stworzenie więcej niż Stworzyciela! Biada możnym! Biada zbytkownikom! Biada rozpustnym! Biada mężowi, niewieście i dziecku!…” + +Nagle silniejszy od poprzednich huk wstrząsnął kamieniołomem. Wszyscy padli na ziemię, wyciągając ramiona w krzyż, aby kształtem tym bronić się od złych duchów. Nastała cisza, w której słychać tylko było przyśpieszone oddechy, pełne przerażenia szepty: „Jezus, Jezus, Jezus!”, i gdzieniegdzie płacz dzieci. A wtem ponad tą leżącą czernią ludzką jakiś spokojny głos rzekł: + +— Pokój z wami! + +Był to głos Piotra Apostoła, który przed chwilą wszedł do pieczary. Na dźwięk jego słów strach przeszedł w jednej chwili, jak przechodzi strach trzody, między którą zjawił się pasterz. Ludzie popodnosili się z ziemi, bliżsi poczęli garnąć się do jego kolan, jakby szukając pod jego skrzydłami opieki, on zaś wyciągnął nad nimi ręce i mówił: + +— Czemu trwożycie się w sercach? Kto z was odgadnie, co go może spotkać, zanim godzina nadejdzie? Pan pokarał ogniem Babilon, ale nad wami, których obmył chrzest i których grzechy odkupiła krew Baranka, będzie miłosierdzie Jego i pomrzecie z imieniem Jego na ustach waszych. Pokój z wami! + +Po groźnych i niemiłosiernych słowach Kryspa słowa Piotrowe spadły jak balsam na obecnych. Zamiast trwogi Bożej owładnęła dusze miłość Boża. Ludzie ci odnaleźli takiego Chrystusa, jakiego pokochali z opowiadań apostolskich, a zatem nie bezlitosnego sędziego, ale słodkiego i cierpliwego Baranka, którego miłosierdzie stokroć przewyższało złość ludzką. Uczucie ulgi ogarnęło całe zgromadzenie i otucha w połączeniu z wdzięcznością dla Apostoła przepełniła serca. Głosy z różnych stron poczęły wołać: „My owce twoje, paś nas!” Bliżsi zaś mówili: „Nie opuszczaj nas w dniu klęski!” I klękali u jego kolan, co widząc Winicjusz zbliżył się, chwycił kraj jego płaszcza i pochyliwszy głowę rzekł: + +— Panie, poratuj mnie! Szukałem jej w dymie pożaru i w tłoku ludzkim, a nigdzie znaleźć nie mogłem, ale wierzę, że ty możesz mi ją wrócić. + +Piotr zaś położył mu rękę na głowie. + +— Ufaj — rzekł — i pójdź za mną. + + + +Rozdział czterdziesty szósty + +Miasto płonęło ciągle. Wielki Cyrk zapadł w gruzy, potem zaś w dzielnicach, które pierwsze zaczęły płonąć, zapadały całe zaułki i ulice. Po każdym takim upadku słupy płomienia wzbijały się przez chwilę aż pod niebo. Wiatr zmieniał się i wiał teraz z niezmierną siłą od strony morza, niosąc na Caelius, na Esquilinus i na Viminalis fale ognia, głowni i węgli. Pomyślano już jednak o ratunku. Z rozkazu Tygellina, który trzeciego dnia nadbiegł z Ancjum, poczęto burzyć domy na Eskwilinie, aby ogień trafiwszy na puste miejsca zgasł sam przez się. Był to jednak czczy ratunek, przedsięwzięty dla ocalenia resztek miasta, albowiem o ocaleniu tego, co już płonęło, nie było co i myśleć. Należało przy tym zapobiegać i dalszym następstwom klęski. Wraz z Rzymem ginęły niezmierne bogactwa, ginęło całe mienie jego mieszkańców, tak że wokół murów koczowały teraz setki tysięcy samych nędzarzy. Drugiego już dnia głód począł doskwierać tej ciżbie ludzkiej, niezmierne bowiem zapasy żywności nagromadzone w mieście gorzały z nim razem, w powszechnym zaś zamęcie i rozprzężeniu urzędów nikt dotąd nie pomyślał, aby sprowadzić nowe. Dopiero po przybyciu Tygellina poszły do Ostii odpowiednie rozkazy, ale tymczasem ludność poczęła przybierać coraz groźniejszą postawę. + +Dom przy Aqua Appia, w którym tymczasowo zamieszkał Tygellinus, otaczały tłumy kobiet krzycząc od rana do późnej nocy: „Chleba i dachu!” Próżno pretorianie, sprowadzeni z wielkiego obozu leżącego między Via Salaria a Nomentana, usiłowali utrzymać jaki taki ład. Tu i ówdzie stawiano im otwarcie zbrojny opór, gdzie indziej bezbronne gromady wskazując na palące się miasto wołały: „Mordujcie nas wobec tego ognia!” Złorzeczono cezarowi, augustianom, pretoriańskim żołnierzom i wzburzenie rosło z każdą godziną tak, że Tygellinus, spoglądając nocą na tysiące ognisk rozłożonych naokół miasta, mówił sobie, że to są ogniska nieprzyjacielskich obozów. Z rozkazu jego sprowadzono prócz mąki jak największą ilość gotowych chlebów, które ściągnięto nie tylko z Ostii, ale ze wszystkich miast i wsi okolicznych, lecz gdy pierwsze przesyłki nadeszły nocą do Emporium, lud odbił główną bramę od strony Awentynu i rozerwał w mgnieniu oka zapasy, powodując straszliwe zamieszanie. Przy blasku łuny walczono o bochenki, których mnóstwo wdeptano w ziemię. Mąka z porozrywanych worków pokryła jakby śniegiem całą przestrzeń od śpichrzów aż do łuku Drususa i Germanika i rozruch trwał dopóty, dopóki żołnierze nie obsadzili wszystkich budynków i nie poczęli odpędzać tłumów za pomocą strzał i pocisków. + +Nigdy od czasu najścia Galów pod Brennusem nie spotkała Rzymu podobna klęska. Porównywano też z rozpaczą oba te pożary. Ale wówczas ostał się przynajmniej Kapitol. Obecnie i Kapitol otoczony był straszliwym wieńcem ognia. Marmury nie paliły się wprawdzie płomieniem, ale nocami, gdy wiatr na chwilę rozchylał płomienie, widać było szeregi kolumn górnej świątyni Jowisza, rozpalone i świecące różowo na kształt żarzących się węgli. Wreszcie za czasów Brennusa Rzym posiadał ludność karną, jednolitą, przywiązaną do miasta i ołtarzy, obecnie zaś naokół murów płonącego grodu koczowały tłumy różnojęzyczne, złożone w większej części z niewolników i wyzwoleńców, rozhukane, niesforne i gotowe pod naciskiem nędzy zwrócić się przeciw władzy i miastu. + +Lecz sam ogrom pożaru, napełniając serca przerażeniem, obezwładniał do pewnego stopnia tłuszczę. Za klęską ognia mogła przyjść klęska głodu i chorób, albowiem na domiar nieszczęścia nastały straszne lipcowe upały. Powietrzem, rozpalonym od ognia i słońca, niepodobna było oddychać. Noc nie tylko nie przynosiła ulgi, ale stawała się piekłem. W dzień odkrywał się przerażający i złowrogi widok. W środku olbrzymie miasto na wzgórzach, zmienione w huczący wulkan, naokół zaś, aż do Gór Albańskich, jedno nieprzejrzane koczowisko, złożone z bud, namiotów, szałasów, wozów, taczek, noszy, kramów, ognisk, przesłonięte dymem, kurzawą, oświecone rudymi promieniami słońca przechodzącego przez pożogę, pełne gwaru, krzyków, gróźb, nienawiści i strachu, potworny wyraj mężczyzn, kobiet i dzieci. Wśród Kwirytów Grecy, kudłate jasnookie ludy Północy, Afrowie i Azjaci; wśród obywateli niewolnicy, wyzwoleńcy, gladiatorowie, kupcy, rzemieślnicy, chłopi i żołnierze, prawdziwe morze ludzkie oblewające wyspę ognia. + +Rozmaite wieści poruszały tym morzem jak wiatr prawdziwą falą. Były pomyślne i niepomyślne. Opowiadano o niezmiernych zapasach zboża i odzieży, które miały nadejść do Emporium i być rozdawane darmo. Mówiono również, że z rozkazu cezara prowincje w Azji i Afryce zostaną złupione ze wszystkich bogactw, skarb zaś, zebrany tym sposobem, będzie rozdzielony między mieszkańców Rzymu, tak aby każdy mógł sobie wybudować dom własny. Lecz jednocześnie puszczano i takie nowiny, że wody zostały w wodociągach zatrute i że Nero chce zniszczyć miasto i wygubić co do nogi mieszkańców, aby przenieść się do Grecji lub Egiptu i stamtąd władać światem. Każda wieść rozbiegała się z szybkością błyskawicy i każda znajdowała wiarę wśród tłuszczy, powodując wybuchy nadziei albo gniewu, strachu lub wściekłości. Wreszcie jakaś gorączka opanowała te tysiące koczowników. Wiara chrześcijan, iż koniec świata przez ogień jest bliski, szerzyła się i między wyznawcami bogów z każdym dniem coraz bardziej. Ludzie wpadali w odrętwienie lub szaleństwo. Wśród obłoków, oświeconych przez łunę, widziano bogów przypatrujących się zagubie ziemi i wyciągano do nich ręce o litość lub przeklinano ich. + +Tymczasem żołnierze, wspomagani przez pewną liczbę mieszkańców, burzyli wciąż domy na Eskwilinie, na Caelius, a także i na Zatybrzu, które wskutek tego w znacznej części ocalało. Lecz w samym mieście płonęły nieprzebrane skarby, nagromadzone przez wieki zwycięstw, bezcenne dzieła sztuki, wspaniałe świątynie i najdroższe pamiątki rzymskiej przeszłości i rzymskiej sławy. Przewidywano, że z całego miasta ocaleje zaledwie kilka położonych na krańcach dzielnic i że setki tysięcy ludzi pozostanie bez dachu. Inni rozszerzali jednakże wieść, że żołnierze burzą domy nie dla zatamowania ognia, ale dlatego, aby nic nie zostało z miasta. Tygellin błagał w każdym liście, by cezar przyjechał i obecnością swą uspokoił zrozpaczony lud. Lecz Nero ruszył się dopiero wówczas, gdy płomienie ogarnęły „domus transitoria”, i śpieszył się, aby nie stracić chwili, w której pożoga doszła do najwyższej potęgi. + + + +Rozdział czterdziesty siódmy + +Ogień tymczasem dosięgnął do Via Nomentana, a od niej, wraz ze zmianą wiatru, zwrócił się ku Via Lata i ku Tybrowi, okrążył Kapitol, rozlał się po Forum Boarium i niszcząc wszystko, co w pierwszym pędzie pominął, zbliżył się znów do Palatynu. Tygellinus, zebrawszy wszystkie siły pretorianów, słał gońca za gońcem do zbliżającego się cezara z oznajmieniem, że nic nie straci ze wspaniałości widowiska, albowiem pożoga wzmogła się jeszcze. Lecz Nero chciał przybyć w nocy, aby tym lepiej nasycać się obrazem ginącego miasta. W tym celu zatrzymał się w okolicach Aqua Albana i wezwawszy do namiotu tragika Aliturusa układał z pomocą jego postawę, twarz, wejrzenie i uczył się odpowiednich ruchów, spierając się z nim zawzięcie, czy przy słowach: „O święty grodzie, któryś się wydawał trwalszym od Idy” — ma podnieść do góry obie ręce, czy też trzymając w jednej formingę opuścić ją wzdłuż ciała, a podnieść tylko drugą. I pytanie to wydawało mu się w tej chwili ważniejszym od wszystkich innych. Wyruszywszy wreszcie o zmierzchu, zasięgał jeszcze rady Petroniusza, czy by w wierszu poświęconym klęsce nie umieścić kilku wspaniałych bluźnierstw przeciw bogom i czy by takowe, biorąc ze stanowiska sztuki, nie musiały same przez się wyrwać się z ust w podobnym położeniu człowiekowi tracącemu ojczyznę. + +Koło północy zbliżył się wreszcie do murów wraz ze swym potężnym dworem, złożonym z całych zastępów dworzan, senatorów, rycerzy, wyzwoleńców, niewolników, kobiet i dzieci. Szesnaście tysięcy pretorianów, ustawionych w szyku bojowym po drodze, czuwało nad spokojem i bezpieczeństwem jego wjazdu, utrzymując zarazem w odpowiedniej odległości wzburzony lud. Lud przeklinał wprawdzie, krzyczał i gwizdał na widok orszaku, ale nie śmiał na niego uderzyć. W wielu miejscach ozwały się jednak i oklaski, dawane przez hałastrę, która nie posiadając nic, nic też nie utraciła w pożarze, a spodziewała się hojniejszego niż zwykle rozdawnictwa zboża, oliwy, odzieży i pieniędzy. Wreszcie zarówno okrzyki i gwizdania, jak i oklaski zgłuszył odgłos trąb i rogów, w które kazał dąć Tygellin. Nero po przebyciu bramy Ostyjskiej zatrzymał się na chwilę i rzekł: „Bezdomny władca bezdomnego ludu, gdzież złożę na noc nieszczęsną swą głowę!”, po czym przeszedłszy Clivus Delphini wstąpił po przygotowanych dla siebie schodach na wodociąg Appijski, a za nim augustianie i chór śpiewaków niosących cytry, lutnie i inne narzędzia muzyczne. + +I wszyscy zatrzymali dech w piersiach, czekając, czy nie wypowie jakich wielkich słów, które dla własnego bezpieczeństwa należało zapamiętać. Lecz on stał uroczysty, niemy, przybrany w purpurowy płaszcz i wieniec ze złotych laurów, wpatrując się w rozszalałą potęgę płomieni. Gdy Terpnos podał mu złotą lutnię, wzniósł oczy ku oblanemu łuną niebu, jakby czekając natchnienia. + +Lud wskazywał go z dala rękoma, oblanego krwawym blaskiem. W oddali syczały węże płomieni i płonęły odwieczne, najświętsze zabytki: płonęła świątynia Herkulesa, którą wzniósł Ewander, i świątynia Jowisza Statora, i świątynia Luny, zbudowana jeszcze przez Serwiusza Tuliusza, i dom Numy Pompiliusza, i przybytek Westy z penatami ludu rzymskiego; w grzywach płomieni ukazywał się czasem Kapitol, płonęła przeszłość i dusza Rzymu, on zaś, cezar, stał z lutnią w ręku, z twarzą tragicznego aktora i z myślą nie o ginącej ojczyźnie, ale o postawie i patetycznych słowach, którymi by najlepiej wielkość klęski mógł oddać, obudzić największy podziw i najgorętsze zyskać oklaski. + +Nienawidził tego miasta, nienawidził jego mieszkańców, kochał tylko swe pieśni i wiersze; więc radował się w sercu, że wreszcie ujrzał tragedię podobną do tej, którą opisywał. Wierszorób czuł się szczęśliwy, deklamator czuł się natchniony, poszukiwacz wzruszeń poił się straszliwym widowiskiem i z rozkoszą myślał, że nawet zagłada Troi niczym była w porównaniu z zagładą tego olbrzymiego grodu. Czegóż mógł jeszcze żądać? Oto Rzym, Rzym światowładny, płonie, a on stoi na łukach wodociągu, ze złotą lutnią w ręku, widny, purpurowy, podziwiany, wspaniały i poetyczny. Gdzieś tam poniżej, w mroku, szemrze i burzy się lud! Ale niech szemrze. Wieki upłyną, tysiące lat przejdzie, a ludzie będą pamiętali i sławili tego poetę, który w taką noc śpiewał upadek i pożar Troi. Czymże wobec niego Homer? Czym sam Apollo ze swoją drążoną formingą? Tu podniósł ręce i uderzywszy w struny ozwał się słowy Priama: + +— O gniazdo ojców moich, o kolebko droga!… + +Głos jego na otwartym powietrzu, przy huku pożaru i przy dalekim gwarze tysiącznych tłumów, wydawał się dziwnie nikły, drżący i słaby, a dźwięk wtóru brzmiał jak brzęczenie muchy. Lecz senatorowie, urzędnicy i augustianie, zebrani na wodociągu, pochylili głowy słuchając w milczącym zachwycie. On zaś śpiewał długo i nastrajał się coraz żałośniej. W chwilach gdy przestawał dla nabrania tchu, chór śpiewaków powtarzał ostatnie wiersze, po czym znów Nero zrzucał wyuczonym od Aliturusa ruchem z ramienia tragiczną „syrmę”, uderzał w struny i śpiewał dalej. Skończywszy wreszcie ułożoną poprzednio pieśń począł improwizować szukając wielkich porównań w widoku, który się przed nim roztaczał. I twarz poczęła mu się mienić. Nie wzruszyła go wprawdzie zagłada ojczystego miasta, ale upoił się i wzruszył patosem własnych słów do tego stopnia, że nagle upuścił z brzękiem lutnię pod stopy i owinąwszy się w „syrmę” pozostał jak skamieniały, podobny do jednego z tych posągów Niobidów, które zdobiły dziedziniec Palatynu. + +Po krótkiej chwili milczenia zawrzała burza oklasków. Lecz z oddali odpowiedziało mu wycie tłumów. Teraz nikt już tam nie wątpił, że to cezar rozkazał spalić miasto, by sobie wyprawić widowisko i śpiewać przy nim pieśni. Nero usłyszawszy ów krzyk setek tysięcy głosów zwrócił się do augustianów ze smutnym, pełnym rezygnacji uśmiechem człowieka, którego krzywdzą, i rzekł: + +— Oto, jak Kwiryci umieją cenić mnie i poezję. + +— Łotry! — odpowiedział Watyniusz — każ, panie, uderzyć na nich pretorianom. + +Nero zwrócił się do Tygellina: + +— Czy mogę liczyć na wierność żołnierzy? + +— Tak, boski! — odpowiedział prefekt. + +Lecz Petroniusz wzruszył ramionami. + +— Na ich wierność, lecz nie na ich liczbę — rzekł. — Zostań tymczasem tu, gdzie jesteś, bo tu najbezpieczniej, a ten lud trzeba uspokoić. + +Tego zdania był i Seneka, i konsul Licyniusz. Tymczasem w dole wzburzenie rosło. Lud zbroił się w kamienie, w drągi od namiotów, w deski z wozów i taczek i w rozmaite żelaziwo. Po niejakim czasie kilku z przywódców kohort przyszło z oznajmieniem, że pretorianie, napierani przez tłumy, zachowują z największym wysileniem linię bojową i nie mając rozkazu uderzenia nie wiedzą, co czynić. + +— Bogowie! — rzekł Nero — co za noc! Z jednej strony pożar, z drugiej rozhukane morze ludu. + +I począł szukać dalej wyrażeń, które by najwspanialej mogły określić niebezpieczeństwo chwili, lecz widząc naokół twarze blade i niespokojne spojrzenia, zląkł się także. + +— Dajcie mi ciemny płaszcz z kapturem! — zawołał. — Czyby naprawdę miało przyjść do bitwy? + +— Panie — odpowiedział niepewnym głosem Tygellin — ja zrobiłem wszystko, co mogłem, ale niebezpieczeństwo jest groźne… Przemów, panie, do ludu i poczyń mu obietnice. + +— Cezar miałby przemawiać do tłuszczy? Niech to uczyni inny w moim imieniu. Kto się tego podejmie? + +— Ja! — odrzekł spokojnie Petroniusz. + +— Idź, przyjacielu! Tyś mi najwierniejszy w każdej potrzebie… Idź i nie szczędź obietnic. + +Petroniusz zwrócił się do orszaku z twarzą niedbałą i szyderczą. + +— Senatorowie tu obecni — rzekł — a oprócz nich Pizo, Nerwa i Senecjo pojadą za mną. + +Po czym zszedł z wolna z wodociągu, owi zaś, których wezwał, szli za nim nie bez wahania, ale z pewną otuchą, którą napełniał ich jego spokój. Petroniusz, stanąwszy u stóp arkad, kazał sobie podać białego konia i siadłszy na niego pojechał na czele towarzyszy przez głębokie szeregi pretoriańskie ku czarnej, wyjącej tłuszczy, bezbronny, mając w ręku cienką laskę z kości słoniowej, którą się zwykle podpierał. + +I przyjechawszy tuż, wparł konia w tłumy. Naokół, przy świetle pożogi widać było wzniesione ręce zbrojne we wszelakiego rodzaju broń, rozpalone oczy, spotniałe twarze i ryczące, zapienione wargi. Rozszalała fala wnet otoczyła jego i orszak, za nią widać było istotnie jakby morze głów, ruchome, kotłujące się, straszne. + +Wrzaski wzmogły się jeszcze i zmieniły się w nieludzki ryk; drągi, widły, a nawet i miecze chwiały się nad głową Petroniusza, drapieżne ręce wyciągały się ku cuglom jego konia i ku niemu, lecz on wjeżdżał coraz głębiej, zimny, obojętny, pogardliwy. Chwilami uderzał laską po głowach najzuchwalszych, tak jakby torował sobie drogę w zwykłym ścisku, i ta jego pewność, ten spokój zdumiewały jednakże rozhukaną tłuszczę. Poznano go wreszcie i liczne głosy poczęły wołać: + +— Petroniusz! Arbiter elegantiarum! Petroniusz!… + +— Petroniusz! — zabrzmiało ze wszystkich stron. + +I w miarę jak powtarzano to imię, twarze naokół stawały się mniej groźne, a wrzaski mniej wściekłe, albowiem ów wykwintny patrycjusz, jakkolwiek nigdy nie zabiegał o łaski ludu, był jednak jego ulubieńcem. Uchodził za człowieka ludzkiego i hojnego, a popularność jego wzrosła zwłaszcza od czasu sprawy Pedaniusza Sekunda, w której przemawiał za złagodzeniem okrutnego wyroku skazującego na śmierć wszystkich niewolników prefekta. Szczególniej tłumy niewolników kochały go odtąd taką niepohamowaną miłością, jaką ludzie pognębieni i nieszczęśni zwykli miłować tych, którzy okazują im choć trochę współczucia. Prócz tego w chwili obecnej dołączyła się i ciekawość, co powie wysłannik cezara, nikt bowiem nie wątpił, że cezar wysłał go umyślnie. + +On zaś, zdjąwszy z siebie swą białą, obramowaną szkarłatnym szlakiem togę, podniósł ją w górę i począł nią wywijać nad głową na znak, że chce przemówić. + +— Milczeć! Milczeć! — wołano ze wszystkich stron. + +Po chwili uciszyło się istotnie. Wówczas wyprostował się na koniu i począł mówić donośnym, spokojnym głosem: + +— Obywatele! Niech ci, którzy mnie usłyszą, powtórzą słowa moje tym, którzy stoją dalej, wszyscy zaś niechaj się zachowują jak ludzie, nie jak zwierzęta w arenach. + +— Słuchamy! Słuchamy!… + +— Zatem słuchajcie. Miasto zostanie odbudowane. Ogrody Lukulla, Mecenasa, Cezara i Agrypiny będą dla was otwarte! Od jutra rozpocznie się rozdawnictwo zboża, wina i oliwy, tak aby każdy mógł napełnić brzuch aż do gardła! Potem cezar wyprawi wam igrzyska, jakich świat nie widział dotąd, przy których czekają was uczty i dary. Bogatsi będziecie po pożarze jak przed pożarem! + +Odpowiedział mu pomruk, który rozchodził się tak od środka na wszystkie strony, jak rozchodzą się fale na wodzie, w którą rzucił ktoś kamień: to bliżsi powtarzali dalszym jego słowa. Potem tu i ówdzie ozwały się okrzyki gniewne lub potakujące, które zmieniły się wreszcie w jeden powszechny, olbrzymi wrzask: + +— Panem et circenses!… + +Petroniusz owinął się w togę i przez czas jakiś słuchał nieruchomy, podobny w swej białej odzieży do marmurowego posągu. Wrzask wzrastał, głuszył odgłosy pożaru, odzywał się ze wszystkich stron i z coraz większych głębin, lecz wysłannik widocznie miał jeszcze coś do powiedzenia, albowiem czekał. + +I wreszcie, nakazawszy znów wzniesioną ręką milczenie, zawołał: + +— Obiecuję wam panem et circenses, a teraz wydajcie okrzyk na cześć cezara, który was karmi, odziewa, po czym idź spać, hołoto, albowiem niedługo świtać zacznie. + +To rzekłszy zwrócił konia i uderzając z lekka laską po głowach i twarzach tych, którzy mu stali na drodze, odjechał z wolna do pretoriańskich szeregów. + +Po chwili był pod wodociągiem. Na górze zastał niemal popłoch. Nie zrozumiano tam okrzyku: „Panem et circenses”, i sądzono, że to jest nowy wybuch wściekłości. Nie spodziewano się nawet, by Petroniusz mógł się uratować, toteż Nero ujrzawszy go przybiegł aż do schodów i z twarzą pobladłą ze wzruszenia począł pytać: + +— I cóż? Co się tam dzieje? Czy już bitwa? + +Petroniusz nabrał powietrza w płuca, odetchnął głęboko i odrzekł: + +— Na Polluksa! Pocą się i cuchną! Niech mi kto poda epilimmę, bo zemdleję. + +Po czym zwrócił się do cezara. + +— Obiecałem im — rzekł — zboże, oliwę, otwarcie ogrodów i igrzyska. Ubóstwiają cię znowu i wrzeszczą spierzchłymi wargami na twoją cześć. Bogowie, jaki ten plebs ma nieprzyjemny zapach! + +— Pretorianów miałem gotowych — zawołał Tygellin — i gdybyś ich nie uspokoił, krzykacze umilkliby na wieki. Szkoda, cezarze, iż mi nie pozwoliłeś użyć siły. + +Petroniusz popatrzył na mówiącego, wzruszył ramionami i rzekł: + +— To jeszcze nie stracone. Może będziesz jej musiał użyć jutro. + +— Nie, nie — rzekł cezar. — Każę im otworzyć ogrody i rozdawać zboże. Dzięki ci, Petroniuszu! Igrzyska wyprawię, a tę pieśń, którą wam śpiewałem dzisiaj, odśpiewam publicznie. + +To rzekłszy położył rękę na ramieniu Petroniusza, chwilę milczał, a na koniec, ochłonąwszy, zapytał: + +— Powiedz szczerze: jak ci się wydałem, gdym śpiewał? + +— Byłeś godnym widoku, jak widok był godnym ciebie — odpowiedział Petroniusz. + +Po czym zwrócił się do pożaru. + +— Ale przypatrzmy się jeszcze — rzekł — i pożegnajmy się ze starym Rzymem. + + + +Rozdział czterdziesty ósmy + +Słowa Apostoła wlały ufność w dusze chrześcijan. Koniec świata wydawał im się zawsze bliskim, poczęli jednak wierzyć, że straszliwy sąd nie nastąpi natychmiast i że przedtem jeszcze zobaczą może koniec panowania Nerona, które uważali za panowanie Antychrysta, i karę Boską na wołające o pomstę jego zbrodnie. Pokrzepieni więc w sercach, poczęli rozchodzić się po ukończeniu modłów z podziemia i wracać do swych tymczasowych schronisk, a nawet i na Zatybrze, gdyż przyszły wieści, że ogień, podłożony w kilkunastu miejscach, zwrócił się wraz ze zmianą wiatru znów ku rzece i strawiwszy tu i ówdzie, co mógł strawić, przestał się szerzyć. + +Apostoł w towarzystwie Winicjusza i idącego za nimi Chilona opuścił również podziemie. Młody trybun nie śmiał mu przerywać modlitwy, więc czas jakiś szedł w milczeniu, oczyma tylko błagając litości i drżąc z niepokoju. Lecz wiele osób przychodziło jeszcze całować ręce i kraj odzieży Apostoła, matki wyciągały ku niemu dzieci, inni klękali w ciemnym, długim przejściu i podnosząc w górę kaganki prosili o błogosławieństwo; inni wreszcie idąc w pobok śpiewali, tak że nie było chwili sposobnej ni na zapytanie, ni na odpowiedź. Tak było i w wąwozie. Dopiero gdy wyszli na wolniejszą przestrzeń, z której widać już było płonące miasto, Apostoł przeżegnawszy je trzykrotnie, zwrócił się do Winicjusza i rzekł: + +— Nie trwóż się. Blisko stąd jest chata fossora, w której znajdziemy Ligię z Linusem i z wiernym jej sługą. Chrystus, który ci ją przeznaczył, zachował ją dla ciebie. + +A Winicjusz zachwiał się i wsparł ręką o skałę. Droga z Ancjum, wypadki pod murami, poszukiwanie Ligii wśród gorących dymów, bezsenność i straszny niepokój o nią wyczerpały jego siły, a reszty ich pozbawiła go wiadomość, że ta najdroższa mu w świecie głowa jest blisko i że za chwilę ją ujrzy. Ogarnęło go nagle osłabienie tak wielkie, że osunął się do nóg Apostoła i objąwszy jego kolana pozostał tak, nie mogąc słowa przemówić. + +Apostoł zaś broniąc się od podzięki i czci rzekł: + +— Nie mnie, nie mnie, lecz Chrystusowi! + +— Co za walne bóstwo! — ozwał się z tyłu głos Chilona. — Ale nie wiem, co mam czynić z mułami, które tu czekają opodal. + +— Wstań i pójdź ze mną — rzekł Piotr biorąc za rękę młodego człowieka. + +Winicjusz wstał. Przy świetle łuny widać było łzy ściekające mu po pobladłej ze wzruszenia twarzy. Usta trzęsły się mu, jakby się modlił. + +— Pójdźmy — rzekł. + +Lecz Chilon znów powtórzył: + +— Panie, co mam robić z mułami, które czekają? Może by ten godny prorok wolał jechać niż iść. + +Winicjusz sam nie wiedział, co odpowiedzieć, lecz usłyszawszy od Piotra, że chata kopacza leży tuż, odrzekł: + +— Odprowadź muły do Makryna. + +— Wybacz, panie, że ci przypomnę dom w Amerioli. Wobec tego okropnego pożaru łatwo zapomnieć o rzeczy tak drobnej. + +— Dostaniesz go. + +— O wnuku Numy Pompiliusza, byłem zawsze pewny, ale teraz, gdy obietnicę usłyszał i ten wielkoduszny Apostoł, nie przypominam ci nawet tego, że przyrzekłeś mi i winnicę. Pax vobiscum. Ja cię odnajdę, panie. Pax vobiscum. + +Oni zaś odpowiedzieli: + +— I z tobą. + +Po czym zawrócili obaj na prawo ku wzgórzom. Po drodze Winicjusz rzekł: + +— Panie! Obmyj mnie wodą chrztu, abym mógł się nazwać prawdziwym wyznawcą Chrystusa, gdyż miłuję Go ze wszystkich sił duszy mojej. Obmyj mnie prędko, bom w sercu już gotów. I co mi przykaże, to uczynię, ale ty mi powiedz, co bym mógł nadto uczynić. + +— Miłuj ludzi jak braci swoich — odpowiedział Apostoł — bo tylko miłością możesz Mu służyć. + +— Tak! Ja to już rozumiem i czuję. Dzieckiem będąc wierzyłem w bogów rzymskich, alem ich nie kochał, a tego Jedynego kocham, tak, że oddałbym za Niego z radością życie. + +I począł patrzeć w niebo, powtarzając z uniesieniem: + +— Bo On jeden jest! Bo On jeden dobry i miłosierny! Więc niechby nie tylko ginęło to miasto, ale świat cały, Jemu jednemu będę świadczył i Jego wyznawał! + +— A On będzie błogosławił tobie i twemu domowi — zakończył Apostoł. + +Tymczasem skręcili w inny wąwóz, na którego końcu widać było mdłe światełko. Piotr ukazał na nie ręką i rzekł: + +— Oto chata kopacza, który dał nam schronienie, gdy wróciwszy z chorym Linusem z Ostrianum, nie mogliśmy się przedostać na Zatybrze. + +Po chwili doszli. Chata była raczej jaskinią wydrążoną w załomie góry, którą od zewnątrz zamknięto ścianą ulepioną z gliny i trzcin. Drzwi były zamknięte, ale przez otwór, który zastępował okno, widać było oświecone ogniskiem wnętrze. + +Jakaś ciemna, olbrzymia postać podniosła się na spotkanie przybyłych i poczęła pytać: + +— Kto jesteście? + +— Słudzy Chrystusa — odrzekł Piotr. — Pokój z tobą, Ursusie. + +Ursus pochylił się do nóg Apostoła, po czym poznawszy Winicjusza chwycił w kostce jego rękę i podniósł ją do ust. + +— I ty, panie? — rzekł. — Błogosławione niech będzie imię Baranka za radość, jaką sprawisz Kallinie. + +To rzekłszy otworzył drzwi i weszli. Chory Linus leżał na pęku słomy z twarzą wychudłą i żółtym jak kość słoniowa czołem. Obok ogniska siedziała Ligia trzymając w ręku pęczek małych ryb, nanizanych na sznurek i przeznaczonych widocznie na wieczerzę. + +Zajęta zdejmowaniem ryb ze sznurka i w przekonaniu, że to wchodzi Ursus, nie podniosła wcale oczu. Lecz Winicjusz zbliżył się i wymówiwszy jej imię wyciągnął ku niej ręce. Wówczas podniosła się szybko: błyskawica zdumienia i radości przemknęła po jej twarzy i bez słowa, jak dziecko, które po dniach trwogi i klęski odzyskuje ojca lub matkę, rzuciła się w jego otwarte ramiona. + +On zaś objął ją i czas jakiś przyciskał do piersi, również z takim uniesieniem, jakby cudownie uratowaną. Więc następnie rozplótłszy ramiona wziął w ręce jej skronie, całował czoło, oczy, i znów ją obejmował, powtarzał jej imię, potem schylał się do jej kolan i do dłoni, witał ją, wielbił, czcił. Radość jego nie miała wprost granic, jak jego miłość i szczęście. + +Wreszcie począł jej opowiadać, jak przyleciał z Ancjum, jak szukał jej pod murami i wśród dymów, w domu Linusa, ile się namartwił i natrwożył, i ile wycierpiał, zanim Apostoł wskazał mu jej schronienie. + +— Lecz teraz — mówił — gdym cię odnalazł, ja cię tu nie zostawię wobec tego ognia i rozszalałych tłumów. Ludzie tu mordują się pod murami, burzą się i łupią niewolnicy. Bóg jeden wie, jakie jeszcze klęski mogą spaść na Rzym. Ale ja ocalę ciebie i was wszystkich. O droga moja!… Czy chcecie jechać ze mną do Ancjum? Tam siądziemy na statek i popłyniemy do Sycylii. Ziemie moje to wasze ziemie, domy moje to wasze domy. Słuchaj mnie! W Sycylii odnajdziesz Aulusów, wrócę cię Pomponii i wezmę cię potem z jej rąk. Wszak ty, o carissima, nie lękasz się już mnie więcej. Chrzest jeszcze mnie nie obmył, ale o to zapytaj Piotra, czym mu przed chwilą, idąc do ciebie, nie rzekł, że chcę być prawdziwym wyznawcą Chrystusa, i czym go nie prosił, by mnie ochrzcił, choćby w tej chacie fossora. Zaufaj mi i zaufajcie mi wszyscy. + +Ligia słuchała z rozjaśnioną twarzą tych słów. Wszyscy tu, przedtem z powodu prześladowań ze strony Żydów, a obecnie z powodu pożaru i zamętu wywołanego przez klęskę, żyli istotnie w ciągłej niepewności i trwodze. Wyjazd do spokojnej Sycylii położyłby koniec wszystkim niepokojom, a zarazem otworzył nową epokę szczęścia w ich życiu. Gdyby Winicjusz chciał przy tym zabrać tylko samą Ligię, zapewne oparłaby się pokusie nie chcąc porzucać Piotra Apostoła i Linusa, ale Winicjusz mówił przecie im: „Jedźcie ze mną! Ziemie moje to wasze ziemie, domy moje to wasze domy!” + +Więc pochyliwszy się do jego ręki, by ją ucałować na znak posłuszeństwa, rzekła: + +— Twoje ognisko moim. + +Po czym zawstydzona, że wymówiła słowa, które wedle rzymskiego zwyczaju powtarzały tylko oblubienice przy ślubie, oblała się rumieńcem i stała w blasku ognia, ze spuszczoną głową, niepewna, czy jej nie wezmą ich za złe. + +Lecz we wzroku Winicjusza malowało się tylko bezgraniczne uwielbienie. Zwrócił się następnie do Piotra i począł znów mówić: + +— Rzym płonie z rozkazu cezara. Już w Ancjum skarżył się, że nie widział nigdy wielkiej pożogi. Ale jeśli nie cofnął się przed taką zbrodnią, pomyślcie, co się jeszcze stać może. Kto wie, czy ściągnąwszy wojska nie każe wymordować mieszkańców. Kto wie, jakie nastąpią proskrypcje, kto wie, czy po klęsce pożaru nie nastąpi klęska wojny domowej, mordów i głodu? Chrońcie się więc i chrońmy Ligię. Tam przeczekacie burzę w spokoju, a gdy przeminie, wrócicie znowu siać ziarno wasze. + +Na zewnątrz, od strony Ager Vaticanus, jakby na potwierdzenie obaw Winicjusza ozwały się jakieś odległe krzyki, pełne wściekłości i przerażenia. W tej chwili nadszedł także kamieniarz, właściciel chaty, i zamknąwszy pośpiesznie drzwi zawołał: + +— Ludzie mordują się koło cyrku Nerona. Niewolnicy i gladiatorowie uderzyli na obywateli. + +— Słyszycie? — rzekł Winicjusz. + +— Dopełnia się miara — rzekł Apostoł — i klęski będą jako morze nieprzebrane. + +Po czym zwrócił się do Winicjusza i wskazując na Ligię rzekł: + +— Weź tę dzieweczkę, którą ci Bóg przeznaczył, i ocal ją, a Linus, który jest chory, i Ursus niechaj odjadą z wami. + +Lecz Winicjusz, który pokochał Apostoła całą siłą swej niepohamowanej duszy, zawołał: + +— Przysięgam ci, nauczycielu, iż cię tu nie zostawię na zgubę. + +— I pobłogosławi cię Pan za twoją chęć — odrzekł Apostoł — ale zali nie słyszałeś, że Chrystus trzykroć powtórzył mi nad jeziorem: „Paś baranki moje!” + +Winicjusz umilkł. + +— Więc jeśli ty, któremu nikt nie powierzył pieczy nade mną, mówisz, że mnie tu nie zostawisz na zgubę, jakże chcesz, abym ja odbieżał trzody mojej w dniu klęski? Gdy była burza na jeziorze i gdyśmy się trwożyli w sercach, On nie opuścił nas, jakoż więc ja, sługa, nie mam iść za przykładem Pana mojego? + +Wtem Linus podniósł swą wychudłą twarz i zapytał: + +— A jakoż ja, namiestniku Pański, nie mam iść za przykładem twoim? + +Winicjusz począł wodzić ręką po głowie, jakby walczył ze sobą lub bił się z myślami, po czym chwyciwszy Ligię za rękę rzekł głosem, w którym drgała energia rzymskiego żołnierza: + +>— Słuchajcie mnie, Piotrze, Linusie i ty, Ligio! Mówiłem, co mi nakazał mój ludzki rozum, ale wy macie inny, który nie własnego bezpieczeństwa patrzy, jeno przykazań Zbawiciela. Tak! Jam tego nie rozumiał i zbłądziłem, bo z oczu moich nie zdjęte jeszcze bielmo i dawna natura odzywa się we mnie. Ale że miłuję Chrystusa i chcę być Jego sługą, przeto, choć mi tu o coś więcej niż o własną głowę chodzi, klękam oto przed wami i przysięgam, że i ja spełnię przykazanie miłości i nie opuszczę braci moich w dniu klęski. + +To rzekłszy klęknął i nagle ogarnęło go uniesienie: oczy i ręce wzniósł w górę i począł wołać: + +— Zali rozumiem Cię już, o Chryste? Zalim Cię godzien? + +Ręce drżały mu, oczy rozbłysły łzami, ciałem wstrząsał dreszcz wiary i miłości, Piotr zaś Apostoł wziął glinianą amforę z wodą i zbliżywszy się do niego rzekł uroczyście: + +— Oto cię chrzczę w imię Ojca i Syna, i Ducha, amen! + +Wówczas uniesienie religijne ogarnęło wszystkich obecnych. Zdało im się, że izba napełnia się jakimś światłem nadziemskim, że słyszą jakąś nadziemską muzykę, że skała jaskini otwiera się nad ich głowami, że z nieba spływają roje aniołów, a hen, w górze, widać krzyż i przebite ręce błogosławiące. + +Tymczasem zewnątrz rozlegały się krzyki walczących ludzi i huk płomieni gorzejącego miasta. + + + +Rozdział czterdziesty dziewiąty + +Obozowiska ludzkie rozłożyły się we wspaniałych ogrodach cezara, dawnych Domicji i Agrypiny, na polu Marsowym, w ogrodach Pompejusza, Salustiusza i Mecenasa. Pozajmowano portyki, budynki przeznaczone na grę w piłkę, rozkoszne domy letnie i szopy zbudowane dla zwierząt. Pawie, flamingi, łabędzie i strusie, gazele i antylopy z Afryki, jelenie i sarny, służące za ozdobę ogrodów, poszły pod nóż tłuszczy. Żywność poczęto sprowadzać z Ostii tak obficie, że po tratwach i różnorodnych statkach można było przechodzić z jednej strony Tybru na drugą, jak po moście. Rozdawano zboże po niesłychanie niskiej cenie trzech sestercyj, a uboższym całkiem darmo. Ściągnięto niezmierne zapasy wina, oliwy i kasztanów; z gór przypędzano codziennie stada wołów i owiec. Nędzarze, kryjący się przed pożarem w zaułkach Subury i przymierający w zwykłych czasach głodem, żyli obecnie lepiej niż poprzednio. Groźba głodu została stanowczo usuniętą, natomiast trudniej było zapobiec rozbojom, grabieży i nadużyciom. Koczujące życie zapewniało bezkarność rzezimieszkom, tym bardziej że głosili się wielbicielami cezara i nie żałowali mu oklasków, gdziekolwiek się ukazał. Gdy przy tym urzędy siłą rzeczy były zawieszone, a zarazem brakło na miejscu i dostatecznej siły zbrojnej, która mogłaby swawoli zapobiec, w mieście, zamieszkałym przez męty całego ówczesnego świata, działy się rzeczy przechodzące wyobraźnię ludzką. Co noc zdarzały się bitwy, morderstwa, porywania kobiet i pacholąt. Przy Porta Mugionis, gdzie był postój dla przypędzanych z Kampanii stad, przychodziło do walk, w których ginęły setki ludzi. Co rano brzegi Tybru roiły się od utopionych ciał, których nikt nie grzebał, a które gnijąc szybko wskutek upałów, zwiększonych jeszcze pożarem, napełniały powietrze smrodliwymi wyziewami. W obozowiskach wszczęły się choroby i lękliwsi przewidywali wielką zarazę. + +A miasto płonęło ciągle. Szóstego dopiero dnia pożar trafiwszy na puste przestrzenie Eskwilinu, na których zburzono umyślnie ogromną ilość domów, począł słabnąć. Lecz stosy gorejącego węgla świeciły jeszcze tak mocno, że lud nie chciał wierzyć, by to był już koniec klęski. Jakoż siódmej nocy pożar wybuchnął z nową siłą w budynkach Tygellina, dla braku jednak strawy trwał już krótko. Tylko przepalone domy zapadały się jeszcze tu i owdzie, wyrzucając w górę węże płomieni i słupy skier. Lecz z wolna żarzące się w głębi zgliszcza poczęły czernieć po wierzchu. Niebo po zachodzie słońca przestało świecić krwawą łuną i tylko podczas nocy na rozległym czarnym pustkowiu skakały błękitne języki, wydobywające się ze stosów węgla. + +Z czternastu dzielnic Rzymu pozostały zaledwie cztery, licząc w to i Zatybrze, resztę pożarły płomienie. Gdy wreszcie spopielały stosy węgla, widać było, począwszy od Tybru aż do Eskwilinu, ogromną przestrzeń siwą, smutną, umarłą, na której sterczały szeregi kominów na kształt kolumn grobowych na cmentarzu. Między tymi kolumnami snuły się we dnie posępne gromady ludzi, poszukujących to drogich rzeczy, to kości drogich osób. Nocami psy wyły na popieliskach i zgliszczach dawnych domów. + +Cała hojność i pomoc, jaką cezar okazał ludowi, nie powstrzymała złorzeczeń i wzburzenia. Zadowolony był tylko tłum rzezimieszków, złodziei i bezdomnych nędzarzy, który mógł do woli jeść, pić i rabować. Ale ludzie, którzy potracili najbliższe istoty i mienie, nie dali się zjednać ni otwarciem ogrodów, ni rozdawnictwem zboża, ni obietnicą igrzysk i darów. Nieszczęście było zbyt wielkie i zbyt niesłychane. Innych, w których tliła się jeszcze jakaś iskra miłości do miasta-ojczyzny, przywodziła do rozpaczy wieść, że stara nazwa „Roma” ma zniknąć z powierzchni ziemi i że cezar ma zamiar wznieść z popiołów nowe miasto pod nazwą Neropolis. Fala niechęci wzbierała i rosła z dniem każdym i mimo pochlebstw augustianów, mimo kłamstw Tygellina Nero, wrażliwy, jak żaden z poprzednich cezarów, na łaskę tłumów, z trwogą rozmyślał, że w głuchej walce na śmierć i życie, jaką prowadził z patrycjuszami i senatem, może mu zbraknąć podpory. Sami augustianie nie mniej byli zaniepokojeni, gdyż każde jutro mogło im przynieść zagładę. Tygellin zamyślał o sprowadzeniu kilku legii z Azji Mniejszej; Watyniusz, który śmiał się nawet wówczas, gdy go policzkowano, stracił humor. Witeliusz stracił apetyt. + +Inni naradzali się między sobą, jak odwrócić niebezpieczeństwo, nikomu bowiem nie było tajnym, że gdyby jaki wybuch zmiótł cezara, to z wyjątkiem może Petroniusza ani jeden z augustianów nie uszedłby z życiem. Ich to przecie wpływom przypisywano szaleństwa Nerona, ich podszeptom wszystkie zbrodnie, jakie spełnił. Nienawiść przeciw nim była niemal silniejsza niż przeciw niemu. + +Poczęli więc wysilać głowy, jak by zrzucić z siebie odpowiedzialność za spalenie miasta. Ale chcąc ją zrzucić z siebie, należało oczyścić od posądzeń i cezara, inaczej bowiem nikt by nie uwierzył, że nie byli sprawcami klęski. Tygellin naradzał się w tym celu z Domicjuszem Afrem, a nawet z Seneką, chociaż go nienawidził. Poppea rozumiejąc również, że zguba Nerona byłaby wyrokiem i na nią, zasięgała zdania swych powierników i kapłanów hebrajskich, przypuszczano bowiem powszechnie, że od lat kilku wyznawała wiarę w Jehowę. Nero wynajdował sposoby na swoją rękę, często straszne, częściej jeszcze błazeńskie, i na przemian to wpadał w strach, to bawił się jak dziecko, przede wszystkim jednak wyrzekał. + +Pewnego razu w ocalonym z pożaru domu Tyberiusza trwała długa i bezskuteczna narada. Petroniusz był zdania, żeby poniechawszy kłopotów jechać do Grecji, a następnie do Egiptu i Azji Mniejszej. Podróż była przecie zamierzona od dawna, po co więc ją odkładać, gdy w Rzymie i smutno, i niebezpiecznie. + +Cezar przyjął radę z zapałem, lecz Seneka pomyślawszy chwilę rzekł: + +— Pojechać łatwo, ale wrócić byłoby potem trudniej. + +— Na Herakla! — odpowiedział Petroniusz. — Wrócić można by na czele legii azjatyckich. + +— Tak uczynię! — zawołał Nero. + +Ale Tygellinus począł się sprzeciwiać. Nie umiał sam nic wynaleźć i gdyby pomysł Petroniusza przyszedł mu do głowy, ogłosiłby go niewątpliwie jako zbawczy, chodziło mu jednak o to, by Petroniusz nie okazał się powtórnie jedynym człowiekiem, który w ciężkich chwilach potrafi wszystko i wszystkich ocalić. + +— Słuchaj mnie, boski! — rzekł — rada jest zgubna! Zanim dojedziesz do Ostii, rozpocznie się wojna domowa; kto wie, czy kto z żyjących jeszcze pobocznych potomków boskiego Augusta nie ogłosi się cezarem, a wówczas co uczynimy, jeśli legie staną po jego stronie? + +— Uczynimy to — odrzekł Nero — iż przedtem postaramy się, aby zbrakło potomków Augusta. Niewielu już ich jest, więc uwolnić się od nich łatwo. + +— Uczynić to można, ale czy tylko o nich chodzi? Ludzie moi, nie dawniej jak wczoraj, słyszeli w tłumie, że cezarem powinien być taki mąż jak Trazeasz. + +Nero przygryzł wargi. Po chwili jednak wzniósł oczy w górę i rzekł: + +— Nienasyceni i niewdzięczni. Mają dość zboża i węgli, na których mogą piec placki, czegóż chcą więcej? + +Na to Tygellinus rzekł: + +— Zemsty. + +Nastało milczenie. Nagle cezar wstał, podniósł rękę do góry i począł deklamować: + +Serca zemsty wołają, a zemsta ofiary. + +Po czym zapomniawszy o wszystkim, zawołał z rozjaśnioną twarzą: + +— Niech mi podadzą tabliczki i styl, abym ten wiersz zapisał. Nigdy Lukan nie ułożył podobnego. Czyście uważali, żem znalazł go w mgnieniu oka? + +— O, niezrównany! — ozwało się kilka głosów. + +Nero zapisał wiersz i rzekł: + +— Tak! Zemsta chce ofiary. + +Po czym powiódł wzrokiem po otaczających: + +— A gdyby puścić wieść, że to Watyniusz kazał podpalić miasto, i poświęcić go gniewowi ludu? + +— O boski! Kimże ja jestem? — zawołał Watyniusz. + +— Prawda! Trzeba kogoś większego od ciebie… Witeliusza?… + +Witeliusz pobladł, lecz począł się śmiać. + +— Mój tłuszcz — odrzekł — mógłby chyba na nowo rozniecić pożar. + +Ale Nero miał co innego na myśli, szukał bowiem w duszy ofiary, która by naprawdę mogła zaspokoić gniew ludu, i znalazł ją. + +— Tygellinie — rzekł po chwili — ty spaliłeś Rzym! + +Po zgromadzonych przebiegł dreszcz. Zrozumieli, że cezar tym razem przestał żartować i że nadchodzi chwila brzemienna w wypadki. + +A twarz Tygellina skurczyła się jak paszcza psa gotowego kąsać. + +— Spaliłem Rzym z twego rozkazu — rzekł. + +I poczęli patrzeć na siebie jak dwa demony. Nastała taka cisza, że słychać było brzęk much przelatujących przez atrium. + +— Tygellinie — ozwał się Nero — czy ty mnie kochasz? + +— Ty wiesz, panie. + +— Poświęć się dla mnie! + +— Boski cezarze — odrzekł Tygellinus — czemu mi podajesz słodki napój, którego mi nie wolno do ust podnieść? Lud szemrze i burzy się, czy chcesz, by poczęli burzyć się i pretorianie? + +Poczucie grozy ścisnęło serca obecnych. Tygellinus był prefektem pretorii i słowa jego miały wprost znaczenie groźby. Sam Nero zrozumiał to i twarz jego oblekła się bladością. + +Wtem wszedł Epafrodyt, wyzwoleniec cezara, z oznajmieniem, że boska Augusta życzy sobie widzieć Tygellina, albowiem ma u siebie ludzi, których prefekt powinien wysłuchać. + +Tygellin skłonił się cezarowi i wyszedł z twarzą spokojną i pogardliwą. Oto, gdy chciano go uderzyć, pokazał zęby; dał do zrozumienia, kim jest, i znając tchórzostwo Nerona był pewien, że ów władca świata nigdy nie poważy się podnieść przeciw niemu ręki. + +Nero zaś siedział przez chwilę w milczeniu, lecz widząc, że obecni oczekują od niego jakiegoś słowa, rzekł: + +— Wyhodowałem węża na łonie. + +Petroniusz wzruszył ramionami, jakby chciał powiedzieć, że takiemu wężowi nietrudno urwać głowę. + +— Co powiesz? Mów, radź! — zawołał Nero ujrzawszy jego ruch. — Tobie jednemu ufam, bo ty masz więcej rozumu od nich wszystkich i kochasz mnie! + +Petroniusz miał już na ustach: „Mianuj mnie prefektem pretorii, a ja wydam ludowi Tygellina i uspokoję w jednym dniu miasto”. Lecz wrodzone mu lenistwo przemogło. Być prefektem znaczyło właściwie dźwigać na barkach osobę cezara i tysiące spraw publicznych. I po co mu ten trud? Zali nie lepiej czytywać w rozkosznej bibliotece wiersze, oglądać wazy i posągi lub trzymając na łonie boskie ciało Eunice przebierać palcami w jej złotych włosach i schylać usta do jej koralowych ust. + +Więc rzekł: + +— Ja radzę jechać do Achai. + +— Ach — odpowiedział Nero — czekałem od ciebie czegoś więcej. Senat mnie nienawidzi. Gdy wyjadę, któż mi zaręczy, czy nie zbuntują się przeciw mnie i nie ogłoszą kogo innego cezarem? Lud był mi dawniej wierny, ale dziś pójdzie za nimi… Na Hades! Gdyby ten senat i ten lud miał jedną głowę!… + +— Pozwól powiedzieć sobie, o boski, że chcąc zachować Rzym, trzeba zachować choć kilku Rzymian — rzekł z uśmiechem Petroniusz. + +Lecz Nero począł narzekać: + +— Co mi po Rzymie i Rzymianach! Słuchano by mnie w Achai. Tu otacza mnie tylko zdrada. Wszyscy mnie opuszczają! I wy gotowiście mnie zdradzić! Wiem to, wiem!… Wy ani pomyślicie, co powiedzą o was potomne wieki, gdy opuścicie takiego artystę jak ja. + +Tu nagle uderzył się w czoło i zawołał: + +— Prawda!… Wśród tych trosk zapominam i ja, kim jestem. + +To rzekłszy zwrócił się do Petroniusza z twarzą całkiem już rozjaśnioną. + +— Petroniuszu — rzekł — lud szemrze, ale gdybym wziął lutnię i wyszedł z nią na pole Marsowe, gdybym zaśpiewał mu tę pieśń, którą śpiewałem wam w czasie pożaru, czy sądzisz, że nie wzruszyłbym go mym śpiewem, jak niegdyś Orfeusz wzruszał dzikie zwierzęta? + +Na to Tuliusz Senecjo, któremu pilno było wrócić do swoich niewolnic przywiezionych z Ancjum i który niecierpliwił się od dawna, rzekł: + +— Bez wątpienia, cezarze, gdyby ci pozwolili rozpocząć. + +— Jedźmy do Hellady! — zawołał z niechęcią Nero. + +Lecz w tej chwili weszła Poppea, a za nią Tygellinus. Oczy obecnych zwróciły się mimo woli ku niemu, nigdy bowiem żaden tryumfator nie wjeżdżał z taką dumą na Kapitol, z jaką on stanął przed cezarem. + +Po czym jął mówić z wolna i dobitnie, głosem, w którym był jakby zgrzyt żelaza: + +— Wysłuchaj mnie, cezarze, albowiem mogę ci powiedzieć: znalazłem! Ludowi potrzeba zemsty i ofiary, ale nie jednej, lecz setek i tysięcy. Zaliś ty kiedy słyszał, panie, kto był Chrestos, ten przez Poncjusza Piłata ukrzyżowan? I czy wiesz, kto są chrześcijanie? Zalim ci nie mówił o ich zbrodniach i bezecnych obrzędach, o przepowiedniach, iż ogień przyniesie koniec światu? Lud nienawidzi ich i podejrzewa. Nikt ich nie widział w świątyniach, albowiem bogów naszych poczytują za złe duchy; nie masz ich w Stadium, bo pogardzają gonitwami. Nigdy dłonie żadnego chrześcijanina nie uczciły cię oklaskiem. Nigdy żaden nie uznał cię za boga. Nieprzyjaciółmi są rodu ludzkiego, nieprzyjaciółmi miasta i twymi. Lud szemrze przeciw tobie, ale nie tyś mi, cezarze, kazał spalić Rzym i nie ja go spaliłem… Lud pragnie zemsty, niech ją ma. Lud pragnie krwi i igrzysk, niech je ma. Lud podejrzewa ciebie, niech jego podejrzenia zwrócą się w inną stronę. + +Nero słuchał z początku ze zdumieniem. Lecz w miarę słów Tygellina aktorska twarz jego poczęła się zmieniać i przybierać na przemian wyraz gniewu, żalu, współczucia, oburzenia. Nagle powstał i zrzuciwszy z siebie togę, która spłynęła mu do stóp, wyciągnął obie ręce w górę i przez chwilę pozostał tak w milczeniu. + +Wreszcie ozwał się głosem tragika: + +— Zeusie, Apollinie, Hero, Atene, Persefono i wy wszyscy nieśmiertelni bogowie, czemuście nie przyszli nam w pomoc? Co to nieszczęsne miasto uczyniło tym okrutnikom, że je tak nieludzko spalili? + +— Nieprzyjaciółmi są rodu ludzkiego i twymi — rzekła Poppea. + +A inni poczęli wołać: + +— Uczyń sprawiedliwość! Ukarz podpalaczy! Sami bogowie chcą pomsty. + +On zaś siadł, spuścił głowę na piersi i znów milczał, jakby niegodziwość, o której usłyszał, ogłuszyła go. Lecz po chwili potrząsnął rękoma i ozwał się: + +— Jakież kary i jakież męki godne są takiej zbrodni?… Ale bogi mnie natchną i z pomocą potęg Tartaru dam biednemu ludowi memu takie widowisko, że przez wieki będzie mnie wspominał z wdzięcznością. + +Czoło Petroniusza pokryło się nagle chmurą. Pomyślał o niebezpieczeństwie, jakie zawiśnie nad Ligią, nad Winicjuszem, którego kochał, i nad wszystkimi tymi ludźmi, których naukę odrzucał, ale o których niewinności był przekonany. Pomyślał również, że rozpocznie się jedna z takich krwawych orgii, jakich nie znosiły jego oczy estety. Lecz przede wszystkim mówił sobie: „Muszę ratować Winicjusza, który oszaleje, jeśli tamta dziewczyna zginie”, i ten wzgląd przeważył wszystkie inne, Petroniusz rozumiał bowiem dobrze, że poczyna grę tak niebezpieczną jak nigdy w życiu. + +Począł wszelako mówić swobodnie i niedbale, jak mówił zwykle, gdy krytykował lub wyśmiewał nie dość estetyczne pomysły cezara i augustianów: + +— A więc znaleźliście ofiary! Dobrze! Możecie je posłać na areny lub przybrać w „bolesne tuniki”. Również dobrze! Ale posłuchajcie mnie. Macie władzę, macie pretorianów, macie siłę, bądźcie zatem szczerzy przynajmniej wówczas, gdy nikt was nie słyszy. Oszukujcie lud, ale nie siebie samych. Wydajcie ludowi chrześcijan, skażcie ich, na jakie chcecie męki, miejcie jednak odwagę powiedzieć sobie, że nie oni spalili Rzym!… Phy! Nazywacie mnie arbitrem elegancji, więc oświadczam wam, że nie znoszę nędznych komedii. Phy! Ach, jak to wszystko przypomina mi budy teatralne koło Porta Asinaria, w których aktorowie grają dla uciechy przedmiejskiej gawiedzi bogów i królów, a po przedstawieniu popijają cebulę kwaśnym winem lub dostają baty. Bądźcie naprawdę bogami i królami, bo mówię wam, że możecie sobie na to pozwolić. Co do ciebie, cezarze, groziłeś nam sądem wieków potomnych, ale pomyśl, że one wydadzą wyrok i o tobie. Na boską Klio! Nero, władca świata, Nero, bóg, spalił Rzym, bo był tak potężnym na ziemi jak Zeus w Olimpie. Nero, poeta, kochał tak poezję, że poświęcił dla niej ojczyznę! Od początku świata nikt nic podobnego nie uczynił, na nic podobnego się nie ważył. Zaklinam cię w imię dziewięciu Libetryd, nie wyrzekaj się takiej sławy, bo oto pieśni o tobie będą brzmiały do skończenia wieków. Czymże przy tobie będzie Priam, czym Agamemnon, czym Achilles, czym sami bogowie? Mniejsza, czy spalenie Rzymu jest rzeczą dobrą, ale jest wielką i niezwykłą! A przy tym mówię ci, że lud nie podniesie na ciebie dłoni! To nieprawda! Miej odwagę! Strzeż się postępków niegodnych ciebie, bo tobie grozi tylko to, że potomne wieki mogą powiedzieć: „Nero spalił Rzym, ale jako małoduszny cezar i małoduszny poeta, wyparł się wielkiego czynu ze strachu i zrzucił winę na niewinnych!” + +Słowa Petroniusza czyniły zwykle silne na Neronie wrażenie, lecz tym razem sam Petroniusz nie łudził się, rozumiał bowiem, iż to, co mówi, jest środkiem ostatecznym, który może wprawdzie w szczęśliwym wypadku uratować chrześcijan, ale jeszcze łacniej może zgubić jego samego. Nie zawahał się jednak, gdyż szło mu zarazem o Winicjusza, którego kochał, i o hazard, którym się bawił. „Kości są rzucone — mówił sobie — i zobaczymy, o ile w małpie strach o własną skórę przeważy nad miłością dla sławy”. + +I w duszy nie wątpił, że jednak przeważy strach. + +Tymczasem po słowach jego zapadło milczenie. Poppea i wszyscy obecni patrzyli jak w tęczę w oczy Nerona, ów zaś począł podnosić wargi w górę, zbliżając je do samych nozdrzy, jak zwykł był czynić, gdy nie wiedział, co począć. Wreszcie zakłopotanie i niechęć odbiły się widocznie na jego twarzy. + +— Panie — zawołał widząc to Tygellinus — pozwól mi odejść, bo gdy chcą wystawić na zgubę twą osobę, a przy tym zwą cię małodusznym cezarem, małodusznym poetą, podpalaczem i komediantem, uszy moje nie mogą znieść takich słów. + +„Przegrałem” — pomyślał Petroniusz. + +Lecz zwróciwszy się do Tygellina zmierzył go wzrokiem, w którym była pogarda wielkiego pana i wykwintnego człowieka dla nędznika, po czym rzekł: + +— Tygellinie, ciebie to nazwałem komediantem, albowiem jesteś nim nawet i teraz. + +— Czy dlatego, że nie chcę słuchać twych obelg? + +— Dlatego, że udajesz miłość bez granic dla cezara, a przed chwilą groziłeś mu pretorianami, co zrozumieliśmy my wszyscy i on także. + +Tygellinus, który nie spodziewał się, aby Petroniusz ośmielił się rzucić na stół podobne kości, pobladł, stracił głowę i oniemiał. Ale było to ostatnie zwycięstwo arbitra elegancji nad współzawodnikiem, gdyż w tej chwili Poppea rzekła: + +— Panie, jak możesz pozwolić, by nawet myśl taka przeszła przez czyjąś głowę, a tym bardziej, by ktoś ośmielił się wypowiedzieć ją głośno wobec ciebie. + +— Ukarz zuchwalca! — zawołał Witeliusz. + +Nero podniósł znów wargi do nozdrzy i zwróciwszy na Petroniusza swe szkliste oczy krótkowidza, rzekł: + +— Także ty wypłacasz mi się za przyjaźń, którą dla ciebie miałem? + +— Jeśli się mylę, dowiedź mi tego — odpowiedział Petroniusz — lecz wiedz, że mówię to, co mi nakazuje miłość do ciebie. + +— Ukarz zuchwalca! — powtórzył Witeliusz. + +— Uczyń to! — ozwało się kilka głosów. + +W atrium zrobił się szmer i ruch, albowiem ludzie poczęli się odsuwać od Petroniusza. Odsunął się nawet Tuliusz Senecjo, jego stały towarzysz przy dworze, i młody Nerwa, który okazywał mu dotychczas najżywszą przyjaźń. Po chwili Petroniusz został sam po lewej stronie atrium i z uśmiechem na ustach, rozgarniając dłonią fałdy togi, czekał jeszcze, co powie lub pocznie cezar. + +Cezar zaś rzekł: + +— Chcecie, bym go ukarał, lecz to mój towarzysz i przyjaciel, więc chociaż zranił mi serce, niech wie, że to serce ma dla przyjaciół tylko… przebaczenie. + +„Przegrałem i zginąłem” — pomyślał Petroniusz. + +Tymczasem cezar wstał, narada była skończona. + + + +Rozdział pięćdziesiąty + +Petroniusz udał się do siebie, Nero zaś z Tygellinem przeszli do atrium Poppei, gdzie czekali na nich ludzie, z którymi prefekt poprzednio rozmawiał. + +Było tam dwóch „rabbich” z Zatybrza, przybranych w długie uroczyste szaty, z mitrami na głowach, młody pisarz, ich pomocnik, oraz Chilo. Na widok cezara kapłani pobledli ze wzruszenia i podniósłszy na wysokość ramion ręce, pochylili głowy aż do dłoni. + +— Witaj, monarcho monarchów i królu królów — rzekł starszy — witaj, władco ziemi, opiekunie ludu wybranego i cezarze, lwie między ludźmi, którego panowanie jest jako światłość słoneczna i jako cedr libański, i jako źródło, i jako palma, i jako balsam jerychoński!… + +— Nie nazywacie mnie bogiem? — spytał cezar. + +Kapłani pobledli jeszcze mocniej, starszy znów zabrał głos: + +— Słowa twoje, panie, są słodkie jako grono winnej macicy i jako figa dojrzała, albowiem Jehowa napełnił dobrocią serce twoje. Lecz poprzednik ojca twego, cezar Kajus, był okrutnikiem, a jednak wysłańcy nasi nie nazywali go bogiem, przekładając śmierć samą nad obrazę Zakonu. + +— I Kaligula kazał ich rzucić lwom? + +— Nie, panie. Cezar Kajus uląkł się gniewu Jehowy. + +I podnieśli głowy, albowiem imię potężnego Jehowy dodało im odwagi. Ufni w moc jego, śmielej już patrzyli w oczy Nerona. + +— Oskarżacie chrześcijan o spalenie Rzymu? — spytał cezar. + +— My, panie, oskarżamy ich tylko, że są nieprzyjaciółmi Zakonu, nieprzyjaciółmi rodu ludzkiego, nieprzyjaciółmi Rzymu i twymi i że od dawna grozili miastu i światu ogniem. Resztę dopowie ci ten człowiek, którego usta nie skalają się kłamstwem, albowiem w żyłach jego matki płynęła krew wybranego narodu. + +Nero zwrócił się do Chilona: + +— Kto jesteś? + +— Twój czciciel, Ozyrysie, a przy tym ubogi stoik… + +— Nienawidzę stoików — rzekł Nero — nienawidzę Trazeasza, nienawidzę Muzoniusza i Kornuta. Wstrętna mi jest ich mowa, ich pogarda sztuki, ich dobrowolna nędza i niechlujstwo. + +— Panie, twój mistrz, Seneka, ma tysiąc stołów cytrusowych. Zechciej tylko, a będę ich miał dwakroć więcej. Jestem stoikiem z potrzeby. Przybierz, o Promienisty, mój stoicyzm w wieniec z róż i postaw przed nim dzban wina, a będzie śpiewał Anakreonta tak, że zgłuszy wszystkich epikurejczyków. + +Nero, któremu przypadł do smaku przydomek „Promienisty”, uśmiechnął się i rzekł: + +— Podobasz mi się! + +— Ten człowiek wart tyle złota, ile sam waży — zawołał Tygellinus. + +Chilo zaś odpowiedział: + +— Dopełnij, panie, mojej wagi twoją hojnością, gdyż inaczej wiatr uniesie zapłatę. + +— Zaiste, nie przeważyłbyś Witeliusza — wtrącił cezar. + +— Eheu, Srebrnołuki, mój dowcip nie jest z ołowiu. + +— Widzę, że twój Zakon nie zabrania ci zwać mnie bogiem? + +— O nieśmiertelny! ój Zakon jest w tobie: chrześcijanie bluźnili przeciw temu Zakonowi i dlategom ich znienawidził. + +— Co wiesz o chrześcijanach? + +— Czy pozwolisz mi płakać, boski? + +— Nie — rzekł Nero — to mnie nudzi. + +— I po trzykroć masz słuszność, albowiem oczy, które cię widziały, powinny raz na zawsze oschnąć z łez. Panie, broń mnie od moich nieprzyjaciół. + +— Mów o chrześcijanach — rzekła Poppea z odcieniem niecierpliwości. + +— Będzie, jak ty każesz, Izydo — odpowiedział Chilo. — Oto od młodości poświęciłem się filozofii i szukałem prawdy. Szukałem jej i u dawnych boskich mędrców, i w Akademii w Atenach, i w Serapeum aleksandryjskim. Posłyszawszy o chrześcijanach, sądziłem, że to jest jakaś nowa szkoła, w której będę mógł znaleźć kilka ziarn prawdy, i poznałem się z nimi, na moje nieszczęście! Pierwszym chrześcijaninem, do którego mnie zły los zbliżył, był Glaukos, lekarz w Neapolu. Od niego to dowiedziałem się z czasem, że oni oddają cześć niejakiemu Chrestosowi, który im obiecał wytępić wszystkich ludzi i zniszczyć wszystkie miasta na ziemi, ich zaś zostawić, jeżeli mu pomogą w wytępieniu Deukalionowych dzieci. Dlatego to, o panie, oni nienawidzą ludzi, dlatego zatruwają fontanny, dlatego na zebraniach swych miotają przekleństwa na Rzym i na wszystkie świątynie, w których cześć bywa oddawana naszym bogom. Chrestos był ukrzyżowan, ale obiecał im, że gdy Rzym będzie zniszczony ogniem, wówczas po raz drugi przyjdzie na świat — i odda im panowanie nad ziemią… + +— Teraz lud zrozumie, dlaczego Rzym został spalony — przerwał Tygellinus. + +— Wielu już rozumie, panie — odpowiedział Chilo — albowiem chodzę po ogrodach, po polu Marsowym i nauczam. Lecz jeśli mnie zechcecie wysłuchać do końca, zrozumiecie, jakie mam do zemsty powody. Glaukos lekarz nie zdradzał się z początku przede mną, że ich nauka nakazuje nienawiść do ludzi. Owszem, mówił mi, że Chrestos jest dobrym bóstwem i że podstawą jego nauki jest miłość. Tkliwe moje serce nie mogło się oprzeć takim prawdom, więc pokochałem Glaukosa i zaufałem mu. Dzieliłem się z nim każdym kawałkiem chleba, każdym groszem i czy wiesz, panie, jak mi się wypłacił? Oto w drodze z Neapolu do Rzymu pchnął mnie nożem, moją zaś żonę, moją piękną i młodą Berenikę, zaprzedał handlarzom niewolników. Gdyby Sofokles znał moje dzieje… Ale co mówię! Słucha mnie ktoś lepszy niż Sofokles. + +— Biedny człowiek! — rzekła Poppea. + +— Kto ujrzał oblicze Afrodyty, nie jest biednym, pani, a ja widzę je w tej chwili. Lecz wówczas szukałem pociechy w filozofii. Przybywszy do Rzymu starałem się trafić do starszych chrześcijańskich, aby uzyskać sprawiedliwość na Glauku. Myślałem, że go zmuszę do oddania mi żony… Poznałem ich arcykapłana, poznałem drugiego, imieniem Paweł, który był tu uwięzion, ale potem został uwolniony, poznałem syna Zebedeusza, poznałem Lina i Kleta, i wielu innych. Wiem, gdzie mieszkali przed pożarem, wiem, gdzie się schodzą, mogę wskazać jedno podziemie we wzgórzu Watykańskim i jeden cmentarz za bramą Nomentańską, na którym odprawują swoje bezecne obrzędy. Widziałem tam Piotra Apostoła, widziałem Glauka, jak mordował dzieci, aby Apostoł miał czym skrapiać głowy obecnych, i widziałem Ligię, wychowankę Pomponii Grecyny, która chełpiła się, że nie mogąc przynieść krwi dziecięcej przynosi jednak śmierć dziecka, albowiem urzekła małą Augustę, córkę twoją, o Ozyrysie, i twoją, o Izydo! + +— Słyszysz, cezarze! — rzekła Poppea. + +— Byćże to może? — zawołał Nero. + +— Mogłem odpuścić krzywdy własne — mówił dalej Chilo — lecz usłyszawszy o waszych chciałem ją nożem pchnąć. Niestety, przeszkodził mi szlachetny Winicjusz, który ją miłuje. + +— Winicjusz? Wszakże ona od niego uciekła? + +— Ona uciekła, ale on jej szukał, gdyż nie mógł bez niej żyć. Za nędzną zapłatę pomagałem mu jej szukać i ja to wskazałem mu dom, w którym mieszkała wśród chrześcijan na Zatybrzu. Udaliśmy się tam razem, a z nami i twój zapaśnik, Kroto, którego szlachetny Winicjusz najął dla bezpieczeństwa. Lecz Ursus, niewolnik Ligii, zdusił Krotona. Człowiek to strasznej siły, o panie, który bykom skręca głowy tak łatwo, jak by inny skręcał makówki. Aulus i Pomponia miłowali go za to. + +— Na Herkulesa! — rzekł Nero. — Śmiertelnik, który zdusił Krotona, godzien jest mieć posąg na Forum. Ale mylisz się lub zmyślasz, starcze, albowiem Krotona zabił nożem Winicjusz. + +— Tak to ludzie okłamują bogów. O panie, ja sam widziałem, jak żebra Krotona łamały się w rękach Ursusa, który następnie powalił i Winicjusza. Byłby go zabił, gdyby nie Ligia. Winicjusz długo potem chorował, lecz oni pielęgnowali go mając nadzieję, że z miłości stanie się chrześcijaninem. Jakoż stał się chrześcijaninem. + +— Winicjusz? + +— Tak jest. + +— A może i Petroniusz? — spytał skwapliwie Tygellin. + +Chilo począł wić się, trzeć ręce i rzekł: + +— Podziwiam twą przenikliwość, panie! O… być może! Bardzo być może! + +— Teraz rozumiem, dlaczego tak bronił chrześcijan. + +Lecz Nero począł się śmiać. + +— Petroniusz chrześcijaninem!… Petroniusz nieprzyjacielem życia i rozkoszy! Nie bądźcie głupcami i nie chciejcie, abym w to wierzył, gdyż gotówem w nic nie uwierzyć. + +— Lecz szlachetny Winicjusz został chrześcijaninem, panie. Przysięgam na ten blask, jaki od ciebie bije, że mówię prawdę i że nic nie przejmuje mnie takim obrzydzeniem, jak kłamstwo. Pomponia jest chrześcijanką, mały Aulus jest chrześcijaninem i Ligia, i Winicjusz. Służyłem mu wiernie, on zaś w nagrodę na żądanie Glauka lekarza kazał mnie schłostać, choć jestem stary, a byłem chory i głodny. I przysiągłem na Hades, że mu to zapamiętam. O panie, pomścij na nich moje krzywdy, a ja wam wydam Piotra Apostoła i Linusa, i Kleta, i Glauka, i Kryspa, samych starszych, i Ligię, i Ursusa, wskażę wam ich setki, tysiące, wskażę domy modlitwy, cmentarze, wszystkie wasze więzienia nie obejmą ich!… Beze mnie nie potrafilibyście ich znaleźć! Dotychczas w biedach moich szukałem pociechy tylko w filozofii, niechaj ją teraz znajdę w łaskach, jakie na mnie spłyną… Stary jestem, a nie zaznałem życia, niech odpocznę!… + +— Chcesz być stoikiem przed pełną misą — rzekł Nero. + +— Kto oddaje przysługę tobie, tym samym ją napełnia. + +— Nie mylisz się, filozofie. + +Ale Poppea nie traciła z myśli swych nieprzyjaciół. Upodobanie jej do Winicjusza było wprawdzie raczej chwilowym zachceniem, powstałym pod wpływem zazdrości, gniewu i obrażonej miłości własnej. A jednak chłód młodego patrycjusza dotknął ją głęboko i napełnił jej serce zawziętą urazą. Już to samo, że śmiał przenieść nad nią inną, zdawało jej się występkiem wołającym o pomstę. Co do Ligii, znienawidziła ją od pierwszej chwili, w której zaniepokoiła ją piękność tej północnej lilii. Petroniusz, który mówił o zbyt wąskich biodrach dziewczyny, mógł wmówić, co chciał, w cezara, ale nie w Augustę. Znawczyni Poppea od jednego rzutu oka zrozumiała, że w całym Rzymie jedna Ligia może z nią współzawodniczyć, a nawet ją zwyciężyć. I od tej chwili zaprzysięgła jej zgubę. + +— Panie — rzekła — pomścij nasze dziecko! + +— Śpieszcie się! — zawołał Chilo. — Śpieszcie się. Inaczej Winicjusz ją ukryje. Ja wskażę dom, do którego znów wrócili po pożarze. + +— Dam ci dziesięciu ludzi i idź natychmiast — rzekł Tygellinus. + +— Panie! Tyś nie widział Krotona w rękach Ursusa: jeśli dasz pięćdziesięciu, pokażę tylko z daleka dom. Ale jeśli nie uwięzicie i Winicjusza, zginąłem. + +Tygellin spojrzał na Nerona. + +— Czyby nie było dobrze, o boski, załatwić się zarazem z wujem i siostrzeńcem? + +Nero pomyślał chwilę i odrzekł: + +— Nie! nie teraz!… Ludzie nie uwierzyliby, gdyby chciano w nich wmówić, że Petroniusz, Winicjusz lub Pomponia Grecyna podpalili Rzym. Zbyt piękne mieli domy… Dziś trzeba innych ofiar, a tamtych kolej przyjdzie później. + +— Więc daj mi, panie, żołnierzy, by mnie strzegli — rzekł Chilo. + +— Tygellin pomyśli o tym. + +— Zamieszkasz tymczasem u mnie — rzekł prefekt. + +Radość poczęła bić od twarzy Chilona. + +— Wydam wszystkich! Tylko się śpieszcie! Śpieszcie się! — wołał ochrypłym głosem. + + + +Rozdział pięćdziesiąty pierwszy + +Petroniusz wyszedłszy od cezara kazał się nieść do swego domu na Karynach, który, otoczony z trzech stron ogrodem i mając z przodu małe forum Cecyliów, wyjątkowo ocalał w czasie pożaru. + +Z tego powodu inni augustianie, którzy potracili domy, a w nich mnóstwo bogactw i dzieł sztuki, nazywali Petroniusza szczęśliwym. Mówiono zresztą o nim od dawna, że jest pierworodnym synem Fortuny, a coraz żywsza przyjaźń, jaką mu w ostatnich czasach okazywał cezar, zdawała się potwierdzać słuszność tego mniemania. + +Lecz ów pierworodny syn Fortuny mógł rozmyślać teraz chyba nad zmiennością tej matki, a raczej nad podobieństwem jej z Chronosem pożerającym własne dzieci. + +„Gdyby mój dom był się spalił — mówił sobie — a z nim razem moje gemmy, moje naczynia etruskie i szkło aleksandryjskie, i miedź koryncka, to może Nero naprawdę zapomniałby urazy. Na Polluksa! I pomyśleć, że ode mnie tylko zależało, by w obecnej chwili być prefektem pretorianów. Byłbym Tygellina ogłosił za podpalacza, którym zresztą jest, byłbym go ubrał w „bolesną tunikę”, wydał ludowi, ochronił chrześcijan i odbudował Rzym. Kto wie nawet, czy uczciwym ludziom nie poczęłoby się dziać lepiej. Powinienem był to zrobić choćby ze względu na Winicjusza. W razie zbytniej roboty jemu ustąpiłbym urząd prefekta — i Nero nie próbowałby się nawet opierać… Niechby sobie Winicjusz ochrzcił potem wszystkich pretorianów i samego nawet cezara, co by mi to mogło szkodzić! Nero pobożny, Nero cnotliwy i miłosierny — pocieszny by nawet przedstawiał widok. + +I jego niekłopotliwość była tak wielka, że począł się uśmiechać. Lecz po chwili myśl jego zwróciła się w inną stronę. Zdawało mu się, że jest w Ancjum i że Paweł z Tarsu mówi do niego: + +„Nazywacie nas nieprzyjaciółmi życia, ale odpowiedz mi, Petroniuszu: gdyby cezar był chrześcijaninem i postępował wedle naszej nauki, czy życie wasze nie byłoby pewniejsze i bezpieczniejsze?” + +I wspomniawszy te słowa, mówił sobie dalej: + +„Na Kastora! Ilu tu chrześcijan pomordują, tylu Paweł znajdzie nowych, bo jeśli świat nie może stać na łotrostwie, to on ma słuszność… Ale kto wie, czy nie może, skoro stoi. Ja sam, który nauczyłem się niemało, nie nauczyłem się, jak być dość wielkim łotrem, i dlatego przyjdzie sobie żyły otworzyć… Ale przecie na tym musiałoby się skończyć, a gdyby nawet nie skończyło się tak, to skończyłoby się inaczej. Szkoda mi Eunice i mojej wazy mirreńskiej, ale Eunice jest wolną, a waza pójdzie ze mną. Ahenobarbus nie dostanie jej w żadnym razie! Szkoda mi również Winicjusza. Zresztą, jakkolwiek mniej nudziłem się w ostatnich czasach niż dawniej, jestem gotów. Na świecie rzeczy są piękne, ale ludzie w większej części tak plugawi, że życia nie warto żałować. Kto umiał żyć, ten powinien umieć umrzeć. Jakkolwiek należałem do augustianów, byłem człowiekiem więcej wolnym, niż oni tam przypuszczają”. + +Tu wzruszył ramionami: + +„Oni tam może myślą, że w tej chwili drżą mi kolana i strach podnosi mi włosy na głowie, a ja wróciwszy do domu wezmę kąpiel w fiołkowej wodzie, po czym moja Złotowłosa sama mnie namaści i po posiłku każemy sobie śpiewać na głosy ten hymn do Apollina, który ułożył Antemios. Sam kiedyś powiedziałem: „O śmierci nie warto myśleć, bo ona bez naszej pomocy o nas myśli”. Byłoby jednak rzeczą godną podziwu, gdyby naprawdę istniały jakie Pola Elizejskie, a na nich cienie… Eunice przyszłaby z czasem do mnie i błądzilibyśmy razem po łąkach porosłych asfodelem. Znalazłbym też towarzystwo lepsze niż tu. Co za błazny! Co za kuglarze, co za gmin plugawy bez smaku i poloru! Dziesięciu arbitrów elegancji nie przerobiłoby tych Trymalchionów na przyzwoitych ludzi. Na Persefonę! Mam ich dosyć!” + +Lecz następnie począł zastanawiać się nad położeniem. Dzięki swej przenikliwości zrozumiał, że zguba nie grozi mu natychmiast. Nero skorzystał przecie z odpowiedniej chwili, aby wypowiedzieć kilka pięknych, podniosłych słów o przyjaźni, o przebaczeniu, i poniekąd związał się nimi. Będzie teraz musiał szukać pozorów, a nim je znajdzie, może upłynąć sporo czasu. „Przede wszystkim wyprawi igrzysko z chrześcijan — mówił sobie Petroniusz — potem dopiero pomyśli o mnie, a jeśli tak, to nie warto się tym kłopotać ni zmieniać trybu życia. Bliższe niebezpieczeństwo grozi Winicjuszowi!…” + +I odtąd myślał już tylko o Winicjuszu, którego postanowił ratować. + +Niewolnicy nieśli szybko lektykę wśród ruin, popielisk i kominów, jakimi były jeszcze zapełnione Karyny, lecz on rozkazał im biec pędem, by jak najprędzej stanąć u siebie. Winicjusz, którego insula spłonęła, mieszkał u niego i na szczęście był w domu. + +— Widziałeś dziś Ligię? — spytał go na wstępie Petroniusz. + +— Od niej wracam. + +— Słuchajże, co ci powiem, i nie trać czasu na pytania. Postanowiono dziś u cezara złożyć na chrześcijan winę za podpalenie Rzymu. Grozi im prześladowanie i męki. Pościg rozpocznie się lada chwila. Bierz Ligię i uciekajcie natychmiast choćby za Alpy lub do Afryki. I śpiesz się, bo z Palatynu bliżej na Zatybrze niż stąd! + +Winicjusz był istotnie nadto żołnierzem, by tracić czas na zbyteczne pytania. Słuchał z namarszczoną brwią, z twarzą skupioną i groźną, ale bez przerażenia. Widocznie pierwszym uczuciem, jakie budziło się w tej naturze wobec niebezpieczeństwa, była chęć walki i obrony. + +— Idę — rzekł. + +— Słowo jeszcze: weź kapsę ze złotem, weź broń i garść twoich ludzi chrześcijan. W razie potrzeby, odbij! + +Winicjusz był już we drzwiach atrium. + +— Przyślij mi wiadomość przez niewolnika — zawołał za odchodzącym Petroniusz. + +I pozostawszy sam, począł chodzić wzdłuż kolumn zdobiących atrium, rozmyślając nad tym, co się stanie. Wiedział, że Ligia i Linus wrócili po pożarze do dawnego domu, który, jak większa część Zatybrza, ocalał, i to była okoliczność niepomyślna, inaczej bowiem niełatwo byłoby ich odnaleźć wśród tłumów. Spodziewał się jednak, że i tak nikt w Palatynie nie wie, gdzie mieszkają, a więc że w każdym razie Winicjusz uprzedzi pretorianów. Przyszło mu również na myśl, iż Tygellin, chcąc wyłowić za jednym zamachem jak największą ilość chrześcijan, musi sieć rozciągnąć na cały Rzym, to jest podzielić pretorianów na małe oddziały. Jeśli przyślą po nią nie więcej jak dziesięciu ludzi — myślał — to sam olbrzym ligijski połamie im kości, a cóż dopiero, gdy w pomoc przyjdzie mu Winicjusz. I myśląc o tym nabrał otuchy. Wprawdzie postawić zbrojny opór pretorianom było to niemal toż samo, co rozpocząć wojnę z cezarem. Petroniusz wiedział także, że jeżeli Winicjusz uchroni się przed zemstą Nerona, to zemsta ta może spaść na niego, ale niewiele o to dbał. Owszem, myśl pomieszania szyków Neronowi i Tygellinowi rozweseliła go. Postanowił nie pożałować na to ni pieniędzy, ni ludzi, że zaś Paweł z Tarsu nawrócił jeszcze w Ancjum większą część jego niewolników, przeto mógł być pewny, że w sprawie obrony chrześcijanki może liczyć na ich gotowość i poświęcenie. + +Wejście Eunice przerwało mu rozmyślania. Na jej widok wszystkie jego kłopoty i troski pierzchły bez śladu. Zapomniał o cezarze, o niełasce, w jaką popadł, o znikczemniałych augustianach, o pościgu grożącym chrześcijanom, o Winicjuszu i Ligii, a patrzył tylko na nią oczyma estety, rozmiłowanego w cudnych kształtach, i kochanka, dla którego z tych kształtów tchnie miłość. Ona, przybrana w przezroczą fioletową szatę, zwaną Coa vestis, przez którą przeglądało jej różane ciało, była istotnie piękna jak bóstwo. Czując się przy tym podziwianą i kochając go całą duszą, zawsze spragniona jego pieszczot, poczęła płonić się z radości, jak gdyby była nie nałożnicą, ale niewinnym dziewczęciem. + +— Co mi powiesz, Charyto? — rzekł Petroniusz wyciągając do niej ręce. + +Ona zaś, chyląc ku nim swą złotą głowę, odrzekła: + +— Panie, przyszedł Antemios ze śpiewakami i pyta, czy go zechcesz słuchać dzisiaj? + +— Niechaj zaczeka. Zaśpiewa nam przy obiedzie hymn do Apollina. Wokół jeszcze zgliszcza i popioły, a my będziem słuchali hymnu do Apollina! Na gaje Pafijskie! Gdy cię widzę w tej Coa vestis, zdaje mi się, że Afrodyta przesłoniła się rąbkiem nieba i stoi przede mną. + +— O panie! — rzekła Eunice. + +— Pójdź tu, Eunice, obejmij mnie ramionami i daj mi usta twoje… Kochasz ty mnie? + +— Nie kochałabym więcej Zeusa. + +To rzekłszy przycisnęła usta do jego ust, drżąc mu w ramionach ze szczęścia. + +Lecz po chwili Petroniusz rzekł: + +— A gdyby przyszło nam się rozłączyć?… + +Eunice spojrzała mu z przestrachem w oczy: + +— Jak to, panie?… + +— Nie lękaj się!… Bo widzisz, kto wie, czy nie będę musiał wybrać się w daleką podróż. + +— Weź mnie ze sobą… + +Lecz Petroniusz zmienił nagle przedmiot rozmowy i zapytał: + +— Powiedz mi, czy na trawnikach w ogrodzie są asfodele? + +— W ogrodzie cyprysy i trawniki pożółkły od pożaru, z mirtów opadły liście i cały ogród wygląda jak umarły. + +— Cały Rzym wygląda jak umarły, a wkrótce będzie prawdziwym cmentarzem. Czy wiesz, że wyjdzie edykt przeciw chrześcijanom i rozpocznie się prześladowanie, w czasie którego zginą tysiące ludzi? + +— Za co będą ich karali, panie? To ludzie dobrzy i cisi. + +— Właśnie za to. + +— Więc jedźmy nad morze. Twoje boskie oczy nie lubią patrzeć na krew. + +— Dobrze, ale tymczasem muszę się wykąpać. Przyjdź do elaeothesium namaścić mi ramiona. Na pas Kiprydy! Nigdy nie wydałaś mi się jeszcze tak piękna. Każę ci zrobić wannę w kształcie konchy, a ty będziesz w niej jak kosztowna perła… Przyjdź, Złotowłosa. + +I odszedł, a w godzinę później oboje w wieńcach róż i z zamglonymi oczyma spoczęli przed stołem zastawionym złotymi naczyniami. Usługiwały im pacholęta przebrane za amorów, oni zaś, popijając wino z bluszczowych kruż, słuchali hymnu do Apollina, śpiewanego przy dźwięku harf pod wodzą Antemia. Co ich mogło obchodzić, że naokół willi sterczały ze zgliszcz kominy domów i że powiewy wiatru roznosiły popioły spalonego Rzymu. Czuli się szczęśliwi i myśleli tylko o miłości, która im życie zmieniała jakby w boski sen. + +Lecz zanim hymn był skończony, wszedł do sali niewolnik, przełożony nad atrium. + +— Panie — rzekł głosem, w którym drgał niepokój — centurion z oddziałem pretorianów stoi przed bramą i z rozkazu cezara pragnie widzieć się z tobą. + +Śpiew i dźwięki harf ustały. Niepokój udzielił się wszystkim obecnym, albowiem cezar w stosunkach z przyjaciółmi nie posługiwał się zwykle pretorianami i przybycie ich nie wróżyło w owych czasach nic dobrego. Jeden tylko Petroniusz nie okazał najmniejszego wzruszenia i rzekł, jakby mówił człowiek, którego nudzą ciągłe wezwania: + +— Mogliby też dać mi spokojnie zjeść obiad. + +Po czym zwrócił się do przełożonego nad atrium: + +— Wpuść. + +Niewolnik zniknął za kotarą; w chwilę później dały się słyszeć ciężkie kroki i do sali wszedł znajomy Petroniuszowi setnik Aper, cały w zbroi i w żelaznym hełmie na głowie. + +— Szlachetny panie — rzekł — oto pismo od cezara. + +Petroniusz wyciągnął leniwie swą białą rękę, wziął tabliczki i rzuciwszy na nie okiem, oddał je z całym spokojem Eunice. + +— Będzie czytał wieczór nową pieśń z Troiki — rzekł — i wzywa mnie, bym przyszedł. + +— Mam tylko rozkaz oddać pismo — ozwał się setnik. + +— Tak. Nie będzie odpowiedzi. Ale może byś, setniku, spoczął nieco przy nas i wychylił krater wina? + +— Dzięki ci, szlachetny panie. Krater wina wypiję chętnie za twoje zdrowie, ale spocząć nie mogę, gdyż jestem na służbie. + +— Czemu to tobie oddano pismo, zamiast wysłać je przez niewolnika? + +— Nie wiem, panie. Może dlatego, że wysłano mnie w tę stronę w innej sprawie. + +— Wiem — rzekł Petroniusz — przeciw chrześcijanom. + +— Tak jest, panie. + +— Czy pościg dawno rozpoczęty? + +— Niektóre oddziały wysłano na Zatybrze jeszcze przed południem. + +To rzekłszy setnik strząsnął z czaszy nieco wina na cześć Marsa, następnie wychylił ją i rzekł: + +— Niechaj bogowie dadzą ci, panie, czego zapragniesz. + +— Weź i ten krater — rzekł Petroniusz. + +Po czym dał znak Antemiosowi, by kończył hymn do Apollina. + +„Miedzianobrody poczyna igrać ze mną i z Winicjuszem — mówił sobie, gdy harfy ozwały się na nowo. — Odgaduję zamiar! Chciał mnie przerazić przysyłając wezwanie przez centuriona. Będą się wieczór wypytywali setnika, w jaki sposób go przyjąłem. Nie, nie! Nie ucieszysz się zbytnio, złośliwa i okrutna kukło. Wiem, że urazy nie zapomnisz, wiem, że zguba mnie nie minie, ale jeśli myślisz, że będę ci patrzył błagalnie w oczy, że zobaczysz na mojej twarzy strach i pokorę, to się mylisz”. + +— Cezar pisze, panie: „Przyjdźcie, jeśli macie ochotę” — rzekła Eunice. — Czy pójdziesz? + +— Jestem w wyśmienitym usposobieniu i mogę słuchać nawet jego wierszy — odpowiedział Petroniusz — więc pójdę, tym bardziej że Winicjusz pójść nie może. + +Jakoż po skończonym obiedzie i po zwykłej przechadzce oddał się w ręce niewolnic trefiących włosy i niewolnic układających fałdy, a w godzinę później, piękny jak bożek, kazał się zanieść na Palatyn. Godzina była późna, wieczór cichy, ciepły, księżyc świecił tak mocno, że lampadarii, idący przed lektyką, pogasili pochodnie. Po ulicach i wśród rumowisk snuły się podpite winem gromady ludzi, przybrane w bluszcze i wiciokrzew, niosące w rękach gałązki mirtu i lauru, których dostarczyły ogrody cezara. Obfitość zboża i nadzieja wielkich igrzysk napełniała wesołością serca ludzi. Gdzieniegdzie śpiewano pieśni wielbiące „boską noc” i miłość, gdzieniegdzie tańczono przy świetle księżyca; kilkakrotnie niewolnicy musieli wołać o miejsce dla lektyki „szlachetnego Petroniusza” i wówczas tłum rozsuwał się wydając okrzyki na cześć swego ulubieńca. + +On zaś rozmyślał o Winicjuszu i dziwił się, że nie ma od niego żadnej wieści. Był epikurejczykiem i egoistą, ale przestając to z Pawłem z Tarsu, to z Winicjuszem i słysząc codziennie o chrześcijanach zmienił się nieco, choć sam o tym nie wiedział. Powiał na niego od nich jakiś wiatr, który rzucił w jego duszę nieznane ziarnka. Poza własną osobą poczęli go zajmować inni ludzie, do Winicjusza był zresztą zawsze przywiązany, gdyż w dzieciństwie kochał mocno jego matkę, a swoją siostrę, obecnie zaś wziąwszy udział w jego sprawach patrzył na nie jeszcze z takim zajęciem, jakby patrzył na jakąś tragedię. + +Nie tracił nadziei, że Winicjusz uprzedził pretorianów i uciekł z Ligią lub w ostateczności, że ją odbił. Lecz wolałby mieć pewność, gdyż przewidywał, że może przyjdzie odpowiadać mu na rozmaite pytania, na które lepiej było być przygotowanym. + +Stanąwszy przed domem Tyberiusza, wysiadł z lektyki i po chwili wszedł do atrium, napełnionego już augustianami. Wczorajsi przyjaciele, jakkolwiek dziwiło ich, że został zaproszony, odsuwali się jeszcze od niego, lecz on posuwał się wśród nich, piękny, swobodny, niedbały i tak pewny siebie, jakby sam mógł łaski rozdawać. Niektórzy też widząc go zaniepokoili się w duszy, czy nie za wcześnie było okazywać mu obojętność. + +Cezar udawał jednak, że go nie widzi, i nie odpowiedział na jego ukłon udając zajętego rozmową. Natomiast Tygellin zbliżył się i rzekł: + +— Dobry wieczór, arbitrze elegancji. Czy zawsze jeszcze twierdzisz, że nie chrześcijanie Rzym spalili? + +A Petroniusz wzruszył ramionami i klepiąc go po łopatce jak wyzwoleńca odpowiedział: + +— Ty wiesz tak dobrze jak ja, co o tym mniemać. + +— Nie śmiem porównać się z twoją mądrością. + +— I poniekąd masz słuszność, bo w takim razie, gdy oto cezar przeczyta nam nową pieśń z Troiki, musiałbyś, zamiast krzyczeć jak paw, wypowiedzieć jakieś zdanie dorzeczne. + +Tygellin zagryzł wargi. Nie był on zbyt rad, iż cezar postanowił wygłosić dziś nową pieśń, albowiem otwierało to pole, na którym nie mógł współzawodniczyć z Petroniuszem. Jakoż w czasie wygłaszania Nero mimo woli, skutkiem dawnego przyzwyczajenia, zwracał oczy na Petroniusza, pilnie bacząc, co w jego twarzy wyczyta. Ów zaś słuchał podnosząc w górę brwi, miejscami potakując, miejscami natężając uwagę, jakby chciał sprawdzić, czy dobrze słyszał. I następnie to chwalił, to przyganiał, wymagając poprawek lub wypolerowania niektórych wierszy. Sam Nero czuł, że innym w wygórowanych pochwałach chodzi tylko o własne osoby, ten jeden zaś tylko zajmuje się poezją dla samej poezji, jeden się zna i jeśli coś pochwali, to można być pewnym, że wiersze są godne pochwały. Powoli też począł z nim rozprawiać, spierać się, a gdy wreszcie Petroniusz podał w wątpliwość trafność pewnego wyrażenia, rzekł mu: + +— Zobaczysz w ostatniej pieśni, dlaczegom go użył. + +„Ach! — pomyślał Petroniusz. — Więc doczekam ostatniej pieśni”. + +Niejeden zaś, słysząc to, mówił sobie w duchu: + +„Biada mi! Petroniusz mając przed sobą czas może wrócić do łask i obalić nawet Tygellina”. + +I poczęto znów zbliżać się do niego. Lecz koniec wieczoru mniej był szczęśliwy, cezar bowiem, w chwili gdy Petroniusz go żegnał, zapytał nagle ze zmrużonymi oczyma i twarzą zarazem złośliwą i uradowaną: + +— A Winicjusz czemu nie przyszedł? + +Gdyby Petroniusz był pewien, że Winicjusz z Ligią są już za bramami miasta, byłby odrzekł: „Ożenił się z twego pozwolenia i wyjechał”. Lecz widząc dziwny uśmiech Nerona odrzekł: + +— Twoje wezwanie, boski, nie znalazło go w domu. + +— Powiedz mu, że rad go ujrzę — odpowiedział Nero — i powiedz mu ode mnie, by nie opuszczał igrzysk, na których wystąpią chrześcijanie. + +Petroniusza zaniepokoiły te słowa, wydało mu się bowiem, że odnoszą się wprost do Ligii. Siadłszy w lektykę kazał się nieść do domu jeszcze prędzej niż rano. Nie było to jednak rzeczą łatwą. Przed domem Tyberiusza stał tłum gęsty i zgiełkliwy, pijany jak poprzednio, lecz nie rozśpiewany i nie tańczący, ale jakby wzburzony. Z dala dochodziły jakieś okrzyki, których Petroniusz nie umiał od razu zrozumieć, ale które potężniały, rosły, aż wreszcie zmieniły się w jeden dziki wrzask: + +— Chrześcijanie dla lwów! + +Świetne lektyki dworaków posuwały się wśród wyjącej tłuszczy. Z głębi spalonych ulic nadbiegały coraz nowe gromady, które zasłyszawszy okrzyk poczynały go powtarzać. Podawano sobie z ust do ust wieść, że pościg trwa już od południa, że schwytano już mnóstwo podpalaczy, i wkrótce po nowo wytkniętych i starych ulicach, po zaułkach, leżących w gruzach, naokół Palatynu, po wszystkich wzgórzach i ogrodach rozlegały się, jak długi i szeroki Rzym, coraz wścieklejsze wrzaski: + +— Chrześcijanie dla lwów! + +— Trzoda! — powtarzał z pogardą Petroniusz. — Lud godny cezara. + +I począł myśleć, że taki świat, oparty na przemocy, na okrucieństwie, o którym nawet barbarzyńcy nie mieli żadnego pojęcia, na zbrodniach i szalonej rozpuście, nie może się jednak ostać. Rzym był panem świata, ale i wrzodem świata. Wiało od niego trupią wonią. Na zgniłe życie padał cień śmierci. Nieraz mówiono o tym nawet między augustianami, ale Petroniuszowi nigdy nie stanęła wyraźniej przed oczyma ta prawda, że ów uwieńczony wóz, na którym w postaci tryumfatora stoi Rzym, wlokąc za sobą spętaną trzodę narodów, idzie do przepaści. Życie światowładnego grodu wydało mu się jakimś błazeńskim korowodem i jakąś orgią, która jednak musi się skończyć. + +Rozumiał teraz, że jedni tylko chrześcijanie mają jakieś nowe podstawy życia, ale sądził, że wkrótce nie pozostanie z chrześcijan ślad żaden. A wówczas co? + +Błazeński korowód pójdzie dalej pod wodzą Nerona, a jeśli Nero minie, znajdzie się drugi taki sam lub gorszy, bo wobec takiego ludu i takich patrycjuszów nie ma żadnego powodu, by znalazł się ktoś lepszy. Będzie nowa orgia, a w dodatku coraz plugawsza i szpetniejsza. + +Orgia zaś nie może trwać wiecznie i trzeba po niej pójść spać choćby z samego wyczerpania. + +Myśląc o tym Petroniusz sam czuł się ogromnie zmęczony. Czy warto żyć, i to żyć w niepewności jutra po to tylko, by patrzeć na podobny porządek świata? Geniusz śmierci nie jest przecie mniej piękny niż geniusz snu i ma także skrzydła u ramion. + +Lektyka zatrzymała się przed drzwiami domu, które czujny odźwierny w tej samej chwili otworzył. + +— Czy szlachetny Winicjusz powrócił? — zapytał go Petroniusz. + +— Przed chwilą, panie — odpowiedział niewolnik. + +„A zatem jej nie odbił!” — pomyślał Petroniusz. + +I zrzuciwszy togę wbiegł do atrium. Winicjusz siedział na trójnogu, z głową pochyloną niemal do kolan i z rękami na głowie, lecz na odgłos kroków podniósł swą skamieniałą twarz, w której tylko oczy świeciły gorączkowo. + +— Przybyłeś za późno? — spytał Petroniusz. + +— Tak jest. Uwięziono ją przed południem. + +Nastała chwila milczenia. + +— Widziałeś ją? + +— Tak. + +— Gdzie jest? + +— W więzieniu Mamertyńskim. + +Petroniusz wzdrygnął się i począł patrzeć na Winicjusza pytającym wzrokiem. + +Ten zaś zrozumiał. + +— Nie — rzekł. — Nie wtrącono jej do Tullianum ani nawet do środkowego więzienia. Przepłaciłem stróża, aby odstąpił jej swą izbę. Ursus położył się w progu i czuwa nad nią. + +— Czemu Ursus jej nie obronił? + +— Przysłano pięćdziesięciu pretorianów. Zresztą Linus mu zabronił. + +— A Linus? + +— Linus umiera. Dlatego nie wzięto go. + +— Co zamierzasz? + +— Uratować ją lub umrzeć z nią razem. I ja wierzę w Chrystusa. + +Winicjusz mówił niby spokojnie, ale w jego głosie było coś tak rozdzierającego, że serce Petroniusza zadrgało szczerą litością. + +— Ja cię pojmuję — rzekł — ale jak ją chcesz ratować? + +— Przepłaciłem stróżów naprzód dlatego, by ratować ją od zniewag, a po wtóre, by nie przeszkadzali jej w ucieczce. + +— Kiedy to ma nastąpić? + +— Odpowiedzieli, że nie mogą wydać mi jej natychmiast, albowiem boją się odpowiedzialności. Gdy więzienia napełnią się mnóstwem ludzi i gdy straci się rachunek więźniów, wówczas mi ją oddadzą. Ale to ostateczność! Pierwej ty ratuj ją i mnie! Jesteś przyjacielem cezara. On sam mi ją oddał. Idź do niego i ratuj mnie! + +Petroniusz, zamiast odpowiedzieć, zawołał niewolnika i rozkazawszy mu przynieść dwa ciemne płaszcze i dwa miecze, zwrócił się do Winicjusza. + +— Po drodze ci odpowiem — rzekł. — Tymczasem weź płaszcz, weź broń i pójdziemy do więzienia. Tam daj stróżom sto tysięcy sestercji, daj dwakroć i pięćkroć więcej, byle wypuścili Ligię natychmiast. Inaczej będzie za późno. + +— Pójdźmy — rzekł Winicjusz. + +I po chwili obaj znaleźli się na ulicy. + +— A teraz słuchaj mnie — rzekł Petroniusz. — Nie chciałem tracić czasu. Jestem od dziś w niełasce. Moje własne życie wisi na włosku i dlatego nie mogę nic wskórać u cezara. Gorzej! Mam pewność, że postąpi wbrew mojej prośbie. Gdyby nie to, czyż byłbym ci radził, byś uciekał z Ligią lub odbił ją? Przecie gdybyś ty zdołał ujść, gniew cezara zwróciłby się na mnie. Ale on prędzej by dziś uczynił coś na twoją prośbę niż na moją. Nie licz jednak na to. Wydobądź ją z więzienia i uciekaj! Nic więcej ci nie pozostaje. Gdy się to nie uda, wówczas będzie czas na inne sposoby. Tymczasem wiedz, że Ligię uwięziono nie tylko za wiarę w Chrystusa. Ją i ciebie ściga gniew Poppei. Czy ty pamiętasz, żeś obraził Augustę, żeś ją odrzucił? Ona zaś wie, żeś ją odrzucił dla Ligii, którą i tak znienawidziła od pierwszego rzutu oka. Wszakże już i poprzednio usiłowała ją zgubić przypisując jej czarom śmierć swego dziecka. W tym, co się stało, jest ręka Poppei! Czymże wytłumaczysz, że Ligia została pierwsza uwięziona? Kto mógł wskazać dom Linusa? A ja ci mówię, że szpiegowano ją od dawna! Wiem, że ci rozdzieram duszę i odejmuję resztę nadziei, ale mówię ci to umyślnie dlatego, że jeśli jej nie uwolnisz, zanim nie wpadną na myśl, iż będziesz próbował, to zginiecie oboje. + +— Tak jest! Rozumiem! — odrzekł głucho Winicjusz. + +Ulice z powodu późnej godziny były puste, jednak dalszą rozmowę przerwał im idący z przeciwka spity gladiator, który zatoczył się na Petroniusza tak, iż wsparł się dłonią na jego ramieniu, oblewając mu twarz przesiąkniętym winem oddechem i wrzeszcząc ochrypłym głosem: + +— Chrześcijanie dla lwów! + +— Mirmilonie — ozwał się spokojnie Petroniusz — posłuchaj dobrej rady i ruszaj w swoją drogę. + +Wtem pijany schwycił go i drugą ręką za ramię: + +— Krzycz wraz ze mną, inaczej skręcę ci kark: chrześcijanie dla lwów! + +Lecz nerwy Petroniusza miały już dosyć tych wrzasków. Od chwili wyjścia z Palatynu dusiły go one jak zmora i rozdzierały mu uszy, więc gdy ujrzał przy tym wzniesioną nad sobą pięść olbrzyma, wyczerpała się miara jego cierpliwości. + +— Przyjacielu — rzekł — cuchniesz winem i zawadzasz mi. + +I tak mówiąc wbił mu w pierś aż po rękojeść krótki mieczyk, w który uzbroił się wychodząc z domu, po czym wziąwszy pod rękę Winicjusza mówił dalej, jak gdyby nic nie zaszło: + +— Cezar rzekł mi dziś: „Powiedz ode mnie Winicjuszowi, żeby był na igrzyskach, na których wystąpią chrześcijanie”. Czy rozumiesz, co to znaczy? Oto chcą sobie wyprawić widowisko z twego bólu. To rzecz ułożona. Może dlatego nie uwięziono dotąd ciebie i mnie. Jeśli jej nie zdołasz natychmiast wydobyć, wówczas… nie wiem!… Może Akte wstawi się za tobą, lecz czy co wskóra?… Twoje ziemie sycylijskie mogłyby także skusić Tygellina. Próbuj. + +— Oddam mu wszystko, co posiadam — odpowiedział Winicjusz. + +Z Karyn na Forum nie było zbyt daleko, wkrótce więc doszli. Noc już poczęła blednąć i mury zamku wychylały się wyraźnie z cienia. + +Nagle, gdy skręcili ku Mamertyńskiemu więzieniu, Petroniusz stanął i rzekł: + +— Pretorianie!… Za późno! + +Jakoż więzienie otaczał podwójny szereg żołnierzy. Brzask srebrzył żelazne ich hełmy i ostrza włóczni. + +Twarz Winicjusza stała się blada jak marmur. + +— Pójdźmy — rzekł. + +Po chwili stanęli przed szeregiem. Petroniusz, który obdarzony niezwykłą pamięcią znał nie tylko starszyznę, ale wszystkich niemal żołnierzy pretorii, wnet ujrzał znajomego sobie dowódcę kohorty i skinął na niego. + +— A co to, Nigrze? — rzekł. — Kazano wam pilnować więzienia? + +— Tak jest, szlachetny Petroniuszu. Prefekt obawiał się, by nie próbowano odbić podpalaczy. + +— Czy macie rozkaz nie wpuszczać nikogo? — spytał Winicjusz. + +— Nie, panie. Znajomi będą odwiedzali uwięzionych, i w ten sposób wyłapiemy więcej chrześcijan. + +— Zatem mnie wpuść — rzekł Winicjusz. + +I ścisnąwszy dłoń Petroniusza rzekł mu: + +— Zobacz Akte, a ja przyjdę dowiedzieć się, jaką ci dała odpowiedź. + +— Przyjdź — odpowiedział Petroniusz. + +W tej chwili pod ziemią i za grubymi murami ozwało się śpiewanie. Pieśń, zrazu głucha i stłumiona, rosła coraz bardziej. Głosy męskie, kobiece i dziecinne łączyły się w jeden zgodny chór. Całe więzienie poczęło w ciszy świtania śpiewać jak harfa. Lecz nie były to głosy żałości ni rozpaczy. Owszem, brzmiała w nich radość i tryumf. + +Żołnierze spojrzeli na siebie ze zdumieniem. Na niebie zjawiły się pierwsze złote i różowe blaski jutrzni. + + + +Rozdział pięćdziesiąty drugi + +Okrzyk: „Chrześcijanie dla lwów!” rozlegał się ciągle we wszystkich dzielnicach miasta. W pierwszej chwili nie tylko nikt nie wątpił, że oni byli prawdziwymi sprawcami klęski, ale nikt nie chciał wątpić, albowiem kara ich miała być zarazem wspaniałą zabawą dla ludu. Lecz rozszerzyło się mniemanie, że klęska nie przybrałaby tak straszliwych rozmiarów, gdyby nie gniew bogów, nakazano więc w świątyniach piacula, czyli ofiary oczyszczalne. Z porady Ksiąg Sybilijskich senat urządził uroczystości i publiczne modły do Wulkana, do Cerery i do Prozerpiny. Matrony składały ofiary Junonie; cała ich procesja udała się aż na brzeg morza, by zaczerpnąć wody i skropić nią posąg bogini. Zamężne niewiasty przygotowywały uczty bogom i nocne czuwania. Cały Rzym oczyszczał się z grzechów, składał ofiary i przejednywał Nieśmiertelnych. A tymczasem wśród zgliszcz wytykano nowe szerokie ulice. Tu i ówdzie pozakładano już fundamenty wspaniałych domów, pałaców i świątyń. Przede wszystkim jednak budowano z niesłychanym pośpiechem ogromne drewniane amfiteatry, w których mieli konać chrześcijanie. Zaraz po naradzie w domu Tyberiusza poszły rozkazy do prokonsulów, aby dostarczyli dzikich zwierząt. Tygellinus opustoszył vivaria wszystkich miast italskich, nie wyłączając pomniejszych. W Afryce urządzono z jego polecenia olbrzymie łowy, w których cała miejscowa ludność musiała brać udział. Sprowadzono słonie i tygrysy z Azji, krokodyle i hipopotamy z Nilu, lwy z Atlasu, wilki i niedźwiedzie z Pirenejów, zaciekłe psy z Hibernii, psy molosy z Epiru, bawoły i olbrzymie srogie tury z Germanii. Z powodu ilości uwięzionych igrzyska miały przejść ogromem wszystko, co dotychczas widziano. Cezar zapragnął zatopić wspomnienia pożaru w krwi i upoić nią Rzym, więc nigdy rozlew jej nie zapowiadał się wspanialej. + +Rozochocony lud pomagał wigilom i pretorianom w pościgu chrześcijan. Nie było to rzeczą trudną, gdyż całe ich gromady, obozując jeszcze wraz z inną ludnością wśród ogrodów — wyznawały głośno swą wiarę. Gdy ich otaczano, klękali i śpiewając pieśni pozwalali się porywać bez oporu. Lecz cierpliwość ich zwiększała tylko gniew ludu, który nie rozumiejąc jej źródła, poczytywał ją za zaciekłość i zatwardziałość w zbrodni. Szał ogarnął prześladowców. Zdarzało się, że czerń wyrywała chrześcijan z rąk pretorianów i rozszarpywała ich rękoma; kobiety ciągnięto za włosy do więzień, dzieciom rozbijano głowy o kamienie. Tysiące ludzi dniem i nocą przebiegało z wyciem ulice. Szukano ofiar wśród zgliszcz, w kominach i w piwnicach. Przed więzieniami wyprawiano przy ogniskach, naokół beczek z winem, bachiczne uczty i tańce. Wieczorami słuchano z upojeniem podobnych do grzmotu ryków, którymi rozbrzmiewało całe miasto. Więzienia przepełnione były tysiącami ludzi, co dzień zaś czerń i pretorianie przypędzali nowe ofiary. Litość zgasła. Zdawało się, że ludzie zapomnieli mówić i w dzikim obłąkaniu zapamiętali tylko jeden okrzyk: „Chrześcijanie dla lwów!” Przyszły dziwnie znojne dni i noce tak duszne, jakich nigdy przedtem nie bywało: samo powietrze było jakby nasiąknięte szałem, krwią, zbrodnią. + +A owej przebranej mierze okrucieństw odpowiadała również przebrana miara żądzy męczeństwa. Wyznawcy Chrystusa szli dobrowolnie na śmierć lub nawet szukali jej, póki ich nie powstrzymywały surowe rozkazy zwierzchników. Z polecenia ich poczęto zbierać się już tylko za miastem, w podziemiach na drodze Appijskiej i w winnicach podmiejskich należących do patrycjuszów chrześcijan, spośród których nie uwięziono dotąd nikogo. Na Palatynie wiedziano doskonale, że do wyznawców Chrystusa należą: i Flawiusz, i Domitylla, i Pomponia Grecyna, i Korneliusz Pudens, i Winicjusz; sam cezar obawiał się jednak, że czerń nie da wmówić w siebie, by tacy ludzie podpalili Rzym, że zaś chodziło przede wszystkim o przekonanie ludu, więc karę i zemstę odłożono na dni dalsze. Inni mniemali, że owych patrycjuszów ocalił wpływ Akte. Mniemanie było błędne. Petroniusz, po rozstaniu się z Winicjuszem, udał się wprawdzie do Akte o pomoc dla Ligii, lecz ona mogła mu ofiarować jeno łzy, żyła bowiem w zapomnieniu i w bólu, o tyle tylko cierpiana, o ile kryła się przed Poppeą i cezarem. + +Odwiedziła jednak Ligię w więzieniu, przyniosła jej odzież i żywność, a nade wszystko ochroniła ją tym bardziej od zniewag ze strony i tak już przekupionych stróżów więziennych. + +Wszelako Petroniusz nie mogąc zapomnieć, że gdyby nie on i nie jego pomysły odebrania Ligii z domu Aulusów, to prawdopodobnie nie byłaby obecnie w więzieniu, a prócz tego pragnąc wygrać grę z Tygellinem nie szczędził czasu ni zabiegów. W ciągu kilku dni widział się z Seneką, z Domicjuszem Afrem, z Kryspinillą, przez którą chciał trafić do Poppei, z Terpnosem, z Diodorem, z pięknym Pitagorasem, a na koniec z Aliturem i Parysem, którym zazwyczaj nie odmawiał cezar niczego. Za pomocą Chryzotemis, która była obecnie kochanką Watyniusza, starał sobie zjednać nawet i jego pomoc, nie szczędząc i jemu, i innym zarówno obietnic jak pieniędzy. + +Lecz wszystkie te usiłowania pozostały bez skutku. Seneka, niepewny własnego jutra, począł mu przekładać, że chrześcijanie, jeśli nawet istotnie nie spalili Rzymu, powinni być wytępieni dla jego dobra, słowem, usprawiedliwiał przyszłą rzeź racją stanu. Terpnos i Diodor wzięli pieniądze i nie uczynili w zamian nic. Watyniusz doniósł cezarowi, że usiłowano go przekupić. Jeden tylko Aliturus, który z początku wrogo usposobiony dla chrześcijan, żałował ich obecnie, ośmielił się wspomnieć cezarowi o uwięzionej dziewczynie i prosić za nią, lecz nie otrzymał nic prócz odpowiedzi: + +— Zali mniemasz, że mniejszą mam duszę niż Brutus, który dla dobra Rzymu nie oszczędził własnych synów? + +I gdy powtórzył tę odpowiedź Petroniuszowi, ten rzekł: + +— Skoro znalazł porównanie z Brutusem, to nie ma już ratunku. + +Żal mu jednak było Winicjusza i brał go strach, czy on nie targnie się na własne życie. „Teraz — mówił sobie — podtrzymują go jeszcze zabiegi, które czyni dla jej ratunku, jej widok i sama męka, lecz gdy wszystkie sposoby zawiodą i zgaśnie ostatnia iskra nadziei, na Kastora! on jej nie przeżyje i rzuci się na miecz”. Petroniusz pojmował nawet lepiej, że można tak skończyć, niż że można tak pokochać i tak cierpieć. Tymczasem Winicjusz czynił jeszcze wszystko, na co mógł zdobyć się jego umysł, by uratować Ligię. Odwiedzał augustianów i on, tak niegdyś dumny, żebrał teraz ich pomocy. Przez Witeliusza ofiarował Tygellinowi swoje ziemie sycylijskie i wszystko, czego by zażądał. Tygellinus jednak, nie chcąc zapewne narazić się Auguście, odmówił. Pójść do samego cezara, objąć mu kolana i błagać nie prowadziło do niczego. Winicjusz chciał wprawdzie i to uczynić, lecz Petroniusz usłyszawszy o zamiarze zapytał: + +— A jeśli ci odmówi, jeśli odpowie żartem lub groźbą bezecną, co uczynisz? + +Na to rysy Winicjusza ściągnęły się bólem i wściekłością, a ze zwartych szczęk począł się wydobywać zgrzyt. + +— Tak! — rzekł Petroniusz. — Dlatego ci odradzam. Zamkniesz wszystkie drogi ocalenia! + +Lecz Winicjusz pohamował się i wodząc dłonią po czole pokrytym zimnym potem, rzekł: + +— Nie! nie! Jestem chrześcijaninem!… + +— I zapomnisz o tym, jak zapomniałeś przed chwilą. Masz prawo zgubić siebie, ale nie ją. Pamiętaj, przez co przeszła przed śmiercią córka Sejana. + +I tak mówiąc nie był zupełnie szczerym, chodziło mu bowiem więcej o Winicjusza niż o Ligię. Ale wiedział, że niczym nie powstrzyma go tak od niebezpiecznego kroku, jak przedstawiając mu, że mógłby on przynieść nieodwołalną zgubę Ligii. Zresztą miał słuszność, gdyż na Palatynie przewidywano przyjście młodego trybuna i przedsięwzięto odpowiednie środki ostrożności. + +Jednakże męka Winicjusza przeszła wszystko, co siły ludzkie znieść mogą. Od chwili gdy Ligia była uwięziona i gdy padł na nią blask przyszłego męczeństwa, nie tylko pokochał ją stokroć więcej, ale po prostu począł jej oddawać w duszy cześć niemal religijną, jakby nadziemskiej istocie. A teraz na myśl, że tę istotę i ukochaną, i zarazem świętą musi stracić, i że prócz śmierci spaść mogą na nią męczarnie od samej śmierci straszniejsze, krew stygła mu w żyłach, dusza zmieniała się w jeden jęk, mieszały się zmysły. Chwilami zdawało mu się, że czaszkę wypełnia mu żywy ogień, który ją spali lub rozsadzi. Przestał rozumieć, co się dzieje, przestał rozumieć, dlaczego Chrystus, ów miłosierny, ów Bóg, nie przychodzi w pomoc swym wyznawcom, dlaczego okopcone mury Palatynu nie zapadają się pod ziemię, a z nimi razem Nero, augustianie, obóz pretorianów i całe to miasto zbrodni. Mniemał, że nie może i nie powinno być inaczej i że to wszystko, na co patrzą jego oczy, od czego łamie się dusza i skowyczy serce, to sen. Lecz ryk zwierząt mówił mu, że to rzeczywistość; huk siekier, spod których wyrastały areny, mówił mu, że to rzeczywistość, a potwierdzały ją wycie ludu i przepełnione więzienia. Wówczas przerażała się w nim wiara w Chrystusa i to przerażenie było nową męką, może ze wszystkich najstraszniejszą. + +A tymczasem Petroniusz mówił mu: + +— Pamiętaj, przez co przed śmiercią przeszła córka Sejana. + + + +Rozdział pięćdziesiąty trzeci + +I wszystko zawiodło. Winicjusz zniżył się do tego stopnia, że szukał poparcia u wyzwoleńców i niewolnic, tak cezara, jak i Poppei, przepłacał ich czcze obietnice, zjednywał sobie bogatymi podarkami ich względy. Odnalazł pierwszego męża Augusty, Rufiusa Kryspinusa, i uzyskał od niego list; podarował wille w Ancjum synowi jej z pierwszego małżeństwa, Rufiusowi, lecz rozgniewał tym tylko cezara, który pasierba nienawidził. Przez umyślnego gońca pisał do drugiego męża Poppei, Othona, do Hiszpanii, ofiarował całe swe mienie i siebie samego, aż wreszcie spostrzegł, że był tylko igraszką ludzi i że gdyby był udawał, iż więzienie Ligii mało go obchodzi, byłby ją prędzej uwolnił. + +Toż samo spostrzegł i Petroniusz. Tymczasem płynął dzień za dniem. Amfiteatry były skończone. Rozdawano już tessery, to jest znaki wejścia na ludus matutinus. Lecz tym razem igrzysko „poranne” z powodu niesłychanej ilości ofiar miało się rozciągnąć na dnie, tygodnie i miesiące. Nie wiedziano już, gdzie mieścić chrześcijan. Więzienia były natłoczone i srożyła się w nich gorączka. Puticuli, to jest wspólne doły, w których chowano niewolników, poczęły się przepełniać. Powstała obawa, by choroby nie rozszerzyły się na całe miasto, więc postanowiono się śpieszyć. + +A wszystkie owe wieści obijały się o uszy Winicjusza gasząc w nim ostatnie przebłyski nadziei. Póki był czas, mógł się łudzić, że coś jeszcze wskóra, ale teraz nie było już i czasu. Widowiska miały się rozpocząć. Ligia lada dzień mogła znaleźć się w cuniculum cyrkowym, skąd wyjście było już tylko na arenę. Winicjusz nie wiedząc, gdzie rzuci ją los i okrucieństwo przemocy, począł obchodzić wszystkie cyrki, przekupywać stróżów i bestiariów, stawiając im żądania, których nie mogli spełnić. Czasem spostrzegał się, że już pracuje tylko nad tym, by jej uczynić śmierć mniej straszną, i wówczas to właśnie czuł, że zamiast mózgu ma rozżarzone węgle pod czaszką. + +Nie myślał zresztą jej przeżyć i postanowił zginąć z nią razem. Lecz sądził, że ból może wypali w nim życie, zanim straszliwy termin nadejdzie. Jego przyjaciele i Petroniusz mniemali również, iż lada dzień otworzy się przed nim królestwo cieniów. Twarz Winicjusza sczerniała i stała się podobną do owych woskowych masek, które trzymano w larariach. W rysach zastygło mu zdumienie, jak gdyby nie rozumiał, co się stało i co się stać może. Gdy ktoś do niego mówił, podnosił mechanicznym ruchem ręce do głowy i ściskając dłońmi skronie patrzył na mówiącego wzrokiem przerażonym i pytającym. Noce spędzał wraz z Ursusem pod drzwiami Ligii, w więzieniu, jeśli zaś kazała mu odejść i spocząć, wracał do Petroniusza i przechadzał się do rana po atrium. Niewolnicy znajdowali go też często klęczącego ze wzniesionymi rękoma lub leżącego twarzą do ziemi. Modlił się do Chrystusa, gdyż to była ostatnia nadzieja. Wszystko zawiodło, Ligię mógł ocalić tylko cud, więc Winicjusz bił czołem w kamienne płyty i prosił o cud. + +Lecz pozostało mu jeszcze tyle świadomości, że rozumiał, iż modlitwa Piotra więcej znaczy niż jego. Piotr mu przyobiecał Ligię. Piotr go chrzcił. Piotr sam czynił cuda, niechże mu da ratunek i wspomożenie. + +I pewnej nocy poszedł go szukać. Chrześcijanie, których niewielu już zostało, ukrywali go teraz starannie nawet jedni przed drugimi, aby ktoś ze słabszych duchem nie zdradził go mimowolnie lub umyślnie. Winicjusz wśród ogólnego zamieszania i pogromu, zajęty przy tym całkiem zabiegami o wydobycie Ligii z więzienia, stracił Apostoła z oczu, tak iż od czasu swego chrztu spotkał go zaledwie raz jeden, jeszcze przed rozpoczęciem pościgu. Lecz udawszy się do owego fossora, w którego chacie został ochrzczony, dowiedział się od niego, że w winnicy leżącej za Porta Salaria, należącej do Korneliusza Pudensa, odbędzie się zebranie chrześcijan. Fossor podejmował się wprowadzić na nie Winicjusza, upewniając go, że znajdą na nim Piotra. Jakoż o zmroku wyszli i przedostawszy się za mury, a następnie idąc wśród wądołów zarosłych trzciną, dostali się do winnicy, położonej dziko i ustronnie. Zgromadzenie odbywało się w szopie, w której zwykle wytłaczano wino. Do uszu Winicjusza doszedł na wstępie szmer modlitwy, wszedłszy zaś ujrzał przy mdłym świetle latarek kilkadziesiąt postaci klęczących i pogrążonych w modlitwie. Odmawiały one rodzaj litanii; chór głosów, zarówno męskich, jak kobiecych, powtarzał co chwila: „Chryste, zmiłuj się!” Drgał w tych głosach głęboki, rozdzierający smutek i żal. + +Piotr był obecny. Klęczał na przodzie, przed drewnianym krzyżem przybitym do ściany szopy, i modlił się. Winicjusz rozpoznał z dala jego białe włosy i wzniesione ręce. Pierwszą myślą młodego patrycjusza było przejść przez gromadę, rzucić się do nóg Apostoła i krzyczeć: „Ratuj!” Lecz czy to uroczystość modlitwy, czy osłabienie ugięło pod nim kolana, więc klęknąwszy u wejścia, począł powtarzać z jękiem i zaciśnionymi dłońmi: „Chryste, zmiłuj się!” Gdyby był przytomny, byłby zrozumiał, że nie tylko w jego prośbie brzmiał jęk i że nie on tylko przyniósł tu swój ból, swój żal i swoją trwogę. Nie było w tym zebraniu jednej duszy ludzkiej, która by nie straciła drogich sercu istot, a gdy najgorliwsi i najpełniejsi odwagi wyznawcy byli już uwięzieni, gdy z każdą chwilą rozchodziły się nowe wieści o zniewagach i mękach, jakie zadawano im w więzieniach, gdy ogrom klęski przerósł wszelkie przypuszczenia, gdy została już ta garść tylko, nie było wśród niej jednego serca, które by nie przeraziło się w wierze i nie pytało w zwątpieniu: gdzie Chrystus? i czemu zezwala, by zło stało się potężniejsze od Boga? + +Lecz tymczasem błagali Go jeszcze z rozpaczą o miłosierdzie, bo w każdej duszy tliła się dotąd iskra nadziei, że przyjdzie, zetrze zło, strąci w przepaść Nerona i zapanuje nad światem… Jeszcze patrzyli w niebo, jeszcze nasłuchiwali, jeszcze modlili się ze drżeniem. Winicjusza również, w miarę jak powtarzał: „Chryste, zmiłuj się!”, poczęło ogarniać uniesienie takie jak niegdyś w chacie fossora. Oto wołają Go z głębi bólu, z otchłani, oto woła Go Piotr, więc lada chwila rozedrze się niebo, ziemia zadrży w posadach i zstąpi On, w blasku niezmiernym, z gwiazdami u stóp, miłosierny, lecz i groźny, któren wywyższy swych wiernych i każe przepaściom pożreć prześladowców. + +Winicjusz zakrył twarz rękoma i przypadł do ziemi. Naraz otoczyła go cisza, jak gdyby bojaźń uwięziła dalsze wołanie w ustach wszystkich obecnych. I zdawało mu się, że musi się koniecznie coś stać, że nastąpi chwila cudu. Był pewien, że gdy się podniesie i otworzy oczy, ujrzy światło, od którego ślepną śmiertelne źrenice, i usłyszy głos, od którego mdleją serca. + +Lecz cisza trwała ciągle. Przerwało ją na koniec łkanie kobiece. + +Winicjusz podniósł się i począł patrzyć osłupiałym wzrokiem przed siebie. + +W szopie zamiast blasków zaziemskich migotały nikłe płomyki latarek i promienie księżyca, wchodzące przez otwór w dachu, napełniały ją srebrnym światłem. Ludzie, klęczący obok Winicjusza, wznosili w milczeniu zalane łzami oczy ku krzyżowi; tu i ówdzie ozwały się inne łkania, a z zewnątrz dochodziło ostrożne pogwizdywanie strażników. Wtem Piotr wstał i zwróciwszy się do gromady rzekł: + +— Dzieci, podnieście serca ku Zbawicielowi naszemu i ofiarujcie mu wasze łzy. + +I umilkł. + +Nagle wśród zgromadzonych ozwał się głos kobiecy, pełen żałosnej skargi i bólu bez granic: + +— Ja, wdowa, jednego syna miałam, który mnie żywił… Wróć mi go, panie! + +Nastała powtórnie chwila ciszy. Piotr stał przed klęczącą gromadą, stary, stroskany, i wydawał się im w tej chwili jakby uosobieniem zgrzybiałości i niemocy. + +Wtem począł się skarżyć drugi głos: + +— Kaci znieważyli córki moje i Chrystus na to pozwolił! + +Po czym trzeci: + +— Zostałam sama z dziećmi, a gdy mnie porwą, kto da im chleba i wody? + +Po czym czwarty: + +— Linusa, którego zaniechali, wzięli znowu i położyli na męki, panie! + +Po czym piąty: + +— Gdy wrócimy do domów, pochwycą nas pretorianie. Nie wiemy, gdzie się ukryć. + +— Biada nam! Kto nas osłoni? + +I tak w ciszy nocnej brzmiała skarga za skargą. Stary rybak przymknął oczy i trząsł swą białą głową nad tym ludzkim bólem i trwogą. Zapadło znów milczenie, tylko strażnicy poświstywali z cicha za szopą. + +Winicjusz zerwał się znowu, by przedrzeć się przez gromadę do Apostoła i zażądać od niego ratunku, lecz nagle ujrzał przed sobą jakby przepaść, której widok obezwładnił jego nogi. Co będzie, jeśli Apostoł wyzna swoją niemoc, jeśli stwierdzi, że cezar rzymski potężniejszy jest niż Chrystus Nazareński? I na tę myśl przerażenie podjęło mu włosy na głowie, gdyż uczuł, że wówczas w tę przepaść wpadnie nie tylko reszta jego nadziei, ale i on sam, i jego Ligia, i jego miłość do Chrystusa, i jego wiara, i wszystko, czym żył, a pozostanie tylko śmierć i noc jako morze bezbrzeżna. + +A tymczasem Piotr począł mówić głosem z początku tak cichym, że ledwie można go było dosłyszeć: + +— Dzieci moje! Na Golgocie widziałem, jak Boga przybijali do krzyża. Słyszałem młoty i widziałem, jak podnieśli krzyż do góry, aby rzesze patrzyły na śmierć Syna człowieczego… + +………………. + +…I widziałem, jak mu otworzyli bok i jak umarł. A wówczas, wracając od krzyża, wołałem w boleści, jako wy wołacie: „Biada! Biada! Panie! Tyś Bóg! Czemużeś na to pozwolił, czemuś umarł i czemuś utrapił nam serca, którzyśmy wierzyli, że przyjdzie królestwo Twoje?…” + +…A on, Pan nasz i Bóg nasz, trzeciego dnia zmartwychwstał i był między nami, póki w wielkiej światłości nie wstąpił do królestwa swego… + +A my, poznawszy małą wiarę naszą, umocniliśmy się w sercach i odtąd siejemy ziarno Jego… + +………………. + +Tu zwróciwszy się w stronę, skąd wyszła pierwsza skarga, począł mówić silniejszym już głosem: + +— Czemu się skarżycie?… Bóg sam poddał się męce i śmierci, a wy chcecie, by was przed nią osłonił? Ludzie małej wiary! Zaliście pojęli Jego naukę, zali On wam to jedno życie obiecał? Oto przychodzi do was i mówi wam: „Pójdźcie drogą moją”, oto podnosi was ku sobie, a wy czepiacie się ziemi rękoma, wołając: „Panie, ratuj!” Ja, proch przed Bogiem, lecz wobec was Apostoł Boży i namiestnik, mówię wam w imię Chrystusa: nie śmierć przed wami, lecz życie, nie męki, lecz nieprzebrane rozkosze, nie łzy i jęki, lecz śpiewanie, nie niewola, lecz królowanie! Ja, Apostoł Boży, mówię tobie, wdowo: syn twój nie umrze, jeno narodzi się w chwale na życie wieczne i połączysz się z nim! Tobie, ojcze, któremu kaci splamili córki niewinne, obiecuję, że odnajdziesz je bielsze od lilij Hebronu! Wam, matki, które porwą od sierot, wam, którzy stracicie ojców, wam, którzy się skarżycie, wam, którzy będziecie patrzyć na śmierć umiłowanych, wam, stroskani, nieszczęśliwi, trwożni, i wam, mający umrzeć, w imię Chrystusa powiadam, iż zbudzicie się jako ze snu na szczęsne czuwanie i jako z nocy na świt Boży. W imię Chrystusa, niech spadnie bielmo z oczu waszych i rozgoreją serca! + +To rzekłszy podniósł dłoń, jak gdyby rozkazywał, a oni uczuli nową krew w żyłach i zarazem dreszcz w kościach, bo stał już przed nimi nie starzec zgrzybiały i strapiony, ale mocarz, który brał ich dusze i dźwigał je z prochu i trwogi. + +— Amen! — zawołało kilka głosów. + +Jemu zaś z oczu bił blask coraz większy i szła od niego siła, szedł majestat, szła świętość. Głowy chyliły się przed nim, a on, gdy umilkło „amen”, mówił dalej: + +— Siejcie w płakaniu, abyście zbierali w weselu. Czemu lękacie się mocy złego? Nad ziemią, nad Rzymem, nad murami miast jest Pan, który zamieszkał w was. Kamienie zwilgną od łez, piasek przesiąknie krwią, pełne będą doły ciał waszych, a ja wam powiadam: wyście zwycięzcy! Pan idzie na podbój tego miasta zbrodni, ciemięstwa i pychy, a wyście legia Jego! I jako sam odkupił męką i krwią grzechy świata, tak chce, abyście wy odkupili męką i krwią to gniazdo nieprawości!… To wam oznajmia przez wargi moje! + +I rozłożył ręce, a oczy utkwił w górze, im zaś serca przestały prawie bić w piersi, albowiem uczuli, że wzrok jego widzi coś, czego nie mogą dojrzeć ich śmiertelne źrenice. + +Jakoż twarz mu się zmieniła i oblała się jasnością, i patrzył czas jakiś w milczeniu, jakby oniemiał z zachwytu, lecz po chwili usłyszano jego głos: + +— Jesteś, Panie, i ukazujesz mi drogi swoje!… Jak to, o Chryste!… Nie w Jeruzalem, ale w tym grodzie szatana chcesz założyć stolicę Twoją? Tu, z tych łez i z tej krwi chcesz zbudować kościół Twój? Tu, gdzie dziś włada Neron, ma stanąć wieczyste królestwo Twoje? O Panie, Panie! I każesz tym trwożnym, aby z kości swych zbudowali fundament pod Syjon świata, a duchowi memu każesz objąć rząd nam nim i nad ludami ziemi?… I oto zlewasz zdrój mocy na słabych, aby się stali silni, i oto każesz mi paść stąd baranki Twoje, aż do spełnienia wieków… O, bądźże pochwalony w wyrokach Twoich, który każesz zwyciężać. Hosanna! Hosanna!… + +Ci, którzy byli trwożni, powstali, w tych, którzy zwątpili, wpłynęły strumienie wiary. Jedne głosy zawołały naraz: „Hosanna!”, inne: „Pro Christo!”, po czym zapadła cisza. Jasne letnie błyskawice rozświecały wnętrze szopy i twarze pobladłe ze wzruszenia. + +Piotr, zapatrzony w widzenie, modlił się jeszcze długo, lecz na koniec zbudził się, zwrócił do gromady swą natchnioną, pełną światła głowę i rzekł: + +— Oto jako Pan zwyciężył w was zwątpienie, tak i wy idźcie zwyciężać w imię Jego! + +I chociaż wiedział już, że zwyciężą, choć wiedział, co wyrośnie z ich łez i krwi, jednak głos zadrgał mu wzruszeniem, gdy począł żegnać ich krzyżem i mówił: + +— A teraz błogosławię was, dzieci moje, na mękę, na śmierć i na wieczność! + +Lecz oni opadli go wołając: „My już gotowi, ale ty, święta głowo, chroń się, albowiem tyś jest namiestnik, który sprawuje rząd Chrystusów!” I tak mówiąc czepiali się jego szat, on zaś kładł ręce na ich głowach i żegnał każdego z osobna, równie jak ojciec żegna dzieci, które wysyła w podróż daleką. + +I zaraz poczęli wychodzić z szopy, albowiem pilno już im było do domów, a z nich do więzień i na areny. Umysły ich oderwały się od ziemi, dusze wzięły lot ku wieczności i szli, jakby w śnie lub w zachwyceniu, przeciwstawiać tę siłę, która w nich była, sile i okrucieństwu „bestii”. + +Apostoła zaś wziął Nereusz, sługa Pudensa, i wiódł go ukrytą w winnicy ścieżką do swego domu. Lecz wśród jasnej nocy postępował za nimi Winicjusz i gdy wreszcie doszli do Nereuszowej chaty, rzucił się nagle do nóg Apostoła. + +Ów zaś, poznawszy go, zapytał: + +— Czego żądasz, synu? + +Ale Winicjusz po tym, co słyszał w szopie, nie śmiał go już o nic błagać, tylko objąwszy obiema rękami jego stopy przyciskał do nich ze łkaniem czoło, wzywając w ten niemy sposób litości. Ów zaś rzekł: + +— Wiem. Wzięlić dzieweczkę, którą umiłowałeś. Módl się za nią. + +— Panie! — jęknął Winicjusz obejmując jeszcze silniej stopy Apostoła. — Panie! Jam robak lichy, aleś ty znał Chrystusa, ty Go błagaj, ty wstaw się za nią. + +I drżał z bólu jak liść, i bił czołem w ziemię, albowiem poznawszy moc Apostoła wiedział, iż on jeden może mu ją przywrócić. + +A Piotr wzruszył się tą boleścią. Przypomniał sobie, jak niegdyś i Ligia, zgromiona przez Kryspusa, leżała tak samo u jego nóg, żebrząc litości. Przypomniał sobie, że ją podniósł i pocieszył, więc teraz podniósł Winicjusza. + +— Synaczku — rzekł — będę się modlił za nią, lecz ty pomnij, com mówił tamtym wątpiącym, że sam Bóg przeszedł przez mękę krzyżową, i pomnij, że po tym życiu zaczyna się inne, wieczyste. + +— Ja wiem!… Jam słyszał — odparł Winicjusz łowiąc w pobladłe usta powietrze — ale widzisz, panie… nie mogę! Jeśli potrzeba krwi, proś Chrystusa, aby wziął moją… Jam żołnierz. Niech mi podwoi, niech potroi mękę dla niej przeznaczoną, wytrzymam; ale niech ją ocali! To jeszcze dziecko, panie, a On mocniejszy od cezara, wierzę! mocniejszy! Tyś ją sam miłował. Tyś nam błogosławił! To jeszcze dziecko niewinne!… + +Tu znów pochylił się i przyłożywszy twarz do kolan Piotra począł powtarzać: + +— Tyś znał Chrystusa, panie! Tyś znał, On ciebie wysłucha! Wstaw się za nią! + +A Piotr przymknął powieki i modlił się żarliwie. + +Letnie błyskawice poczęły znów rozświecać niebo. Winicjusz wpatrywał się przy ich blasku w usta Apostoła, czekając z nich wyroku życia lub śmierci. W ciszy słychać było przepiórki nawołujące się po winnicach i głuchy, daleki odgłos deptaków leżących przy Via Salaria. + +— Winicjuszu — zapytał wreszcie Apostoł — wierzyszli ty? + +— Panie, czyżbym inaczej tu przyszedł? — odpowiedział Winicjusz. + +— Tedy wierz do końca, albowiem wiara góry porusza. Więc choćbyś widział onę dzieweczkę pod mieczem kata albo w paszczęce lwa, wierz jeszcze, że Chrystus może ją zbawić. Wierz i módl się do Niego, a ja będę się modlił wraz z tobą. + +Po czym podniósłszy twarz ku niebu, mówił głośno: + +— Chryste miłosierny, spójrz na ono serce zbolałe i pociesz je! Chryste miłosierny, pomiarkuj wiatr do wełny jagnięcia! Chryste miłosierny, któryś prosił Ojca, aby odwrócił kielich goryczy od ust Twoich, odwróć go od ust tego sługi Twego! Amen! + +A Winicjusz, wyciągając ręce ku gwiazdom, mówił jęcząc: + +— O Chryste! Jam Twój! Weź mnie za nią! + +Na wschodzie niebo poczęło bieleć. + + + +Rozdział pięćdziesiąty czwarty + +Winicjusz opuściwszy Apostoła szedł do więzienia z odrodzonym przez nadzieję sercem. Gdzieś w głębi duszy krzyczała mu jeszcze rozpacz i przerażenie, lecz on tłumił w sobie te głosy. Wydało mu się niepodobieństwem, by wstawiennictwo Bożego namiestnika i potęga jego modlitwy miały pozostać bez skutku. Bał się nie mieć nadziei, bał się wątpić. „Będę wierzył w miłosierdzie Jego — mówił do siebie — choćbym ją ujrzał w paszczy lwa”. I na tę myśl, choć drżała w nim dusza i pot zimny oblewał mu skronie, wierzył. Każde uderzenie jego serca było teraz modlitwą. Poczynał rozumieć, że wiara góry porusza, albowiem poczuł w sobie jakąś dziwną siłę, której nie odczuwał przedtem. Zdawało mu się, że potrafi nią dokonać takich rzeczy, które jeszcze wczoraj nie były w jego mocy. Chwilami miał wrażenie, jakby złe już minęło. Gdy rozpacz odzywała się jeszcze jękiem w jego duszy, przypominał sobie tę noc i tę świętą sędziwą twarz, wzniesioną ku niebu w modlitwie. „Nie! Chrystus nie odmówi pierwszemu uczniowi swemu i pasterzowi trzody! Chrystus mu nie odmówi, a ja nie zwątpię”. + +I biegł do więzienia jak zwiastun dobrej nowiny. + +Lecz tu czekała go rzecz niespodziewana. + +Straże pretoriańskie, zmieniające się przy Mamertyńskim więzieniu, znały go już wszystkie i zwykle nie czyniono mu najmniejszych trudności, lecz tym razem łańcuch się nie otworzył, a natomiast setnik zbliżył się ku niemu i rzekł: + +— Wybacz, szlachetny trybunie, mamy dziś rozkaz nie wpuszczać nikogo. + +— Rozkaz? — powtórzył blednąc Winicjusz. + +Żołnierz spojrzał na niego ze współczuciem i odrzekł: + +— Tak, panie. Rozkaz cezara. W więzieniu dużo jest chorych i być może, iż obawiają się, aby przychodnie nie roznieśli zarazy po mieście. + +— Lecz mówiłeś, że rozkaz na dziś tylko? + +— W południe zmieniają się straże. + +Winicjusz zamilkł i odkrył głowę, albowiem zdawało mu się, że pileolus, który miał na niej, jest z ołowiu. + +Wtem żołnierz zbliżył się i rzekł przyciszonym głosem: + +— Uspokój się, panie. Stróże i Ursus czuwają nad nią. + +To rzekłszy pochylił się i w mgnieniu oka nakreślił na kamiennej płycie swym długim galijskim mieczem kształt ryby. + +Winicjusz spojrzał na niego bystro. + +— …I jesteś pretorianinem?… + +— Póki nie będę tam — odrzekł żołnierz wskazując na więzienie. + +— I ja czczę Chrystusa. + +— Niech będzie pochwalone imię Jego! Wiem, panie. Nie mogę cię wpuścić do więzienia, lecz jeśli napiszesz list, oddam go stróżom. + +— Dzięki ci, bracie. + +I ścisnąwszy rękę żołnierza odszedł. Pileolus przestał mu ciążyć ołowiem. Słońce ranne podniosło się nad mury więzienia, a razem z jego jasnością poczęła znów wstępować otucha w serce Winicjusza. Ten żołnierz chrześcijanin był dla niego jakby nowym świadectwem potęgi Chrystusa. Po chwili zatrzymał się i utkwiwszy wzrok w różowych obłokach zwieszonych nad Kapitolem i świątynią Statora, rzekł: + +„Nie widziałem jej dziś, Panie, ale wierzę w Twoje miłosierdzie”. + +W domu czekał na niego Petroniusz, który, jak zwykle „z nocy dzień czyniąc”, niedawno był powrócił. Zdążył jednakże wziąć już kąpiel i namaścić się do snu. + +— Mam dla ciebie nowiny — rzekł. — Byłem dziś u Tuliusza Senecjona, u którego był i cezar. Nie wiem, skąd Auguście przyszło na myśl przyprowadzić ze sobą małego Rufiusa… Może dlatego, by swą urodą zmiękczył serce cezara. Na nieszczęście, dziecko, zmorzone snem, usnęło w czasie czytania, jak niegdyś Wespazjan, co widząc Ahenobarbus cisnął w nie pucharem i skaleczył je ciężko. Poppea zemdlała, wszyscy zaś słyszeli, jak cezar rzekł: „Dość mam tego przypłodka!”, a to, wiesz, tyle znaczy, co śmierć! + +— Nad Augustą zawisła kara Boża — odpowiedział Winicjusz — ale czemu mi to mówisz? + +— Mówię dlatego, że ciebie i Ligię ścigał gniew Poppei, teraz zaś ona, zajęta własnym nieszczęściem, może poniecha zemsty i łatwiej da się przejednać. Zobaczę ją dziś wieczór i będę z nią mówił. + +— Dzięki ci. Zwiastujesz mi dobrą nowinę. + +— A ty się wykąp i spocznij. Usta masz sine i cień z ciebie pozostał. + +Lecz Winicjusz spytał: + +— Zali nie mówiono, kiedy odbędzie się pierwszy ludus matutinus? + +— Za dziesięć dni. Ale wezmą pierwej inne więzienia. Im więcej zostanie nam czasu, tym lepiej. Nie wszystko jeszcze stracone. + +I tak mówiąc, mówił to, w co sam już nie wierzył, wiedział albowiem doskonale, że skoro cezar w odpowiedzi na prośbę Aliturusa znalazł wspaniale brzmiącą odpowiedź, w której porównał się z Brutusem, to dla Ligii nie ma już ratunku. Ukrył też przez litość, co słyszał u Senecjona, że cezar i Tygellin postanowili wybrać dla siebie i dla przyjaciół najpiękniejsze dziewice chrześcijańskie i pohańbić je przed męką, reszta zaś miała być wydana w sam dzień igrzyska pretorianom i bestiariuszom. + +Wiedząc, że Winicjusz w żadnym razie nie zechce przeżyć Ligii, umyślnie krzepił tymczasem nadzieję w jego sercu, naprzód przez współczucie dla niego, a po wtóre, że temu estecie chodziło także i o to, aby Winicjusz, jeśli ma umrzeć, umarł pięknym, nie zaś z twarzą wyniszczoną i sczerniałą od bólu i bezsenności. + +— Powiem dziś Auguście — rzekł — mniej więcej tak: „Uratuj Ligię dla Winicjusza, a ja uratuję dla ciebie Rufiusa”. I będę o tym myślał naprawdę. Z Ahenobarbem jedno słowo, powiedziane w stosownej chwili, może kogoś uratować lub zgubić. W najgorszym razie zyskamy na czasie. + +— Dzięki ci — powtórzył Winicjusz. + +— Najlepiej mi podziękujesz, gdy się pożywisz i spoczniesz. Na Atenę! Odysej w największym nieszczęściu myślał o śnie i jadle. Całą noc spędziłeś pewno w więzieniu. + +— Nie — odpowiedział Winicjusz. — Chciałem pójść do więzienia teraz, ale jest rozkaz, aby nikogo nie dopuszczano. Dowiedz się ty, Petroniuszu, czy rozkaz jest na dziś tylko, czy aż do dnia igrzysk. + +— Dowiem się dziś w nocy i jutro rano powiem ci, na jak długo i dlaczego rozkaz został wydany. A teraz, choćby Helios miał ze zmartwienia zejść do kimeryjskich krajów, idę spać, ty zaś naśladuj mnie. + +I rozeszli się, lecz Winicjusz udał się do biblioteki i począł pisać list do Ligii. + +Gdy skończył, odniósł go sam i wręczył chrześcijańskiemu setnikowi, który natychmiast poszedł z nim do więzienia. Po chwili wrócił z pozdrowieniem od Ligii i z obietnicą, że dziś jeszcze odniesie jej odpowiedź. + +Winicjusz nie chciał jednak wracać i siadłszy na głazie czekał na list Ligii. Słońce wzbiło się już wysoko na niebie i przez Clivus Argentarius napływały na Forum, jak zwykle, tłumy ludzi. Przekupnie wywoływali swoje towary; wróżbici polecali przechodniom swe usługi; obywatele ciągnęli poważnym krokiem ku rostrom, by słuchać przygodnych mówców lub rozpowiadać sobie wzajemnie najświeższe nowiny. W miarę jak upał dogrzewał coraz silniej, gromady próżniaków chroniły się pod portyki świątyń, spod których wylatywały co chwila z wielkim łopotem skrzydeł całe stada gołębi, rozbłyskując białymi piórami w jasności słonecznej i błękicie. + +Pod nadmiarem światła, pod wpływem gwaru, ciepła i niezmiernego znużenia oczy Winicjusza poczęły się kleić. Monotonne okrzyki chłopców, grających obok w morę, i miarowe kroki żołnierzy kołysały go do snu. Kilkakroć podniósł jeszcze głowę i objął oczyma więzienie, po czym oparł ją o zrąb skalny, westchnął jak dziecko, które usypia po długim płaczu, i usnął. + +I wnet opadły go widzenia. Zdawało mu się, że wśród nocy niesie na ręku Ligię przez nieznaną winnicę, a przed nim idzie Pomponia Grecyna z kagankiem w ręku i świeci. Jakiś głos, jakby głos Petroniusza, wołał za nim z daleka: „Wróć się!” Lecz on nie zważał na owo wołanie i szedł dalej za Pomponią, póki nie doszli do chaty, w której progu stał Piotr Apostoł. Wówczas on pokazał mu Ligię i rzekł: „Idziemy z areny, panie, ale nie możemy jej obudzić, zbudź ty ją”. Lecz Piotr odpowiedział: „Chrystus sam przyjdzie ją zbudzić!” + +Potem obrazy poczęły mu się mieszać. Widział przez sen Nerona i Poppeę trzymającą na ręku małego Rufiusa ze skrwawionym czołem, które obmywał Petroniusz, i Tygellina posypującego popiołem stoły zastawione kosztownymi potrawami, i Witeliusza pożerającego owe potrawy, i mnóstwo innych augustianów siedzących przy uczcie. On sam spoczywał przy Ligii; lecz między stołami chodziły lwy, którym z płowych bród ściekała krew. Ligia prosiła go, by ją wyprowadził, a jego ogarnęła bezwładność tak straszna, iż nie mógł się nawet poruszyć. Za czym w widzeniach jego nastał bezwład jeszcze większy i wreszcie wszystko zapadło w ciemność zupełną. + +Z głębokiego snu zbudził go dopiero żar słoneczny i okrzyki, które rozległy się tuż obok miejsca, na którym siedział. Winicjusz przetarł oczy: ulica roiła się od ludzi, lecz dwaj biegacze, przybrani w żółte tuniki, rozsuwali długimi trzcinami tłum, krzycząc i czyniąc miejsce dla wspaniałej lektyki, którą niosło czterech silnych niewolników egipskich. + +W lektyce siedział jakiś człowiek przybrany w białe szaty, którego twarzy nie było dobrze widać, albowiem tuż przy oczach trzymał zwój papirusu i odczytywał coś pilnie. + +— Miejsce dla szlachetnego augustianina! — wołali biegacze. + +Ulica była jednak tak natłoczona, że lektyka musiała się na chwilę zatrzymać. Wówczas augustianin opuścił niecierpliwie zwój papieru i wychylił głowę wołając: + +— Rozpędzić mi tych nicponiów! Prędzej! + +Nagle, spostrzegłszy Winicjusza, cofnął głowę i podniósł szybko do oczu zwój papieru. + +A Winicjusz przeciągnął ręką po czole sądząc, że śni jeszcze. + +W lektyce siedział Chilo. + +Tymczasem biegacze utorowali drogę i Egipcjanie mieli ruszyć naprzód, gdy nagle młody trybun, który w jednej chwili zrozumiał wiele rzeczy przedtem dla niego niezrozumiałych, przybliżył się do lektyki. + +— Pozdrowienie ci, Chilonie! — rzekł. + +— Młodzieńcze — odpowiedział z godnością i dumą Grek, usiłując swej twarzy nadać wyraz spokoju, którego w duszy nie miał — witaj, ale mnie nie zatrzymuj, gdyż śpieszę się do przyjaciela mego, szlachetnego Tygellina. + +A Winicjusz, chwyciwszy za krawędź lektyki, pochylił się ku niemu i patrząc mu wprost w oczy, rzekł zniżonym głosem: + +— Tyś wydał Ligię?… + +— Kolosie Memnona! — zawołał z przestrachem Chilo. + +Lecz w oczach Winicjusza nie było groźby, więc strach starego Greka przeszedł szybko. Pomyślał, że jest pod opieką Tygellina i samego cezara, to jest potęg, przed którymi drży wszystko, i że otaczają go silni niewolnicy, a zaś Winicjusz stoi przed nim bezbronny, z wynędzniałą twarzą i postawą zgiętą przez ból. + +Na tę myśl wróciła mu zuchwałość. Utkwił w Winicjusza swe oczy, okolone czerwonymi obwódkami, i odszepnął: + +— A ty, gdym umierał z głodu, kazałeś mnie schłostać. + +Na chwilę umilkli obaj, po czym ozwał się głuchy głos Winicjusza: + +— Skrzywdziłem cię, Chilonie!… + +Wówczas Grek podniósł głowę i klasnąwszy w palce, co w Rzymie było oznaką lekceważenia i pogardy, odrzekł tak głośno, aby wszyscy mogli go słyszeć: + +— Przyjacielu, jeśli masz do mnie prośbę, przyjdź do domu mego na Eskwilinie o rannej porze, w której po kąpieli przyjmuję gości i klientów. + +I skinął ręką, a na ów znak Egipcjanie podnieśli lektykę, niewolnicy zaś, przybrani w żółte tuniki, poczęli wołać machając trzcinami: + +— Miejsce dla lektyki szlachetnego Chilona Chilonidesa! Miejsce! Miejsce!… + + + +Rozdział pięćdziesiąty piąty + +Ligia w długim, pośpiesznie pisanym liście żegnała na zawsze Winicjusza. Wiadomo jej było, że do więzienia nie wolno już nikomu przychodzić i że będzie mogła widzieć Winicjusza dopiero z areny. Toteż prosiła go, by dowiedział się, kiedy przypadnie ich kolej, i by był na igrzysku, albowiem chciała raz jeszcze zobaczyć go za życia. W liście jej nie znać było bojaźni. Pisała, że i ona, i inni tęsknią już do areny, na której znajdą wyzwolenie z więzienia. Spodziewając się przyjazdu Pomponii i Aulusa, błagała, by przyszli i oni. W każdym jej słowie widać było uniesienie i to oderwanie się od życia, w którym żyli wszyscy uwięzieni, a zarazem niezachwianą wiarę, że obietnice spełnić się muszą za grobem. „Czy Chrystus (pisała) teraz, czy po śmierci mnie wyzwoli, On ci obiecał mnie przez usta Apostoła, a więc ja twoja”. I zaklinała go, by jej nie żałował i nie dał się opanować bólowi. Śmierć nie była dla niej rozerwaniem ślubów. Z ufnością dziecka upewniała Winicjusza, że zaraz po męce w arenie powie Chrystusowi, iż w Rzymie został jej narzeczony, Marek, który tęskni po niej całym sercem. I myślała, że może Chrystus pozwoli wrócić na chwilę jej duszy do niego, aby mu powiedzieć, że żyje, że męki nie pamięta i że jest szczęśliwa. Cały jej list tchnął szczęściem i ogromną nadzieją. Była w nim tylko jedna prośba związana ze sprawami ziemi, aby Winicjusz zabrał ze spoliarium jej ciało i pochował ją jako swoją żonę w grobowcu, w którym sam niegdyś miał spocząć. + +On czytał ów list z rozdartą duszą, ale zarazem zdało mu się niepodobieństwem, aby Ligia mogła zginąć pod kłami dzikich zwierząt i aby Chrystus nie zlitował się nad nią. Jednakże w tym właśnie tkwiła nadzieja i ufność. Wróciwszy do domu odpisał, że będzie przychodził codziennie pod mury Tullianum czekać, póki Chrystus nie skruszy murów i nie odda mu jej. Nakazał wierzyć jej, że On może mu ją oddać nawet z cyrku, że Wielki Apostoł błaga Go o to i że chwila wyzwolenia jest bliska. Nawrócony centurion miał odnieść jej ów list nazajutrz. + +Lecz gdy Winicjusz przyszedł następnego dnia pod więzienie, setnik, opuściwszy szereg, zbliżył się do niego pierwszy i rzekł: + +— Posłuchaj mnie, panie. Chrystus, który cię doświadczył, okazał ci łaskę swoją. Dzisiejszej nocy przyszli wyzwoleńcy cezara i prefekta, aby wybrać im dziewice chrześcijańskie na pohańbienie; pytali się o oblubienicę twoją, lecz Pan nasz zesłał na nią gorączkę, na którą umierają więźnie w Tullianum, i poniechali jej. Wczoraj wieczór była już nieprzytomna i niech będzie błogosławione imię Zbawiciela, albowiem ta choroba, która ją ocaliła od hańby, może ją ocalić i od śmierci. + +Winicjusz oparł dłoń na naramienniku żołnierza, aby nie upaść, ów zaś mówił dalej: + +— Dziękuj miłosierdziu Pana. Linusa porwali i położyli na męki, ale widząc, że kona, oddali go. Może i tobie oddadzą ją teraz, a Chrystus wróci jej zdrowie. + +Młody trybun pozostał jeszcze chwilę ze spuszczoną głową, po czym podniósł ją i rzekł cicho: + +— Tak jest, setniku. Chrystus, który wybawił ją od hańby, wybawi ją od śmierci. + +I dosiedziawszy pod murem więzienia do wieczora, wrócił do domu, aby wysłać swoich ludzi po Linusa i kazać go przenieść do jednej ze swoich willi podmiejskich. + +Jednakże Petroniusz dowiedziawszy się o wszystkim postanowił działać jeszcze. Poprzednio był już u Augusty, teraz zaś udał się do niej po raz drugi. Zastał ją u łoża małego Rufiusa. Dziecko z rozbitą głową majaczyło w gorączce, matka zaś ratowała je z rozpaczą i zgrozą w sercu, myśląc, że jeśli je uratuje, to może tylko po to, aby wkrótce straszniejszą zginęło śmiercią. + +Zajęta wyłącznie swoim bólem, nie chciała nawet słuchać o Winicjuszu i Ligii, lecz Petroniusz przeraził ją. „Obraziłaś — rzekł jej — nowe nieznane bóstwo. Ty, Augusto, czcisz podobno hebrajskiego Jehowę, ale chrześcijanie utrzymują, że Chrystus jest jego synem, pomyśl więc, czy cię nie ściga gniew ojca. Kto wie, czy to, co się stało, nie jest ich zemstą i czy życie Rufiusa nie zależy od tego, jak postąpisz”. + +— Co chcesz, abym uczyniła? — spytała z przestrachem Poppea. + +— Przebłagaj zgniewane bóstwo. + +— Jak? + +— Ligia jest chora. Wpłyń na cezara lub Tygellina, żeby ją wydano Winicjuszowi. + +A ona spytała z rozpaczą: + +— Czy ty myślisz, że ja mogę? + +— Więc możesz co innego. Jeśli Ligia wyzdrowieje, musi iść na śmierć. Idź do świątyni Westy i zażądaj, aby virgo magna znalazła się wypadkiem koło Tullianum w chwili, gdy będą wyprowadzali więźniów na śmierć, i rozkazała uwolnić tę dziewczynę. Wielka westalka nie odmówi ci tego. + +— A jeśli Ligia umrze z gorączki? + +— Chrześcijanie mówią, że Chrystus jest mściwy, ale sprawiedliwy: być może, że przebłagasz go chęcią samą. + +— Niech mi da jaki znak, że ocali Rufiusa. + +Petroniusz wzruszył ramionami. + +— Ja nie przychodzę jako jego poseł, o boska; mówię ci tylko: bądź lepiej w zgodzie ze wszystkimi bóstwami rzymskimi i obcymi. + +— Pójdę! — rzekła złamanym głosem Poppea. + +Petroniusz odetchnął głęboko. + +„Nareszcie coś wskórałem!” — pomyślał. + +I wróciwszy do Winicjusza rzekł mu: + +— Proś swego Boga, by Ligia nie umarła na gorączkę, bo jeśli nie umrze, to wielka westalka rozkaże ją uwolnić. Sama Augusta będzie ją o to prosiła. + +Winicjusz popatrzył na niego oczyma, w których błyszczała gorączka, i odpowiedział: + +— Ją uwolni Chrystus. + +A Poppea, która dla ocalenia Rufiusa gotowa była palić hekatomby wszystkim bogom świata, tegoż jeszcze wieczora udała się na Forum do westalek, powierzywszy opiekę nad chorym dzieckiem wiernej piastunce Sylwii, która i ją samą wyniańczyła. + +Lecz na Palatynie wyrok na dziecko był już wydany. Zaledwie bowiem lektyka cesarzowej znikła za Wielką Bramą, do komnaty, w której spoczywał mały Rufius, weszli dwaj wyzwoleńcy cezara, z których jeden rzucił się na starą Sylwię i zatkał jej usta, drugi zaś, chwyciwszy miedziany posążek Sfinksa, ogłuszył ją pierwszym uderzeniem. + +Po czym zbliżyli się do Rufiusa. Trawiony gorączką i bezprzytomny chłopak nie zdając sobie sprawy, co dzieje się koło niego, uśmiechał się do nich i mrużył swe śliczne oczy, jakby usiłował ich rozpoznać. Lecz oni zdjąwszy z niańki pas, zwany cingulum, zadzierzgnęli mu go koło szyi i poczęli zaciskać. Dziecko, zawoławszy raz matki, skonało łatwo. Za czym owinęli je w prześcieradło i siadłszy na przygotowane konie pośpieszyli aż do Ostii, gdzie wrzucili ciało w morze. + +Poppea nie zastawszy wielkiej dziewicy, która wraz z innymi westalkami była u Watyniusza, wróciła wkrótce na Palatyn. Znalazłszy puste łoże i zastygłe ciało Sylwii, zemdlała, a gdy ją otrzeźwiono, poczęła krzyczeć i dzikie jej krzyki rozlegały się przez noc całą i dzień następny. + +Lecz trzeciego dnia cezar kazał jej przyjść na ucztę, więc przybrawszy się w ametystową tunikę, przyszła i siedziała z kamienną twarzą, złotowłosa, milcząca, cudna i złowroga jak anioł śmierci. + + + +Rozdział pięćdziesiąty szósty + +Zanim Flawiusze wznieśli Koloseum, amfiteatra w Rzymie budowano przeważnie z drzewa, toteż wszystkie niemal spłonęły w czasie pożaru. Nero jednak dla wyprawienia przyobiecanych igrzysk kazał wznieść kilka, a między nimi jeden olbrzymi, na który zaraz po ugaszeniu ognia poczęto sprowadzać morzem i Tybrem potężne pnie drzew, wyciętych na stokach Atlasu. Ponieważ igrzyska wspaniałością i liczbą ofiar miały przejść wszystkie poprzednie, dodano więc obszerne pomieszczenia dla ludzi i zwierząt. Tysiące rzemieślników pracowało nad budową dniem i nocą. Budowano i ozdabiano bez wytchnienia. Lud opowiadał sobie cuda o oparciach wykładanych brązem, bursztynem, kością słoniową, perłowcem i skorupnikiem zamorskich żółwiów. Biegnące wzdłuż siedzeń kanały, napełnione lodowatą wodą z gór, miały utrzymywać w budynku chłód przyjemny, nawet w czasie największych upałów. Olbrzymie purpurowe velarium zabezpieczało od promieni słonecznych. Między rzędami siedzeń ustawiono kadzielnice do palenia wonności arabskich; w górze pomieszczono przyrządy do skrapiania widzów rosą szafranową i werweną. Słynni budowniczowie, Sewerus i Ceder, wysilili całą swą wiedzę, by wznieść amfiteatr niezrównany, a zarazem mogący pomieścić taką liczbę ciekawych, jakiej dotąd żaden ze znanych nie mógł pomieścić. + +Toteż w dniu, w którym miał rozpocząć się ludus matutinus, tłumy gawiedzi czekały od świtu na otwarcie wrót, wsłuchując się z lubością w ryk lwów, chrapliwe beczenie panter i wycie psów. Zwierzętom nie dawano jeść od dwóch dni, a natomiast przesuwano przed nimi zakrwawione kawały mięsa, by tym bardziej pobudzić w nich wściekłość i głód. Chwilami też zrywała się taka burza dzikich głosów, że ludzie stojący przed cyrkiem nie mogli rozmawiać, a wrażliwsi bledli ze strachu. Lecz wraz ze wschodem słońca zabrzmiały w obrębie cyrku pieśni donośne, ale spokojne, których słuchano ze zdziwieniem, powtarzając sobie wzajem: „Chrześcijanie! Chrześcijanie!” Jakoż mnogie ich zastępy sprowadzono do amfiteatru jeszcze w nocy i nie z jednego tylko więzienia, jak był pierwotny zamiar, ale ze wszystkich po trochu. Wiedziano w tłumie, że widowiska pociągną się przez całe tygodnie i miesiące, ale spierano się, czy z tą częścią chrześcijan, która była przeznaczona na dziś, zdołają skończyć w ciągu jednego dnia. Głosy męskie, kobiece i dziecinne, śpiewające pieśń poranną, były tak liczne, iż znawcy utrzymywali, że choćby po sto i dwieście ciał wysyłano naraz, zwierzęta zmęczą się, nasycą i do wieczora nie potrafią wszystkich porozrywać. Inni twierdzili, że zbyt wielka liczba ofiar, występujących jednocześnie na arenie, rozrywa uwagę i nie pozwala lubować się jak należy widowiskiem. W miarę jak zbliżała się chwila otwarcia korytarzy prowadzących do wnętrza, zwanych vomitoriami, lud ożywiał się, rozweselał i spierał o rozmaite tyczące widowiska rzeczy. Poczęły się tworzyć stronnictwa, podnoszące większą sprawność lwów lub tygrysów w rozdzieraniu ludzi. Tu i ówdzie czyniono zakłady. Inni jednak rozprawiali o gladiatorach, którzy mieli wystąpić przed chrześcijanami na arenie, i znów tworzyły się stronnictwa to Samnitów, to Galów, to Mirmilonów, to Traków, to sieciarzy. Wczesnym rankiem większe lub mniejsze ich oddziały poczęły pod przywództwem mistrzów, zwanych lanistami, napływać do amfiteatru. Nie chcąc się utrudzać przed czasem, szli bez zbroi, często zupełnie nadzy, często z zielonymi gałęziami w ręku lub uwieńczeni w kwiaty, młodzi, piękni w świetle porannym i pełni życia. Ciała ich błyszczące od oliwy, potężne, jakby wykowane w marmurze, wprawiały w zachwyt rozmiłowany w kształtach lud. Wielu z nich znano osobiście i co chwila rozlegały się okrzyki: „Witaj, Furnius! Witaj, Leo! Witaj, Maksymus! Witaj, Diomedes!” Młode dziewczęta wznosiły ku nim oczy pełne miłości, oni zaś upatrywali, gdzie która najpiękniejsza, i odzywali się do nich żartobliwymi słowami, jakby żadna troska nie ciążyła nad nimi, przesyłając całusy lub wołając: „Obejmij, nim śmierć obejmie!” Po czym znikali w bramach, z których wielu nie miało już wyjść więcej. Lecz coraz nowe pochody rozrywały uwagę tłumów. Za gladiatorami szli mastygoforowie, to jest ludzie zbrojni w bicze, których obowiązkiem było smagać i podniecać walczących. Potem muły ciągnęły w stronę spoliarium całe szeregi wozów, na których poukładane były stosy drewnianych trumien. Na ten widok cieszył się lud, wnioskując z ich liczby o ogromie widowiska. + +Za czym ciągnęli ludzie, którzy mieli dobijać rannych, przebrani tak, aby każdy podobny był do Charona lub do Merkurego, za czym ludzie pilnujący porządku w cyrku, rozdający siedzenia, za czym niewolnicy do roznoszenia potraw i chłodników, a wreszcie pretorianie, których każdy cezar zawsze miewał w amfiteatrze pod ręką. + +Otworzono wreszcie vomitoria i tłumy runęły do środka. Lecz takie było mnóstwo zgromadzonych, że płynęli i płynęli przez całe godziny, aż dziwno było, że amfiteatr może tak nieprzeliczoną czerń pochłonąć. Ryki zwierząt, czujących wyziewy ludzkie, wzmogły się jeszcze. Lud huczał w cyrku przy zajmowaniu miejsc jak fala w czasie burzy. + +Przybył na koniec prefekt miasta w otoczeniu wigilów, a po nim nieprzerwanym już łańcuchem poczęły się zmieniać lektyki senatorów, konsulów, pretorów, edylów, urzędników publicznych i pałacowych, starszyzny pretoriańskiej, patrycjuszów i wykwintnych kobiet. Niektóre lektyki poprzedzali liktorowie, niosący siekiery wśród pęku rózg, inne tłumy niewolników. W słońcu migotały złocenia lektyk, białe i różnobarwne suknie, pióra, zausznice, klejnoty, stal toporów. Z cyrku dochodziły okrzyki, jakimi lud witał potężnych dostojników. Od czasu do czasu przybywały jeszcze niewielkie oddziały pretorianów. + +Lecz kapłani z rozmaitych świątyń przybyli nieco później, a za nimi dopiero niesiono święte dziewice Westy, które poprzedzali liktorowie. Z rozpoczęciem widowiska czekano już tylko na cezara, który też nie chcąc narażać ludu na zbyt długie oczekiwanie i pragnąc ująć go sobie pośpiechem, przybył niebawem w towarzystwie Augusty i augustianów. + +Petroniusz przybył między augustianami, mając w swej lektyce Winicjusza. Ów wiedział, że Ligia jest chora i bezprzytomna, ale ponieważ w ostatnich dniach dostęp do więzienia był jak najsurowiej strzeżony, ponieważ dawne straże zastąpiono nowymi, którym nie wolno było rozmawiać ze stróżami, jak również udzielać najmniejszych wiadomości tym, którzy przychodzili pytać o więźniów, nie był więc pewien, czy nie ma jej między ofiarami przeznaczonymi na pierwszy dzień widowiska. Dla lwów mogli wysłać i chorą, choćby bezprzytomną. Ale ponieważ ofiary miały być poobszywane w skóry zwierząt i wysyłane całymi gromadami na arenę, przeto nikt z widzów nie mógł sprawdzić, czy jedna więcej lub mniej znajduje się między nimi, i nikt żadnej rozpoznać. Stróże i cała służba amfiteatru była przekupiona, z bestiariuszami stanął zaś układ, że ukryją Ligię w jakimś ciemnym zakątku amfiteatru, a nocą wydadzą ją w ręce pewnego Winicjuszowego dzierżawcy, który natychmiast wywiezie ją w Góry Albańskie. Petroniusz, przypuszczony do tajemnicy, radził Winicjuszowi, by otwarcie udał się z nim do amfiteatru i dopiero przy wejściu wymknął się w tłoku i pośpieszył do lochów, gdzie dla uniknięcia możliwych pomyłek osobiście miał wskazać stróżom Ligię. + +Stróże puścili go małymi drzwiczkami, którymi wychodzili sami. Jeden z nich, imieniem Syrus, poprowadził go natychmiast do chrześcijan. Po drodze rzekł: + +— Nie wiem, panie, czy znajdziesz, czego szukasz. My dopytywaliśmy się o dziewicę imieniem Ligia, nikt jednak nie dał nam odpowiedzi, ale być może, iż nie ufają nam. + +— Dużo ich jest? — pytał Winicjusz. + +— Wielu musi, panie, pozostać na jutro. + +— Czy są chorzy między nimi? + +— Takich, którzy by nie mogli ustać na nogach, nie masz. + +To rzekłszy Syrus otworzył drzwi i weszli jakby do ogromnej izby, ale niskiej i ciemnej, światło bowiem przychodziło do niej jedynie przez zakratowane otwory, oddzielające ją od areny. Winicjusz z początku nie mógł nic dojrzeć, słyszał tylko w izbie szmer głosów i okrzyki ludu, dochodzące z amfiteatru. Lecz po chwili, gdy oczy jego przywykły do zmroku, ujrzał całe gromady dziwacznych istot, podobnych do wilków i niedźwiedzi. Byli to chrześcijanie, poobszywani w skóry zwierząt. Jedni z nich stali, drudzy modlili się klęcząc. Tu i ówdzie z długich włosów, spływających po skórze, można było odgadnąć, że ofiara jest kobietą. Matki, podobne do wilczyc, nosiły na ręku również kosmato obszyte dzieci. Lecz spod skór wychylały się twarze jasne, oczy w mroku połyskiwały radością i gorączką. Widocznym było, że większą część tych ludzi opanowała jedna myśl, wyłączna i zaziemska, która jeszcze za życia znieczuliła ich na wszystko, co się koło nich dziać i co ich spotkać mogło. Niektórzy, zapytywani o Ligię przez Winicjusza, patrzyli nań oczyma jakby zbudzonymi ze snu, nie odpowiadając na pytania; inni uśmiechali się do niego kładąc palce na ustach lub wskazując na żelazne kraty, przez które wchodziły jasne snopy blasku. Dzieci tylko płakały gdzieniegdzie, przestraszone rykiem bestii, wyciem psów, wrzaskiem ludu i podobnymi do zwierząt postaciami własnych rodziców. Winicjusz, idąc obok stróża Syrusa, patrzył w twarze, szukał, rozpytywał, chwilami potykał się o ciała tych, którzy pomdleli z natłoku, zaduchu i gorąca, i przeciskał się dalej w ciemną głąb izby, która zdawała się być tak obszerną jak cały amfiteatr. + +Lecz nagle zatrzymał się, albowiem zdawało mu się, że w pobliżu kraty ozwał się jakiś znajomy mu głos. Posłuchawszy przez chwilę, zawrócił i przecisnąwszy się przez tłum, stanął blisko. Snop światła padał na głowę mówiącego i w blasku tym Winicjusz rozpoznał spod wilczej skóry wychudłą i nieubłaganą twarz Kryspa. + +— Żałujcie za grzechy wasze — mówił Kryspus — bo oto chwila zaraz nadejdzie. Ale kto myśli, że samą śmiercią okupi winy, ten nowy grzech popełnia i strącony będzie w ogień wieczny. Każdym grzechem waszym, któryście za życia popełnili, odnawialiście mękę Pana, jakże więc śmiecie mniemać, by ta, która was czeka, mogła tamtą okupić? Jednaką śmiercią pomrą dziś sprawiedliwi i grzeszni, ale Pan swoich odróżni. Biada wam, albowiem kły lwów podrą ciała wasze, ale nie podrą win waszych ni waszego rachunku z Bogiem. Pan okazał dość miłosierdzia, gdy pozwolił na krzyż się przybić, ale odtąd będzie tylko sędzią, który żadnej winy bez kary nie zostawi. Więc którzyście myśleli, iż męką zgładzicie grzechy wasze, bluźniliście przeciw sprawiedliwości Boskiej i tym głębiej będziecie pogrążeni. Skończyło się miłosierdzie, a przyszedł czas gniewu Bożego. Oto za chwilę staniecie przed strasznym sądem, wobec którego zaledwie cnotliwy się ostoi. Żałujcie za grzechy, albowiem otwarte są czeluści piekielne, i biada wam, mężowie i żony, biada, rodzice i dzieci! + +I wyciągnąwszy kościste dłonie trząsł nimi nad pochylonymi głowami, nieustraszony, ale też i nieubłagany nawet wobec śmierci, na którą za chwilę pójść mieli wszyscy owi skazańcy. Po jego słowach ozwały się głosy: „Żałujmy za grzechy nasze!” , po czym zapadło milczenie i słychać było tylko płacz dzieci i uderzenia rąk o piersi. Winicjuszowi zaś krew ścięła się w żyłach. On, który całą nadzieję złożył w miłosierdziu Chrystusa, usłyszał teraz, że nadszedł dzień gniewu i że miłosierdzia nie zjedna nawet śmierć na arenie. Przez głowę przebiegła mu wprawdzie jasna i szybka jak błyskawica myśl, że Piotr Apostoł inaczej przemówiłby do tych mających umrzeć, niemniej jednak groźne, pełne fanatyzmu słowa Kryspa i ta ciemna izba z kratami, za którymi było pole męki, i bliskość jej, i natłok ofiar przybranych już na śmierć napełniły mu duszę zgrozą i przerażeniem. Wszystko to razem wzięte wydało mu się straszne i stokroć okropniejsze niż najkrwawsze bitwy, w których brał udział. Zaduch i żar poczęły go dusić. Pot zimny wystąpił mu na czoło. Chwyciła go obawa, że zemdleje jak ci, o których ciała potykał się czyniąc poszukiwania w głębi izby, więc gdy pomyślał jeszcze, że lada chwila mogą otworzyć kraty, począł wołać głośno Ligii i Ursusa, w nadziei, że jeśli nie oni, to ktoś znający ich mu odpowie. + +Jakoż natychmiast jakiś człowiek, przybrany za niedźwiedzia, pociągnął go za togę i rzekł: + +— Panie, zostali w więzieniu. Mnie ostatniego wyprowadzono i widziałem ją chorą na łożu. + +— Kto jesteś? — spytał Winicjusz. + +— Fossor, w którego chacie Apostoł chrzcił cię, panie. Uwięziono mnie przed trzema dniami, a dziś już umrę. + +Winicjusz odetchnął. Wchodząc tu, życzył sobie znaleźć Ligię, obecnie zaś gotów był dziękować Chrystusowi, że jej tu nie ma, i w tym widzieć znak Jego miłosierdzia. + +Tymczasem fossor pociągnął go jeszcze raz za togę i rzekł: + +— Pamiętasz, panie, że to ja zaprowadziłem cię do Korneliuszowej winnicy, gdzie w szopie nauczał Apostoł? + +— Pamiętam — odpowiedział Winicjusz. + +— Widziałem go później na dzień przedtem, nim mnie uwięzili. Pobłogosławił mi i mówił, iż przyjdzie do amfiteatru przeżegnać ginących. Chciałbym na niego patrzeć w chwili śmierci i widzieć znak krzyża, bo wówczas łatwiej mi będzie umrzeć, więc jeśli wiesz, panie, gdzie on jest, to mi powiedz. + +Winicjusz zniżył głos i odrzekł: + +— Jest między ludźmi Petroniusza, przebrany za niewolnika. Nie wiem, gdzie wybrali miejsce, ale wrócę do cyrku i zobaczę. Ty patrz na mnie, gdy wyjdziecie na arenę, ja zaś podniosę się i zwrócę głowę w ich stronę. Wówczas go odnajdziesz oczyma. + +— Dzięki ci, panie, i pokój z tobą. + +— Niech ci Zbawiciel będzie miłościw. + +— Amen. + +Winicjusz wyszedł z cuniculum i udał się do amfiteatru, gdzie miał miejsce obok Petroniusza, wśród innych augustianów. + +— Jest? — zapytał go Petroniusz. + +— Nie ma jej. Została w więzieniu. + +— Słuchaj, co mi jeszcze przyszło na myśl, ale słuchając patrz na przykład na Nigidię, aby się zdawało, że rozmawiamy o jej uczesaniu… Tygellinus i Chilo spoglądają na nas w tej chwili… Słuchaj więc: niech Ligię nocą włożą w trumnę i wyniosą z więzienia, jako umarłą, reszty się domyślasz. + +— Tak — odpowiedział Winicjusz. + +Dalszą rozmowę przerwał im Tuliusz Senecjo, który pochyliwszy się ku nim, rzekł: + +— Nie wiecie, czy chrześcijanom dadzą broń? + +— Nie wiemy — odpowiedział Petroniusz. + +— Wolałbym, gdyby ją dali — mówił Tuliusz — inaczej arena zbyt prędko staje się podobna do jatek rzeźniczych. Ale co za przepyszny amfiteatr! + +Rzeczywiście, widok był wspaniały. Niższe siedzenia, nabite togami, bielały jak śnieg. W wyzłoconym podium siedział cezar w diamentowym naszyjniku, ze złotym wieńcem na głowie, obok niego piękna i posępna Augusta, obok po obu stronach westalki, wielcy urzędnicy, senatorowie w bramowanych płaszczach, starszyzna wojskowa w błyszczących zbrojach, słowem, wszystko, co w Rzymie było potężne, świetne i bogate. W dalszych rzędach siedzieli rycerze, a wyżej czerniało kręgiem morze głów ludzkich, nad którymi od słupa do słupa zwieszały się girlandy, uwite z róż, lilii, sasanek, bluszczu i winogradu. + +Lud rozmawiał głośno, nawoływał się, śpiewał, chwilami wybuchał śmiechem nad jakimś dowcipnym słowem, które przesyłano sobie z rzędu do rzędu, i tupał z niecierpliwości, by przyśpieszyć widowisko. + +Wreszcie tupanie stało się podobne do grzmotów i nieustające. Wówczas prefekt miasta, który poprzednio już był ze świetnym orszakiem objechał arenę, dał znak chustką, na który w amfiteatrze odpowiedziało powszechne: „Aaa!…”, wyrwane z tysiąców piersi. + +Zwykle widowisko rozpoczynało się od łowów na dzikiego zwierza, w których celowali rozmaici barbarzyńcy z północy i południa, tym razem jednak zwierząt miało być aż nadto, rozpoczęto więc od andabatów, to jest od ludzi przybranych w hełmy bez otworów na oczy, a zatem bijących się na oślep. Kilkunastu ich, wyszedłszy naraz na arenę, poczęło machać mieczami w powietrzu; mastygoforowie za pomocą długich wideł posuwali jednych ku drugim, aby mogło przyjść do spotkania. Wykwintniejsi widzowie patrzyli obojętnie i z pogardą na podobne widowisko, lecz lud bawił się niezgrabnymi ruchami szermierzy, gdy zaś trafiało się, że spotykali się plecami, wybuchał głośnym śmiechem, wołając: „W prawo!”, „W lewo!”, „Wprost!”, i często myląc umyślnie przeciwników. + +Kilka par sczepiło się jednak i walka poczynała być krwawą. Zawziętsi zapaśnicy rzucali tarcze i podając sobie lewe ręce, aby nie rozłączyć się więcej, prawymi walczyli na zabój. Kto padł, podnosił palce do góry, błagając tym znakiem litości, lecz na początku widowiska lud zwykle domagał się śmierci ranionych, zwłaszcza gdy chodziło o andabatów, którzy mając twarze zakryte pozostawali mu nie znani. Z wolna liczba walczących zmniejszała się coraz bardziej, a gdy wreszcie pozostało dwóch tylko, popchnięto ich ku sobie tak, że spotkawszy się padli obaj na piasek i zakłuli się na nim wzajemnie. Wówczas, wśród okrzyków: „Dokonano!” — posługacze uprzątnęli trupy, pacholęta zaś zagrabiły krwawe ślady na arenie i potrząsnęły ją listkami szafranu. + +Teraz miała nastąpić poważniejsza walka, budząca zaciekawienie nie tylko motłochu, ale i ludzi wykwintnych, w czasie której młodzi patrycjusze czynili nieraz ogromne zakłady, zgrywając się częstokroć do nitki. Wraz też zaczęły krążyć z rąk do rąk tabliczki, na których wypisywano imiona ulubieńców, a zarazem ilość sestercji, jaką każdy stawiał za swoim wybranym. Spectati, to jest zapaśnicy, którzy występowali już na arenie i odnosili na niej zwycięstwa, zyskiwali najwięcej zwolenników, lecz między grającymi byli i tacy, którzy stawiali znaczne sumy na gladiatorów nowych i całkiem nie znanych, w tej nadziei, że na wypadek ich zwycięstwa zagarną olbrzymie zyski. Zakładał się sam cezar i kapłani, i westalki, i senatorowie, i rycerze, i lud. Ludzie z gminu, gdy zbrakło im pieniędzy, stawiali często w zakład własną wolność. Czekano też z biciem serca, a nawet i trwogą, na ukazanie się szermierzy i niejeden czynił głośne śluby bogom, by zjednać ich opiekę dla swego ulubieńca. + +Jakoż gdy ozwały się przeraźliwe odgłosy trąb, w amfiteatrze uczyniła się cisza oczekiwania. Tysiące oczu zwróciło się ku wielkim wrzeciądzom, do których zbliżył się człowiek przybrany za Charona i wśród ogólnego milczenia trzykrotnie zastukał w nie młotem, niby wywołując na śmierć tych, którzy byli za nimi ukryci. Po czym otworzyły się z wolna obie połowy bramy, ukazując czarną czeluść, z której poczęli wysypywać się na jasną arenę gladiatorowie. Szli oddziałami po dwudziestu pięciu ludzi, osobno Trakowie, osobno Mirmilonowie, Samnici, Galowie, wszyscy ciężko zbrojni, a wreszcie retiarii, dzierżący w jednym ręku sieć, w drugim trójząb. Na ich widok tu i ówdzie zerwały się po ławkach oklaski, które wkrótce zmieniły się w jedną ogromną i przeciągłą burzę. Od góry do dołu widać było rozpalone twarze, klaszczące dłonie i otwarte usta, z których wyrywały się okrzyki. Oni zaś okrążyli całą arenę krokiem równym i sprężystym, migocąc orężem i bogatymi zbrojami, po czym zatrzymali się przed cesarskim podium dumni, spokojni i świetni. Przeraźliwy głos rogu uciszył oklaski, a wówczas zapaśnicy wyciągnęli w górę prawice i wznosząc oczy i głowy ku cesarzowi, poczęli wołać, a raczej śpiewać przeciągłymi głosami: + + +Ave, caesar imperator! +Morituri te salutant! + +Za czym rozsunęli się szybko, zajmując osobne miejsca na okręgu areny. Mieli na siebie uderzać całymi oddziałami, lecz pierwej dozwolono słynniejszym szermierzom stoczyć ze sobą szereg pojedynczych walk, w których najlepiej okazywała się siła, zręczność i odwaga przeciwników. Jakoż wnet spomiędzy „Galów” wysunął się zapaśnik, znany dobrze miłośnikom amfiteatru pod imieniem „Rzeźnika” (Lanio), zwycięzca w wielu igrzyskach. W wielkim hełmie na głowie i pancerzu, opinającym z przodu i z tyłu jego potężną pierś, wyglądał w blasku na żółtej arenie jak olbrzymi błyszczący żuk. Nie mniej słynny retiarius, Kalendio, wystąpił przeciw niemu. + +Między widzami poczęto się zakładać: + +— Pięćset sestercji za Galem! + +— Pięćset za Kalendiem! + +— Na Herkulesa! Tysiąc! + +— Dwa tysiące! + +Tymczasem Gal doszedłszy do środka areny, począł się znów cofać z nastawionym mieczem i zniżając głowę przypatrywał się uważnie przez otwory w przyłbicy przeciwnikowi, lekki zaś, o ślicznych posągowych kształtach retiarius, całkiem nagi, prócz przepaski w biodrach, okrążał szybko ciężkiego nieprzyjaciela, machając z wdziękiem siecią, pochylając lub podnosząc trójząb i śpiewając zwykłą pieśń „sieciarzy”: + + +Nie chcę ciebie, ryby szukam, +Czemu zmykasz, Galu? + +Lecz Gal nie zmykał, po chwili bowiem zatrzymał się i stanąwszy w miejscu, począł obracać się tylko nieznacznym ruchem, tak aby zawsze mieć z przodu nieprzyjaciela. W jego postaci i potwornie wielkiej głowie było teraz coś strasznego. Widzowie rozumieli doskonale, że to ciężkie, zakute w miedź ciało zbiera się do nagłego rzutu, który może walkę rozstrzygnąć. Sieciarz tymczasem to przyskakiwał do niego, to odskakiwał, czyniąc swymi potrójnymi widłami ruchy tak szybkie, że wzrok ludzki z trudnością mógł za nimi podążyć. Dźwięk zębów o tarczę rozległ się kilkakrotnie, lecz Gal ani się zachwiał, dając tym świadectwo olbrzymiej swej siły. Cała jego uwaga zdawała się być skupioną nie na trójząb, ale na sieć, która krążyła ustawicznie nad jego głową jak ptak złowrogi. Widzowie, zatrzymawszy oddech w piersi, śledzili mistrzowską grę gladiatorów. Lanio, upatrzywszy chwilę, runął wreszcie na przeciwnika, ów zaś z równą szybkością przemknął się pod jego mieczem i wzniesionym ramieniem, wyprostował się i rzucił siecią. + +Gal, zwróciwszy się na miejscu, zatrzymał ją tarczą, po czym rozskoczyli się obaj. W amfiteatrze zagrzmiały okrzyki: „Macte!” — w niższych zaś rzędach poczęto robić nowe zakłady. Sam cezar, który z początku rozmawiał z westalką Rubrią i nie bardzo dotąd zważał na widowisko, zwrócił głowę ku arenie. + +Oni zaś poczęli znów walczyć tak wprawnie i z taką dokładnością w ruchach, iż chwilami wydawało się, że chodzi im nie o śmierć lub życie, ale o wykazanie swej zręczności. Lanio, dwukrotnie jeszcze wywinąwszy się z sieci, począł się na nowo cofać ku okręgowi areny. Wówczas jednak ci, którzy trzymali przeciw niemu, nie chcąc, by wypoczął, poczęli krzyczeć: „Nacieraj!” Gal usłuchał i natarł. Ramię sieciarza oblało się nagle krwią i sieć mu zwisła. Lanio skurczył się i skoczył chcąc zadać cios ostatni. Lecz w tej chwili Kalendio, który umyślnie udał, że nie może już władać siecią, przegiął się w bok, uniknął pchnięcia i wsunąwszy trójząb między kolana przeciwnika, zwalił go na ziemię. + +Ów chciał powstać, lecz w mgnieniu oka spowiły go fatalne sznury, w których każdym ruchem zaplątywał silniej ręce i nogi. Tymczasem razy trójzęba przygważdżały go raz po raz do ziemi. Raz jeszcze wysilił się, wsparł na ręku i wyprężył, by powstać, na próżno! Podniósł jeszcze ku głowie mdlejącą rękę, w której nie mógł już miecza utrzymać, i padł na wznak. Kalendio przycisnął mu zębami wideł szyję do ziemi i wsparłszy się obu rękami na ich trzonie, zwrócił się w stronę cesarskiej loży. + +Cały cyrk począł się trząść od oklasków i ludzkiego ryku. Dla tych, którzy trzymali za Kalendiem, był on w tej chwili większy niż cezar, ale właśnie dlatego znikła w ich sercu zawziętość i przeciw Laniowi, który kosztem krwi własnej napełnił im kieszenie. Rozdwoiły się więc życzenia ludu. Na wszystkich ławach ukazały się w połowie znaki śmierci, w połowie politowania, lecz sieciarz patrzył tylko w lożę cezara i westalek, czekając, co oni postanowią. + +Na nieszczęście Nero nie lubił Lania, albowiem na ostatnich igrzyskach przed pożarem, zakładając się przeciw niemu, przegrał do Licyniusza znaczną sumę, wysunął więc rękę z podium i zwrócił wielki palec ku ziemi. + +Westalki powtórzyły znak natychmiast. Wówczas Kalendio przykląkł na piersiach Gala, wydobył krótki nóż, który nosił za pasem, i odchyliwszy zbroi koło szyi przeciwnika, wbił mu po rękojeść w gardło trójkątne ostrze. + +— Peractum est! — rozległy się głosy w amfiteatrze. + +Lanio zaś drgał czas jakiś jak zarżnięty wół i kopał nogami piasek, po czym wyprężył się i pozostał nieruchomy. + +Merkury nie potrzebował sprawdzać rozpalonym żelazem, czy żyje jeszcze. Wnet uprzątnięto go i wystąpiły inne pary, po których przejściu zawrzała dopiero walka całych oddziałów. Lud brał w niej udział duszą, sercem, oczyma: wył, ryczał, świstał, klaskał, śmiał się, podniecał walczących, szalał. Na arenie podzieleni na dwa zastępy gladiatorowie walczyli z wściekłością dzikich zwierząt: pierś uderzała o pierś, ciała splatały się w śmiertelnym uścisku, trzeszczały w stawach potężne członki, miecze topiły się w piersiach i brzuchach, pobladłe usta buchały krwią na piasek. Kilkunastu nowicjuszów chwyciła pod koniec trwoga tak straszna, że wyrwawszy się z zamętu, poczęli uciekać, lecz mastygoforowie zagnali ich wnet w bitwę batami, zakończonymi ołowiem. Na piasku potworzyły się wielkie ciemne plamy; coraz więcej nagich i zbrojnych ciał leżało pokotem na kształt snopów. Żywi walczyli na trupach, potykali się o zbroje, o tarcze, krwawili nogi o połamany oręż i padali. Lud nie posiadał się z radości, upajał się śmiercią, dyszał nią, nasycał oczy jej widokiem i z rozkoszą wciągał w płuca jej wyziewy. + +Zwyciężeni legli wreszcie niemal wszyscy. Zaledwie kilku rannych klękło na środku areny i chwiejąc się wyciągnęło ku widzom ręce z prośbą o zmiłowanie. Zwycięzcom rozdano nagrody, wieńce, gałązki oliwne i nastąpiła chwila odpoczynku, która z rozkazu wszechwładnego cezara zmieniła się w ucztę. W wazach zapalono wonności. Skrapiacze zraszali lud deszczykiem szafrannym i fiołkowym. Roznoszono chłodniki, pieczone mięsiwa, słodkie ciasta, wino, oliwę i owoce. Lud pożerał, rozmawiał i wykrzykiwał na cześć cezara, by skłonić go do tym większej hojności. Jakoż gdy nasycono głód i pragnienie, setki niewolników wniosły pełne podarunków kosze, z których przybrane za amorów pacholęta wyjmowały rozmaite przedmioty i obu rękoma rozrzucały wśród ławek. W chwili gdy rozdawano loteryjne tessery, powstała bójka: ludzie cisnęli się, przewracali, deptali jedni po drugich, krzyczeli o ratunek, przeskakiwali przez rzędy siedzeń i dusili się w straszliwym tłoku, kto bowiem dostał szczęśliwą liczbę, mógł wygrać nawet dom z ogrodem, niewolnika, wspaniałą odzież lub osobliwe dzikie zwierzę, które następnie sprzedawał do amfiteatru. Czyniły się z tego powodu takie zamęty, że częstokroć pretorianie musieli wprowadzać ład, po każdym zaś rozdawnictwie wynoszono z widowni ludzi z połamanymi rękoma, nogami lub nawet zadeptanych na śmierć w ścisku. + +Lecz bogatsi nie brali udziału w walce o tessery. Augustianie zabawiali się tym razem widokiem Chilona i przedrwiwaniem z jego daremnych usiłowań, by pokazać ludziom, że na walkę i rozlew krwi może patrzeć tak dobrze jak każdy inny. Próżno jednak nieszczęśliwy Grek marszczył brwi, zagryzał wargi i zaciskał pięści tak, że aż paznokcie wpijały mu się w dłonie. Zarówno jego grecka natura, jak i jego osobiste tchórzostwo nie znosiły takich widowisk. Twarz mu pobladła, czoło operliło się kroplami potu, wargi posiniały, oczy wpadły, zęby poczęły szczękać, a ciało chwyciła drżączka. Po ukończonej walce przyszedł nieco do siebie, lecz gdy wzięto go na języki, zdjął go nagły gniew i począł odgryzać się rozpaczliwie. + +— Ha, Greku! Nieznośny ci widok podartej ludzkiej skóry — mówił pociągając go za brodę Watyniusz. + +Chilo zaś wyszczerzył na niego swe dwa ostatnie żółte zęby i odrzekł: + +— Mój ojciec nie był szewcem, więc nie umiem jej łatać. + +— Macte! Habet! — zawołało kilka głosów. + +Lecz inni drwili dalej. + +— Nie on winien, że zamiast serca ma w piersiach kawał sera! — zawołał Senecjo. + +— Nie tyś winien, że zamiast głowy masz pęcherz — odparł Chilo. + +— Może zostaniesz gladiatorem! Dobrze byś wyglądał z siecią na arenie. + +— Gdybym ciebie w nią złowił, złowiłbym cuchnącego dudka. + +— A jak będzie z chrześcijanami? — pytał Festus z Ligurii. — Czy nie chciałbyś zostać psem i kąsać ich? + +— Nie chciałbym zostać twoim bratem. + +— Ty meocki trądzie! + +— Ty liguryjski mule! + +— Skóra cię swędzi widocznie, ale nie radzęć prosić mnie, bym cię podrapał. + +— Drap sam siebie. Jeśli zdrapiesz własne pryszcze, zniszczysz, co w tobie jest najlepszego. + +I w ten sposób oni napadali go, on zaś odgryzał się zjadliwie wśród powszechnego śmiechu. Cezar klaskał w dłonie, powtarzał: „Macte!”, i podniecał ich. Po chwili jednak zbliżył się Petroniusz i dotknąwszy rzeźbioną w kości słoniowej laseczką ramienia Greka, rzekł zimno: + +— To dobrze, filozofie, aleś w jednym tylko pobłądził: bogowie stworzyli cię rzezimieszkiem, tyś zaś został demonem, i dlatego nie wytrzymasz! + +Starzec popatrzył na niego swymi zaczerwienionymi oczyma, wszelako tym razem nie znalazł jakoś gotowej obelgi. Na chwilę umilkł, po czym odpowiedział jakby z pewnym wysileniem: + +— Wytrzymam!… + +Ale tymczasem trąby dały znać, że przerwa w widowisku skończona. Ludzie poczęli opuszczać przedziały, w których gromadzili się dla wyprostowania nóg i dla rozmowy. Wszczął się ruch ogólny i zwykłe kłótnie o zajmowane poprzednio siedzenia. Senatorowie i patrycjusze dążyli do swoich miejsc. Z wolna uciszał się gwar i amfiteatr przychodził do ładu. Na arenie pojawiła się gromada ludzi, aby tu i ówdzie rozgrabić jeszcze pozlepiane zsiadłą krwią grudki piasku. + +Nadchodziła kolej na chrześcijan. Ale że było to nowe dla ludu widowisko i nikt nie wiedział, jak się zachowają, wszyscy oczekiwali ich z pewnym zaciekawieniem. Nastrój tłumu był skupiony, spodziewano się bowiem scen nadzwyczajnych, ale nieprzyjazny. Wszakże ci ludzie, którzy mieli się teraz pojawić, spalili Rzym i odwieczne jego skarby. Wszakże karmili się krwią niemowląt, zatruwali wody, przeklinali cały rodzaj ludzki i dopuszczali się najbezecniejszych zbrodni. Rozbudzonej nienawiści nie dość było najsroższych kar i jeśli jaka obawa przejmowała serca, to tylko obawa o to, czy męki dorównają występkom tych złowrogich skazańców. + +Tymczasem słońce podniosło się wysoko i promienie jego, przecedzone przez purpurowe velarium, napełniły amfiteatr krwawym światłem. Piasek przybrał barwę ognistą i w tych blaskach, w twarzach ludzkich, zarówno jak i w pustce areny, która za chwilę miała się zapełnić męką ludzką i zwierzęcą wściekłością, było coś strasznego. Zdawało się, iż w powietrzu unosi się groza i śmierć. Tłum, zwykle wesoły, zaciął się pod wpływem nienawiści w milczeniu. Twarze miały wyraz zawzięty. + +Wtem prefekt dał znak: wówczas pojawił się ten sam starzec przebrany za Charona, który wywoływał na śmierć gladiatorów, i przeszedłszy wolnym krokiem przez całą arenę, wśród głuchej ciszy zastukał znów trzykrotnie młotem we drzwi. + +W całym amfiteatrze ozwał się pomruk: + +— Chrześcijanie! Chrześcijanie!… + +Zgrzytnęły żelazne kraty w ciemnych otworach, rozległy się zwykłe krzyki mastygolbrów: „Na piasek!” , i w jednej chwili arena zaludniła się gromadami jakby sylwanów pookrywanych skórami. Wszyscy biegli prędko, nieco gorączkowo i wypadłszy na środek koliska klękali jedni przy drugich z wzniesionymi w górę rękoma. Lud sądził, że to jest prośba o litość, i rozwścieczony takim tchórzostwem począł tupać, gwizdać, rzucać próżnymi naczyniami od wina, poogryzanymi kośćmi i ryczeć: „Zwierząt! Zwierząt!…” Lecz nagle stało się coś nieoczekiwanego. Oto ze środka kosmatej gromady podniosły się śpiewające głosy i w tejże chwili zabrzmiała pieśń, którą po raz pierwszy usłyszano w rzymskim cyrku: + + +Christus regnat!… + +Wówczas zdumienie ogarnęło lud. Skazańcy śpiewali z oczyma wzniesionymi ku velarium, widziano twarze pobladłe, lecz jakby natchnione. Wszyscy zrozumieli, że ludzie ci nie proszą o litość i że zdają się nie widzieć ni cyrku, ni ludu, ni senatu, ni cezara. „Christus regnat!” rozbrzmiewało coraz donośniej, a w ławach hen, aż do góry, między rzędami widzów niejeden zadawał sobie pytanie: co to się dzieje i co to jest za Christus, który króluje w ustach tych ludzi mających umrzeć? Ale tymczasem otwarto nową kratę i na arenę wypadły z dzikim pędem i szczekaniem całe stada psów: płowych olbrzymich molosów z Peloponezu, pręgowatych psów z Pirenejów i podobnych do wilków kundli z Hibernii, wygłodzonych umyślnie, o zapadłych bokach i krwawych oczach. Wycie i skomlenie napełniło cały amfiteatr. Chrześcijanie, skończywszy pieśń, klęczeli nieruchomi, jakby skamieniali, powtarzając tylko jednym jękliwym chórem: „Pro Christo! Pro Christo!” Psy, wyczuwszy ludzi pod skórami zwierząt i zdziwione ich nieruchomością, nie śmiały się na nich od razu rzucić. Jedne wspinały się na ściany lóż, jakby chciały dostać się do widzów, drugie biegały wokoło, szczekając zażarcie, jakby goniły jakiegoś niewidzialnego zwierza. Lud rozgniewał się. Zawrzały tysiące głosów: niektórzy z widzów udawali ryk zwierząt, inni szczekali jak psy, inni szczuli we wszystkich językach. Amfiteatr zatrząsł się od wrzasków. Rozdrażnione psy poczęły to dopadać do klęczących, to cofać się jeszcze, kłapiąc zębami, aż wreszcie jeden z molosów wpił kły w bark klęczącej na przodzie kobiety i pociągnął ją pod siebie. + +Wówczas dziesiątki ich rzuciły się w środek, jakby przez wyłom. Tłum przestał ryczeć, by przypatrywać się z większą uwagą. Wśród wycia i charkotu słychać jeszcze było żałosne głosy męskie i kobiece: „Pro Christo! Pro Christo!”, lecz na arenie potworzyły się drgające kłęby z ciał psów i ludzi. Krew płynęła teraz strumieniem z porozdzieranych ciał. Psy wydzierały sobie wzajem krwawe ludzkie członki. Zapach krwi i poszarpanych wnętrzności zgłuszył arabskie wonie i napełnił cały cyrk. W końcu już tylko gdzieniegdzie widać było pojedyncze klęczące postacie, które wnet pokrywały ruchome wyjące kupy. + +Winicjusz, który w chwili gdy chrześcijanie wbiegli, podniósł się i odwrócił, aby zgodnie z obietnicą wskazać fossorowi stronę, w której między ludźmi Petroniusza był ukryty Apostoł, siadł na powrót i siedział z twarzą człowieka umarłego, spoglądając szklanymi oczyma na okropne widowisko. Z początku obawa, że fossor mógł się omylić i że Ligia może znajdować się między ofiarami, odrętwiła go zupełnie, lecz gdy słyszał głosy: „Pro Christo!” , gdy widział mękę tylu ofiar, które umierając świadczyły swej prawdzie i swemu Bogu, ogarnęło go inne poczucie, dojmujące jak najstraszniejszy ból, a jednak nieprzeparte, że gdy Chrystus sam umarł w męce i gdy giną oto za Niego tysiące, gdy wylewa się morze krwi, to jedna więcej kropla nic nie znaczy, i że grzechem jest nawet prosić o miłosierdzie. Ta myśl szła na niego z areny, przenikała go wraz z jękami umierających, wraz z zapachem ich krwi. A jednak modlił się i powtarzał zeschłymi wargami: „Chryste, Chryste, i Twój Apostoł modli się za nią!” Po czym zapamiętał się, stracił świadomość, gdzie jest, zdawało mu się tylko, że krew na arenie wzbiera i wzbiera, że piętrzy się i wypłynie z cyrku na cały Rzym. Zresztą nie słyszał nic, ni wycia psów, ni wrzasków ludu, ni głosów augustianów, które nagle poczęły wołać: + +— Chilo zemdlał! + +— Chilo zemdlał! — powtórzył Petroniusz zwracając się w stronę Greka. + +A ów zemdlał rzeczywiście i siedział biały jak płótno, z zadartą w tył głową i z otwartymi szeroko ustami, podobny do trupa. + +W tej samej chwili poczęto wypychać nowe, obszyte w skóry ofiary na arenę. + +Te klękały natychmiast, jak ich poprzednicy, lecz zmordowane psy nie chciały ich szarpać. Ledwie kilka ich rzuciło się na najbliżej klęczących, inne zaś pokładłszy się i podniósłszy w górę okrwawione paszcze, poczęły robić bokami i ziajać ciężko. + +Wówczas zaniepokojony w duszach, ale spity krwią i rozszalały lud począł krzyczeć przeraźliwymi glosami: + +— Lwów! Lwów! Wypuścić lwy!… + +Lwy miały być zachowane na dzień następny, lecz w amfiteatrach lud narzucał swoją wolę wszystkim, a nawet i cezarowi. Jeden tylko Kaligula, zuchwały i zmienny w swych zachceniach, ośmielał się sprzeciwiać, a nawet bywało, że przykazywał okładać tłumy kijami, lecz i on najczęściej ulegał. Nero, któremu oklaski droższe były nad wszystko w świecie, nie opierał się nigdy, tym bardziej więc nie oparł się teraz, gdy chodziło o ukojenie rozdrażnionych po pożarze tłumów i o chrześcijan, na których chciał zwalić winę klęski. + +Dał więc znak, by otworzono cuniculum, co ujrzawszy lud uspokoił się natychmiast. Usłyszano skrzypienie krat, za którymi były lwy. Psy na ich widok zbiły się w jedną kupę po przeciwległej stronie koła, skowycząc z cicha, one zaś poczęły jeden po drugim wytaczać się na arenę, ogromne, płowe, o wielkich kudłatych głowach. Sam cezar zwrócił ku nim swą znudzoną twarz i przyłożył szmaragd do oka, aby przyglądać się lepiej. Augustianie przywitali je oklaskiem; tłum liczył je na palcach, śledząc zarazem chciwie, jakie wrażenie czyni ich widok na klęczących w środku chrześcijan, którzy znów jęli powtarzać niezrozumiałe dla wielu, a drażniące wszystkich słowa: „Pro Christo! Pro Christo!…” + +Lecz lwy, jakkolwiek wygłodniałe, nie śpieszyły się do ofiar. Czerwonawy blask na arenie raził je, więc mrużyły oczy, jakby olśnione; niektóre wyciągały leniwie swe złotawe cielska, niektóre, rozwierając paszcze, ziewały, rzekłbyś, chcąc pokazać widzom kły straszliwe. Lecz następnie zapach krwi i podanych ciał, których mnóstwo leżało na arenie, począł na nie działać. Wkrótce ruchy ich stały się niespokojne, grzywy jeżyły się, nozdrza wciągały chrapliwie powietrze. Jeden przypadł do trupa kobiety z poszarpaną twarzą i ległszy przednimi łapami na ciele, jął zlizywać kolczastym językiem skrzepłe sople, drugi zbliżył się do chrześcijanina, trzymającego na ręku dziecko obszyte w skórę jelonka. + +Dziecko trzęsło się od krzyku i płaczu, obejmując konwulsyjnie szyję ojca, ów zaś, pragnąc mu przedłużyć choć na chwilę życie, starał się oderwać je od szyi, by podać dalej klęczącym. Lecz krzyk i ruch podrażnił lwa. Nagle wydał krótki, urwany ryk, zgniótł dziecko jednym uderzeniem łapy i chwyciwszy w paszczę czaszkę ojca zgruchotał ją w mgnieniu oka. + +Na ten widok wszystkie inne wpadły na gromadę chrześcijan. Kilka kobiet nie mogło wstrzymać okrzyków przerażenia, lecz lud zgłuszył je oklaskami, które wnet jednak uciszyły się, albowiem chęć patrzenia przemogła. Widziano wówczas rzeczy straszne: głowy znikające całkowicie w czeluściach paszcz, piersi otwierane na rozcież jednym uderzeniem kłów, wyrwane serca i płuca; słyszano trzask kości w zębach. Niektóre lwy, chwyciwszy ofiary za boki lub krzyże, latały w szalonych skokach po arenie, jakby szukając zakrytego miejsca, gdzie by mogły je pożreć, inne w walce wzajemnej wspinały się na siebie, obejmując się łapami jak zapaśnicy i napełniając amfiteatr grzmotem. Ludzie wstawali z miejsc. Inni opuszczając siedzenia schodzili przedziałami niżej, by widzieć lepiej, i tłoczyli się w nich na śmierć. Zdawało się, że uniesione tłumy rzucą się w końcu na samą arenę i poczną rozdzierać razem z lwami. Chwilami słychać było nieludzki wrzask, chwilami oklaski, chwilami ryk, pomruk, kłapanie kłów, wycie molosów, chwilami jęki tylko. + +Cezar, trzymając szmaragd przy oku, patrzył teraz uważnie. Twarz Petroniusza przybrała wyraz niesmaku i pogardy. Chilona poprzednio już wyniesiono z cyrku. + +A z cuniculów wypychano coraz nowe ofiary. + +Z najwyższego rzędu w amfiteatrze spoglądał na nie Piotr Apostoł. Nikt na niego nie patrzył, wszystkie bowiem głowy zwrócone były ku arenie, więc wstał i jako niegdyś w Korneliuszowej winnicy błogosławił na śmierć i na wieczność tym, których miano pochwycić, tak teraz żegnał krzyżem ginących pod kłami zwierząt i ich krew, i ich mękę, i martwe ciała, zmienione w niekształtne bryły, i dusze ulatujące z krwawego piasku. Niektórzy podnosili ku niemu oczy, a wówczas rozjaśniały się im twarze i uśmiechali się widząc nad sobą, hen, w górze, znak krzyża. Jemu zaś rozdzierało się serce i mówił: „O Panie! Bądź wola Twoja, bo na chwałę Twoją, na świadectwo prawdy giną te owce moje! Tyś mi je paść rozkazał, więc zdaję Ci je, a Ty porachuj je, Panie, weź je, zagój ich rany, ukój ich boleść i daj im więcej jeszcze szczęścia, niźli tu męki doznali.” + +I żegnał jednych po drugich, gromadę po gromadzie, z miłością tak wielką, jak gdyby byli jego dziećmi, które oddawał wprost w ręce Chrystusa. Wtem cezar, czy to z zapamiętania, czy chcąc, by igrzysko przeszło wszystko, co dotąd widziano w Rzymie, szepnął kilka słów prefektowi miasta, ów zaś opuściwszy podium udał się natychmiast do cuniculów. I nawet lud już zdumiał się, gdy po chwili ujrzał znów otwierające się kraty. Wypuszczono teraz zwierzęta wszelkiego rodzaju: tygrysy znad Eufratu, numidyjskie pantery, niedźwiedzie, wilki, hieny i szakale. Cała arena pokryła się jakby ruchomą falą skór pręgowanych, żółtych, płowych, ciemnych, brunatnych i cętkowanych. Powstał zamęt, w którym oczy nie mogły nic rozróżnić prócz okropnego przewracania się i kłębienia grzbietów zwierzęcych. Widowisko straciło pozór rzeczywistości, a zmieniło się jakby w orgię krwi, jakby w straszny sen, jakby w potworny majak obłąkanego umysłu. Miara była przebrana. Wśród ryków, wycia i skowyczenia ozwały się tu i ówdzie na ławach widzów przeraźliwe, spazmatyczne śmiechy kobiet, których siły wyczerpały się wreszcie. Ludziom uczyniło się straszno. Twarze zmierzchły. Rozliczne głosy poczęły wołać: „Dosyć! Dosyć!” + +Lecz zwierzęta łatwiej było wpuścić niż je wypędzić. Cezar znalazł jednak sposób oczyszczenia z nich areny, połączony z nową dla ludu rozrywką. We wszystkich przedziałach wśród ław pojawiły się zastępy czarnych, strojnych w pióra i zausznice Numidów, z łukami w ręku. Lud odgadł, co nastąpi, i przywitał ich okrzykiem zadowolenia, oni zaś zbliżyli się do obrębu i przyłożywszy strzały do cięciw, poczęli szyć z łuków w gromady zwierząt. Było to istotnie nowe widowisko. Smukłe czarne ciała przechylały się w tył, prężąc giętkie łuki i wysyłając grot za grotem. Warkot cięciw i świst pierzastych bełtów mieszał się z wyciem zwierząt i okrzykami podziwu widzów. Wilki, niedźwiedzie, pantery i ludzie, którzy jeszcze zostali żywi, padali pokotem obok siebie. Tu i ówdzie lew, poczuwszy grot w boku, zwracał nagłym ruchem zmarszczoną z wściekłości paszczę, by chwycić i zdruzgotać drzewce. Inne jęczały z bólu. Drobiazg zwierzęcy wpadłszy w popłoch przebiegał na oślep arenę lub bił głowami w kraty, a tymczasem groty warczały i warczały ciągle, dopóki wszystko, co żywe, nie legło w ostatnich drganiach konania. + +Wówczas na arenę wpadły setki niewolników cyrkowych, zbrojnych w rydle, łopaty, miotły, taczki, kosze do wynoszenia wnętrzności i wory z piaskiem. Jedni napływali za drugimi i na całym kolisku zawrzała gorączkowa czynność. Wnet oczyszczono je z trupów, krwi i kału, przeryto, zrównano i potrząśnięto grubą warstwą świeżego piasku. Za czym wbiegły amorki rozrzucając listki róż, lilii i przeróżnego kwiecia. Zapalono na nowo kadzielnice i zdjęto velarium, bo już słońce zniżyło się znacznie. + +Tłumy zaś, spoglądając po sobie ze zdziwieniem, zapytywały się wzajem, co za widowisko czeka je jeszcze w dniu dzisiejszym. + +Jakoż czekało takie, którego nikt się nie spodziewał. Oto cezar, który od niejakiego czasu opuścił podium, ukazał się nagle na ukwieconej arenie, przybrany w purpurowy płaszcz i złoty wieniec. Dwunastu śpiewaków, z cytrami w ręku, postępowało za nim, on zaś, dzierżąc srebrną lutnię, wystąpił uroczystym krokiem na środek i skłoniwszy się kilkakrotnie widzom, podniósł ku niebu oczy i czas jakiś stał tak, jakby oczekując na natchnienie. + +Po czym uderzył w struny i zaczął śpiewać: + + +O promienisty Lety synu, +Władco Tenedu, Killi, Chryzy, +Tyżeś to, mając w pieczy swej +Ilionu święty gród, +Mógł go gniewowi Achiwów zdać +I ścierpieć, by święte ołtarze, +Płonące wiecznie ku twej czci, +Zbryzgała Trojan krew? +Do ciebie starcy drżące dłonie, +O Srebrnołuki, w dal godzący, +Do ciebie matki z głębi łon +Wznosiły łzawy głos, +Byś nad ich dziećmi litość miał; +I głaz by skargi te wzruszyły, +A tyś mniej czuły był niż głaz, +Sminteju na ludzki ból!… + +Pieśń przechodziła z wolna w żałosną, pełną bólu elegię. W cyrku uczyniła się cisza. Po chwili cezar, sam wzruszony, począł śpiewać dalej: + + +Mógłżeś formingi boskiej brzmieniem +Zgłuszyć lamenty serc i krzyk, +Gdy oko jeszcze dziś +Zachodzi łzą, jak rosą kwiat, +Na dźwięk posępny pieśni tej, +Co wskrzesza z prochu i popiołów +Pożogi, klęski, zguby dzień… +— Sminteju, gdzieś wówczas był? + +Tu głos mu zadrgał i zwilgotniały oczy. Na rzęsach westalek ukazały się łzy, lud słuchał cicho, zanim wybuchnął długo nie ustającą burzą oklasków. + +Tymczasem z zewnątrz przez otwarte dla przewiewu vomitoria dochodziło skrzypienie wozów, na których składano krwawe szczątki chrześcijan, mężczyzn, kobiet i dzieci, aby je wywieźć do strasznych dołów, zwanych puticuli. + +A Piotr Apostoł objął rękoma swą białą drżącą głowę i wołał w duchu: + +„Panie! Panie! Komuś Ty oddał rząd nad światem? I przecz chcesz założyć swą stolicę w tym mieście?” + + + +Rozdział pięćdziesiąty siódmy + +Tymczasem słońce zniżyło się ku zachodowi i zdawało się się roztapiać w zorzach wieczornych. Widowisko było skończone. Tłumy poczęły opuszczać amfiteatr i wylewać się przez wyjścia, zwane vomitoriami, na miasto. Augustianie tylko zwłóczyli, czekając, zanim przepłynie fala. Cała gromada ich, opuściwszy swe miejsca, zebrała się przy podium, w którym cezar ukazał się znowu, by słuchać pochwał. Jakkolwiek widzowie nie szczędzili mu oklasków zaraz po ukończeniu pieśni, dla niego nie było to dosyć, spodziewał się bowiem zapału dochodzącego do szaleństwa. Na próżno też brzmiały teraz hymny pochwalne, próżno westalki całowały jego „boskie” dłonie, a Rubria schyliła się przy tym tak, że aż rudawa jej głowa dotknęła jego piersi. Nero nie był zadowolony i nie umiał tego ukryć. Dziwiło go też i niepokoiło zarazem, że Petroniusz zachowuje milczenie. Jakieś pochwalne, a zarazem trafnie podnoszące zalety pieśni słowo z jego ust byłoby mu w tej chwili wielką pociechą. Wreszcie, nie mogąc wytrzymać, skinął na niego, a gdy ów wszedł do podium, rzekł: + +— Powiedz… + +A Petroniusz odrzekł zimno: + +— Milczę, bo nie mogę znaleźć słów. Przeszedłeś sam siebie. + +— Tak i mnie się zdawało, a jednak ten lud?… + +— Czy możesz żądać od mieszańców, aby się znali na poezji? + +— Więc zauważyłeś i ty, że nie podziękowano mi tak, jakem zasłużył? + +— Boś obrał złą chwilę. + +— Dlaczego? + +— Dlatego, że mózgi zaczadzone zaduchem krwi nie mogą słuchać uważnie. + +Nero zacisnął pięści i odrzekł: + +— Ach, ci chrześcijanie! Spalili Rzym, a teraz krzywdzą i mnie. Jakież jeszcze kary dla nich wymyślę? + +Petroniusz spostrzegł, że idzie złą drogą i że słowa jego odnoszą skutek wprost przeciwny temu, jaki zamierzył osiągnąć, więc chcąc odwrócić umysł cezara w inną stronę, pochylił się ku niemu i szepnął: + +— Pieśń twoja jest cudna, ale uczynię ci tylko jedną uwagę: w czwartym wierszu trzeciej strofy metryka pozostawia coś do życzenia. + +A Nero oblał się rumieńcem wstydu, jakby schwytany na haniebnym uczynku, spojrzał z przestrachem i odpowiedział również cicho: + +— Ty wszystko zauważysz!… Wiem!… Przerobię!… Ale nikt więcej nie spostrzegł? Prawda? Ty zaś, na miłość bogów, nie mów nikomu… jeśli… ci życie miłe… + +Na to Petroniusz zmarszczył brwi i odpowiedział jakby z wybuchem nudy i zniechęcenia: + +— Możesz mnie, boski, skazać na śmierć, jeśli ci zawadzam, ale mnie nią nie strasz, bo bogowie najlepiej wiedzą, czy się jej boję. + +I tak mówiąc począł patrzeć wprost w oczy cezara, ów zaś po chwili odrzekł: + +— Nie gniewaj się… Wiesz, że cię kocham… + +„Zły znak” — pomyślał Petroniusz. + +— Chciałem was prosić dziś na ucztę — mówił dalej Nero — ale się wolę zamknąć i polerować ów przeklęty wiersz trzeciej strofy. Prócz ciebie mógł błąd zauważyć jeszcze Seneka, a może i Sekundus Karynas, ale się ich pozbędę zaraz. + +To rzekłszy zawołał Seneki i oświadczył mu, że wraz z Akratusem i Sekundem Karynem wysyła go do Italii i do wszystkich prowincji po pieniądze, które nakazuje im ściągnąć z miast, ze wsi, ze słynnych świątyń, słowem zewsząd, gdzie tylko można je będzie znaleźć lub wycisnąć. Lecz Seneka, który zrozumiał, że powierzają mu czynność łupieżcy, świętokradcy i rozbójnika, odmówił wręcz. + +— Muszę jechać na wieś, panie — rzekł — i tam czekać śmierci, gdyż jestem stary i nerwy moje są chore. + +Iberyjskie nerwy Seneki, silniejsze od Chilonowych, nie były może chore, ale zdrowie jego było w ogóle złe, albowiem wyglądał jak cień i głowa w ostatnich czasach zbielała mu zupełnie. + +Nero też, spojrzawszy na niego, pomyślał, że może istotnie niedługo będzie czekał na jego śmierć, i odrzekł: + +— Nie chcę narażać cię na podróż, jeśliś chory, ale że z miłości, jaką mam dla ciebie, chcę cię mieć blisko, więc zamiast wyjechać na wieś, zamkniesz się w twoim domu i nie będziesz go opuszczał. + +Po czym rozśmiał się i rzekł: + +— Gdy poślę Akratusa i Karynasa samych, to jakobym posiał wilki po owce. Kogóż nad nimi przełożę? + +— Przełóż mnie, panie! — rzekł Domicjusz Afer. + +— Nie! Nie chcę ściągnąć na Rzym gniewu Merkurego, którego zawstydzilibyście złodziejstwem. Potrzeba mi jakiegoś stoika, jak Seneka lub jak mój nowy przyjaciel-filozof, Chilo. + +To rzekłszy począł się oglądać i spytał: + +— A co się stało z Chilonem? + +Chilo zaś, który otrzeźwiawszy na świeżym powietrzu wrócił do amfiteatru na pieśń cezara, przysunął się i rzekł: + +— Jestem, świetlisty płodzie słońca i księżyca. Bytem chory, ale twój śpiew uzdrowił mnie. + +— Poślę cię do Achai — rzekł Nero. — Ty musisz wiedzieć co do grosza, ile tam jest w każdej świątyni. + +— Uczyń tak, Zeusie, a bogowie złożą ci taką daninę, jakiej nigdy nikomu nie złożyli. + +— Uczyniłbym tak, ale nie chcę cię pozbawiać widoku igrzysk. + +— Baalu!… — rzekł Chilo. + +Lecz augustianie radzi, że humor cezara poprawił się, poczęli się śmiać i wołać: + +— Nie, panie! Nie pozbawiaj tego mężnego Greka widoku igrzysk. + +— Ale pozbaw mnie, panie, widoku tych krzykliwych kapitolińskich gęsiąt, których mózgi, razem wzięte, nie napełniłyby żołędziowej miseczki — odparł Chilo. — Piszę oto, pierworodny synu Apollina, hymn po grecku na twoją cześć i dlatego chcę spędzić kilka dni w świątyni muz, aby je błagać o natchnienie. + +— O, nie! — zawołał Nero. — Chcesz się wykręcić od następnych widowisk! Nic z tego! + +— Przysięgam ci, panie, że piszę hymn. + +— Więc będziesz go pisał w nocy. Błagaj Dianę o natchnienie, to przecie siostra Apollina. + +Chilo spuścił głowę spoglądając ze złością na obecnych, którzy znowu zaczęli się śmiać. Cezar zaś, zwróciwszy się do Senecjona i do Suiliusza Nerulina, rzekł: + +— Wyobraźcie sobie, że z przeznaczonych na dziś chrześcijan zaledwie z połową zdołaliśmy się załatwić. + +Na to stary Akwilus Regulus, wielki znawca rzeczy tyczących amfiteatru, pomyślał chwilę i ozwał się: + +— Te widowiska, w których występują ludzie sine armis et sine arte, trwają prawie równie długo, a mniej zajmują. + +— Każę im dawać broń — odpowiedział Nero. + +Lecz przesądny Westynus zbudził się nagle z zamyślenia i spytał tajemniczym głosem: + +— Czy uważaliście, że oni coś widzą umierając? Patrzą w górę i umierają jakby bez cierpień. Jestem pewny, że oni coś widzą… + +To rzekłszy podniósł oczy ku otworowi amfiteatru, nad którym już noc poczęła rozciągać swoje nabite gwiazdami velarium. Inni jednak odpowiedzieli śmiechami i żartobliwymi przypuszczeniami, co chrześcijanie mogą widzieć w chwili śmierci. Tymczasem cezar dał znak niewolnikom trzymającym pochodnie i opuścił cyrk, a za nim westalki, senatorowie, urzędnicy i augustianie. + +Noc była jasna, ciepła. Przed cyrkiem snuły się jeszcze tłumy, ciekawe widzieć odjazd cezara, ale jakieś posępne i milczące. Tu i ówdzie ozwał się poklask i ścichł zaraz. Ze spoliarium skrzypiące wozy wywoziły wciąż krwawe szczątki chrześcijan. + +Petroniusz i Winicjusz odbywali drogę w milczeniu. Dopiero w pobliżu willi Petroniusz spytał: + +— Czy myślałeś o tym, com ci powiedział? + +— Tak jest — odrzekł Winicjusz. + +— Czy ty wierzysz, że teraz i dla mnie to jest sprawa największej wagi? Muszę ją uwolnić wbrew cezarowi i Tygellinowi. To jest jakby walka, w której zawziąłem się zwyciężyć, to jest jakby gra, w której chcę wygrać choćby kosztem własnej skóry… Dzisiejszy dzień utwierdził mnie jeszcze w przedsięwzięciu. + +— Niech ci Chrystus zapłaci! + +— Obaczysz. + +Tak rozmawiając stanęli przed drzwiami willi i wysiedli z lektyki. W tej chwili jakaś ciemna postać zbliżyła się do nich i spytała: + +— Czy tu jest szlachetny Winicjusz? + +— Tak — odrzekł trybun — czego chcesz? + +— Jestem Nazariusz, syn Miriam; idę z więzienia i przynoszę ci wiadomość o Ligii. + +Winicjusz oparł mu rękę na ramieniu i przy blasku pochodni począł mu patrzeć w oczy, nie mogąc przemówić ani słowa, ale Nazariusz odgadł zamierające na jego wargach pytanie i odrzekł: + +— Żyje dotąd. Ursus przysyła mnie do ciebie, panie, aby ci powiedzieć, że ona w gorączce modli się i powtarza imię twoje. + +A Winicjusz odrzekł: + +— Chwała Chrystusowi, który mi ją wrócić może. + +Po czym wziąwszy Nazariusza poprowadził go do biblioteki. Po chwili jednak nadszedł i Petroniusz, aby słyszeć ich rozmowę. + +— Choroba ocaliła ją od hańby, bo kaci boją się — mówił młody chłopiec. — Ursus i Glaukus lekarz czuwają nad nią dzień i noc. + +— Czy stróże zostali ciż sami? + +— Tak, panie, i ona jest w ich izbie. Ci więźniowie, którzy byli w dolnych więzieniach, pomarli wszyscy na gorączkę lub podusili się w zaduchu. + +— Ktoś ty jest? — zapytał Petroniusz. + +— Szlachetny Winicjusz mnie zna. Jestem synem wdowy, u której mieszkała Ligia. + +— I chrześcijaninem? + +Chłopiec spojrzał pytającym wzrokiem na Winicjusza, ale widząc, że ów modli się w tej chwili, podniósł głowę i rzekł: + +— Tak jest. + +— Jakim sposobem możesz wchodzić swobodnie do więzienia? + +— Nająłem się, panie, do wynoszenia ciał zmarłych, a uczyniłem to umyślnie, aby przychodzić z pomocą braciom moim i przynosić im wieści z miasta. + +Petroniusz począł się przypatrywać uważniej ślicznej twarzy chłopca, jego błękitnym oczom i czarnym, bujnym włosom, po czym spytał: + +— Z jakiego kraju jesteś, pacholę? + +— Jestem Galilejczykiem, panie. + +— Czy chciałbyś, by Ligia była wolną? + +Chłopiec podniósł oczy w górę: + +— Choćbym sam miał potem umrzeć. + +Wtem Winicjusz przestał się modlić i rzekł: + +— Powiedz stróżom, by włożyli ją do trumny jak umarłą. Ty dobierz pomocników, którzy w nocy wyniosą ją razem z tobą. W pobliżu Cuchnących Dołów znajdziecie czekających z lektyką ludzi, którym oddacie trumnę. Stróżom obiecaj ode mnie, że dam im tyle złota, ile każdy w płaszczu zdoła unieść. + +I gdy tak mówił, twarz jego straciła zwykłą martwotę, zbudził się w nim żołnierz, któremu nadzieja wróciła dawną energię. + +Nazariusz zaś spłonął z radości i wzniósłszy ręce zawołał: + +— Niech Chrystus uzdrowi ją, albowiem będzie wolna. + +— Mniemasz, że stróże się zgodzą? — spytał Petroniusz. + +— Oni, panie? Byle wiedzieli, że nie spotka ich za to kara i męka! + +— Tak jest! — rzekł Winicjusz. — Stróże chcieli się zgodzić nawet na jej ucieczkę, tym bardziej pozwolą ją wynieść jako umarłą. + +— Jest wprawdzie człowiek — rzekł Nazariusz — który sprawdza rozpalonym żelazem, czy ciała, które wynosimy, są martwe. Ale ten bierze nawet po kilka sestercji za to, by nie dotykał żelazem twarzy zmarłych. Za jeden aureus dotknie trumny, nie ciała. + +— Powiedz mu, że dostanie pełną kapsę aureusów — rzekł Petroniusz. Ale czy potrafisz dobrać pewnych pomocników? + +— Potrafię dobrać takich, którzy by za pieniądze sprzedali własne żony i dzieci. + +— Gdzie ich znajdziesz? + +— W samym więzieniu lub na mieście. Stróże, raz zapłaceni, wprowadzą, kogo zechcę. + +— W takim razie wprowadzisz jako najemnika mnie — rzekł Winicjusz. + +Lecz Petroniusz począł mu odradzać z całą stanowczością, aby tego nie czynił. Pretorianie mogliby go poznać nawet w przebraniu i wszystko mogłoby przepaść. „Ani w więzieniu, ani przy Cuchnących Dołach! — mówił. — Trzeba, żeby wszyscy, i cezar, i Tygellinus, byli przekonani, że ona umarła, inaczej bowiem nakazaliby w tej chwili pościg. Podejrzenia możemy uśpić tylko w ten sposób, że gdy ją wywiozą w Góry Albańskie lub dalej, do Sycylii, my zostaniemy w Rzymie. W tydzień lub dwa dopiero ty zachorujesz i wezwiesz Neronowego lekarza, który ci każe wyjechać w góry. Wówczas połączycie się, a potem…” + +Tu zamyślił się na chwilę, a następnie machnąwszy dłonią rzekł: + +— Potem nadejdą może inne czasy. + +— Niech Chrystus zmiłuje się nad nią — rzekł Winicjusz — bo ty mówisz o Sycylii, a ona jest chora i może umrzeć… + +— Umieścimy ją tymczasem bliżej. Ją uleczy samo powietrze, byleśmy ją wyrwali z więzienia. Zali nie masz gdzie w górach jakiego dzierżawcy, któremu mógłbyś zaufać? + +— Tak jest! Mam! Tak! — odpowiedział śpiesznie Winicjusz. — Jest około Corioli w górach człowiek pewny, który mnie na ręku nosił, gdym był jeszcze dzieckiem, i który miłuje mnie dotychczas. + +Petroniusz podał mu tabliczki. + +— Napisz do niego, by tu przybył jutro. Gońca wyślę natychmiast. + +To rzekłszy zawołał przełożonego atrium i wydał mu odpowiednie rozkazy. W kilka chwil później konny niewolnik ruszył na noc do Corioli. + +— Chciałbym — rzekł Winicjusz — by Ursus towarzyszył jej w drodze… Byłbym spokojniejszy… + +— Panie — rzekł Nazariusz — człowiek to nadludzkiej siły, który wyłamie kratę i pójdzie za nią. Jest jedno okno nad stromą, wysoką ścianą, pod którym straż nie stoi. Przyniosę Ursusowi sznur, a reszty on sam dokona. + +— Na Herkulesa! — rzekł Petroniusz. — Niech się wyrywa, jak mu się podoba, ale nie razem z nią i nie w dwa lub trzy dni po niej, bo poszliby za nim i odkryli jej schronienie. Na Herkulesa! Czy chcecie zgubić siebie i ją? Zakazuję wam wspominać mu o Corioli albo umywam ręce. + +Oni obaj uznali słuszność jego uwagi i umilkli. Po czym Nazariusz począł się żegnać, obiecując przyjść nazajutrz o świcie. + +Ze stróżami miał nadzieję ułożyć się jeszcze tej nocy, ale przedtem chciał wpaść do matki, która z powodu niepewnych i strasznych czasów nie miała o niego chwili spokoju. Pomocnika postanowił po namyśle nie szukać na mieście, ale wynaleźć i przekupić jednego spośród tych, którzy wraz z nim wynosili trupy z więzienia. + +Na samym odchodnym jednak zatrzymał się jeszcze i wziąwszy na stronę Winicjusza począł mu szeptać: + +— Panie, nie wspomnę o naszym zamiarze nikomu, nawet matce, ale Piotr Apostoł obiecał przyjść do nas z amfiteatru i jemu powiem wszystko. + +— Możesz w tym domu mówić głośno — odpowiedział Winicjusz. — Piotr Apostoł był w amfiteatrze z ludźmi Petroniusza. Zresztą sam pójdę z tobą. + +I kazał podać sobie płaszcz niewolniczy, po czym wyszli. + +Petroniusz odetchnął głęboko. + +„Życzyłem sobie — myślał — aby umarła na tę gorączkę, bo dla Winicjusza byłoby to jeszcze najmniej straszne. Ale teraz gotówem ofiarować złoty trójnóg Eskulapowi w zamian za jej uzdrowienie… Ach, ty, Ahenobarbie, chcesz sobie wyprawić widowisko z boleści kochanka! Ty, Augusto, naprzód zazdrościłaś piękności dziewczynie, a teraz pożarłabyś ją na surowo, dlatego, że zginął twój Rufius… Ty, Tygellinie, chcesz ją zgubić na złość mnie!… Zobaczymy. Ja wam mówię, że oczy wasze nie ujrzą jej na arenie, bo albo umrze własną śmiercią, albo ją wam wyrwę jak psom z paszczęk… I wyrwę tak, że nie będziecie o tym wiedzieli, a potem ilekroć na was spojrzę, tylekroć pomyślę: oto głupcy, których wywiódł w pole Petroniusz…” + +I rad z siebie, przeszedł do triclinium, gdzie wraz z Eunice zasiadł do wieczerzy. Lektor czytał przez ten czas sielanki Teokryta. Na dworze wiatr napędził chmur od strony Sorakte i nagła burza zmąciła ciszę pogodnej nocy letniej. Od czasu do czasu grzmoty rozlegały się na siedmiu wzgórzach, oni zaś, leżąc obok siebie za stołem, słuchali sielskiego poety, który w śpiewnym doryckim narzeczu opiewał miłość pasterzy, a następnie, uspokojeni, gotowali się do słodkiego spoczynku. + +Przedtem jednak jeszcze wrócił Winicjusz. Petroniusz dowiedziawszy się o jego powrocie wyszedł do niego i spytał: + +— Cóż?… Czy nie uradziliście czego nowego i czy Nazariusz poszedł już do więzienia? + +— Tak — odpowiedział młody człowiek rozgarniając włosy przemoczone od dżdżu. — Nazariusz poszedł ułożyć się ze stróżami, a ja widziałem Piotra, który mi nakazał modlić się i wierzyć. + +— To dobrze. Jeśli wszystko pójdzie pomyślnie, następnej nocy można ją będzie wynieść… + +— Dzierżawca z ludźmi powinien być na świt. + +— To krótka droga. Spocznij teraz. + +Lecz Winicjusz ukląkł w swym cubiculum i począł się modlić. + +O wschodzie słońca przybył spod Corioli dzierżawca Niger przywiódłszy ze sobą zgodnie z zaleceniem Winicjusza muły, lektykę i czterech pewnych ludzi, wybranych spomiędzy niewolników brytańskich, których zresztą zostawił przezornie w gospodzie na Suburze. + +Winicjusz, który czuwał całą noc, wyszedł na jego spotkanie, ów zaś wzruszył się na widok młodego pana i całując jego ręce i oczy rzekł: + +— Drogi, czyś chory, czy też zmartwienia wyssały ci krew z oblicza, albowiem ledwiem cię mógł na pierwsze wejrzenie rozpoznać? + +Winicjusz zabrał go do wewnętrznej kolumnady, zwanej ksystem, i tam przypuścił go do tajemnicy. Niger słuchał ze skupioną uwagą i na jego czerstwej, ogorzałej twarzy znać było wielkie wzruszenie, nad którym nie starał się nawet zapanować. + +— Wiec ona jest chrześcijanką? — zawołał. + +I począł patrzeć badawczo w twarz Winicjusza, a ten odgadł widocznie, o co pyta go wzrok wieśniaka, albowiem odrzekł: + +— I ja jestem chrześcijaninem… + +Wówczas w oczach Nigra błysnęły łzy; przez chwilę milczał, następnie wzniósłszy do góry ręce rzekł: + +— O, dzięki ci, Chryste, iżeś zdjął bielmo z najdroższych mi w świecie oczu. + +Po czym objął głowę Winicjusza i płacząc ze szczęścia, począł całować jego czoło. + +W chwilę później nadszedł Petroniusz prowadząc ze sobą Nazariusza. + +— Dobre wieści! — rzekł z dala. + +Jakoż wieści były dobre. Naprzód Glaukus lekarz zaręczał za życie Ligii, jakkolwiek miała tęż samą gorączkę więzienną, na którą i w Tullianum, i po innych więzieniach umierały codziennie setki ludzi. Co do stróżów i co do człowieka, który sprawdzał śmierć rozpalonym żelazem, nie było najmniejszej trudności. Pomocnik, Attys, był już również ugodzony. + +— Poczyniliśmy otwory w trumnie tak, aby chora mogła oddychać — mówił Nazariusz. — Całe niebezpieczeństwo w tym, by nie jęknęła lub nie odezwała się w chwili, gdy będziemy przechodzili koło pretorianów. Ale ona jest osłabiona bardzo i od rana leży z zamkniętymi oczyma. Zresztą Glaukus da jej napój usypiający, który sam urządzi z przyniesionych przeze mnie z miasta lekarstw. Wieko trumny nie będzie przybite. Podniesiecie je łatwo i zabierzecie chorą do lektyki, my zaś włożymy do trumny podłużny wór z piaskiem, który miejcie gotowy. + +Winicjusz słuchając tych słów blady był jak płótno, lecz słuchał z tak natężoną uwagą, iż zdawał się naprzód odgadywać, co Nazariusz ma powiedzieć. + +— Czy innych jakich ciał nie będą wynosili z więzienia? — zapytał Petroniusz. + +— Zmarło dzisiejszej nocy koło dwudziestu ludzi, a do wieczora umrze jeszcze kilkunastu — odrzekł chłopiec — my musimy iść wraz z całym orszakiem, ale będziemy się ociągali, by zostać w tyle. Na pierwszym skręcie towarzysz mój umyślnie zakuleje. W ten sposób pozostanie znacznie za innymi. Wy czekajcie nas koło małej świątyni Libityny. Oby Bóg dał noc jak najciemniejszą. + +— Bóg da — rzekł Niger. — Wczoraj był wieczór jasny, a potem nagle zerwała się burza. Dziś niebo znów pogodne, ale parno od rana. Co noc teraz będą bywały dżdże i burze. + +— Czy idziecie bez świateł? — spytał Winicjusz. + +— Na przedzie tylko niosą pochodnie. Wy na wszelki wypadek bądźcie koło świątyni Libityny, jak tylko się ściemni, chociaż wynosimy zwykle trupy dopiero przed samą północą. + +Umilkli, słychać było tylko śpieszny oddech Winicjusza. + +Petroniusz zwrócił się do niego. + +— Mówiłem wczoraj — rzekł — że najlepiej by było, gdybyśmy obaj pozostali w domu. Teraz jednak widzę, że mnie samemu niepodobna będzie usiedzieć… Zresztą, gdyby chodziło o ucieczkę, trzeba by zachowywać więcej ostrożności, ale skoro ją wyniosą jako umarłą, zdaje się, że nikomu najmniejsze podejrzenie nie przejdzie przez głowę. + +— Tak! Tak! — odpowiedział Winicjusz. — Ja muszę tam być. Sam ją wyjmę z trumny. + +— Gdy raz będzie w moim domu pod Corioli, odpowiadam za nią — rzekł Niger. + +Na tym skończyła się rozmowa. Niger udał się do gospody, do swoich ludzi. Nazariusz, zabrawszy pod tunikę kiesę ze złotem, wrócił do więzienia. Dla Winicjusza rozpoczął się dzień pełen niepokoju, gorączki, trwogi i oczekiwania. + +— Sprawa powinna się udać, bo jest dobrze pomyślana — mówił mu Petroniusz. — Lepiej niepodobna było wszystkiego ułożyć. Ty musisz udawać strapionego i chodzić w ciemnej todze. Ale cyrków jednak nie opuszczaj. Niech cię widzą… Tak wszystko obmyślane, że nie może być zawodu. Ale! Wszakże jesteś zupełnie pewny twego dzierżawcy? + +— To chrześcijanin — odrzekł Winicjusz. + +Petroniusz spojrzał na niego ze zdziwieniem, po czym jął ruszać ramionami i mówić jakby sam do siebie: + +— Na Polluksa! Jak się to jednak szerzy! I jak się trzyma dusz ludzkich!… Pod taką grozą ludzie wyrzekliby się od razu wszystkich bogów rzymskich, greckich i egipskich. To jednak dziwne… Na Polluksa!… Gdybym wierzył, że coś jeszcze na świecie od naszych bogów zależy, obiecałbym teraz każdemu po sześć białych byków, a kapitolińskiemu Jowiszowi dwanaście… Ale i ty nie szczędź obietnic twojemu Chrystusowi… + +— Ja Mu oddałem duszę — odparł Winicjusz. + +I rozeszli się. Petroniusz wrócił do cubiculum. Winicjusz zaś poszedł spoglądać z dala na więzienie, stamtąd zaś udał się aż na stok Watykańskiego wzgórza, do owej chaty fossora, w której z rąk Apostoła otrzymał chrzest. Zdawało mu się, że w tej chacie Chrystus wysłucha go prędzej niż gdziekolwiek indziej, więc odnalazłszy ją i rzuciwszy się na ziemię, wytężył wszystkie siły swej zbolałej duszy w modlitwie o litość i zapamiętał się w niej tak, że zapomniał, gdzie jest i co się z nim dzieje. + +Po południu już zbudził go odgłos trąb, dochodzący od strony Neronowego cyrku. Wyszedł wówczas z chaty i począł spoglądać naokół oczyma jakby świeżo ockniętymi ze snu. Na świecie był upał i cisza, przerywana tylko czasem przez dźwięk spiżu, a ciągle przez zapamiętałe ksykanie koników polnych. Powietrze uczyniło się parne; niebo nad miastem było jeszcze błękitne, ale w stronie Gór Sabińskich zbierały się nisko u brzegu widnokręgu ciemne chmury. + +Winicjusz wrócił do domu. W atrium czekał na niego Petroniusz. + +— Byłem na Palatynie — rzekł. — Pokazałem się tam umyślnie i zasiadłem nawet do kości. U Anicjusza jest wieczorem uczta, zapowiedziałem, że przyjdziemy, ale dopiero po północy, gdyż przedtem muszę się wyspać. Jakoż będę, a dobrze by było, gdybyś i ty był. + +— Czy nie było jakich wiadomości od Nigra albo od Nazariusza? — spytał Winicjusz. + +— Nie. Zobaczymy ich dopiero o północy. Uważałeś, że zapowiada się burza? + +— Tak. Jutro ma być widowisko z chrześcijan ukrzyżowanych, może jednak deszcz przeszkodzi. + +To rzekłszy, zbliżył się i, dotknąwszy ramienia Winicjusza, rzekł. + +— Ale jej nie zobaczysz na krzyżu, tylko w Corioli. Na Kastora! Nie oddałbym tej chwili, w której ją uwolnimy, za wszystkie gemmy w Rzymie. Wieczór już blisko… + +Jakoż wieczór się zbliżał, a ciemność poczęła ogarniać miasto wcześniej niż zwykle, z powodu chmur, które zakryły cały widnokrąg. Z nadejściem wieczora spadł deszcz duży, który parując na rozpalonych przez dzienny upał kamieniach napełnił mgłą ulice miasta. Potem na przemian to czyniło się cicho, to znów przechodziły krótkie ulewy. + +— Śpieszmy się — rzekł wreszcie Winicjusz. — Z powodu burzy mogą wcześniej wywieźć ciała z więzienia. + +— Czas! — odpowiedział Petroniusz. + +I wziąwszy galijskie płaszcze z kapturami, wyszli przez drzwiczki od ogrodu na ulicę. Petroniusz uzbroił się także w krótki rzymski nóż, zwany sica, który brał zawsze ze sobą na nocne wyprawy. + +Miasto było z powodu burzy puste. Od czasu do czasu błyskawica rozdzierała chmury, oświecając jaskrawym blaskiem świeże ściany nowo wzniesionych lub budujących się dopiero domów i mokre płyty kamienne, którymi wyłożone były ulice. Przy takim świetle ujrzeli wreszcie po dość długiej drodze kopiec, na którym stała maleńka świątyńka Libityny, a pod kopcem grupę złożoną z mułów i koni. + +— Niger! — zawołał cicho Winicjusz. + +— Jestem, panie! — ozwał się głos wśród dżdżu. + +— Wszystko gotowe? + +— Tak jest, drogi. Jak tylko ściemniło się, byliśmy na miejscu. Ale schrońcie się pod okop, bo przemokniecie na wskroś. Co za burza! Sądzę, że spadną grady. + +Jakoż obawa Nigra sprawdziła się, gdyż niebawem począł sypać grad, z początku drobny, po czym coraz grubszy i gęstszy. Powietrze oziębiło się natychmiast. + +Oni zaś stojąc pod okopem, zakryci od wiatru i lodowych pocisków, rozmawiali zniżonymi głosami. + +— Choćby nas kto ujrzał — mówił Niger — nie poweźmie żadnych podejrzeń, wyglądamy bowiem na ludzi, którzy chcą przeczekać burzę. Ale boję się, żeby nie odłożono wynoszenia trupów do jutra. + +— Grad nie będzie padał długo — rzekł Petroniusz. — Musimy czekać choćby do brzasku. + +Jakoż czekali nasłuchując, czy nie doleci ich odgłos pochodu. Grad przeszedł istotnie, ale zaraz potem poczęła szumieć ulewa. Chwilami zrywał się wiatr i niósł od strony Cuchnących Dołów straszną woń rozkładających się ciał, które grzebano płytko i niedbale. + +Wtem Niger rzekł: + +— Widzę przez mgłę światełko… Jedno, dwa, trzy… to pochodnie! + +I zwrócił się do ludzi: + +— Baczyć, by muły nie parskały!… + +— Idą! — rzekł Petroniusz. + +Jakoż światła stawały się coraz wyraźniejsze. Po chwili można było już odróżnić chwiejące się pod powiewem płomienie pochodni. + +Niger począł się żegnać znakiem krzyża i modlić. Tymczasem posępny korowód przyciągnął bliżej i wreszcie, zrównawszy się z świątyńką Libityny, zatrzymał się. Petroniusz, Winicjusz i Niger przycisnęli sie w milczeniu do kopca, nie rozumiejąc, co to znaczy. Lecz tamci zatrzymali się tylko dlatego, by poobwiązywać sobie twarze i usta szmatami dla ochrony od duszącego smrodu, który przy samych puticuli był wprost nie do zniesienia, po czym podnieśli nosze z trumnami i poszli dalej. + +Jedna tylko trumna zatrzymała się naprzeciw świątyńki. + +Winicjusz skoczył ku niej, a za nim Petroniusz, Niger i dwaj niewolnicy brytańscy z lektyką. + +Lecz nim dobiegli, w ciemności dał się słyszeć pełen bólu głos Nazariusza: + +— Panie, przenieśli ją wraz z Ursusem do Eskwilińskiego więzienia… My niesiem inne ciało! A ją porwali przed północą!… + +Petroniusz, wróciwszy do domu, posępny był jak burza i nie próbował nawet pocieszać Winicjusza. Rozumiał, że o wydobyciu Ligii z Eskwilińskich podziemi nie ma co i marzyć. Odgadywał, że prawdopodobnie dlatego przeniesiono ją z Tullianum, by nie umarła z gorączki i by nie uniknęła przeznaczonego jej amfiteatru. Ale to właśnie był dowód, że czuwano nad nią i strzeżono jej pilniej niż innych. Petroniuszowi żal było do głębi duszy i jej, i Winicjusza, lecz prócz tego nurtowała go i ta myśl, że po raz pierwszy w życiu coś mu się nie udało i że po raz pierwszy został zwyciężony w walce. + +„Fortuna zdaje się mnie opuszczać — mówił sobie — ale bogowie mylą się, jeśli sądzą, że zgodzę się na takie na przykład życie jak jego.” + +Tu spojrzał na Winicjusza, który również patrzył na niego rozszerzonymi źrenicami. + +— Co tobie? Ty masz gorączkę? — rzekł Petroniusz. + +Ów zaś odpowiedział jakimś dziwnym, złamanym i powolnym głosem, jakby chorego dziecka: + +— A ja wierzę, że On może mi ją powrócić. + +Nad miastem cichły ostatnie grzmoty burzy. + + + +Rozdział pięćdziesiąty ósmy + +Trzydniowy deszcz, zjawisko wyjątkowe w Rzymie podczas lata, i grady, padające wbrew przyrodzonemu porządkowi nie tylko w dzień i wieczorami, ale nawet wśród nocy, przerwały widowiska. Lud począł trwożyć się. Przepowiadano nieurodzaj na winograd, a gdy pewnego popołudnia piorun stopił na Kapitolu brązowy posąg Cerery, nakazano ofiary w świątyni Jowisza Salwatora. Kapłani Cerery rozpuścili wieść, że gniew bogów zwrócił się na miasto z powodu zbyt opieszałego wymiaru kary na chrześcijan, tłumy więc jęły domagać się, by bez względu na pogodę przyśpieszono dalszy ciąg igrzysk, i radość ogarnęła cały Rzym, gdy ogłoszono wreszcie, że po trzech dniach przerwy ludus rozpocznie się na nowo. + +Tymczasem wróciła i piękna pogoda. Amfiteatr od świtu do nocy napełnił się tysiącami ludzi, cezar zaś przybył również wcześnie z westalkami i dworem. Widowisko miało rozpocząć się od walki chrześcijan między sobą, których w tym celu poprzebierano za gladiatorów i dano im wszelką broń, jaka służyła szermierzom z zawodu do zaczepnego i obronnego boju. Lecz tu nastąpił zawód. Chrześcijanie porzucali na piasek sieci, widły, włócznie i miecze, a natomiast poczęli się obejmować wzajemnie i zachęcać do wytrwania wobec mąk i śmierci. Wówczas głęboka uraza i oburzenie zawładnęły sercami tłumów. Jedni zarzucali im małoduszność i tchórzostwo, drudzy twierdzili, iż nie chcą się bić naumyślnie, przez nienawiść do ludu i dlatego, by go pozbawić radości, jaką widok męstwa zwykł sprawiać. Wreszcie z rozkazu cezara wypuszczono na nich prawdziwych gladiatorów, którzy klęczących i bezbronnych wycięli w mgnieniu oka. + +Lecz po uprzątnięciu trupów widowisko przestało być walką, a zmieniło się w szereg mitologicznych obrazów pomysłu samego cezara. Ujrzano więc Herkulesa płonącego żywym ogniem na górze Oeta. Winicjusz zadrżał na myśl, że na rolę Herkulesa przeznaczono może Ursusa, lecz widocznie kolej nie przyszła jeszcze na wiernego sługę Ligii, albowiem na stosie spłonął jakiś inny, zupełnie nie znany Winicjuszowi chrześcijanin. Natomiast w następnym obrazie Chilon, którego cezar nie chciał uwolnić od bytności na przedstawieniu, ujrzał znajomych sobie ludzi. Przedstawiano śmierć Dedala i Ikara. W roli Dedala występował Eurycjusz, ten sam starzec, który w swoim czasie dał Chilonowi znak ryby, w roli zaś Ikara syn jego, Kwartus. Obydwóch podniesiono za pomocą umyślnej maszynerii w górę, a następnie strącono nagle z ogromnej wysokości na arenę, przy czym młody Kwartus upadł tak blisko cesarskiego podium, iż obryzgał krwią nie tylko zewnętrzne ozdoby, ale i wysłane purpurą oparcie. Chilon nie widział upadku, albowiem przymknął oczy, słyszał tylko głuche uderzenie ciała, a gdy po chwili ujrzał krew tuż obok siebie, omal nie zemdlał po raz wtóry. Ale obrazy zmieniały się prędko. Sromotne męki dziewic, hańbionych przed śmiercią przez gladiatorów poprzebieranych za zwierzęta, rozradowały serca tłumów. Widziano kapłanki Kibeli i Cerery, widziano Danaidy, widziano Dirce i Pasifae, widziano wreszcie dziewczątka niedorosłe, rozrywane przez dzikie konie. Lud oklaskiwał coraz nowe pomysły cezara, który dumny z nich i uszczęśliwiony z oklasków, nie odejmował teraz ani na chwilę szmaragdu od oka, przypatrując się białym ciałom rozdzieranym przez żelazo i konwulsyjnym drganiom ofiar. Dawano jednak obrazy i z dziejów miasta. Po dziewicach ujrzano Mucjusza Scewolę, którego ręka, przymocowana do trójnoga z ogniem, napełniała swędem spalonego mięsa amfiteatr, ale który, jak prawdziwy Scewola, stał bez jęku, z oczyma wzniesionymi w górę i z szeptem modlitwy na sczerniałych wargach. Po dobiciu go i wywleczeniu ciała do spoliarium nastąpiła zwykła południowa przerwa w przedstawieniu. Cezar wraz z westalkami i augustianami opuścił amfiteatr i udał się do wzniesionego umyślnie, olbrzymiego szkarłatnego namiotu, w którym przygotowano dla niego i gości wspaniałe prandium. Tłumy po większej części poszły za jego przykładem i wylewając się na zewnątrz, rozkładały się w malowniczych grupach obok namiotu, aby dać odpoczynek znużonym przez długie siedzenie członkom i spożyć potrawy, które z łaski cezara obficie roznosili niewolnicy. Najciekawsi tylko po opuszczeniu siedzeń zeszli na samą arenę i dotykając palcami lepkiego od krwi piasku rozprawiali jako znawcy i lubownicy o tym, co się już odbyło i co jeszcze miało nastąpić. Wkrótce jednak odeszli i rozprawiacze, aby nie spóźnić się na ucztę; zostało tylko kilku ludzi, których zatrzymała nie ciekawość, ale współczucie dla przyszłych ofiar. + +Ci ukryli się w przedziałach lub na niższych miejscach, a tymczasem zrównano arenę i poczęto kopać w niej doły, jeden przy drugim, rzędami, przez całe kolisko, od brzegu do brzegu, tak że ostatni ich szereg przypadał o kilkanaście kroków od cesarskiego podium. Z zewnątrz cyrku dochodził gwar ludu, krzyki i oklaski, a tu czyniono z gorączkowym pośpiechem przygotowania do jakichś nowych mąk. Naraz otwarły się cunicula i ze wszystkich otworów prowadzących na arenę poczęto wypędzać gromady chrześcijan, nagich i dźwigających krzyże na ramionach. Zaroił się od nich cały amfiteatr. Biegli starcy pochyleni pod ciężarem drewnianych bierwion, obok nich mężczyźni w sile wieku, kobiety z rozpuszczonymi włosami, pod którymi starały się ukryć swą nagość, chłopięta niedorosłe i całkiem małe dzieci. Krzyże w większej części, również jak ofiary, uwieńczone były kwiatami. Służba cyrkowa, ćwicząc nieszczęsnych batami, zmuszała ich, by układali krzyże wedle gotowych dołów i sami stawali przy nich szeregiem. W ten sposób mieli zginąć ci, których pierwszego dnia igrzysk nie zdążono wypchnąć na pastwę psom i dzikim zwierzętom. Teraz chwytali ich czarni niewolnicy i kładąc ofiary na wznak na drzewie, poczęli przybijać im ręce do przecznic gorliwie i szybko, tak aby lud wróciwszy po skończonej przerwie zastał już wszystkie krzyże wzniesione. W całym amfiteatrze rozległ się teraz huk młotów, którego echa rozebrzmiały po wyższych rzędach i doszły aż na plac otaczający amfiteatr i pod namiot, w którym cezar podejmował westalki i towarzyszów. Tam pito wino, żartowano z Chilona i szeptano dziwne słowa do uszu kapłanek Westy, na arenie zaś wrzała robota, gwoździe pogrążały się w ręce i nogi chrześcijan, warczały łopaty zasypujące ziemią doły, w które wstawiano krzyże. + +Lecz między ofiarami, na które dopiero za chwilę miała przyjść kolej, był Kryspus. Lwy nie miały czasu go rozedrzeć, więc przeznaczono mu krzyż, on zaś, zawsze gotów na śmierć, radował się myślą, że nadchodzi jego godzina. Wyglądał dziś inaczej, albowiem wyschłe ciało jego było obnażone zupełnie, tylko przepaska bluszczowa okrywała mu biodra, na głowie zaś miał wieniec z róż. Ale w oczach błyszczała mu zawsze taż sama niepożyta energia i taż sama twarz surowa i fanatyczna wychylała się spod wieńca. Nie zmieniło się też jego serce, albowiem jak niegdyś w cuniculum groził gniewem Bożym poobszywanym w skóry współbraciom, tak i dziś gromił ich, zamiast pocieszać. + +— Dziękujcie Zbawicielowi — mówił — że pozwala wam umrzeć taką śmiercią, jaką sam umarł. Może część win waszych będzie wam za to odpuszczona, drżyjcie wszelako, albowiem sprawiedliwości musi się stać zadość i nie może być jednakiej nagrody dla złych i dobrych. + +A słowom jego wtórował odgłos młotów, którymi przybijano ręce i nogi ofiar. Coraz więcej krzyży wznosiło się na arenie, on zaś zwracając się do gromady tych, którzy stali jeszcze, każdy przy swoim drzewie, mówił dalej: + +— Widzę otwarte niebo, ale widzę otwartą i otchłań… Sam nie wiem, jako zdam sprawę Panu z żywota mego, chociażem wierzył i nienawidziłem złego, i nie śmierci się lękam, lecz zmartwychpowstania, nie męki, lecz sądu, albowiem nastaje dzień gniewu. + +A wtem spomiędzy bliższych rzędów ozwał się jakiś głos spokojny i uroczysty: + +— Nie dzień gniewu, ale dzień miłosierdzia, dzień zbawienia i szczęśliwości, albowiem powiadam wam, że Chrystus przygarnie was, pocieszy i posadzi na prawicy swojej. Ufajcie, bo oto niebo otwiera się przed wami. + +Na te słowa wszystkie oczy zwróciły się ku ławkom; nawet ci, którzy już wisieli na krzyżach, podnieśli blade, umęczone głowy i poczęli patrzeć w stronę mówiącego męża. + +A on zbliżył się aż do przegrody otaczającej arenę i począł ich żegnać znakiem krzyża. + +Kryspus wyciągnął ku niemu ramię, jakby chcąc go zgromić, lecz ujrzawszy jego twarz opuścił dłoń, po czym kolana zgięły się pod nim, a usta wyszeptały: + +— Apostoł Paweł!… + +Ku wielkiemu zdziwieniu cyrkowej służby poklękali wszyscy, których nie zdążono dotąd poprzybijać, zaś Paweł z Tarsu zwrócił się do Kryspa i rzekł: + +— Kryspie, nie groź im, albowiem dziś jeszcze będą z tobą w raju. Ty mniemasz, że mogą być potępieni? Lecz któż je potępi? Zali uczyni to Bóg, który oddał za nie Syna swego? Zali Chrystus, który umarł dla ich zbawienia, jako oni umierają dla imienia Jego? I jakoż może potępić Ten, który miłuje? Kto będzie skarżył na wybrane Boże? Kto powie na tę krew: „Przeklęta”?… + +— Panie, nienawidziłem złego — odrzekł stary kapłan. + +— Chrystus więcej jeszcze nakazał miłować ludzi niż nienawidzić złego, albowiem nauka Jego miłością jest, nie nienawiścią. + +— Zgrzeszyłem w godzinę śmierci — odrzekł Kryspus. + +I począł się bić w piersi. + +Wtem zarządca ławek zbliżył się ku Apostołowi i zapytał: + +— Kto jesteś, który przemawiasz do skazanych? + +— Obywatel rzymski — odparł spokojnie Paweł. + +Po czym zwróciwszy się do Kryspa, rzekł: + +— Ufaj, gdyż dzień to jest łaski, i umrzyj w spokoju, sługo Boży. + +Dwaj Murzyni zbliżyli się w tej chwili do Kryspa, aby położyć go na drzewie, lecz on spojrzał raz jeszcze naokół i zawołał: + +— Bracia moi, módlcie się za mnie! + +I twarz jego straciła zwykłą surowość; kamienne rysy przybrały wyraz spokoju i słodyczy. Sam rozciągnął ręce wzdłuż ramion krzyża, aby ułatwić robotę, i patrząc wprost w niebo, począł modlić się żarliwie. Zdawał się nic nie czuć, albowiem gdy gwoździe zagłębiały się w jego ręce, najmniejsze drgnienie nie wstrząsnęło jego ciałem ani na obliczu nie pojawiła się żadna zmarszczka bólu: modlił się, gdy przybijano mu nogi, modlił się, gdy wznoszono krzyż i udeptywano naokół ziemię. Dopiero gdy tłumy ze śmiechem i okrzykami poczęły napełniać amfiteatr, brwi starca ściągnęły się nieco, jakby się gniewał, że pogański lud miesza mu ciszę i spokój słodkiej śmierci. + +Lecz przedtem jeszcze wzniesiono wszystkie krzyże, tak że na arenie stanął jakby las z wiszącymi na drzewach ludźmi. Na ramiona krzyży i na głowy męczenników padał blask słońca, na arenę zaś grube cienie, tworzące jakby czarną poplątaną kratę, wśród której przeświecał żółty piasek. Było to widowisko, w którym dla ludu całą rozkosz stanowiło przypatrywanie się powolnemu konaniu. Lecz nigdy dotąd nie widziano takiej gęstwy krzyży. Arena była nimi nabita tak szczelnie, że służba z trudnością mogła się między nimi przeciskać. Na obrębie wisiały przeważnie kobiety, lecz Kryspa, jako przywódcę, wzniesiono tuż prawie przed podium cesarskim, na ogromnym krzyżu spowitym u spodu w wiciokrzew. Nikt z ofiar jeszcze nie skonał, ale niektórzy z tych, których poprzybijano najpierwej, pomdleli. Nikt nie jęczał i nie wołał o litość. Niektórzy wisieli z głowami pochylonymi na ramiona lub pospuszczanymi na piersi, jakby ujęci snem, niektórzy jakby w zamyśleniu, niektórzy patrząc jeszcze ku niebu poruszali z cicha ustami. W tym strasznym lesie krzyży, w tych porozpinanych ciałach, w milczeniu ofiar było jednak coś złowrogiego. Lud, który po uczcie syt i rozweselony wchodził z okrzykami do cyrku, umilkł nie wiedząc, na którym ciele oczy zatrzymać i co myśleć. Nagość naprężonych kobiecych postaci przestała drażnić jego zmysły. Nie czyniono nawet zwykłych zakładów o to, kto prędzej skona, które czyniono zwykle, gdy na arenie zjawiała się mniejsza ilość skazanych. Zdawało się, że cezar nudzi się także, albowiem przekręciwszy głowę, poprawił leniwym ruchem naszyjnik, z twarzą ospałą i senną. + +Wtem wiszący naprzeciw Kryspus, który przed chwilą oczy miał zamknięte, jak człowiek omdlały lub konający, otworzył je i począł patrzeć na cezara. + +Twarz jego przybrała znów wyraz tak nieubłagany, a wzrok zapłonął takim ogniem, że augustianie poczęli szeptać między sobą ukazując go palcami, a w końcu sam cezar zwrócił na niego uwagę i ociężale przyłożył szmaragd do oka. + +Nastała cisza zupełna. Oczy widzów utkwione były w Kryspa, który próbował poruszyć prawą ręką, jakby ją chciał oderwać od drzewa. + +Po chwili pierś wzdęła mu się, żebra wystąpiły na wierzch i począł wołać: + +— Matkobójco! Biada ci! + +Augustianie posłyszawszy śmiertelną obelgę, rzuconą panu świata wobec tysiącznych tłumów, nie śmieli oddychać. Chilo zmartwiał. Cezar drgnął i wypuścił z palców szmaragd. + +Lud zatrzymał również dech w piersiach. Głos Kryspusa rozlegał się coraz potężniej w całym amfiteatrze: + +— Biada ci, morderco żony i brata, biada ci, Antychryście! Otchłań otwiera się pod tobą, śmierć wyciąga po ciebie ręce i grób cię czeka. Biada ci, żywy trupie, albowiem umrzesz w przerażeniu i potępiony będziesz na wieki!... + +I nie mogąc oderwać przybitej dłoni od drzewa, rozciągnięty okropnie, straszny, za życia jeszcze do kościotrupa podobny, nieugięty jak przeznaczenie, trząsł białą brodą nad Neronowym podium, rozpraszając zarazem ruchami głowy liście róż z wieńca, który mu nałożono na czaszkę. + +— Biada ci, morderco! Przebrana jest twoja miara i czas twój zbliża się!… + +Tu wytężył się raz jeszcze: zdawało się przez chwilę, że oderwie dłoń od krzyża i wyciągnie ją groźnie nad cezarem, lecz nagle wychudłe jego ramiona wydłużyły się jeszcze bardziej, ciało obsunęło się ku dołowi, głowa opadła mu na piersi i skonał. + +Wśród krzyżowego lasu słabsi poczęli też już zasypiać snem wiecznym. + + + +Rozdział pięćdziesiąty dziewiąty + +— Panie — mówił Chilo — teraz jest morze jak oliwa i fale zdają się spać… Jedźmy do Achai. Tam czeka cię sława Apollina, tam czekają cię wieńce, tryumfy, tam ludzie cię ubóstwiają, a bogowie przyjmą jak równego sobie gościa, tu zaś, panie… + +I przerwał, albowiem dolna warga poczęła mu się trząść tak silnie, że jego słowa przeszły w niezrozumiałe dźwięki. + +— Pojedziemy po skończonych igrzyskach — odrzekł Nero. — Wiem, że i tak już niektórzy nazywają chrześcijan innoxia corpora. Gdybym odjechał, zaczęliby to powtarzać wszyscy. Czego się ty boisz, zmurszała bedłko? + +To rzekłszy zmarszczył brwi, lecz począł patrzeć pytającym wzrokiem na Chilona, jakby czekając od niego wyjaśnienia, albowiem udawał tylko zimną krew. Na ostatnim przedstawieniu sam zląkł się słów Kryspa i wróciwszy do domu nie mógł zasnąć z wściekłości i wstydu, ale zarazem ze strachu. Wtem przesądny Westynus, który słuchał w milczeniu ich rozmowy, obejrzał się wokoło i rzekł tajemniczym głosem: + +— Słuchaj, panie, tego starca: w tych chrześcijanach jest coś dziwnego… Ich bóstwo daje im śmierć lekką, ale może być mściwe. + +Na to Nero rzekł prędko: + +— To nie ja urządzam igrzyska. To Tygellin. + +— Tak jest! To ja — odpowiedział Tygellin, który dosłyszał odpowiedź cezara. — To ja i drwię sobie ze wszystkich bogów chrześcijańskich. Westynus, panie, to pęcherz wydęty przesądami, a ten waleczny Grek gotów umrzeć ze strachu na widok kwoki najeżonej w obronie kurcząt. + +— To dobrze — rzekł Nero — ale każ odtąd chrześcijanom obcinać języki albo kneblować usta. + +— Zaknebluje im je ogień, o boski. + +— Biada mi! — jęknął Chilo. + +Lecz cezar, któremu zuchwała pewność siebie Tygellina dodała otuchy, począł się śmiać i rzekł pokazując na starego Greka: + +— Patrzcie, jak wygląda potomek Achillesa! + +Rzeczywiście Chilo wyglądał strasznie. Resztki włosów na czaszce pobielały mu zupełnie, w twarzy zakrzepł mu wyraz jakiegoś niezmiernego niepokoju, trwogi i pognębienia. Wydawał się też chwilami jakby odurzony i na wpół przytomny. Często nie odpowiadał na pytania, czasem znów wpadał w gniew i stawał się zuchwałym, tak że augustianie woleli go nie zaczepiać. + +Taka chwila przyszła nań i teraz. + +— Róbcie ze mną, co chcecie, a ja na igrzyska więcej nie pójdę! — zawołał rozpaczliwie, klaszcząc w palce. + +Nero popatrzył na niego przez chwilę i zwróciwszy się do Tygellina, rzekł: + +— Dopilnujesz, by w ogrodach ten stoik był blisko mnie. Chcę widzieć, jakie uczynią na nim wrażenie nasze pochodnie. + +Chilo zląkł się jednak groźby drgającej w głosie cezara. + +— Panie — rzeki — nic nie zobaczę, albowiem nie widzę w nocy. + +A cezar odpowiedział ze strasznym uśmiechem: + +— Noc będzie jasna jak dzień. + +Po czym zwrócił się do innych augustianów, z którymi począł rozmawiać o wyścigach, jakie zamierzał wyprawić pod koniec igrzysk. + +Do Chilona zbliżył się Petroniusz i trąciwszy go w ramię rzekł: + +— Zalim ci nie mówił? Nie wytrzymasz. + +Ów zaś odpowiedział: + +— Chcę się upić… + +I wyciągnął drżącą rękę po krater z winem, lecz nie mógł go donieść do ust, co widząc Westynus odebrał mu naczynie, następnie zaś przysunąwszy się blisko, spytał z twarzą zaciekawioną i przelękłą: + +— Czy ścigają cię Furie? Co?… + +Starzec patrzył na niego jakiś czas z otwartymi ustami, jakby nie zrozumiał pytania, i jął mrugać oczyma. + +A Westynus powtórzył: + +— Czy ścigają cię Furie? + +— Nie — odrzekł Chilo — ale noc jest przede mną. + +— Jak to noc?… Niech bogowie zmiłują się nad tobą! Jak to noc? + +— Noc okropna i nieprzejrzana, w której się coś rusza i coś idzie do mnie. Ale ja nie wiem co i boję się. + +— Zawszem był pewny, że to są czarownicy. Czy ci się co nie śni? + +— Nie, bo nie sypiam. Ja nie myślałem, że ich tak skarzą. + +— Czy ci ich żal? + +— Po co wy rozlewacie tyle krwi? Słyszałeś, co tamten mówił z krzyża? Biada nam! + +— Słyszałem — odpowiedział cicho Westynus. — Ale to są podpalacze. + +— Nieprawda! + +— I nieprzyjaciele rodu ludzkiego. + +— Nieprawda! + +— I zatruwacze wód. + +— Nieprawda! + +— I mordercy dzieci… + +— Nieprawda! + +— Jakże? — zapytał ze zdziwieniem Westynus. — Tyś sam to mówił i wydawałeś ich w ręce Tygellina! + +— Toteż otoczyła mnie noc i śmierć idzie ku mnie… Czasem zdaje mi się, żem już umarł i wy także. + +— Nie! To oni mrą, a my jesteśmy żywi. Ale powiedz mi: co oni widzą umierając? + +— Chrystusa… + +— To ich bóg? Czy to możny bóg? + +Lecz Chilo odpowiedział również pytaniem: + +— Co to za pochodnie mają się palić w ogrodach? Słyszałeś, co mówił cezar? + +— Słyszałem i wiem. Takich zwą sarmenticii i semaxii… Przybiorą ich w bolesne tuniki napojone żywicą, przywiążą do słupów i podpalą… byle tylko ich bóg nie spuścił na miasto jakich klęsk… Semaxii! To straszna kaźń. + +— Wolę to, bo nie będzie krwi — odpowiedział Chilo. — Każ niewolnikowi podać mi krater do ust. Chcę pić, a rozlewam wino, bo mi ręka lata ze starości… + +Inni rozmawiali przez ten czas także o chrześcijanach. Stary Domicjusz Afer drwił z nich. + +— Mnóstwo ich takie — mówił — że mogliby wzniecić wojnę domową, i pamiętacie, że były obawy, czy nie zechcą się bronić. A oni umierają jak owce. + +— Niechby spróbowali inaczej! — rzekł Tygellinus. + +Na to ozwał się Petroniusz: + +— Mylicie się. Oni się bronią. + +— A to jakim sposobem? + +— Cierpliwością. + +— To nowy sposób. + +— Zapewne. Ale czy możecie powiedzieć, że oni umierają tak jak pospolici zbrodniarze? Nie! Oni umierają tak, jakby zbrodniarzami byli ci, którzy ich na śmierć skazują, to jest my i cały lud rzymski. + +— Co za brednie! — zawołał Tygellinus. + +— Hic abdera! — odpowiedział Petroniusz. + +Lecz inni, uderzeni trafnością jego uwagi, poczęli spoglądać na się ze zdziwieniem i powtarzać: + +— Prawda! Jest coś odmiennego i osobliwego w ich śmierci. + +— Mówię wam, że oni widzą swoje bóstwo! — zawołał z boku Westynus. + +Wówczas kilku augustianów zwróciło się do Chilona: + +— Hej, stary, ty ich znasz dobrze: powiedz nam, co oni widzą? + +A Grek wypluł wino na tunikę i odrzekł: + +— Zmartwychwstanie!… + +I począł się trząść tak, że siedzący bliżej goście wybuchli głośnym śmiechem. + + + +Rozdział sześćdziesiąty + +Od kilku dni Winicjusz spędzał noce za domem. Petroniuszowi przychodziło do głowy, że on może znów ułożył jakiś nowy plan i pracuje nad uwolnieniem Ligii z Eskwilińskiego więzienia, nie chciał go już jednak o nic pytać, by nie przynieść nieszczęścia robocie. Ten wykwintny sceptyk stał się także pod pewnym względem przesądnym, a raczej od czasu, jak nie udało mu się wyrwać dziewczyny z Mamertyńskiego podziemia, przestał ufać swej gwieździe. + +Nie liczył zresztą i teraz na dobry wynik zabiegów Winicjusza. Eskwilińskie więzienie, urządzone naprędce z piwnic domów, które zburzono dla położenia tamy pożarowi, nie było wprawdzie tak straszne, jak stare Tullianum obok Kapitolu, ale było natomiast stokroć bardziej strzeżone. Petroniusz rozumiał doskonale, że Ligię przeniesiono tam tylko dlatego, by nie umarła i nie uniknęła amfiteatru, łatwo mu więc było domyśleć się, że właśnie z tego powodu muszą jej pilnować jak oka w głowie. + +— Widocznie — mówił sobie — cezar wraz z Tygellinem przeznaczają ją na jakieś osobne, straszniejsze od wszystkich widowisko i Winicjusz prędzej sam zginie, niż zdoła ją wydobyć. + +Winicjusz jednak stracił także nadzieję, czy potrafi ją wydobyć. Obecnie mógł to uczynić tylko Chrystus. Młodemu trybunowi chodziło już tylko o to, by mógł ją widywać w więzieniu. + +Od niejakiego czasu nie dawała mu spokoju myśl, że Nazariusz dostał się jednak do Mamertyńskiego więzienia jako najemnik do wynoszenia trupów, postanowił więc spróbować tej drogi. + +Przekupiony za ogromną sumę, dozorca Cuchnących Dołów przyjął go wreszcie w poczet swej czeladzi, którą co noc wysyłał po trupy do więzień. Niebezpieczeństwo, by Winicjusz mógł być poznany, było istotnie małe. Chroniły od niego: noc, niewolniczy ubiór i złe oświetlenie więzień. Komuż zresztą mogło przyjść do głowy, by patrycjusz, wnuk i syn konsulów, mógł się znaleźć między czeladzią grabarską, narażoną na wyziewy więzień i Cuchnących Dołów, i jął się pracy, do której zmuszała ludzi tylko niewola lub ostatnia nędza. + +Lecz on, gdy nadszedł upragniony wieczór, z radością przewiązał biodra i okręcił głowę szmatą napojoną terpentyną, i z bijącym sercem udał się wraz z gromadą innych na Eskwilin. + +Straże pretoriańskie nie czyniły im trudności, wszyscy bowiem zaopatrzeni byli w odpowiednie tessery, które centurion oglądał przy świetle latarni. Po chwili wielkie żelazne drzwi otworzyły się przed nimi i weszli. + +Winicjusz ujrzał przed sobą obszerną, sklepioną piwnicę, z której przechodziło się do szeregu innych. Mdłe kaganki oświecały wnętrze napełnione ludźmi. Niektórzy z nich leżeli pod ścianami, pogrążeni we śnie lub może umarli. Inni okrążali wielkie naczynie z wodą, stojące w pośrodku, z którego pili jak ludzie trawieni gorączką, inni siedzieli na ziemi z łokciami wspartymi o kolana i z głowami w dłoniach, gdzieniegdzie dzieci spały, poprzytulane do matek. Naokół słychać było to jęki i głośny przyśpieszony oddech chorych, to płacz, to szepty modlitwy, to pieśni nucone półgłosem, to przekleństwa dozorców. W podziemiu panował trupi zaduch i tłok. W mrocznych głębiach roiły się ciemne postacie, bliżej zaś, przy migotliwych płomykach widać było twarze wybladłe, przerażone, zapadnięte i głodne, z oczyma zgasłymi albo płonącymi gorączką, ze zsiniałymi ustami, ze strugami potu na czołach i pozlepianym włosem. Po kątach majaczyli głośno chorzy, inni wołali o wodę, inni, by ich wieść na śmierć. A było to jednak więzienie mniej straszne od starego Tullianum. Pod Winicjuszem nogi zachwiały się na ten widok i w piersi zabrakło mu oddechu. Na myśl, że Ligia znajduje się wśród tej nędzy i niedoli, włosy powstały mu na głowie, a w piersiach zamarł krzyk rozpaczy. Amfiteatr, kły dzikich zwierząt, krzyże, wszystko było lepsze od tych straszliwych, pełnych trupiego zaduchu podziemi, w których błagalne głosy ludzkie powtarzały ze wszystkich kątów: + +— Wiedźcie nas na śmierć! + +Winicjusz wpił w dłonie paznokcie, czuł bowiem, że słabnie i że opuszcza go przytomność. Wszystko, przez co przeszedł dotychczas, cała miłość i boleść zmieniła się w nim w jedną żądzę śmierci. + +Wtem tuż obok ozwał się głos dozorcy Cuchnących Dołów: + +— A ile macie dziś trupów? + +— Będzie z tuzin — odpowiedział strażnik więzienny — ale do rana będzie więcej, bo tam już niektórzy rzężą pod ścianami. + +I począł narzekać na kobiety, że ukrywają zmarłe dzieci dlatego, by dłużej je mieć przy sobie i nie oddawać, póki można, do Cuchnących Dołów. Trzeba trupy poznawać dopiero po zapachu, przez co powietrze, i tak straszne, psuje się jeszcze bardziej. „Wolałbym — mówił — być niewolnikiem w wiejskim ergastulum niż pilnować tych gnijących za życia psów.” Dozorca Dołów pocieszał go, twierdząc, że jego służba nie jest lżejsza. Przez ten czas Winicjuszowi wróciło poczucie rzeczywistości i począł rozglądać się w podziemiu, w którym jednak na próżno szukał oczyma Ligii, myśląc przy tym, że może jej wcale nie zobaczyć, dopóki będzie żywa. Piwnic było kilkanaście, połączonych ze sobą świeżymi przekopami, czeladź zaś grabarska wchodziła tylko do tych, z których trzeba było zabierać ciała zmarłych, zdjął go więc strach, że to, co kosztowało tyle trudów, może mu na nic nie posłużyć. + +Na szczęście jego patron przyszedł mu z pomocą. + +— Ciała trzeba zaraz wynosić — rzekł — bo zaraza najbardziej szerzy się przez trupy. Inaczej pomrzecie i wy, i więźniowie. + +— Na wszystkie piwnice jest nas dziesięciu — odrzekł strażnik — i musimy przecie spać. + +— To ja ci zostawię czterech moich ludzi, którzy w nocy będą chodzili po piwnicach i patrzyli, czy kto nie umarł. + +— Wypijemy jutro, jeśli to uczynisz. Każdego trupa niech zaniosą do próby, bo przyszły rozkazy, by umarłym przekłuwać szyje, a potem zaraz z nimi do Dołów! + +— Dobrze, ale wypijemy! — ozwał się dozorca. + +Po czym wyznaczył czterech ludzi, a między nimi Winicjusza, z pozostałymi zaś zabrał się do wkładania trupów na nosze. + +Winicjusz odetchnął. Był pewien przynajmniej tego, że teraz odnajdzie Ligię. + +I naprzód począł przeglądać starannie pierwsze podziemie. Zajrzał do wszystkich ciemnych kątów, do których prawie nie dochodził blask kaganka, obejrzał postaci śpiące pod ścianami, pod przykryciem płacht, obejrzał najciężej chorych, których pozaciągano w kąt osobny, Ligii jednakże nie mógł nigdzie odnaleźć. W drugiej i trzeciej piwnicy poszukiwania jego pozostały również bez skutku. + +Tymczasem godzina uczyniła się późna, ciała powynoszono. Strażnicy, ułożywszy się w korytarzach łączących piwnice, posnęli, dzieci, znużone płaczem, umilkły, w podziemiach słychać było tylko oddech strudzonych piersi i gdzieniegdzie jeszcze szept modlitw. + +Winicjusz wszedł z kagankiem do czwartej z kolei piwnicy, znacznie mniejszej, i, podniósłszy światło w górę, począł się po niej rozglądać. + +I nagle drgnął, zdawało mu się bowiem, że pod zakratowanym otworem w ścianie widzi olbrzymią postać Ursusa. + +Więc zdmuchnąwszy w tej chwili kaganek, zbliżył się do niego i spytał: + +— Ursus, czy to ty? + +Olbrzym odwrócił głowę: + +— Ktoś ty jest? + +— Nie poznajesz mnie? — zapytał młody człowiek. + +— Zgasiłeś kaganek, jakże mogę cię poznać? + +Lecz Winicjusz dojrzał w tej chwili Ligię leżącą na płaszczu przy ścianie, więc nie mówiąc nic więcej klęknął przy niej. + +Ursus zaś poznał go i rzekł: + +— Chwała Chrystusowi! Ale nie budź jej, panie. + +Winicjusz klęcząc wpatrywał się w nią przez łzy. Mimo mroku mógł odróżnić jej twarz, która wydała mu się bladą jak alabaster, i wychudzone ramiona. I na ten widok ogarnęła go miłość podobna do rozdzierającego bólu, wstrząsająca duszą do ostatnich głębin, a zarazem tak pełna litości, czci i uwielbienia, że padłszy na twarz począł przyciskać do ust brzeg płaszcza, na którym spoczywała ta droga mu nad wszystko głowa. + +Ursus przez długi czas patrzył na niego w milczeniu, na koniec jednak pociągnął go za tunikę. + +— Panie — spytał — jak się dostałeś i czy przychodzisz ją ocalić? + +Winicjusz podniósł się i przez chwilę jeszcze walczył ze wzruszeniem. + +— Wskaż mi sposób! — rzekł. + +— Myślałem, że ty go znajdziesz, panie. Mnie jeden tylko przychodził do głowy… + +Tu zwrócił oczy ku okratowanemu otworowi, po czym jakby odpowiadając sam sobie, ozwał się: + +— Tak!… Ale tam są żołnierze… + +— Setnia pretorianów — odpowiedział Winicjusz. + +— Więc — nie przejdziemy! + +— Nie! + +Lig potarł czoło ręką i zapytał powtórnie: + +— Jak tu wszedłeś? + +— Mam tesserę od dozorcy Cuchnących Dołów… + +I nagle urwał, jak gdyby jakaś myśl błysnęła mu w głowie. + +— Na mękę Zbawiciela! — począł mówić prędkim głosem. — Ja tu zostanę, a ona niech weźmie moją tesserę, niech owinie głowę szmatą, okryje ramiona płaszczem i wyjdzie. Wśród niewolników grabarskich jest kilku niedorosłych pachołków, więc pretorianie nie poznają jej, a gdy raz dostanie się do domu Petroniusza, ten ją ocali! + +Lecz Lig opuścił głowę na piersi i odrzekł: + +— Ona nie zgodziłaby się na to, albowiem miłuje cię, a przy tym jest chora i o własnej mocy stać nie może. + +Po chwili zaś dodał: + +— Jeśli ty, panie, i szlachetny Petroniusz nie mogliście jej z więzienia wydobyć, to któż zdoła ją ocalić? + +— Jeden Chrystus!… + +Po czym umilkli obaj. Lig w prostaczej swej głowie myślał sobie: „On by mógł przecie wszystkich ocalić, ale skoro tego nie czyni, to widać przyszedł czas mąk i śmierci.” I zgadzał się na nią dla siebie, ale żal mu było do głębi duszy tego dziecka, które wyrosło na jego ręku i które kochał nad życie. + +Winicjusz klęknął znów przy Ligii. Przez zakratowany otwór wkradły się do podziemia promienie księżyca i oświeciły je lepiej od jedynego kaganka, który migotał jeszcze nad drzwiami. + +Wtem Ligia otworzyła oczy i położywszy swe rozpalone dłonie na rękach Winicjusza, rzekła: + +— Widzę cię — i wiedziałam, że przyjdziesz. + +On zaś rzucił się do jej rąk i począł przykładać je do czoła i serca, potem uniósł ją nieco z posłania i wsparł o własne piersi. + +— Przyszedłem, droga — rzekł.— Niech cię Chrystus strzeże i ocali, o Ligio umiłowana!… + +I nie mógł mówić więcej, albowiem serce poczęło mu skowyczeć w piersiach z bólu i miłości, a z bólem nie chciał się przed nią zdradzić. + +— Chora jestem, Marku — odrzekła Ligia — i czy na arenie, czy tu, w więzieniu, muszę umrzeć… Ale modliłam się, abym cię przedtem mogła zobaczyć, i przyszedłeś: Chrystus mnie wysłuchał! + +A gdy jeszcze nie mógł zdobyć się na słowa i tylko przyciskał ją do piersi, mówiła dalej: + +— Widywałam cię przez okno z Tullianum — i wiedziałam, żeś chciał przyjść. A teraz Zbawiciel dał mi chwilę przytomności, abyśmy się mogli pożegnać. Już ja idę do Niego, Marku, ale kocham cię i zawsze będę kochała. + +Winicjusz przemógł się, zdusił w sobie ból i począł mówić głosem, który starał się uczynić spokojnym: + +— Nie, droga. Ty nie umrzesz. Apostoł kazał wierzyć i przyrzekł modlić się za ciebie, a on Chrystusa znał, Chrystus go miłował i niczego mu nie odmówi… Gdybyś miała umrzeć, Piotr nie kazałby mi ufać, a on mi rzekł: „Ufaj!” — Nie, Ligio! Chrystus zmiłuje się nade mną… On nie chce twojej śmierci, On jej nie dopuści… Przysięgam ci na imię Zbawiciela, że Piotr modli się za ciebie! + +Nastała cisza. Jedyny kaganek wiszący nad drzwiami zgasł, ale za to światło księżyca wchodziło całym otworem. W przeciwnym kącie piwnicy zakwiliło dziecko i ucichło. Z zewnątrz tylko dochodziły głosy pretorianów, którzy po odbytej kolei strażniczej grali pod murem w scriptae duodecim. + +— O Marku — odrzekła Ligia — Chrystus sam wołał do ojca: „Oddal ode mnie ten kielich goryczy”, a jednak go spełnił. Chrystus sam umarł na krzyżu, a teraz giną za Niego tysiące, więc dlaczegóż mnie jedną miałby oszczędzać? Któż ja jestem, Marku? Słyszałam, jak Piotr mówił, że i on umrze umęczon, a któż ja jestem wobec niego? Gdy przyszli do nas pretorianie, bałam się śmierci i męki, ale teraz się już nie boję. Patrz, jakie to straszne więzienie, a ja idę do nieba. Pomyśl, że tu jest cezar, a tam jest Zbawiciel, dobry i miłosierny. I nie ma śmierci. Ty mnie kochasz, więc pomyśl, jaka będę szczęśliwa. O Marku drogi, pomyśl, że ty tam przyjdziesz do mnie! + +Tu umilkła, by nabrać tchu w swą chorą pierś, po czym podniosła do ust jego rękę: + +— Marku! + +— Co, droga? + +— Nie płacz za mną i pamiętaj, że ty tam przyjdziesz do mnie. Krótko żyłam, ale Bóg dał mi duszę twoją. Więc chcę powiedzieć Chrystusowi, że choć umarłam i choć patrzyłeś na śmierć moją, i choć zostałeś w żalu, jednak nie bluźniłeś przeciw Jego woli i miłujesz Go zawsze. A ty Go będziesz miłował i zniesiesz cierpliwie śmierć moją?… Bo wówczas On nas połączy, a ja cię kocham i chcę być z tobą… + +Tu znów zbrakło jej oddechu i ledwie dosłyszalnym głosem skończyła: + +— Przyrzecz mi to, Marku!… + +Winicjusz objął ją drżącymi rękoma i odrzekł: + +— Na twoją świętą głowę — przyrzekam!… + +Wówczas w smutnym świetle księżyca rozjaśniła się jej twarz. Raz jeszcze podniosła do ust jego rękę i szepnęła: + +— Jam żona twoja!… + +Za murem pretorianie, grający w scriptae duodecim, podnieśli głośniejszą sprzeczkę, lecz oni zapomnieli o więzieniu, o strażach, o ziemi całej i czując wzajem w sobie dusze anielskie, poczęli się modlić. + + + +Rozdział sześćdziesiąty pierwszy + +Przez trzy dni, a raczej trzy noce nic nie mąciło im spokoju. Gdy zwykłe zajęcia więzienne, polegające na oddzielaniu zmarłych od żywych i ciężko chorych od zdrowszych, zostały ukończone i gdy znużeni strażnicy pokładli się spać na korytarzach, Winicjusz wchodził do podziemia, w którym była Ligia, i pozostawał w nim dopóty, dopóki brzask nie zajrzał przez kraty okna. Ona składała mu głowę na piersiach i rozmawiali cichymi głosami o miłości i o śmierci. Oboje mimo woli, w myślach i rozmowach, nawet w pragnieniach i nadziejach, oddalali się coraz bardziej od życia i tracili jego poczucie. Oboje byli jak ludzie, którzy odpłynąwszy okrętem od lądu, nie widzą już brzegu i pogrążają się z wolna w nieskończoność. Oboje zmieniali się stopniowo w duchy smutne, rozmiłowane w sobie i w Chrystusie i gotowe odlecieć. Czasem tylko w jego sercu zrywał się jeszcze ból, jak wicher, czasem błysnęła, jak błyskawica, nadzieja, zrodzona z miłości i wiary w miłosierdzie Ukrzyżowanego Boga, lecz co dzień więcej i on odrywał się od ziemi, a oddawał się śmierci. Rankiem, gdy wychodził z więzienia, patrzył na świat, na miasto, na znajomych i na sprawy życiowe jak przez sen. Wszystko wydawało mu się obcym, odległym, czczym i znikomym. Przestała go przerażać nawet groza mąk, miał bowiem uczucie, że to jest rzecz, przez którą można przejść jakby w zamyśleniu, z oczyma utkwionymi w coś innego. Obojgu zdawało się, że poczyna ich już ogarniać wieczność. Rozmawiali o miłości, o tym, jak będą miłowali się i żyli razem, ale jedynie z tamtej strony grobu, i jeśli czasem myśl ich zwracała się jeszcze ku rzeczom ziemskim, to tylko jak myśl ludzi, którzy gotując się w wielką drogę, rozmawiają o przygotowaniach podróżnych. Zresztą otaczała ich cisza taka, jaka otacza dwie kolumny stojące gdzieś na pustkowiu i zapomniane. Chodziło im już tylko o to, by Chrystus ich nie rozdzielił; a gdy każda chwila wzmagała w nich tę pewność, rozkochali się w Nim jak w ogniwie, które ich miało połączyć, jak w nieskończonym szczęściu i w nieskończonym spokoju. Na ziemi jeszcze opadał z nich proch ziemi. Dusze stały się w nich czyste jak łzy. Pod grozą śmierci, wśród nędzy i cierpień, na barłogu więziennym poczęło się dla nich niebo, albowiem ona brała go za rękę i prowadziła, jakby już zbawiona i święta, do wieczystego źródła życia. + +A Petroniusz zdumiewał się widząc w twarzy Winicjusza coraz większy spokój i jakieś dziwne blaski, których nie widywał dawniej. Chwilami nawet rodziły się w jego umyśle przypuszczenia, że Winicjusz znalazł jakowąś drogę ratunku, i było mu przykro, że go w swe nadzieje nie wtajemnicza. + +Wreszcie, nie mogąc wytrzymać, rzekł mu: + +— Teraz ty wyglądasz inaczej, więc nie czyń przede mną tajemnicy, bo chcę i mogę ci być pomocnym: czy ułożyłeś co? + +— Ułożyłem — odpowiedział Winicjusz — ale ty nie możesz mi być już pomocny. Oto po jej śmierci wyznam, żem jest chrześcijaninem, i pójdę za nią. + +— Więc nie masz nadziei? + +— Owszem, mam. Chrystus mi ją odda i nie rozłączę się z nią już nigdy. + +Petroniusz począł chodzić po atrium z wyrazem rozczarowania i zniecierpliwienia w twarzy, po czym rzekł: + +— Na to nie potrzeba waszego Chrystusa, albowiem tę samą usługę może ci oddać nasz Tanatos. + +A Winicjusz uśmiechnął się smutno i rzekł: + +— Nie, drogi, ale ty tego nie chcesz zrozumieć. + +— Nie chcę i nie mogę — odpowiedział Petroniusz. — Nie czas na rozprawy, ale pamiętasz, coś mówił, gdy nam się nie udało wyrwać jej z Tullianum? Ja straciłem wszelką nadzieję, a tyś rzekł, gdyśmy wrócili do domu: „A ja wierzę, że Chrystus może mi ją wrócić.” Niechże ci ją wróci. Gdy rzucę kosztowną czarę w morze, nie potrafi oddać mi jej żaden z naszych bogów, ale jeśli i wasz nie lepszy, to nie wiem, dlaczego bym miał go czcić więcej od dawnych. + +— On też mi ją odda — odrzekł Winicjusz. + +Petroniusz wzruszył ramionami. + +— Czy wiesz — zapytał — że chrześcijanami mają jutro oświecić ogrody cezara? + +— Jutro? — powtórzył Winicjusz. + +I wobec bliskiej strasznej rzeczywistości serce zadrgało w nim jednak bólem i przerażeniem. Pomyślał, że to może ostatnia noc, którą będzie mógł spędzić z Ligią, więc pożegnawszy Petroniusza udał się śpiesznie do dozorcy puticulów po swoją tesserę. + +Lecz tu czekał go zawód, dozorca albowiem nie chciał mu dać znaku. + +— Wybacz, panie — rzekł. — Uczyniłem dla ciebie, com mógł, ale nie mogę narażać życia. Dziś w nocy mają wyprowadzać chrześcijan do ogrodów cezara. W więzieniu pełno będzie żołnierzy i urzędników. Gdyby cię poznano, zginąłbym ja i moje dzieci. + +Winicjusz zrozumiał, że próżno byłoby nalegać. Błysnęła mu jednak nadzieja, że żołnierze, którzy widywali go poprzednio, puszczą go może i bez znaku, więc za nadejściem nocy, przebrawszy się jak zwykle w zgrzebną tunikę i obwiązawszy szmatą głowę, udał się do bram więzienia. + +Lecz dnia tego sprawdzano znaki z większą jeszcze ścisłością niż zwykle, a co większa, setnik Scewinus, srogi i oddany duszą i ciałem cezarowi żołnierz, poznał Winicjusza. + +Lecz widocznie w jego okutej w żelazo piersi tliły się jakieś iskry litości dla ludzkiej niedoli, albowiem zamiast uderzyć włócznią w tarczę na znak alarmu, odwiódł Winicjusza na bok i rzekł mu: + +— Panie, wracaj do siebie. Poznałem cię, ale będę milczał nie chcąc cię gubić. Puścić cię nie mogę, ale wracaj i niech bogowie ześlą ci ukojenie. + +— Puścić mnie nie możesz — rzekł Winicjusz — ale pozwól mi tu zostać i widzieć tych, których będą wyprowadzali. + +— Mój rozkaz nie sprzeciwia się temu — odpowiedział Scewinus. + +Winicjusz stanął przed bramą i czekał, póki nie poczną wyprowadzać skazańców. Wreszcie około północy rozwarły się szeroko bramy więzienia i ukazały się całe szeregi więźniów: mężczyzn, kobiet i dzieci, otoczone przez zbrojne oddziały pretorianów. Noc była jasna bardzo — i pełnia, tak że można było odróżnić nie tylko postaci, ale nawet i twarze nieszczęsnych. Szli parami, długim posępnym korowodem, i wśród ciszy, przerywanej tylko brzękiem żołnierskich zbroic. Prowadzono ich tylu, że zdawało się, iż wszystkie piwnice pozostaną próżne. + +Przy końcu orszaku Winicjusz dostrzegł wyraźnie Glauka lekarza, lecz ani Ligii, ani Ursusa nie było między skazanymi. + + + +Rozdział sześćdziesiąty drugi + +Mrok jeszcze nie zapadł, gdy już pierwsze fale ludu poczęły napływać do ogrodów cezara. Tłumy, przybrane świątecznie, uwieńczone, ochocze i śpiewające, a w części pijane, szły patrzeć na nowe, wspaniałe widowisko. Okrzyki: „Semaxii! Sarmenticii!”, rozlegały się na Via Tecta, na moście Emiliusza i z drugiej strony Tybru, na drodze Tryumfalnej, koło cyrku Nerona i aż hen po wzgórze Watykańskie. Widywano już i poprzednio w Rzymie ludzi palonych na słupach, lecz nigdy dotąd nie widziano takiej ilości skazanych. Cezar i Tygellin, chcąc skończyć z chrześcijanami, a zarazem zapobiec zarazie, która z więzień rozchodziła się coraz bardziej po mieście, nakazali opróżnić wszystkie podziemia, tak że zostało w nich zaledwie kilkudziesięciu ludzi, przeznaczonych na koniec igrzysk. Toteż tłumy po przebyciu bram ogrodowych oniemiały ze zdziwienia. Wszystkie aleje główne i boczne, biegnące wśród gęstwiny drzew, wokół łąk, kęp, stawów, sadzawek i poletek obsianych kwieciem, nabite były smolnymi słupami, do których poprzywiązywano chrześcijan. Z wyższych miejsc, gdzie widoku nie zasłaniały drzewa, można było dostrzec cale szeregi palów i ciał, przybranych w kwiaty, w liście mirtowe i w bluszcz, ciągnące się w głąb, po wyniosłościach i nizinach, tak daleko, że gdy bliższe wydawały się jak maszty naw, najdalsze przedstawiały się oczom jak kolorowe, pozatykane w ziemię tyrsy lub dzidy. Mnogość ich przeszła oczekiwania samego ludu. Można było pomyśleć, że cały jakiś naród poprzywiązywano do słupów dla uciechy Rzymu i cezara. Gromady widzów zatrzymywały się przed pojedynczymi masztami, w miarę jak zaciekawiały je postaci, wiek lub płeć ofiar, oglądały twarze, wieńce, girlandy bluszczu, po czym szły dalej i dalej, zadając sobie pełne zdumienia pytania: „Zali mogło być tylu winnych lub jak mogły podpalić Rzym dzieci, zaledwie zdolne chodzić o własnej mocy?” I zdumienie przechodziło z wolna w niepokój. + +Tymczasem zapadł mrok i na niebie zabłysły pierwsze gwiazdy. Wówczas przy każdym skazanym stanął niewolnik z płonącą pochodnią w ręku, a gdy odgłos trąb rozległ się w różnych częściach ogrodów na znak rozpoczęcia widowiska, wszyscy przyłożyli płomień do spodu słupów. + +Ukryta pod kwiatami i polana smołą słoma wnet zajęła się jasnym płomieniem, który wzmagając się z każdą chwilą, rozkręcał zwoje bluszczów, wzbijał się ku górze i obejmował nogi ofiar. Lud umilkł, ogrody zabrzmiały jednym ogromnym jękiem i krzykami boleści. Niektóre ofiary jednak, wznosząc głowy ku gwieździstemu niebu, poczęły śpiewać na cześć Chrystusa. Lud słuchał. Lecz najtwardsze serca napełniły się przerażeniem, gdy z mniejszych masztów rozdzierające dziecinne głosy poczęły wołać: „Mamo! Mamo!”, i dreszcz przebiegł nawet pijanych widzów na widok owych główek i niewinnych twarzy, poprzekrzywianych bólem lub mdlejących w dymie, który począł dusić ofiary. A płomień szedł w górę i przepalał coraz nowe wieńce róż i bluszczów. Rozgorzały aleje główne i poboczne, rozgorzały kępy drzew i łąki, i kwieciste poletka, rozbłysła woda w sadzawkach i stawach, poróżowiały drżące liście na drzewach i uczyniło się widno jak w dzień. Swąd spalonych ciał napełnił ogrody, lecz w tej chwili niewolnicy poczęli sypać w przygotowane umyślnie między słupami kadzielnice mirrę i aloes. Między tłumem ozwały się tu i ówdzie okrzyki, nie wiadomo, czy współczucia, czy upojenia i radości, i wzmagały się z każdą chwilą wraz z ogniem, który obejmował słupy, wspinał się ku piersiom ofiar, skręcał palącym tchnieniem włosy na ich głowach, rzucał zasłonę na ich poczerniałe twarze i wreszcie strzelał jeszcze wyżej, jakby na zwycięstwo i tryumf tej sile, która kazała go rozniecić. + +Lecz jeszcze na początku widowiska zjawił się wśród ludu cezar na wspaniałej cyrkowej kwadrydze, zaprzężonej w cztery białe rumaki, przybrany w ubiór woźnicy i barwę stronnictwa Zielonych, do którego i on, i jego dwór należał. Szły za nim inne wozy, pełne dworzan w świetnych strojach, senatorów, kapłanów i nagich bachantek z wieńcami na głowach i dzbanami wina w ręku, w części spitych i wydających dzikie okrzyki. Obok nich muzycy, poprzebierani za faunów i satyrów, grali na cytrach, formingach, piszczałkach i rogach. Na innych wozach jechały matrony i dziewice rzymskie, również pijane i wpółnagie. Obok kwadryg skoczkowie potrząsali przybrane we wstążki tyrsy; inni bili w bębenki, inni sypali kwiaty. Cały ów świetny orszak posuwał się wrzeszcząc: „Evoe!” najszerszą ogrodową drogą, wśród dymów i wśród ludzkich pochodni. Cezar, mając przy sobie Tygellina i Chilona, którego przerażeniem pragnął się zabawić, sam powodował końmi i jadąc noga za nogą, spoglądał na płonące ciała, a zarazem słuchał okrzyków ludu. Stojąc na wysokiej złotej kwadrydze, otoczony falą ludzką, która kłaniała mu się do stóp, w blaskach ognia, w złotym wieńcu cyrkowego zwycięzcy, przerastał głową dworzan, tłumy i wydawał się być olbrzymem. Potworne jego ramiona, wyciągnięte dla trzymania lejców, zdawały się błogosławić lud. W twarzy i przymrużonych oczach miał uśmiech i jaśniał nad ludźmi jak słońce albo jak bóstwo straszne, ale wspaniałe i potężne. + +Chwilami zatrzymywał się, by przypatrzeć się dokładniej czy to jakiej dziewicy, której łono poczynało skwierczeć w płomieniu, czy wykrzywionej przez konwulsje twarzy dziecka, i znów jechał dalej, wiodąc za sobą szalony i rozhukany orszak. Chwilami kłaniał się ludowi, to znów, przeginając się w tył, ściągał złote lejce i rozmawiał z Tygellinem. Na koniec dojechawszy do wielkiej fontanny, stojącej w pośrodku dwóch krzyżujących się ulic, wysiadł z kwadrygi i skinąwszy na towarzyszów zmieszał się z tłumem. + +Przywitano go krzykiem i oklaskami. Bachantki, nimfy, senatorowie, augustianie, kapłani, fauny, satyry i żołnierze otoczyli go wraz szalonym kołem, on zaś, mając po jednej stronie Tygellina, po drugiej Chilona, obchodził fontannę, naokół której płonęło kilkadziesiąt pochodni, zatrzymując się przed każdą, czyniąc uwagi nad ofiarami lub drwiąc ze starego Greka, w którego twarzy malowała się bezbrzeżna rozpacz. + +Na koniec stanęli przed wysokim masztem, przybranym w mirty i okręconym w powój. Czerwone języki ognia dochodziły tu już do kolan ofiary, ale twarzy jej nie można było zrazu rozpoznać, gdyż świeże, płonące gałązki przesłoniły ją dymem. Po chwili jednak lekki wiatr nocny zwiał dymy i odkrył głowę starca z siwą spadającą na piersi brodą. + +Na ten widok Chilo zwinął się nagle w kłąb, jak raniony gad, z ust zaś wyszedł mu krzyk, raczej do krakania niż do ludzkiego głosu podobny: + +— Glaukos! Glaukos!… + +Jakoż istotnie z płonącego słupa patrzył na niego Glaukos lekarz. + +Żył jeszcze. Twarz miał zbolałą i pochyloną, jakby chciał po raz ostatni przypatrzeć się swemu katowi, który go zdradził, pozbawił go żony, dzieci, nasadził na niego zabójcę, a gdy to wszystko zostało mu w imię Chrystusa odpuszczone, raz jeszcze wydał go w ręce oprawców. Nigdy człowiek nie wyrządził człowiekowi straszniejszych i bardziej krwawych krzywd. I oto ofiara płonęła teraz na smolnym słupie, a kat stał u jej stóp. Oczy Glauka nie odwracały się od twarzy Greka. Chwilami przesłaniał je dym, lecz gdy dmuchnął powiew, Chilo widział znów te utkwione w siebie źrenice. Podniósł się i chciał uciekać, lecz nie mógł. Nagle wydało mu się, że nogi jego są z ołowiu i że jakaś niewidzialna ręka zatrzymuje go z nadludzką siłą przed tym słupem. I skamieniał. Czuł tylko, że coś przepełnia się w nim, coś się zrywa, że dosyć ma mąk i krwi, że przychodzi koniec życia i że wszystko znika naokół: i cezar, i dwór, i tłumy, a otacza go tylko jakaś bezdenna, straszna i czarna pustka, w niej zaś widać tylko te oczy męczennika, które wzywają go na sąd. A tamten, schylając coraz niżej głowę, patrzył ciągle. Obecni odgadli, że między tymi ludźmi coś się dzieje, lecz śmiech zamarł im na ustach, w twarzy bowiem Chilona było coś strasznego: wykrzywiła ją taka trwoga i taki ból, jak gdyby owe języki ognia paliły jego własne ciało. Nagle zachwiał się i wyciągnąwszy w górę ramiona zawołał okropnym, rozdzierającym głosem: + +— Glauku! W imię Chrystusa! Przebacz! + +Uciszyło się naokół: dreszcz przebiegł obecnych i wszystkie oczy mimo woli podniosły się w górę. + +A głowa męczennika poruszyła się lekko, po czym usłyszano z wierzchołka masztu podobny do jęku głos: + +— Przebaczam!… + +Chilo rzucił się na twarz wyjąc jak dziki zwierz i nabrawszy ziemi w obie garści, posypał sobie nią głowę. Tymczasem płomienie strzeliły w górę, objęły piersi i twarz Glauka, rozplotły mirtową koronę na jego głowie i zajęły wstęgi na wierzchu słupa, który zajaśniał cały wielkim, jaskrawym światłem. + +Lecz Chilo podniósł się po chwili z twarzą tak zmienioną, iż augustianom wydało się, że widzą innego człowieka. Oczy płonęły mu niezwykłym blaskiem, ze zmarszczonego czoła biło uniesienie; niedołężny przed chwilą Grek wyglądał teraz jak jakiś kapłan, który, nawiedzony przez bóstwo, chce odkryć prawdy nieznane. + +— Co z nim jest? Oszalał! — ozwało się kilka głosów. + +On zaś odwrócił się ku tłumom i wyciągnąwszy w górę prawą rękę, począł wołać, a raczej krzyczeć tak donośnie, by nie tylko augustianie, ale i tłuszcza mogła głos jego dosłyszeć: + +— Ludu rzymski! Na moją śmierć przysięgam, że oto giną niewinni, a podpalaczem jest — ten!… + +I wskazał palcem na Nerona. + +Nastała chwila ciszy. Dworzanie zdrętwieli. Chilo stał ciągle z wyciągniętym drżącym ramieniem i palcem zwróconym ku cesarzowi. Nagle uczyniło się zamieszanie. Lud na kształt fali, pchniętej nagłym wichrem, rzucił się ku starcowi, chcąc mu się lepiej przypatrzeć. Tu i ówdzie ozwały się krzyki: „Trzymaj!”, gdzie indziej: „Biada nam!” W tłumie rozległ się świst i wrzaski: „Ahenobarbus! Matkobójca! Podpalacz!” Bezład wzrastał z każdą chwilą. Bachantki, wrzeszcząc wniebogłosy, poczęły się chronić na wozy. Nagle kilka przepalonych słupów przewróciło się, rozsypując wokół skry i powiększając zamęt. Ślepa, stłoczona fala ludu porwała Chilona i uniosła go w głąb ogrodu. + +Wszędzie też słupy poczęły już przepalać się i padać w poprzek ulic, napełniając aleje dymem, skrami, swędem drzewa i swędem ludzkiego tłuszczu. Gasły światła dalsze i bliższe. W ogrodach pociemniało. Tłumy zaniepokojone, posępne i trwożne cisnęły się do bram. Wieść o tym, co zaszło, przechodziła z ust do ust, zmieniona i powiększona. Jedni opowiadali, że cezar zemdlał, drudzy, że sam wyznał, iż kazał podpalić Rzym, trzeci, że zachorował ciężko, inni wreszcie, że wywieziono go jak martwego na wozie. Tu i ówdzie odzywały się głosy współczucia dla chrześcijan: „Nie oni spalili Rzym, po co więc tyle krwi, mąk i niesprawiedliwości? Czy bogowie nie będą się mścili za niewinnych i jakież piacula zdołają ich znowu przebłagać?” Słowa: „innoxia corpora!”, powtarzały się coraz częściej. Kobiety litowały się głośno nad dziećmi, których tyle rzucono dzikim zwierzętom, poprzybijano na krzyże lub spalono w tych przeklętych ogrodach! I wreszcie politowanie zmieniło się w złorzeczenia cezarowi i Tygellinowi. Lecz byli i tacy, którzy, zatrzymując się nagle, zadawali sobie lub innym pytanie: „Cóż to jest za bóstwo, które daje taką siłę wobec mąk i śmierci?” I powracali do domów w zamyśleniu… + +Chilo błąkał się zaś jeszcze po ogrodach, nie wiedząc, dokąd iść i gdzie się obrócić. Teraz uczuł się znów bezsilnym, niedołężnym i chorym starcem. Chwilami potykał się o nie dopalone ciała, potrącał głownie, które wysyłały w ślad za nim roje iskier, chwilami siadał spoglądając naokół bezprzytomnym wzrokiem. Ogrody stały się już prawie całkiem ciemne; między drzewami poruszał się tylko blady księżyc, rozświecając niepewnym światłem aleje, sczerniałe, leżące w poprzek słupy i zmienione w bezkształtne bryły niedogarki ofiar. Lecz staremu Grekowi wydało się, że w księżycu widzi twarz Glauka i że oczy jego patrzą nań jeszcze ciągle, i chował się przed światłem. Wreszcie jednak wyszedł z cienia i mimo woli, jakby party jakąś nieznaną siłą, począł kierować się ku fontannie, przy której oddał ducha Glaukos. + +Wtem jakaś ręka dotknęła jego ramienia. + +Starzec odwrócił się i widząc przed sobą nieznaną postać, zawołał z przerażeniem: + +— Kto tam! Ktoś ty jest? + +— Apostoł, Paweł z Tarsu. + +— Jam przeklęty!… Czego chcesz? + +A Apostoł odrzekł: + +— Chcę cię zbawić. + +Chilo oparł się o drzewo. + +Nogi chwiały się pod nim i ramiona zwisły mu wzdłuż ciała. + +— Dla mnie nie masz zbawienia! — rzekł głucho. + +— Zali słyszałeś, że Bóg przebaczył żałującemu łotrowi na krzyżu? — zapytał Paweł. + +— Zali wiesz, com ja uczynił? + +— Widziałem boleść twoją i słyszałem, jakoś dał świadectwo prawdzie. + +— O panie!… + +— I gdy sługa Chrystusów przebaczył ci w godzinie męki i śmierci, jakżeby ci Chrystus nie miał przebaczyć? + +A Chilo chwycił rękoma głowę jak w obłąkaniu: + +— Przebaczenie! Dla mnie przebaczenie! + +— Bóg nasz to Bóg Miłosierdzia — odpowiedział Apostoł. + +— Dla mnie? — powtórzył Chilo. + +I począł jęczeć jak człowiek, któremu zbrakło sił, by mógł opanować ból i mękę. Paweł zaś rzekł: + +— Oprzyj się na mnie i pójdź ze mną. + +I wziąwszy go szedł z nim ku krzyżującym się ulicom, kierując się głosem fontanny, która zdawała się płakać wśród nocnej ciszy nad ciałami pomęczonych. + +— Bóg nasz to Bóg Miłosierdzia — powtórzył Apostoł. — Gdybyś stanął nad morzem i rzucał w nie kamienie, czybyś mógł zarzucić nimi głębinę morską? A ja ci mówię, że miłosierdzie Chrystusa jest jako morze i że grzechy i winy ludzkie potoną w nim jako kamienie w otchłani. I mówię ci, że jest jako niebo, które pokrywa góry, lądy i morza, albowiem jest wszędzie i nie masz granicy ni końca. Tyś cierpiał u słupa Glauka i Chrystus widział twoje cierpienie. Tyś rzekł nie bacząc na to, coć jutro spotkać może: „Ten jest podpalaczem!”, i Chrystus spamiętał słowa twoje. Bowiem minęła twoja złość i kłamstwo, a w sercu został się jeno żal nieprzebrany… Chodź ze mną i słuchaj, co ci powiadam: otom ja także nienawidził Go i prześladował Jego wybranych. Jam Go nie chciał i nie wierzył w Niego, póki mi się nie ukazał i nie powołał mnie. I odtąd On jest miłością moją. A teraz ciebie nawiedził zgryzotą, trwogą i boleścią, aby cię powołać ku sobie. Tyś Go nienawidził, a On kochał cię. Tyś wydawał na męki Jego wyznawców, a On chce ci przebaczyć i zbawić cię. + +Piersią nędzarza poczęło wstrząsać łkanie ogromne, od którego rozdzierała się w nim dusza do dna, a Paweł ogarniał go, opanowywał i wiódł, jak żołnierz wiedzie jeńca. + +I po chwili znów mówić począł: + +— Pójdź za mną, a ja cię powiodę do Niego. Dla jakiejż innej przyczyny przychodziłbym do ciebie? Ale oto On rozkazał mi zbierać dusze ludzkie w imię miłości, więc spełniam służbę Jego. Ty mniemasz, żeś przeklęty, a ja ci mówię: uwierz w Niego, a czeka cię zbawienie. Ty myślisz, żeś znienawidzon, a ja ci powtarzam, że On miłuje cię. Patrz na mnie! Gdym Jego nie miał, nic nie miałem krom złości, która mieszkała w sercu moim, a teraz Jego miłość starczy mi za ojca i matkę, za bogactwa i królowanie. W Nim jednym ucieczka, On jeden policzy twój żal, wejrzy na nędzę twoją, zdejmie z ciebie trwogę i podniesie cię do siebie. + +Tak mówiąc przywiódł go do fontanny, której srebrny strumień połyskiwał z dala w miesięcznym świetle. Naokół była cisza i pustka, albowiem służba niewolnicza uprzątnęła już tu zwęglone słupy i ciała męczenników. + +Chilo rzucił się z jękiem na kolana i ukrywszy twarz w dłoniach, pozostał bez ruchu, Paweł zaś podniósł twarz ku gwiazdom i począł się modlić: + +— Panie, spojrzyj na tego nędzarza, na żal jego, na łzy i mękę! Panie Miłosierdzia, któryś przelał krew za winy nasze, przez Twoją mękę, przez śmierć i zmartwychwstanie odpuść mu! + +Po czym umilkł, lecz długo jeszcze patrzył w gwiazdy i modlił się. + +A wtem spod jego stóp ozwało się podobne do jęku wołanie: + +— Chryste!… Chryste!… Odpuść mi!… + +Naówczas Paweł zbliżył się do fontanny i nabrawszy wody w dłonie wrócił do klęczącego nędzarza: + +— Chilonie! Oto cię chrzczę w imię Ojca i Syna, i Ducha! Amen! + +Chilo podniósł głowę, rozłożył ręce i pozostał tak bez ruchu. Księżyc oświecał pełnym światłem jego zbielałe włosy i równie białą, nieruchomą, jakby umarłą lub wykutą z kamienia twarz. Chwile płynęły jedna za drugą; z wielkich ptaszarni, umieszczonych w ogrodach Domicji, poczęło dochodzić pianie kogutów, a on klęczał jeszcze, podobny do nagrobnego posągu. + +Wreszcie ocknął się, wstał i zwróciwszy się do Apostoła zapytał: + +— Co mam czynić przed śmiercią, panie? + +Paweł również rozbudził się z zadumy nad tą niezmierną potęgą, której nie mogły oprzeć się nawet takie duchy, jak tego Greka, i odrzekł: + +— Ufaj i daj świadectwo prawdzie! + +Po czym wyszli razem. U bram ogrodu Apostoł pobłogosławił raz jeszcze starca i rozstali się, albowiem wymagał tego sam Chilo przewidując, że po tym, co zaszło, cezar i Tygellinus każą go ścigać. + +Jakoż nie mylił się. Wróciwszy do siebie, zastał już dom otoczony przez pretorianów, którzy porwali go i pod wodzą Scewinusa zawiedli na Palatyn. + +Cezar udał się już był na spoczynek, lecz Tygellin czekał i ujrzawszy nieszczęsnego Greka powitał go z twarzą spokojną, ale złowrogą… + +— Popełniłeś zbrodnię obrazy majestatu — rzekł mu — i kara cię nie minie. Lecz jeśli jutro oświadczysz w amfiteatrze, żeś był pijany i szalony i że sprawcami pożaru są chrześcijanie, kara twoja skończy się na chłoście i wygnaniu. + +— Nie mogę, panie! — odpowiedział cicho Chilo. + +A Tygellin zbliżył się do niego krokiem powolnym i głosem również przyciszonym, ale strasznym, zapytał: + +— Jak to nie możesz, psie grecki? Zaliś nie był pijany i zali nie rozumiesz, co cię czeka? Spójrz tam! + +I to rzekłszy wskazał na kąt atrium, w którym obok długiej drewnianej ławy stało w mroku czterech nieruchomych niewolników trackich z powrozami i obcęgami w ręku. + +A Chilo odrzekł: + +— Nie mogę, panie! + +Tygellina poczęła ogarniać wściekłość, lecz pohamował się jeszcze. + +— Widziałeś — zapytał — jak umierają chrześcijanie? Czy chcesz tak umrzeć? + +Starzec wzniósł w górę wybladłą twarz; czas jakiś wargi jego poruszały się cicho, po czym odrzekł: + +— I ja wierzę w Chrystusa!… + +Tygellin spojrzał na niego ze zdumieniem: + +— Psie, tyś oszalał naprawdę! + +I nagle nagromadzona w jego piersi wściekłość zerwała tamę. Skoczywszy do Chilona chwycił go obiema rękami za brodę, zwalił na ziemię i począł deptać powtarzając z pianą na ustach: + +— Odwołasz! Odwołasz!… + +— Nie mogę! — odpowiedział mu z ziemi Chilo. + +— Na męki z nim! + +Usłyszawszy ów rozkaz Trakowie porwali starca i położyli go na ławę, po czym przytwierdziwszy go do niej za pomocą sznurów, poczęli cęgami ściskać jego wychudłe piszczele. Lecz on, w czasie gdy go przywiązywano, całował z pokorą ich ręce, następnie zaś przymknął oczy i wydawał się jak umarły. + +Żył jednak, gdy bowiem Tygellin pochylił się nad nim i raz jeszcze zapytał: „Odwołasz?”, zbielałe jego wargi poruszyły się lekko i wyszedł z nich zaledwie dosłyszalny szept: + +— Nie… mogę!… + +Tygellin kazał przerwać męki i jął chodzić po atrium z twarzą zmienioną przez gniew, lecz zarazem bezradną. Na koniec widocznie przyszła mu do głowy jakaś nowa myśl, albowiem zwrócił się do Traków i rzekł: + +— Wyrwać mu język. + + + +Rozdział sześćdziesiąty trzeci + +Dramat Aureolus dawano zwykle w teatrach lub amfiteatrach tak urządzonych, iż mogły otwierać się i tworzyć jakby dwie odrębne sceny. Lecz po widowisku w ogrodach cezara zaniechano zwykłego sposobu, szło bowiem o to, by jak największa liczba ludzi mogła patrzeć na śmierć przybitego do krzyża niewolnika, którego w dramacie pożerał niedźwiedź. W teatrach rolę niedźwiedzia grywał obszyty w skórę aktor, tym razem jednak przedstawienie miało być „prawdziwe”. Był to nowy pomysł Tygellina. Cezar początkowo zapowiedział, że nie przybędzie, lecz z namowy faworyta zmienił zdanie. Tygellinus wytłumaczył mu, że po tym, co zaszło w ogrodach, tym bardziej powinien pokazać się ludowi, i zarazem zaręczył, że ukrzyżowany niewolnik nie zelży go już, tak jak uczynił to Kryspus. Lud był już nieco przesycony i zmęczony przelewem krwi, zapowiedziano mu więc nowe rozdawnictwo biletów loteryjnych i podarków, a zarazem ucztę wieczorną, przedstawienie bowiem miało się odbywać wieczorem, w rzęsiście oświetlonym amfiteatrze. + +Jakoż o zmroku cały budynek napełnił się szczelnie. Augustianie z Tygellinem na czele przybyli wszyscy, nie tyle dla samego widowiska, jak dla okazania po ostatnim zajściu cezarowi swej wierności i porozmawiania o Chilonie, o którym mówił cały Rzym. + +Opowiadano więc sobie na ucho, że cezar wróciwszy z ogrodów wpadł w wściekłość i nie mógł zasnąć, że opadały go strachy i dziwne widzenia, skutkiem których nazajutrz zapowiedział swój prędki wyjazd do Achai. Inni wszelako przeczyli temu, twierdząc, że teraz okaże się tym bardziej nieubłaganym względem chrześcijan. Nie brakło jednak i tchórzów, którzy przewidywali, że oskarżenie, jakie Chilon rzucił w twarz cezarowi wobec tłumów, może mieć najgorsze następstwa. Byli wreszcie i tacy, którzy przez ludzkość prosili Tygellina, by zaniechał dalszych prześladowań. + +— Patrzcie, dokąd idziecie — mówił Barkus Soranus. — Chcieliście zaspokoić zemstę ludu i wpoić w niego przekonanie, że kara spada na winnych, a skutek jest wprost przeciwny. + +— Prawda! — dodał Antystiusz Werus — wszyscy szepczą sobie teraz, że oni niewinni. Jeśli to ma być zręczność, to Chilo miał słuszność mówiąc, że wasze mózgi nie napełniłyby żołędziowej miseczki. + +Tygellin zaś zwrócił się do nich i rzekł: + +— Ludzie szepczą sobie także, że twoja córka Serwilia, Barku Soranusie, i twoja żona, Antystiuszu, poukrywały swoich niewolników chrześcijan przed sprawiedliwością cezara. + +— To nieprawda! — zawołał z niepokojem Barkus. + +— Żonę moją chcą zgubić wasze rozwódki, które zazdroszczą jej cnoty — rzekł z nie mniejszym niepokojem Antystiusz Werus. + +Lecz inni rozmawiali o Chilonie. + +— Co mu się stało? — mówił Eprius Marcellus. — Sam ich wydawał w ręce Tygellina; z nędzarza stał się bogaczem, mógł dożyć spokojnie swych dni, mieć piękny pogrzeb i nagrobek, tymczasem nie! Naraz wolał stracić wszystko i zgubić się. Doprawdy, chyba oszalał. + +— Nie oszalał, ale został chrześcijaninem — rzekł Tygellin. + +— Chyba nie może być — ozwał się Witeliusz. + +— A czy ja nie mówiłem! — wtrącił Westynus. — Mordujcie sobie chrześcijan, ale wierzajcie mi, nie wojujcie z ich bóstwem. Tu nie ma żartów!… Patrzcie, co się dzieje! Ja tam nie paliłem Rzymu, ale gdyby mi cezar pozwolił, zaraz bym dał hekatombę ich bóstwu. I wszyscy powinni to samo uczynić, bo powtarzam: z nim nie ma żartów! Pamiętajcie, żem wam to mówił. + +— A ja mówiłem co innego — rzekł Petroniusz. — Tygellin śmiał się, gdym twierdził, że oni się bronią, a ja teraz powiem więcej: oni zdobywają! + +— Jak to? Jak to? — spytało kilka głosów. + +— Na Polluksa!… Bo jeśli taki Chilo im się nie oparł, któż im się oprze? Jeśli myślicie, że po każdym widowisku nie przybywa chrześcijan, tedy z waszą znajomością Rzymu zostańcie kotlarzami lub zacznijcie brody golić, wówczas bowiem będziecie lepiej wiedzieli, co lud myśli i co się w mieście dzieje. + +— Mówi czystą prawdę, na święte peplum Diany! — zawołał Westynus. + +Lecz Barkus zwrócił się do Petroniusza: + +— Do czego prowadzisz? + +— Kończę na tym, od czegoście zaczęli: dość już krwi! + +A Tygellin spojrzał na niego szydersko i rzekł: + +— Ej! jeszcze trochę! + +— Jeśli nie starczy ci głowy, masz drugą w gałce od laski! — odparł Petroniusz. + +Dalszą rozmowę przerwało przybycie cezara, który zajął swoje miejsce w towarzystwie Pitagorasa. Zaraz potem zaczęło się przedstawienie Aureolusa, na które nie bardzo zważano, myśli bowiem zajęte były Chilonem. Lud, przywykły do mąk i krwi, nudził się także, sykał, wydawał niepochlebne dla dworu okrzyki i wołał o przyśpieszenie sceny z niedźwiedziem, której jedynie był ciekawy. Gdyby nie nadzieja ujrzenia skazanego starca i podarków, samo widowisko nie zdołałoby zatrzymać tłumów. + +Ale wreszcie nadeszła oczekiwana chwila. Pachołkowie cyrkowi wnieśli naprzód drewniany krzyż, dość niski, by niedźwiedź wspiąwszy się mógł dosięgnąć do piersi męczennika, a następnie dwóch ludzi wprowadziło, a raczej przywlokło Chilona, albowiem sam, mając pokruszone kości u nóg, iść nie mógł. Położono go i przybito do drzewa tak prędko, że zaciekawieni augustianie nie mogli mu się nawet dobrze przypatrzeć, i dopiero po umocowaniu krzyża w przygotowanym umyślnie dole wszystkie oczy zwróciły się ku niemu. Lecz mało kto mógł poznać w tym nagim starcu dawnego Chilona. Po męczarniach, które kazał mu zadać Tygellin, w twarzy nie zostało mu ani kropli krwi i tylko na białej brodzie widać było czerwony ślad, który zostawiła krew po wyrwaniu języka. Przez przezroczystą skórę nieledwie można było dojrzeć jego kości. Wydawał się też daleko starszym, niemal zgrzybiałym. Ale natomiast niegdyś oczy jego rzucały wiecznie pełne niepokoju i złości spojrzenia, czujne oblicze jego odbijało dawniej wieczną trwogę i niepewność, teraz zaś twarz miał bolesną, ale tak słodką i pogodną, jak miewają ludzie śpiący lub umarli. Może ufności dodawała mu pamięć o łotrze na krzyżu, któremu Chrystus przebaczył, a może też mówił w duchu miłosiernemu Bogu: „Panie, kąsałem jak jadowity robak, ale oto byłem przez całe życie nędzarzem, przymierałem głodem, ludzie deptali po mnie, bili mnie i znęcali się nade mną. Byłem, Panie, biedny i bardzo nieszczęśliwy, a oto teraz jeszcze położono mnie na męki i przybito na krzyż, więc Ty, Miłosierny, nie odepchniesz mnie w godzinie śmierci!” I spokój zstąpił widocznie w jego skruszone serce. Nikt nie śmiał się, było bowiem w tym ukrzyżowanym coś tak cichego, wydawał się tak starym, bezbronnym, słabym, tak wołającym swą pokorą o litość, że mimo woli każdy zadawał sobie pytanie, jak można męczyć i przybijać na krzyż ludzi, którzy już i tak konają. Tłum milczał. Między augustianami Westynus, pochylając się na prawo i na lewo, szeptał przestraszonym głosem: „Patrzcie, jak oni umierają!” Inni czekali na niedźwiedzia, życząc sobie w duszy, by widowisko skończyło się jak najprędzej. + +Niedźwiedź wtoczył się wreszcie na arenę i chwiejąc nisko schyloną głową na obie strony, spoglądał naokół spode łba, jakby się nad czymś namyślał lub czegoś szukał. Dostrzegłszy wreszcie krzyż, a na nim nagie ciało, zbliżył się ku niemu, podniósł się nawet, lecz po chwili opuścił się znów na przednie łapy i siadłszy pod krzyżem, począł mruczeć, jakby i w jego zwierzęcym sercu ozwała się litość nad tym szczątkiem człowieka. + +Z ust służby cyrkowej ozwały się podniecające okrzyki, lecz lud milczał. Chilon tymczasem podniósł wolnym ruchem głowę i czas jakiś wodził oczyma po widowni. Na koniec wzrok jego zatrzymał się gdzieś na najwyższych rzędach amfiteatru, piersi poczęły mu grać żywiej i wówczas stało się coś, co wprawiło w podziw i zdumienie widzów. Oto twarz zajaśniała mu uśmiechem, czoło otoczyły mu jakby promienie, oczy podniosły się przed śmiercią ku górze, a po chwili dwie wielkie łzy, wezbrane pod powiekami, spłynęły mu z wolna po twarzy. + +I umarł. + +A wtem jakiś donośny męski głos zawołał w górze pod velarium: + +— Pokój męczennikom! + +W amfiteatrze panowało głuche milczenie. + + + +Rozdział sześćdziesiąty czwarty + +Po widowisku w ogrodach cezariańskich więzienia opustoszały znacznie. Chwytano wprawdzie jeszcze i więziono ofiary, podejrzane o wyznawanie wschodniego zabobonu, ale obławy dostarczały ich coraz mniej, zaledwie tyle, ile potrzeba było do zapełnienia następnych widowisk, które również miały się już ku końcowi. Lud, przesycony krwią, okazywał coraz większe znużenie i coraz większy niepokój z powodu niebywałego dotąd zachowywania się skazanych. Obawy przesądnego Westynusa ogarnęły tysiące dusz. W tłumach opowiadano coraz dziwniejsze rzeczy o mściwości chrześcijańskiego bóstwa. Tyfus więzienny, który rozszerzył się po mieście, powiększył powszechną bojaźń. Widziano częste pogrzeby i powtarzano sobie na ucho, że potrzebne są nowe piacula dla przebłagania nieznanego boga. W świątyniach składano ofiary Jowiszowi i Libitynie. Wreszcie, mimo wszelkich usiłowań Tygellina i jego popleczników, rozszerzało się coraz bardziej mniemanie, że miasto zostało spalone z rozkazu cezara i że chrześcijanie cierpią niewinnie. + +Lecz właśnie dlatego i Nero, i Tygellinus nie ustawali w prześladowaniu. Dla uspokojenia ludu wydawano nowe rozporządzenia co do rozdawnictwa zboża, wina i oliwy; ogłoszono przepisy ułatwiające odbudowywanie domów, pełne ulg dla właścicieli, oraz inne dotyczące szerokości ulic i materiałów, z jakich należy budować, by na przyszłość uniknąć klęski ognia. Sam cezar bywał na posiedzeniach senatu i obradował wraz z „ojcami” nad dobrem ludu i miasta, ale natomiast ani cień łaski nie padł na skazanych. Władcy świata chodziło przede wszystkim o to, by wszczepić w lud przekonanie, że tak nieubłagane kary mogą spotkać tylko winnych. W senacie żaden głos nie odzywał się również za chrześcijanami, gdyż nikt nie chciał narazić się cezarowi, a prócz tego ludzie, sięgający wzrokiem dalej w przyszłość, twierdzili, że wobec nowej wiary fundamenta państwa rzymskiego nie mogłyby się ostać. + +Oddawano tylko ludzi konających i zmarłych rodzinom, albowiem prawo rzymskie nie mściło się nad umarłymi. Dla Winicjusza stanowiła pewną ulgę myśl, że jeśli Ligia umrze, wówczas on pochowa ją w grobach rodzinnych i spocznie koło niej. Nie miał już żadnej nadziei ocalenia jej od śmierci i sam, oderwany na wpół od życia, zatopiony zupełnie w Chrystusie, nie marzył już o innym połączeniu, jak o wiecznym. Wiara jego stała się wprost niezgłębioną, tak że wobec niej owa wieczność wydawała mu się czymś nierównie rzeczywistszym i prawdziwszym od przejściowego istnienia, jakim żył dotąd. Serce przepełniło mu się skupionym uniesieniem. Za życia zmieniał się w istotę niemal bezcielesną, która, tęskniąc za zupełnym wyzwoleniem dla siebie, pragnęła go i dla drugiej kochanej duszy. Wyobrażał sobie, że wówczas oboje z Ligią wezmą się za ręce i odejdą do nieba, gdzie Chrystus ich pobłogosławi i pozwoli im zamieszkać w świetle tak spokojnym i ogromnym, jak blask zórz. Błagał tylko Chrystusa, by oszczędził Ligii mąk cyrkowych i pozwolił jej zasnąć spokojnie w więzieniu, czuł bowiem z zupełną pewnością, że i sam umrze razem z nią. Mniemał, że wobec tego morza przelanej krwi nie wolno mu nawet spodziewać się, aby ona jedna została ocalona. Słyszał od Piotra i Pawła, że i oni także muszą umrzeć jak męczennicy. Widok Chilona na krzyżu przekonał go, że śmierć, nawet męczeńska, może być słodką, więc życzył już sobie, aby nadeszła dla nich obojga, jako upragniona zmiana złej, smutnej i ciężkiej doli na lepszą. + +Chwilami miewał już przedsmak zagrobowego życia. Ów smutek, który unosił się nad obu ich duszami, tracił coraz bardziej dawną palącą gorycz i stopniowo zmieniał się w jakieś zaświatowe, spokojne oddanie się woli Bożej. Winicjusz płynął dawniej w trudzie przeciw prądowi, walczył i męczył się, teraz oddał się fali, wierząc, że niesie go ona w wieczną ciszę. Odgadywał też, że Ligia, równie jak on, gotuje się na śmierć, że mimo dzielących ich murów więzienia idą już razem, i uśmiechał się do tej myśli jak do szczęścia. + +I rzeczywiście, szli tak zgodnie, jakby codziennie długo dzielili się myślami. W Ligii nie było także żadnych pragnień ni żadnej nadziei prócz nadziei pozagrobowego życia. Śmierć przedstawiała się jej nie tylko jak wyzwolenie ze strasznych murów więzienia, z rąk cezara, Tygellina, nie tylko jako zbawienie, ale jako czas ślubu z Winicjuszem. Wobec tej niezachwianej pewności wszystko inne traciło wagę. Po śmierci zaczynało się dla niej szczęście nawet i ziemskie, więc czekała jej jeszcze i tak, jak narzeczona czeka chwili weselnej. + +A ów niezmierny prąd wiary, który odrywał od życia i niósł poza grób tysiące pierwszych wyznawców, porwał także i Ursusa. I on długo nie chciał się zgodzić w sercu na śmierć Ligii, lecz gdy codziennie przez mury więzienia przedzierały się wieści o tym, co dzieje się w amfiteatrach i ogrodach, gdy śmierć wydawała się wspólną, nieuniknioną dolą wszystkich chrześcijan, a zarazem ich dobrem, wyższym nad wszelkie śmiertelne pojęcie o szczęściu, nie śmiał w końcu i on modlić się do Chrystusa, aby pozbawił tego szczęścia Ligię lub opóźnił je dla niej na długie lata. W swej prostaczej duszy barbarzyńcy myślał przy tym, że córce wodza Ligów więcej się należy i więcej się dostanie tych niebieskich rozkoszy niż całemu tłumowi prostaków, do których i sam należał, i że w chwale wiekuistej ona zasiądzie bliżej Baranka niż inni. Słyszał wprawdzie, że wobec Boga ludzie są równi, na dnie duszy tkwiło mu jednak przekonanie, że co córka wodza, i to jeszcze wodza wszystkich Ligów, to nie pierwsza lepsza niewolnica. Spodziewał się też, że Chrystus pozwoli mu jej służyć i dalej. Co do siebie, miał tylko jedno ukryte pragnienie, to jest, żeby mógł umrzeć tak jak Baranek, na krzyżu. Ale wydawało mu się to szczęściem tak wielkim, że choć wiedział, iż krzyżują w Rzymie nawet najgorszych zbrodniarzy, nie śmiał prawie modlić się o taką śmierć. Myślał, że pewno każą mu zginąć pod zębami dzikich zwierząt, i stanowiło to jego troskę wewnętrzną. Od dziecka chował się w nieprzebytych puszczach, wśród ciągłych łowów, z których dzięki swej nadludzkiej sile, jeszcze zanim wyrósł na męża, już zasłynął między Ligami. Stanowiły one jego tak umiłowane zajęcie, że później, gdy był w Rzymie i musiał się ich wyrzec, chodził do vivariów i do amfiteatrów, żeby choć popatrzeć na znane i nie znane sobie zwierzęta. Widok ich budził w nim nieprzepartą chęć walki i zabijania, teraz więc obawiał się w duszy, że gdy przyjdzie mu się spotkać z nimi w amfiteatrze, opadną go myśli mniej godne chrześcijanina, który powinien umierać pobożnie i cierpliwie. Ale polecał się i w tym Chrystusowi, mając na pociechę inne, słodsze myśli. Oto słysząc, że Baranek wypowiedział wojnę mocom piekielnym i złym duchom, do których wiara chrześcijańska zaliczała wszystkie bóstwa pogańskie, myślał, że w tej wojnie przyda się jednak Barankowi bardzo i potrafi mu się przysłużyć lepiej od innych, gdyż to także nie mogło mu się w głowie pomieścić, aby dusza jego nie miała być silniejszą od dusz innych męczenników. Zresztą modlił się po całych dniach, oddawał posługi więźniom, pomagał dozorcom i pocieszał swą królewnę, która chwilami żałowała, że w swym krótkim życiu nie mogła spełnić tylu dobrych uczynków, ile spełniła ich słynna Thabita, o której opowiadał jej swego czasu Piotr Apostoł. Stróże, których nawet w więzieniu przejmowała obawą straszliwa siła tego olbrzyma, nie było bowiem dla niej ani pęt, ani krat dostatecznych, polubili go w końcu za jego słodycz. Nieraz, zdumieni jego pogodą, wypytywali go o jej przyczynę, on zaś opowiadał im z taką niezachwianą pewnością, jakie życie czeka go po śmierci, że słuchali go ze zdziwieniem, widząc po raz pierwszy, że do podziemi, nieprzeniknionych dla słońca, może przeniknąć szczęście. + +I gdy namawiał ich, by uwierzyli w Baranka, niejednemu przechodziło przez głowę, że służba jego jest służbą niewolnika, a życie życiem nędzarza, i niejeden zamyślał się nad swą niedolą, której kresem miała być dopiero śmierć. + +Tylko że śmierć przejmowała nową obawą i nie obiecywali sobie po niej nic, tymczasem ów olbrzym ligijski i ta dziewczyna, podobna do kwiatu rzuconego na więzienną słomę, szli ku niej z radością, jak do wrót szczęścia. + + + +Rozdział sześćdziesiąty piąty + +Pewnego wieczoru odwiedził Petroniusza senator Scewinus i począł z nim długą rozmowę o ciężkich czasach, w których obaj żyli, i o cezarze. Mówił zaś tak otwarcie, że Petroniusz, lubo zaprzyjaźniony z nim, począł się mieć na ostrożności. Narzekał, iż świat idzie krzywo i szalenie i że wszystko razem wzięte musi się skończyć jakąś klęską straszniejszą jeszcze niż pożar Rzymu. Mówił, że nawet augustianie są zniechęceni, że Feniusz Rufus, drugi prefekt pretorianów, znosi z największym przymusem ohydne rządy Tygellina i że cały ród Seneki doprowadzony jest do ostateczności postępowaniem cezara tak ze starym mistrzem, jak i z Lukanem. W końcu począł nadmieniać o niezadowoleniu ludu, a nawet pretorianów, których znaczną część umiał sobie Feniusz Rufus pozyskać. + +— Dlaczego to mówisz? — spytał go Petroniusz. + +— Przez troskliwość o cezara — odpowiedział Scewinus. — Mam dalekiego krewnego w pretorianach, który zwie się Scewinus, tak jak i ja, i przez niego wiem, co dzieje się w obozie… Niechęć rośnie i tam… Kaligula, widzisz, był także szalony, i patrz, co się stało! Oto znalazł się Kasjusz Cherea… Straszny to był uczynek i zapewne nie masz między nami nikogo, kto by go pochwalił, a jednakże Cherea uwolnił świat od potwora. + +— Czyli — odrzekł Petroniusz — mówisz tak: „Ja Cherei nie chwalę, ale to był doskonały człowiek i oby bogowie dali nam takich jak najwięcej.” + +Lecz Scewinus zmienił rozmowę i począł niespodzianie wychwalać Pizona. Sławił jego ród, jego szlachetność, jego przywiązanie do żony, a wreszcie rozum, spokój i dziwny dar jednania sobie ludzi. + +— Cezar jest bezdzietny — rzekł — i wszyscy widzą następcę w Pizonie. Niewątpliwie też każdy pomógłby mu z całej duszy do objęcia władzy. Kocha go Feniusz Rufus, ród Anneuszów jest mu całkiem oddany. Plaucjusz Lateranus i Tuliusz Senecjo skoczyliby za niego w ogień. A toż samo Natalis i Subriusz Flawiusz, i Sulpicjusz Asper, i Afraniusz Kwincjanus, i nawet Westynus. + +— Z tego ostatniego niewiele Pizonowi przyjdzie — odrzekł Petroniusz. — Westynus boi się własnego cienia. + +— Westynus boi się snów i duchów — odrzekł Scewinus — ale to człowiek dzielny, którego słusznie chcą zamianować konsulem. Że zaś w duszy przeciwny jest prześladowaniu chrześcijan, tego nie powinieneś mu brać za złe, albowiem i tobie zależy na tym, by te szaleństwa ustały. + +— Nie mnie, ale Winicjuszowi — rzekł Petroniusz. — Ze względu na Winicjusza chciałbym ocalić jedną dziewczynę, ale nie mogę, bom wypadł z łask Ahenobarba. + +— Jak to? Czy nie spostrzegasz, że cezar znowu zbliża się do ciebie i poczyna z tobą rozmawiać? I powiem ci, dlaczego. Oto wybiera się znów do Achai, gdzie ma śpiewać pieśni greckie własnego układu. Pali się do tej podróży, ale zarazem drży na myśl o szyderczym usposobieniu Greków. Wyobraża sobie, że może go spotkać albo największy tryumf, albo największy upadek. Potrzebuje dobrej rady, a wie, że lepszej od ciebie nikt mu nie może udzielić. To powód, dla którego wracasz do łask. + +— Lukan mógłby mnie zastąpić. + +— Miedzianobrody nienawidzi go i zapisał mu śmierć w duszy. Szuka tylko pozoru, bo on zawsze szuka pozorów. Lukan rozumie, że trzeba się śpieszyć. + +— Na Kastora! — rzekł Petroniusz. — Być może. Ale miałbym jeszcze jeden sposób prędkiego wrócenia do łask. + +— Jaki? + +— Oto powtórzyć Miedzianobrodemu to, coś przed chwilą do mnie mówił. + +— Ja nic nie powiedziałem! — zawołał z niepokojem Scewinus. + +Petroniusz zaś położył mu rękę na ramieniu: + +— Nazwałeś cezara szaleńcem, przewidywałeś następstwo Pizona i powiedziałeś: „Lukan rozumie, że trzeba się śpieszyć.” Z czym to chcecie się śpieszyć, carissime? + +Scewinus zbladł i przez chwilę patrzyli sobie w oczy. + +— Nie powtórzysz! + +— Na biodra Kiprydy! Jak ty mnie znasz dobrze! Nie! Nie powtórzę. Nic nie słyszałem, ale też i nie chcę nic słyszeć… Rozumiesz! Życie jest za krótkie, by warto było coś przedsiębrać. Proszę cię tylko, byś odwiedził dziś Tygellina i rozmawiał z nim równie długo jak ze mną, o czym chcesz. + +— Dlaczego? + +— Dlatego, abym jeśli mi kiedyś Tygellin powie: „Scewinus był u ciebie”, mógł mu odpowiedzieć: „Tego samego dnia był także i u ciebie.” + +Scewinus słysząc to złamał laskę z kości słoniowej, którą miał w ręku, i odrzekł: + +— Niech zły urok spadnie na tę laskę. Będę dziś u Tygellina, a potem na uczcie u Nerwy. Wszakże będziesz i ty. W każdym razie do widzenia pojutrze w amfiteatrze, gdzie wystąpią ostatki chrześcijan!… Do widzenia! + +— Pojutrze — powtórzył, zostawszy sam, Petroniusz. — Nie ma zatem czasu do stracenia. Ahenobarbus potrzebuje mnie istotnie w Achai, więc może będzie się liczył ze mną. + +I postanowił spróbować ostatniego środka. + +Jakoż na uczcie u Nerwy cezar zażądał, by Petroniusz spoczął naprzeciw niego, chciał bowiem rozmawiać z nim o Achai i o miastach, w których mógłby z widokami największego powodzenia wystąpić. Chodziło mu najbardziej o Ateńczyków, których się bał. Inni augustianie słuchali tej rozmowy ze skupieniem, aby pochwytawszy okruszyny zdań Petroniusza podawać je później za swoje własne. + +— Zdaje mi się, żem dotąd nie żył — rzekł Nero — i że narodzę się dopiero w Grecji. + +— Narodzisz się dla nowej sławy i nieśmiertelności — odrzekł Petroniusz. + +— Ufam, że tak się stanie i że Apollo nie okaże się zazdrosnym. Jeśli wrócę z tryumfem, ofiaruję mu hekatombę, jakiej żaden bóg nie miał dotąd. + +Scewinus począł powtarzać wiersz Horacjusza: + + +Sic te diva potens Cypri, +sic fratres Helenae, lucida sidera, +ventorumque regat pater… + +— Okręt stoi już w Neapolis — rzekł cezar. — Chciałbym wyjechać choćby jutro. + +Na to Petroniusz podniósł się i patrząc wprost w oczy Nerona, rzekł: + +— Pozwolisz, boski, że wpierw wyprawię ucztę weselną, na którą ciebie przed innymi zaproszę. + +— Ucztę weselną? Jaką? — spytał Neron. + +— Winicjusza z córką króla Ligów, a twoją zakładniczką. Ona wprawdzie jest obecnie w więzieniu, ale naprzód, jako zakładniczka, nie może być więziona, a po wtóre sam zezwoliłeś Winicjuszowi poślubić ją, że zaś wyroki twoje, jak wyroki Zeusa, są niecofnione, przeto każesz ją wypuścić z więzienia, a ja oddam ją oblubieńcowi. + +Zimna krew i spokojna pewność siebie, z jaką mówił Petroniusz, stropiły Nerona, który tropił się zawsze, ilekroć ktoś mówił do niego w ten sposób. + +— Wiem — odrzekł spuszczając oczy. — Myślałem o niej i o tym olbrzymie, który zadusił Krotona. + +— W takim razie oboje są ocaleni — odpowiedział spokojnie Petroniusz. + +Lecz Tygellinus przyszedł w pomoc swemu panu: + +— Ona jest w więzieniu z woli cezara, sam zaś rzekłeś, Petroniuszu, że wyroki jego są niecofnione. + +Wszyscy obecni, znając historię Winicjusza i Ligii, wiedzieli doskonale, o co chodzi, więc umilkli, zaciekawieni, jak skończy się rozmowa. + +— Ona jest w więzieniu przez twoją pomyłkę i przez twoją nieznajomość prawa narodów, wbrew woli cezara — odrzekł z naciskiem Petroniusz. — Jesteś, Tygellinie, naiwnym człowiekiem, ale przecie i ty nie będziesz twierdził, że ona podpaliła Rzym, bo zresztą, gdybyś nawet tak twierdził, cezar by ci nie uwierzył. + +Lecz Nero ochłonął już i począł przymrużać swe oczy krótkowidza z wyrazem nieopisanej złośliwości. + +— Petroniusz ma słuszność — rzekł po chwili. + +Tygellinus spojrzał na niego ze zdziwieniem. + +— Petroniusz ma słuszność — powtórzył Nero. — Jutro otworzą jej bramy więzienia, a o uczcie weselnej pomówimy pojutrze w amfiteatrze. + +„Przegrałem znowu” — pomyślał Petroniusz. + +I wróciwszy do domu był już tak pewien, że nadszedł kres życia Ligii, iż nazajutrz wysłał do amfiteatru zaufanego wyzwoleńca, aby ułożył się z przełożonym spoliarium o wydanie jej ciała, chciał bowiem oddać je Winicjuszowi. + + + +Rozdział sześćdziesiąty szósty + +Za czasów Nerona weszły w zwyczaj rzadkie dawniej i wyjątkowo tylko dawane przedstawienia wieczorne, tak w cyrku, jak i w amfiteatrach. Augustianie lubili je, często bowiem po nich następowały uczty i pijatyki trwające aż do rana. Jakkolwiek lud przesycony był już przelewem krwi, jednakże gdy rozeszła się wieść, że nadchodzi koniec igrzysk i że ostatni chrześcijanie mają umrzeć na wieczornym widowisku, nieprzeliczone tłumy ściągnęły do amfiteatru. Augustianie stawili się jak jeden człowiek, domyślali się bowiem, że nie będzie to zwykłe przedstawienie i że cezar postanowił wyprawić sobie tragedię z boleści Winicjusza. Tygellin zachował tajemnicę, jaki rodzaj męki przeznaczony był dla narzeczonej młodego trybuna, ale to podniecało tylko powszechną ciekawość. Ci, którzy widywali niegdyś Ligię u Plaucjuszów, opowiadali teraz cuda o jej piękności. Innych zajmowało przede wszystkim pytanie, czy istotnie ujrzą ją dziś na arenie, wielu bowiem spomiędzy tych, którzy słyszeli odpowiedź, jaką cezar dał Petroniuszowi u Nerwy, tłumaczyło ją sobie podwójnie. Niektórzy przypuszczali wprost, że Nero odda lub może już oddał dziewicę Winicjuszowi: przypomniano sobie, że była zakładniczką, której wolno było zatem czcić takie bóstwa, jakie jej się podobały, i której prawo narodów nie pozwalało karać. + +Niepewność, oczekiwanie i zaciekawienie opanowały wszystkich widzów. Cezar przybył wcześniej niż zwykle i wraz z jego przybyciem poczęto znów sobie szeptać, że jednak nastąpi zapewne coś nadzwyczajnego, gdyż Neronowi prócz Tygellina i Watyniusza towarzyszył Kasjusz, centurion olbrzymiej postawy i olbrzymiej siły, którego cezar brał z sobą tylko wówczas, gdy chciał mieć przy boku obrońcę, na przykład gdy przychodziła mu ochota do nocnych wypraw na Suburę, gdzie urządzał sobie zabawę zwaną sagatio, polegającą na podrzucaniu w górę na wojskowym płaszczu napotykanych po drodze dziewcząt. Spostrzeżono także, że w samym amfiteatrze zostały przedsięwzięte pewne środki ostrożności. Straże pretoriańskie powiększono, komendę zaś nad nimi miał nie centurion, ale trybun Subriusz Flawiusz znany dotychczas ze ślepego przywiązania do Nerona. Zrozumiano wówczas, że cezar pragnie się na wszelki wypadek ubezpieczyć przed wybuchem rozpaczy Winicjusza, i ciekawość wzrosła jeszcze bardziej. + +Wszystkie spojrzenia zwracały się z natężonym zajęciem na miejsce, na którym siedział nieszczęsny oblubieniec. On zaś blady bardzo, z czołem pokrytym kroplami potu, niepewny był jak i inni widzowie, ale zaniepokojony do ostatnich głębin duszy. Petroniusz, sam nie wiedząc dokładnie, co nastąpi, nie powiedział mu nic, tylko zapytał go, wróciwszy od Nerwy, czy gotów jest na wszystko, a następnie, czy będzie na widowisku. Winicjusz odpowiedział na oba pytania: „Tak!”, ale przy tym mrowie przeszło mu przez całe ciało, domyślił się bowiem, że Petroniusz nie pyta bez przyczyn. Sam on żył już od niejakiego czasu jakby tylko półżyciem, sam pogrążył się w śmierci i zgodził się na śmierć dla Ligii, miała ona bowiem być dla nich obojga zarazem wyzwoleniem i ślubem, ale teraz poznał, że inna rzecz jest myśleć z daleka o ostatniej chwili jak o spokojnym zaśnięciu, a inna pójść patrzeć na męczarnie istoty droższej nad życie. Wszystkie dawniej przebyte bóle odezwały się w nim na nowo. Uciszona rozpacz poczęła znów krzyczeć w duszy, ogarnęła go dawna chęć ratowania Ligii za wszelką cenę. Od rana chciał się dostać do cuniculów, by się przekonać, czy Ligia w nich się znajduje, ale straże pretoriańskie pilnowały wszystkich wejść i rozkazy były tak surowe, że żołnierze, nawet znajomi, nie dali się zmiękczyć ni prośbą, ni złotem. Winicjuszowi wydawało się, że niepewność zabije go wprzód, nim ujrzy widowisko. Gdzieś na dnie serca kołatała mu się jeszcze nadzieja, że może Ligii nie ma w amfiteatrze i że wszystkie obawy są płonne. Chwilami czepiał się tej nadziei ze wszystkich sił. Mówił sobie, że Chrystus mógł ją przecie zabrać z więzienia, ale nie może pozwolić na jej mękę w cyrku. Dawniej zgodził się już był ze wszystkim na Jego wolę, teraz, gdy odepchnięty od drzwi cuniculów wrócił na swoje miejsce w amfiteatrze i gdy z zaciekawionych spojrzeń, jakie na niego zwracano, poznał, że najstraszniejsze przypuszczenia mogą być słuszne, począł Go błagać w duszy z namiętnością, podobną niemal do groźby, o ratunek. „Ty możesz!”, powtarzał zaciskając konwulsyjnie ręce. „Ty możesz!” Przedtem ani domyślał się, że ta chwila, gdy zmieni się w rzeczywistość, będzie tak straszna. Teraz, nie zdając sobie sprawy z tego, co się z nim dzieje, miał jednak poczucie, że jeśli ujrzy mękę Ligii, to jego miłość zmieni się w nienawiść, a jego wiara w rozpacz. I zarazem przerażał się tym poczuciem, bał się bowiem obrazić Chrystusa, którego błagał o zmiłowanie i cud. Już nie prosił o jej życie, chciał tylko, by umarła, nim ją wywiodą na arenę, i z niezgłębionej otchłani bólu powtarzał w duszy: „Choć tego mi nie odmów, a ja Cię umiłuję bardziej jeszcze, niż miłowałem Cię dotąd.” W końcu myśli jego rozpętały się jak fale targane wichrem. Budziła się w nim żądza zemsty i krwi. Porywała go szalona chęć rzucić się na Nerona i zdusić go wobec wszystkich widzów, a jednocześnie czuł, że tą żądzą obraża znowu Chrystusa i łamie Jego przykazania. Chwilami przelatywały mu przez głowę błyskawice nadziei, że to wszystko, przed czym drżała jego dusza, odwróci jeszcze wszechmocna i miłosierna ręka, lecz gasły natychmiast, jakby w niezmiernym rozżaleniu, że Ów, który mógł jednym słowem zburzyć ten cyrk i ocalić Ligię, opuścił ją jednak, chociaż ufała Mu i umiłowała Go ze wszystkich sił swego czystego serca. I myślał dalej, że oto ona tam leży w ciemnym cuniculum, słaba, bezbronna, opuszczona, zdana na łaskę i niełaskę zezwierzęconych stróżów, goniąca może ostatnim tchem, on zaś musi czekać bezradnie w tym strasznym amfiteatrze, nie wiedząc, jaką obmyślono dla niej mękę i co za chwilę zobaczy. Wreszcie, jak człowiek, który spadając w przepaść chwyta się wszystkiego, co rośnie nad jej krawędzią, tak i on oburącz chwycił się myśli, że jednak tylko wiarą może ją ocalić. Wszak zostawał tylko ten jeden sposób! Wszak Piotr mówił, że wiarą ziemię można wzruszyć w posadach! + +Więc skupił się, zgniótł w sobie zwątpienie, całą swą istotę zamknął w jedno słowo: „Wierzę!”, i czekał cudu. + +Lecz równie jak zbyt natężona struna musi pęknąć, tak i jego złamało wysilenie. Trupia bladość pokryła mu twarz i ciało poczęło tężeć. Wówczas pomyślał, że błaganie jego zostało wysłuchane, bo oto umiera. Wydało mu się, że Ligia niezawodnie musiała już także umrzeć i że Chrystus bierze ich w ten sposób do siebie. Arena, białe togi nieprzeliczonych widzów, światło tysiącznych lamp i pochodni, wszystko razem znikło mu z oczu. + +Ale owa niemoc nie trwała długo. Po chwili zbudził się, a raczej zbudziło go tupanie zniecierpliwionego ludu. + +— Chory jesteś — rzekł mu Petroniusz. — Każ się odnieść do domu! + +I nie zważając, co powie na to cezar, wstał, by podeprzeć Winicjusza i wyjść z nim razem. Serce wezbrało mu litością, a przy tym drażniło go nie do wytrzymania to, że cezar patrzył przez szmaragd na Winicjusza, studiując z zadowoleniem jego boleść, może dlatego, aby ją potem opisać w patetycznych strofach i zyskać poklask słuchaczów. + +Winicjusz potrząsnął głową. Mógł umrzeć w tym amfiteatrze, ale nie mógł z niego wyjść. Wszakże przedstawienie miało się lada minuta rozpocząć. + +Jakoż w tej samej prawie chwili prefekt miasta cisnął przed siebie czerwoną chustkę, a na ów znak zaskrzypiały wrzeciądze naprzeciwko cesarskiego podium i z ciemnej czeluści wyszedł na jasno oświeconą arenę Ursus. + +Olbrzym mrugał powiekami, widocznie olśniony światłem areny, po czym wysunął się na jej środek, rozglądając się wkoło, jakby chcąc rozpoznać, z czym mu przyjdzie się spotkać. Wszystkim augustianom i większości widzów wiadomo było, że to jest człowiek, który zadusił Krotona, więc na jego widok szmer rozległ się po wszystkich ławach. W Rzymie nie brakło gladiatorów ogromniejszych o wiele nad zwykłą miarę ludzką, ale podobnego nie widziały jeszcze oczy Kwirytów. Kasjusz, stojący w podium za cezarem, wydawał się przy tym Ligu nikłym człowiekiem. Senatorowie, westalki, cezar, augustianie i lud patrzyli z zachwytem znawców i miłośników na jego potężne, grube jak konary uda, na piersi, podobne do dwóch połączonych tarcz, i na herkulesowe ramiona. Szmer wzrastał z każdą chwilą. Dla tych tłumów nie mogła wprost istnieć większa rozkosz, jak widzieć takie muskuły w grze, w napięciu i w walce. Szmer zmieniał się w okrzyki i gorączkowe pytania, gdzie mieszka szczep, który wydaje podobnych wielkoludów, ów zaś stał w środku amfiteatru, nagi, do kamiennego kolosu niż do człowieka podobniejszy, ze skupioną a zarazem smutną twarzą barbarzyńcy, i widząc pustą arenę spoglądał ze zdziwieniem swymi niebieskimi oczyma dziecka to na widzów, to na cezara, to na kraty cuniculów, skąd oczekiwał katów. + +W chwili gdy wychodził na arenę, prostacze serce jego zakołatało po raz ostatni nadzieją, że może czeka go krzyż, lecz gdy nie ujrzał ni krzyża, ni gotowego dołu, pomyślał, że niegodny jest tej łaski i że przyjdzie mu umrzeć inaczej, i zapewne od zwierząt. Był bezbronny i postanowił zginąć, jak przystało na wyznawcę Baranka, spokojnie i cierpliwie. Tymczasem chciał pomodlić się jeszcze do Zbawiciela, więc klęknąwszy na arenie, złożył ręce i podniósł wzrok ku gwiazdom, migocącym przez górny otwór cyrku. + +Postawa ta nie podobała się tłumom. Dosyć już miano tych chrześcijan umierających jak owce. Zrozumiano, że jeśli olbrzym nie zechce się bronić, widowisko chybi. Tu i ówdzie ozwały się sykania. Niektórzy poczęli wołać o mastygoforów, których zadaniem było chłostać szermierzy nie chcących walczyć. Po chwili ucichło jednak wszystko, nikt bowiem nie wiedział, co czeka olbrzyma i czy nie zechce walczyć, gdy spotka się oko w oko ze śmiercią. + +Jakoż nie czekano już długo. Nagle ozwał się przeraźliwy głos mosiężnych trąb, a na ów znak otworzyła się krata naprzeciw cesarskiego podium i na arenę wypadł wśród wrzasków bestiariów potworny tur germański, niosący na głowie nagie ciało kobiece. + +— Ligio! Ligio! — krzyknął Winicjusz. + +Po czym chwycił rękoma włosy przy skroniach, zwinął się w łęk jak człowiek, który uczuł w sobie ostrze włóczni, i chrapliwym, nieludzkim głosem począł powtarzać: + +>— Wierzę! Wierzę!… Chryste! Cudu! + +I nie czuł nawet, że w tej chwili Petroniusz zakrył mu głowę togą. Zdawało mu się, że to śmierć lub ból przesłania mu oczy. Nie patrzył, nie widział. Ogarnęło go uczucie jakiejś strasznej próżni. W głowie nie pozostała mu ani jedna myśl, usta tylko powtarzały jak w obłąkaniu: + +— Wierzę! Wierzę! Wierzę!… + +Wtem amfiteatr umilkł. Augustianie podnieśli się jak jeden człowiek z miejsc, gdyż na arenie stało się coś nadzwyczajnego. Oto pokorny i gotowy na śmierć Lig, ujrzawszy swą królewnę na rogach dzikiej bestii, zerwał się jakby sparzony żywym ogniem i pochyliwszy grzbiet, począł biec pod kątem ku rozszalałemu zwierzęciu. + +Ze wszystkich piersi wyrwał się krótki okrzyk zdumienia, po którym uczyniła się głucha cisza. Lig dopadł tymczasem w mgnieniu oka rozhukanego byka i chwycił go za rogi. + +— Patrz! — zawołał Petroniusz zrywając togę z głowy Winicjusza. + +Ów zaś podniósł się, przechylił w tył swą bladą jak płótno twarz i począł patrzeć na arenę szklistym, nieprzytomnym wzrokiem. + +Wszystkie piersi przestały oddychać. W amfiteatrze można było usłyszeć przelatującą muchę. Ludzie nie chcieli wierzyć własnym oczom. Jak Rzym Rzymem, nie widziano nic podobnego. + +Lig trzymał dzikie zwierzę za rogi. Stopy jego zaryły się wyżej kostek w piasek, grzbiet wygiął mu się jak łuk napięty, głowa schowała się między barki, na ramionach muskuły wystąpiły tak, iż skóra niemal pękała pod ich parciem, lecz osadził byka na miejscu. I człowiek, i zwierz trwali w takiej nieruchomości, iż patrzącym zdawało się, że widzą jakiś obraz przedstawiający czyny Herkulesa lub Tezeusza lub grupę wykutą z kamienia. Ale w tym pozornym spokoju znać było straszliwe natężenie dwóch zmagających się ze sobą sił. Tur zarył się również, jak człowiek, nogami w piasek, a ciemne, kosmate jego ciało skurczyło się tak, iż wydawał się do olbrzymiej kuli podobny. Kto pierwej się wyczerpie, kto pierwszy padnie, oto było pytanie, które dla tych rozmiłowanych w walkach widzów miało w tej chwili więcej znaczenia niż ich los własny, niż cały Rzym i jego panowanie nad światem. Ów Lig był im teraz półbogiem godnym czci i posągów. Sam cezar wstał także. Oni z Tygellinem, słysząc o sile człowieka, umyślnie urządzili takie widowisko i drwiąc mówili sobie: „Niechże ten Krotobójca pokona tura, którego mu wybierzem”, teraz zaś spoglądali w zdumieniu na obraz, jaki mieli przed sobą, jakby nie wierząc, żeby to być mogła rzeczywistość. W amfiteatrze można było widzieć ludzi, którzy podniósłszy ręce zostali w tej postawie. Innym pot oblał czoła, jakby sami zmagali się ze zwierzęciem. W cyrku słychać było tylko syczenie płomieni w lampach i szelest węgielków opadających z pochodni. Głosy zamarły widzom w ustach, serca natomiast biły w piersiach, jakby je chciały rozsadzić. Wszystkim wydało się, że walka trwa wieki. + +A człowiek i zwierz stali ciągle w okropnym wysileniu, rzekłbyś, wkopani w ziemię. + +Wtem głuchy, podobny do jęku ryk ozwał się z areny, po którym ze wszystkich piersi wyrwał się okrzyk i znów zapadła cisza. Ludzie mniemali, że śnią, oto potworna głowa byka poczęła się przekręcać w żelaznych rękach barbarzyńcy. + +A twarz Liga, kark i ramiona poczerwieniały jak purpura, grzbiet wygiął się jeszcze silniej. Widać było, że zbiera resztę swych nadludzkich sił, ale że mu już ich nie na długo wystarczy + +Coraz głuchszy, chrapliwszy i coraz boleśniejszy ryk tura pomieszał się ze świszczącym oddechem piersi olbrzyma. Głowa zwierzęcia przekręcała się coraz bardziej, a z paszczy wysunął się długi, spieniony język. + +Chwila jeszcze i do uszu bliżej siedzących widzów doszedł jakby trzask łamanych kości, po czym zwierz zwalił się na ziemię ze skręconym śmiertelnie karkiem. + +Wówczas olbrzym zsunął w mgnieniu oka powrozy z jego rogów i wziąwszy dziewicę na ręce, począł oddychać śpiesznie. + +Twarz mu pobladła, włosy polepiły się od potu, barki i ramiona zdawały się być zlane wodą. Przez chwilę stał jakby na wpół przytomny, po czym jednakże podniósł oczy i począł patrzeć na widzów. + +A amfiteatr oszalał. + +Ściany budynku poczęły drżeć od wrzasku kilkudziesięciu tysięcy widzów. Od czasu rozpoczęcia widowisk nie pamiętano takiego uniesienia. Siedzący na wyższych rzędach poopuszczali je i poczęli zstępować na dół, tłocząc się w przejściach między ławkami, aby bliżej przypatrzeć się siłaczowi. Zewsząd ozwały się głosy o łaskę, namiętne, uparte, które wkrótce zmieniły się w jeden powszechny okrzyk. Ów olbrzym stał się teraz drogim dla tego rozmiłowanego w sile fizycznej ludu i pierwszą w Rzymie osobą. + +On zaś zrozumiał, że tłum domaga się, by darowano mu życie i zwrócono wolność, lecz widocznie nie chodziło mu tylko o siebie. Przez chwilę rozglądał się dokoła, po czym zbliżył się do cesarskiego podium i kołysząc ciało dziewczyny na wyciągniętych ramionach, podniósł oczy z wyrazem błagalnej prośby, jakby chciał mówić: + +— Nad nią się zmiłujcie! Ją ocalcie! Jam dla niej to uczynił! + +Widzowie pojęli doskonale, czego żądał. Na widok zemdlonej dziewczyny, która przy ogromnym ciele Liga wydawała się małym dzieckiem, wzruszenie ogarnęło tłum, rycerzy i senatorów. Jej drobna postać, tak biała jakby wycięta z alabastru, jej zemdlenie, okropne niebezpieczeństwo, z którego uwolnił ją olbrzym, a wreszcie jej piękność i jego przywiązanie wstrząsnęły serca. Niektórzy mniemali, że to ojciec żebrze o zmiłowanie nad dzieckiem. Litość buchnęła nagle jak płomień. Dość już miano krwi, dość śmierci, dość mąk. Zdławione łzami głosy poczęły wołać o łaskę dla obojga. + +Ursus tymczasem posuwał się wokół areny i kołysząc wciąż dziewczynę na ramionach, ruchem i oczyma błagał dla niej o życie. A wtem Winicjusz zerwał się z miejsca, przeskoczył ogrodzenie, dzielące pierwsze miejsca od areny, i przybiegłszy do Ligii nakrył togą jej nagie ciało. + +Po czym rozdarł tunikę na piersiach, odkrył blizny, pozostałe po ranach otrzymanych w wojnie armeńskiej, i wyciągnął ręce do ludu. + +Wówczas uniesienie tłumów przeszło wszelką widywaną w amfiteatrach miarę. Tłuszcza poczęła tupać i wyć. Głosy wołające o łaskę stały się wprost groźne. Lud ujmował się już nie tylko za atletą, ale stawał w obronie dziewicy, żołnierza i ich miłości. Tysiące widzów zwróciło się ku cezarowi z połyskami gniewu w oczach i z zaciśniętymi pięściami. Ów wszelako ociągał się i wahał. Do Winicjusza nie miał wprawdzie nienawiści i na śmierci Ligii nie zależało mu nic, lecz wolałby widzieć ciało dziewczyny poprute rogami byka lub podarte kłami zwierząt. Zarówno jego okrucieństwo, jak jego zwyrodniała wyobraźnia i zwyrodniałe żądze znajdowały jakąś rozkosz w podobnych widokach. A oto lud chciał go jej pozbawić. Na tę myśl gniew odbił się na jego roztyłej twarzy. Miłość własna nie pozwalała mu także poddać się woli tłumów, a jednocześnie nie śmiał się jej przez przyrodzone tchórzostwo sprzeciwić. + +Więc począł patrzeć, czy przynajmniej między augustianami nie dostrzeże zwróconych ku dołowi palców na znak śmierci. Lecz Petroniusz trzymał wzniesioną do góry dłoń, patrząc przy tym niemal wyzywająco w jego twarz. Przesądny, ale skłonny do uniesień Westynus, który bał się duchów, ale nie bał się ludzi, dawał znak łaski. Toż samo czynił senator Scewinus, toż samo Nerwa, toż samo Tuliusz Senecjo, toż samo stary, słynny wódz Ostoriusz Skapula, toż samo Antystiusz, toż samo Pizo i Wetus, i Kryspinus, i Minucjusz Termus, i Poncjusz Telezynus, i najpoważniejszy, czczony przez lud Trazeasz. Na ten widok cezar odjął szmaragd od oka z wyrazem pogardy i urazy, gdy wtem Tygellin, któremu chodziło o to, by na złość uczynić Petroniuszowi, pochylił się i rzekł: + +— Nie ustępuj, boski, mamy pretorianów. + +Wówczas Nero zwrócił się w stronę, gdzie komendę nad pretorianami trzymał srogi i oddany mu dotychczas całą duszą Subriusz Flawiusz, i ujrzał rzecz nadzwyczajną. Twarz starego trybuna była groźna, ale zalana łzami, i rękę trzymał wzniesioną w górę na znak łaski. + +Tymczasem tłumy poczęła ogarniać wściekłość. Kurzawa wzbiła się spod tupiących nóg i przesłoniła amfiteatr. Wśród okrzyków odzywały się głosy: „Ahenobarbus! Matkobójca! Podpalacz!” + +Nero zląkł się. Lud był wszechwładnym panem w cyrku. Poprzedni cezarowie, a zwłaszcza Kaligula, pozwalali sobie czasem iść wbrew jego woli, co zresztą wywoływało zawsze rozruchy, dochodzące nawet do przelewu krwi. Lecz Nero w odmiennym był położeniu. Naprzód, jako komediant i śpiewak, potrzebował łaski ludu, po wtóre, chciał go mieć po swej stronie przeciw senatowi i patrycjuszom, a wreszcie po pożarze Rzymu usiłował wszelkimi sposobami przejednać go sobie i zwrócić jego gniew na chrześcijan. Zrozumiał wreszcie, że sprzeciwiać się dłużej było wprost niebezpiecznie. Rozruch, poczęty w cyrku, mógł ogarnąć całe miasto i mieć nieobliczalne następstwa. + +Spojrzał więc raz jeszcze na Subriusza Flawiusza, na centuriona Scewina, krewnego senatora, na żołnierzy i widząc zmarszczone wszędzie brwi, wzruszone twarze i utkwione w siebie oczy, dał znak łaski. + +Wówczas grzmot oklasków rozległ się od góry do dołu. Lud pewien już był życia skazanych, gdyż od tej chwili wchodzili oni pod jego opiekę i nawet cezar nie ośmieliłby się ścigać ich dłużej swą zemstą. + + + +Rozdział sześćdziesiąty siódmy + +Czterech Bityńczyków niosło ostrożnie Ligię do domu Petroniusza, Winicjusz zaś i Ursus szli obok, śpiesząc się, by jak najprędzej oddać ją w ręce greckiego lekarza. Szli w milczeniu, gdyż po przejściach dnia tego nie mogli się zdobyć na rozmowę. Winicjusz był dotychczas jakby na wpół przytomny. Powtarzał sobie, że Ligia jest ocalona, że nie grozi jej już ni więzienie, ni śmierć w cyrku, że nieszczęścia ich skończyły się raz na zawsze i że zabiera ją do domu, by nie rozłączyć się z nią więcej. I zdawało mu się, że to raczej początek jakiegoś innego życia niż rzeczywistość. Od czasu do czasu pochylał się nad otwartą lektyką, by patrzeć na tę kochaną twarz, która przy świetle księżyca wydawała się uśpioną, i powtarzał w myśli: „To ona! Chrystus ocalił ją!” Przypominał sobie także, że do spoliarium, dokąd obaj z Ursusem odnieśli Ligię, nadszedł jakiś nie znany mu lekarz i zapewnił go, że dziewczyna żyje i żyć będzie. Na myśl o tym radość rozpierała mu tak piersi, że chwilami słabł i wspierał się na ramieniu Ursusa, nie mogąc iść o własnej mocy. Ursus zaś patrzył w usiane gwiazdami niebo i modlił się. + +Szli śpiesznie wśród ulic, na których świeżo wzniesione białe domy błyszczały mocno w miesięcznym blasku. Miasto było puste. Gdzieniegdzie tylko gromadki ludzi, uwieńczonych bluszczem, śpiewały i tańczyły przed portykami przy odgłosie fletni, korzystając z cudnej nocy i świątecznej pory, która trwała od początku igrzysk. Dopiero gdy już byli niedaleko domu, Ursus przestał się modlić i począł mówić cicho, jakby się bał zbudzić Ligię: + +— Panie, to Zbawiciel ocalił ją od śmierci. Gdym ujrzał ją na rogach tura, usłyszałem w duszy głos: „Broń jej!”, i to był niezawodnie głos Baranka. Więzienie wyżarło mi siły, ale On mi je wrócił na tę chwilę i On natchnął ten srogi lud, że ujął się za nią. Bądź Jego wola! + +A Winicjusz odrzekł: + +— Uwielbione niech będzie imię Jego!… + +Lecz nie mógł mówić więcej, gdyż nagle uczuł, że ogromny płacz wzbiera mu w piersi. Chwyciła go niepohamowana chęć rzucić się na ziemię i dziękować Zbawicielowi za cud i miłosierdzie. + +Tymczasem jednak doszli do domu. Służba, uprzedzona przez wysłanego umyślnie naprzód niewolnika, wyroiła się na ich spotkanie. Paweł z Tarsu nawrócił jeszcze w Ancjum większą część tych ludzi. Nieszczęścia Winicjusza znane im były doskonale, więc radość ich na widok ofiar, wyrwanych złości Nerona, była ogromna, a zwiększyła się jeszcze bardziej, gdy lekarz Teokles po obejrzeniu Ligii oświadczył, że nie poniosła żadnej ciężkiej obrazy i że po przejściu osłabienia, pozostałego po więziennej gorączce, wróci do zdrowia. + +Przytomność wróciła jej jeszcze tejże nocy. Zbudziwszy się we wspaniałym cubiculum, oświeconym korynckimi lampami, wśród woni werweny, nie wiedziała, gdzie jest i co się z nią dzieje. Pozostała jej pamięć chwili, w której przywiązywano ją do rogów skrępowanego łańcuchami byka, teraz zaś widząc nad sobą twarz Winicjusza, oświeconą łagodnym kolorowym światłem, sądziła, że chyba już nie są na ziemi. Myśli mąciły się jeszcze w jej osłabionej głowie; wydało się jej rzeczą naturalną, że zatrzymali się gdzieś po drodze do nieba z powodu jej umęczenia i słabości. Nie czując jednak żadnego bólu uśmiechnęła się do Winicjusza i chciała go spytać, gdzie są, lecz z ust jej wyszedł tylko cichy szept, w którym Winicjusz mógł zaledwie odróżnić swoje imię. + +Więc klęknął przy niej i położywszy lekko rękę na jej czole, rzekł: + +— Chrystus cię ocalił i wrócił mi cię! + +Jej usta poruszyły się znowu niezrozumiałym szeptem, po chwili jednak powieki jej przymknęły się, piersi podniosły się lekkim westchnieniem i zapadła w sen głęboki, którego oczekiwał lekarz Teokles i po którym przepowiadał powrót do zdrowia. + +A Winicjusz pozostał przy niej klęczący i pogrążony w modlitwie. Dusza roztajała mu miłością tak ogromną, że zapamiętał się zupełnie. Teokles kilkakrotnie wchodził do cubiculum, kilka razy zza uchylonej zasłony ukazywała się złotowłosa głowa Eunice, wreszcie żurawie, hodowane po ogrodach, poczęły krzyczeć zwiastując początek dnia, a on jeszcze obejmował w myśli stopy Chrystusa, nie widząc i nie słysząc, co się wokół niego dzieje, z sercem zmienionym w ofiarny, dziękczynny płomień, pogrążony w zachwyceniu, za życia jeszcze na wpół wniebowzięty. + + + +Rozdział sześćdziesiąty ósmy + +Petroniusz po uwolnieniu Ligii nie chcąc drażnić cezara udał się za nim wraz z innymi augustianami na Palatyn. Pragnął posłuchać, o czym tam będą mówili, a zwłaszcza przekonać się, czy Tygellin nie obmyśli czegoś nowego na zgubę dziewczyny. I ona, i Ursus wchodzili wprawdzie niejako pod opiekę ludu i bez wzniecenia rozruchów nikt teraz nie mógł podnieść na nich ręki, jednak Petroniusz wiedząc o nienawiści, jaką płonął ku niemu wszechwładny prefekt pretorii, przypuszczał, że prawdopodobnie ów, nie mogąc go wprost dosięgnąć, będzie starał się jeszcze wywrzeć jakimkolwiek sposobem zemstę na jego siostrzeńcu. + +Nero gniewny był i rozdrażniony, albowiem przedstawienie skończyło się zupełnie inaczej, niż sobie życzył. Na Petroniusza nie chciał z początku ani spojrzeć, lecz ten, nie tracąc zimnej krwi, zbliżył się do niego z całą swobodą arbitra elegancji i rzekł mu: + +— Czy wiesz, boski, co mi przechodzi przez myśl? Napisz pieśń o dziewicy, którą rozkaz władcy świata uwalnia z rogów dzikiego tura i oddaje kochankowi. Grecy mają czułe serca i jestem pewny, że oczaruje ich pieśń taka. + +Neronowi mimo całego rozdrażnienia myśl taka przypadła do smaku, i przypadła podwójnie: naprzód, jako temat do pieśni, a po wtóre, że mógł wysławić w niej samego siebie jako wspaniałomyślnego władcę świata. Więc popatrzył przez chwilę na Petroniusza, po czym rzekł: + +— Tak jest! Może masz słuszność! Ale czy wypada mi śpiewać własną dobroć? + +— Nie potrzebujesz się wymieniać. Każdy w Rzymie odgadnie i tak, o co chodzi, a z Rzymu wieści rozchodzą się na cały świat. + +— I jesteś pewien, że się to spodoba w Achai? + +— Na Polluksa! — zawołał Petroniusz. + +I odszedł zadowolony, był już teraz bowiem pewien, że Nero, którego całe życie było stosowaniem rzeczywistości do pomysłów literackich, nie zechce sobie popsuć tematu, a tym samym zwiąże ręce Tygellinowi. Nie zmieniło to jednakże jego zamiaru wyprawienia z Rzymu Winicjusza, jak tylko zdrowie Ligii przestanie stanowić przeszkodę. Toteż ujrzawszy go następnego dnia rzekł mu: + +— Wywieź ją do Sycylii. Zaszło coś takiego, że ze strony cezara nic wam nie grozi, ale Tygellin gotów użyć nawet trucizny, jeśli nie z nienawiści ku wam, to ku mnie. + +Winicjusz uśmiechnął się na to i odrzekł: + +— Ona była na rogach dzikiego tura, a przecie Chrystus ją ocalił. + +— To uczcij go stuwołem — odpowiedział z odcieniem zniecierpliwienia Petroniusz — ale nie każ mu ocalać jej po raz drugi… Czy pamiętasz, jak Eol przyjął Odyseusza, gdy wrócił prosić go powtórnie o pomyślny ładunek wiatrów? Bóstwa nie lubią się powtarzać. + +— Gdy wróci jej zdrowie — odrzekł Winicjusz — odwiozę ją do Pomponii Grecyny. + +— I uczynisz tym słuszniej, że Pomponia leży chora. Mówił mi o tym krewny Aulusów Antystiusz. Tu zajdą tymczasem takie rzeczy, że ludzie o was zapomną, a w dzisiejszych czasach najszczęśliwsi ci, o których zapomniano. Niech Fortuna będzie wam słońcem w zimie, a cieniem w lecie! + +To rzekłszy pozostawił Winicjusza jego szczęściu, sam zaś poszedł wybadać Teoklesa o zdrowie i życie Ligii. + +Lecz jej nie groziło już niebezpieczeństwo. W podziemiach, przy wycieńczeniu pozostałym po więziennej gorączce, byłoby ją dobiło zgniłe powietrze i niewygody, lecz teraz otaczała ją najtkliwsza opieka i nie tylko dostatek, ale i przepych. Z rozkazu Teoklesa po upływie dwóch dni poczęto ją wynosić do ogrodów otaczających willę, w których pozostawała przez długie godziny. Winicjusz ubierał jej lektykę w anemony, a zwłaszcza w irysy, by jej przypomnieć atrium w domu Aulusów. Nieraz ukryci w cieniu rozrosłych drzew rozmawiali, trzymając się za ręce, o dawnych bólach i dawnych trwogach. Ligia mówiła mu, że Chrystus umyślnie przeprowadził go przez mękę, by zmienić duszę jego i podnieść ją ku sobie, on zaś czuł, że to prawda i że nie pozostało w nim nic z dawnego patrycjusza, który nie uznawał innego prawa nad własne żądze. Ale w tych rozpamiętywaniach nie było nic gorzkiego. Zdawało się obojgu, że całe lata przetoczyły się nad ich głowami i że ta straszna przeszłość leży już daleko za nimi. Tymczasem ogarniał ich spokój, jakiego nigdy nie doznawali dotychczas. Jakieś nowe życie ogromnie błogie szło ku nim i brało ich w siebie. W Rzymie mógł sobie szaleć cezar i napełniać trwogą świat, oni, czując nad sobą opiekę stokroć potężniejszą, nie obawiali się już ni jego złości, ni jego szaleństw, tak jak gdyby przestał być panem ich życia lub śmierci. Raz, pod zachód słońca, usłyszeli dochodzące z odległych vivariów ryki lwów i innych dzikich zwierząt. Niegdyś te odgłosy przejęły trwogą Winicjusza, jako zła wróżba. Teraz spojrzeli tylko na siebie z uśmiechem, a potem wznieśli oboje oczy ku zorzom wieczora. Czasami Ligia, będąc jeszcze osłabioną bardzo i nie mogąc chodzić o własnej mocy, zasypiała wśród ciszy ogrodowej, on zaś czuwał nad nią i wpatrując się w jej uśpioną twarz myślał mimo woli, że to już nie ta Ligia, którą spotkał u Aulusów. Jakoż więzienie i choroba zgasiły w części jej urodę. Wówczas, gdy widywał ją u Aulusów, i później, gdy przyszedł porwać ją do domu Miriamy, była tak cudna jak posąg i zarazem kwiat; teraz twarz jej stała się niemal przezroczysta, ręce wychudły, ciało wyszczuplało przez chorobę, usta pobladły i oczy nawet zdawały się być mniej błękitne niż przedtem. Złotowłosa Eunice, która przynosiła jej kwiaty i drogocenne tkaniny dla przykrywania jej nóg, wyglądała przy niej jak bóstwo cypryjskie. Esteta Petroniusz na próżno silił się, by wynaleźć w niej dawne ponęty, i wzruszając ramionami myślał w duszy, że ów cień z Pól Elizejskich nie był wart tych zachodów, tych bólów i mąk, które o mało nie wyssały życia Winicjuszowi. Lecz Winicjusz, który kochał teraz jej duszę, kochał ją tylko tym bardziej i gdy czuwał nad uśpioną, wydawało mu się, że czuwa nad światem całym. + + + +Rozdział sześćdziesiąty dziewiąty + +Wieść o cudownym ocaleniu Ligii szybko rozniosła się wśród rozbitków chrześcijańskich, którzy ocaleli dotychczas z pogromu. Wyznawcy poczęli się schodzić, by oglądać tę, nad którą jawnie okazała się łaska Chrystusowa. Przyszedł naprzód młody Nazariusz z Miriamą, u których krył się dotychczas Piotr Apostoł, a za nimi ściągali i inni. Wszyscy razem, wraz z Winicjuszcm, Ligią i chrześcijańskimi niewolnikami Petroniusza, słuchali ze skupieniem opowiadania Ursusa o głosie, który odezwał się w jego duszy i nakazał mu walczyć z dzikim zwierzęciem, i wszyscy odchodzili z otuchą i nadzieją, że Chrystus nie pozwoli jednak wyplenić na ziemi do reszty swych wyznawców, zanim sam przyjdzie na sąd straszliwy. I nadzieja ta podtrzymywała ich serca, albowiem prześladowanie nie ustawało dotąd. Kogo tylko głos publiczny wskazał jako chrześcijanina, tego wigilowie miejscy porywali natychmiast do więzienia. Ofiar wprawdzie było już mniej, bo ogół wyznawców schwytano i wymęczono, pozostali zaś albo wyszli z Rzymu, by w odległych prowincjach przeczekać burzę, albo kryli się najstaranniej, nie odważając się zbierać na wspólne modlitwy inaczej, jak w arenariach leżących poza miastem. Jednakże śledzono ich jeszcze i, pomimo iż właściwe igrzyska były już ukończone, zachowywano ich na następne lub sądzono doraźnie. Jakkolwiek lud rzymski nie wierzył już, by chrześcijanie byli sprawcami pożaru miasta, jednakże ogłoszono ich za nieprzyjaciół ludzkości i państwa i edykt przeciw nim trwał ciągle w dawnej mocy. + +Piotr Apostoł długo nie śmiał ukazać się w domu Petroniusza, wreszcie jednak pewnego wieczoru Nazariusz oznajmił jego przybycie. Ligia, która chodziła już o swej mocy, i Winicjusz wybiegli na jego spotkanie i poczęli obejmować jego nogi, on zaś witał ich ze wzruszeniem tym większym, że niewiele pozostało mu już owiec w tej trzodzie, nad którą rządy zdał mu Chrystus, a nad której losem płakało teraz jego wielkie serce. Toteż gdy Winicjusz rzekł mu: „Panie! Za twoją to przyczyną Zbawiciel powrócił mi ją”, on odrzekł: „Powrócił ci ją dla wiary twojej i dlatego, by nie zamilkły wszystkie usta, które wyznawały imię Jego.” I widocznie myślał wówczas o tych tysiącach dzieci swych, porozdzieranych przez dzikie zwierzęta, o tych krzyżach, którymi nabite były areny, i o tych słupach ognistych w ogrodach „Bestii”, albowiem mówił to z żałością wielką. Winicjusz i Ligia zauważyli też, że włosy jego pobielały zupełnie, cała postać pochyliła się, a w twarzy tyle miał smutku i cierpienia, jakby przeszedł przez wszystkie te bóle i męki, przez które przeszły ofiary wściekłości i szału Nerona. Lecz oboje rozumieli już, że gdy Chrystus sam poddał się męce i śmierci, nie może uchylić się od niej nikt. Jednakże krajało się w nich serce na widok Apostoła, przygniecionego brzemieniem lat, trudu i bólu. Więc Winicjusz, który za kilka już dni zamierzał odwieźć Ligię do Neapolis, gdzie mieli spotkać Pomponię i udać się dalej do Sycylii, począł go błagać, by wraz z nimi opuścił Rzym. + +Lecz Apostoł położył rękę na jego głowie i odpowiedział: + +— Słyszę oto w duszy słowa Pana, który nad Jeziorem Tyberiadzkim rzekł mi: „Gdyś był młodszym, opasowałeś się i chodziłeś, kędyś chciał, lecz gdy się zestarzejesz, wyciągniesz ręce twe, a inny cię opasze i poprowadzi, gdzie ty nie chcesz.” Słuszna przeto, bym poszedł za trzodą moją. + +A gdy umilkli, nie rozumiejąc, co mówi, dodał: + +— Dobiega końca trud mój, ale gościnność i odpocznienie znajdę dopiero w domu Pana. + +Po czym zwrócił się do nich, mówiąc: + +— Pamiętajcie mnie, bom was umiłował, jako ojciec miłuje dzieci swoje, a co w życiu czynić będziecie, czyńcie na chwałę Pana. + +Tak mówiąc podniósł nad nimi swe stare drżące dłonie i błogosławił ich, oni zaś tulili się do niego, czując, że to jest ostatnie może błogosławieństwo, jakie z jego rąk otrzymują. + +Przeznaczonym im jednak było widzieć go raz jeszcze. W kilka dni później Petroniusz przyniósł groźne wieści z Palatynu. Odkryto tam, iż jeden z wyzwoleńców cezara był chrześcijaninem, i znaleziono u niego listy Apostołów Piotra i Pawła z Tarsu oraz listy Jakuba, Judy i Jana. Przebywanie Piotra w Rzymie było już poprzednio wiadomym Tygellinowi, sądził jednak, że ów zginął wraz z tysiącami innych wyznawców. Teraz wydało się, że dwaj naczelnicy nowej wiary są dotychczas przy życiu i znajdują się w stolicy, postanowiono więc odnaleźć ich i chwycić za wszelką cenę, gdyż spodziewano się, iż dopiero wraz z ich śmiercią ostatnie korzenie nienawistnej sekty zostaną wyrwane. Petroniusz słyszał od Westynusa, iż sam cezar wydał rozkaz, by w ciągu trzech dni i Piotr, i Paweł z Tarsu byli już w Mamertyńskim więzieniu, i że całe oddziały pretorianów wysłano dla przetrząśnięcia wszystkich domów na Zatybrzu. + +Winicjusz, usłyszawszy o tym, postanowił pójść ostrzec Apostoła. Wieczorem obaj z Ursusem, przywdziawszy galijskie płaszcze osłaniające twarze, udali się do domu Miriam, u której Piotr przebywał, położonego na samym krańcu zatybrzańskiej części miasta, u stóp Janikulskiego wzgórza. Po drodze widzieli domy otoczone żołnierzami, których prowadzili jacyś nieznani ludzie. Dzielnica była zaniepokojona, a miejscami zbierały się gromady ciekawych. Tu i ówdzie centurionowie badali schwytanych więźniów, wypytując ich o Piotra Symeona i o Pawła z Tarsu. + +Ursus i Winicjusz wyprzedziwszy żołnierzy doszli jednak szczęśliwie do mieszkania Miriam, w którym zastali Piotra otoczonego garstką wiernych. Tymoteusz, pomocnik Pawła z Tarsu, i Linus znajdowali się również przy boku Apostoła. + +Na wieść o bliskim niebezpieczeństwie Nazariusz wyprowadził wszystkich ukrytym przejściem do furtki ogrodowej, a następnie do opuszczonych kamieniołomów, odległych o kilkaset kroków od bramy Janikulskiej. Ursus musiał przy tym nieść Linusa, którego kości, połamane przez tortury, nie zrosły się dotychczas. Raz jednak znalazłszy się w podziemiu, uczuli się bezpieczni i przy świetle kaganka, który rozniecił Nazariusz, poczęli cichą naradę, jak ratować drogie im życie Apostoła. + +— Panie — rzekł mu Winicjusz — niech jutro świtaniem Nazariusz wyprowadzi cię z miasta ku Górom Albańskim. Tam cię odnajdziem i zabierzemy cię do Ancjum, gdzie czeka statek, który ma przewieźć nas oboje do Neapolis i Sycylii. Szczęśliwy będzie dzień i godzina, w której wstąpisz w dom mój i pobłogosławisz moje ognisko. + +Inni słuchali go z radością i nastawali na Apostoła, mówiąc: + +— Chroń się, pasterzu nasz, albowiem nie ostać ci się w Rzymie. Przechowaj żywą prawdę, aby nie zginęła wraz z nami i tobą. Wysłuchaj nas, którzy błagamy cię jak ojca. + +— Uczyń to w imię Chrystusa! — wołali inni czepiając się szat jego. + +On zaś odpowiedział: + +— Dzieci moje! Któż wie, kiedy mu Pan kres żywota naznaczy. + +Lecz nie mówił, że nie opuści Rzymu, i sam wahał się, co uczynić, gdyż już od dawna wkradła się w duszę jego niepewność, a nawet i trwoga. Oto trzoda jego była rozproszona, dzieło zburzone. Kościół, który przed pożarem miasta wybujał jak drzewo wspaniałe, obróciła w proch moc „Bestii”. Nie zostało nic prócz łez, nic prócz wspomnień, mąk i śmierci. Siejba wydała plon obfity, ale szatan wdeptał go w ziemię. Zastępy aniołów nie przyszły na pomoc ginącym i oto Neron rozsiada się w chwale nad światem, straszny, potężniejszy niż kiedykolwiek, pan wszystkich mórz i wszystkich lądów. Nieraz już Boży rybak wyciągał w samotności ręce ku niebu i pytał: „Panie! Co mam czynić? Jakoż mi się ostać? I jakoż, starzec bezsilny, mam walczyć z tą nieprzebraną siłą Złego, któremu pozwoliłeś władać i zwyciężać?” + +I wołał tak z głębi niezmiernego bólu, powtarzając w duszy: „Nie masz już onych owiec, które mi paść kazałeś, nie masz Twego Kościoła, pustka i żałoba w Twej stolicy, więc co mi teraz rozkażesz? Mamli tu zostać czy też wyprowadzić resztę trzody, abyśmy gdzieś za morzami sławili w ukryciu imię Twoje?” + +I wahał się. Wierzył, że prawda żywa nie zginie i musi przeważyć, ale chwilami myślał, że nie przyszedł jeszcze jej czas, który nadejdzie wówczas dopiero, gdy Pan zstąpi na ziemię w dzień sądu w chwale i potędze stokroć od Neronowej potężniejszej. + +Często wydawało mu się, iż jeśli sam opuści Rzym, wierni pójdą za nim, a on zawiedzie ich wówczas aż hen, do cienistych gajów Galilei, nad cichą toń Tyberiadzkiego Morza, do pasterzy, spokojnych jak gołębie lub jako owce, które się tam pasą wśród cząbrów i nardu. I coraz większa chęć ciszy i wypoczynku, coraz większa tęsknota za jeziorem i Galileą ogarniała rybacze serce, coraz częstsze łzy napływały do oczu starca. + +Lecz gdy na chwilę uczynił już wybór, ogarniał go nagły strach i niepokój. Jakoż ma opuścić to miasto, w którym tyle krwi męczeńskiej wsiąkło w ziemię i gdzie tyle ust konających dawało świadectwo prawdzie? Ma-li on jeden uchylić się od tego? I co odpowie Panu, gdy usłyszy słowa: „Oto oni pomarli za wiarę swoją, a ty uciekłeś?” + +Noce i dni upływały mu w trosce i zmartwieniu. Inni, których rozdarły lwy, których poprzybijano na krzyże, których popalono w ogrodach cezara, posnęli po chwilach męki w Panu, on zaś spać nie mógł i czuł mękę większą od tych wszystkich, które obmyślali kaci dla ofiar. Świt często już bielił dachy domów, gdy on wołał jeszcze z głębi rozżalonego serca: + +— Panie, przecz mi tu przyjść kazałeś i w tym gnieździe Bestii założyć stolicę Twoją? + +Przez trzydzieści cztery lata od śmierci Pana swego nie zaznał spoczynku. Z kosturem w ręku obiegał świat i opowiadał „dobrą nowinę”. Siły jego wyczerpały się w podróżach i trudach, aż wreszcie gdy w tym grodzie, który był głową świata, utwierdził dzieło Mistrza, jedno ogniste tchnienie Złości zżegło je, i widział, że walkę trzeba podjąć na nowo. I jaką walkę! Z jednej strony cezar, senat, lud, legie obejmujące żelazną obręczą cały świat, nieprzeliczone grody, nieprzeliczone ziemie, potęga, jakiej oko ludzkie nie widziało, z drugiej strony on, tak zgięty wiekiem i pracą, że drżące jego ręce zaledwie już zdołały unieść kij podróżny. + +Więc chwilami mówił sobie, że nie jemu mierzyć się z cezarem Romy i że dzieła tego może dokonać tylko sam Chrystus. + +Wszystkie te myśli przebiegały teraz przez jego stroskaną głowę, gdy słuchał próśb ostatniej garstki swych wiernych, oni zaś, otaczając go coraz ciaśniejszym kołem, powtarzali błagalnymi głosami: + +— Chroń się, Rabbi, i nas wyprowadź spod mocy Bestii. + +Wreszcie i Linus pochylił przed nim swą umęczoną głowę. + +— Panie! — mówił — tobie Zbawiciel kazał paść owce swoje, ale nie ma już tu ich lub jutro ich nie będzie, więc idź tam, gdzie je odnaleźć jeszcze możesz. Oto żywie jeszcze słowo Boże i w Jeruzalem, i w Antiochii, i w Efezie, i w innych miastach. Co wskórasz zostawszy w Rzymie? Gdy legniesz, powiększysz tylko tryumf Bestii. Janowi Pan nie oznaczył kresu życia, Paweł jest obywatelem rzymskim i bez sądu karać go nie mogą, lecz jeśli nad tobą, Nauczycielu, rozsroży się moc piekielna, wówczas ci, w których upadło już serce, pytać będą: „Któż jest nad Nerona?” Tyś jest opoką, na której zbudowany jest Kościół Boży. Daj nam umrzeć, ale nie pozwól na zwycięstwo Antychrysta nad Namiestnikiem Bożym i nie wracaj tu, póki Pan nie skruszy tego, który wytoczył krew niewinną. + +— Patrz na łzy nasze! — powtarzali wszyscy obecni. + +Łzy spływały i po twarzy Piotra. Po chwili jednak podniósł się i wyciągając nad klęczącymi dłonie rzekł: + +— Niech imię Pańskie będzie uwielbione i niech się stanie wola Jego! + + + +Rozdział siedemdziesiąty + +O brzasku następnego dnia dwie ciemne postaci posuwały się drogą Appijską ku równinom Kampanii. + +Jedną z nich był Nazariusz, drugą Piotr Apostoł, który opuszczał Rzym i męczonych w nim współwyznawców. Niebo na wschodzie przybierało już leciuchny odcień zielony, który z wolna, coraz wyraźniej bramował się u dołu barwą szafranną. Drzewa o srebrnych liściach, białe marmury willi i łuki wodociągów, biegnące przez równinę ku miastu, wychylały się z cienia. Rozjaśniała się stopniowo zieloność nieba, nasycając się złotem. Za czym wschód zaczął różowieć i rozświecił Góry Albańskie, które ukazały się cudne, liliowe, jakby z samych tylko blasków złożone. + +Świt odbijał się w drżących na liściach drzew kroplach rosy. Mgła rzedła odkrywając coraz szerszy widok na równinę, na leżące na niej domy, cmentarze, miasteczka i kępy drzew, między którymi bielały kolumny świątyń. + +Droga była pusta. Wieśniacy, którzy zwozili jarzyny do miasta, nie zdążyli jeszcze widocznie pozaprzęgać do wózków. Od płyt kamiennych, którymi aż do gór wyłożony był gościniec, szedł w ciszy odgłos drewnianych postołów, jakie podróżni mieli na nogach. + +Potem słońce wychyliło się przez przełęcz gór, ale zarazem dziwny widok uderzył oczy Apostoła. Oto wydało mu się, iż złocisty krąg, zamiast wznosić się wyżej i wyżej na niebie, zsunął się ze wzgórz i toczy się po drodze. + +Wówczas Piotr zatrzymał się i rzekł: + +— Widzisz tę jasność, która zbliża się ku nam? + +— Nie widzę nic — odpowiedział Nazariusz. + +Lecz Piotr po chwili ozwał się przysłoniwszy oczy dłonią: + +— Jakowaś postać idzie ku nam w blasku słonecznym. + +Do uszu ich nie dochodził jednak najmniejszy odgłos kroków. Naokół było cicho zupełnie. Nazariusz widział tylko, że w dali drżą drzewa, jakby je ktoś potrząsał, a blask rozlewa się coraz szerzej na równinie. + +I począł patrzeć ze zdziwieniem na Apostoła. + +— Rabbi! Co ci jest? — zawołał z niepokojem. + +A z rąk Piotra kostur podróżny wysunął się na ziemię, oczy patrzyły nieruchomie przed siebie, usta były otwarte, w twarzy malowało się zdumienie, radość, zachwyt. + +Nagle rzucił się na kolana z wyciągniętymi przed się ramionami, a z ust jego wyrwał się okrzyk: + +— Chryste! Chryste!… + +I przypadł głową do ziemi, jakby całował czyjeś stopy. + +Długo trwało milczenie, po czym w ciszy ozwały się przerywane łkaniem słowa starca: + +— Quo vadis, Domine?… + +I nie słyszał odpowiedzi Nazariusz, lecz do uszu Piotrowych doszedł głos smutny i słodki, który rzekł: + +— Gdy ty opuszczasz lud mój, do Rzymu idę, by mnie ukrzyżowano raz wtóry. + +Apostoł leżał na ziemi, z twarzą w prochu, bez ruchu i słowa. Nazariuszowi wydało się już, że omdlał lub umarł, ale on powstał wreszcie, drżącymi rękoma podniósł kij pielgrzymi i nic nie mówiąc zawrócił ku siedmiu wzgórzom miasta. + +Pacholę zaś, widząc to, powtórzyło jak echo: + +— Quo vadis, Domine?… + +— Do Rzymu — odrzekł cicho Apostoł. + +I wrócił. + +Paweł, Jan, Linus i wszyscy wierni przyjęli go ze zdumieniem i z trwogą tym większą, że właśnie o brzasku, zaraz po jego wyjściu, pretorianie otoczyli mieszkanie Miriam i szukali w nim Apostoła. Lecz on na wszystkie pytania odpowiadał im tylko z radością i spokojem: + +— Panam widział! + +I tegoż jeszcze wieczora udał się na cmentarz ostriański, aby nauczać i chrzcić tych, którzy chcieli się skąpać w wodzie życia. + +I odtąd przychodził tam codziennie, a za nim ciągnęły co dzień liczniejsze tłumy. Zdawało się, że z każdej łzy męczeńskiej rodzą się nowi wyznawcy i że każdy jęk na arenie odbija się echem w tysiącznych piersiach. Cezar pławił się we krwi, Rzym i cały świat pogański szalał. Ale ci, którym dość było zbrodni i szału, ci, których deptano, ci, których życie było życiem niedoli i ucisku, wszyscy pognębieni, wszyscy smutni, wszyscy nieszczęśni przychodzili słuchać dziwnej powieści o Bogu, który z miłości dla ludzi dał się ukrzyżować, by odkupić ich winy. + +Odnajdując zaś Boga, którego mogli kochać, odnajdowali to, czego nie mógł dać dotychczas nikomu świat ówczesny — szczęście z miłości. + +A Piotr zrozumiał, że ni cezar, ni wszystkie jego legie nie zmogą prawdy żywej, że nie zaleją jej ni łzy, ni krew i że teraz dopiero zaczyna się jej zwycięstwo. Zrozumiał również, dlaczego Pan zawrócił go z drogi: oto to miasto pychy, zbrodni, rozpusty i potęgi poczynało być jego miastem i podwójną stolicą, z której płynął na świat rząd ciał i dusz. + + + +Rozdział siedemdziesiąty pierwszy + +Aż wreszcie spełnił się czas dla obu Apostołów. Ale jakby na zakończenie służby, danym było Bożemu rybakowi ułowić dwie dusze nawet i w więzieniu. Żołnierze Processus i Martynianus, którzy pilnowali go w więzieniu Mamertyńskim, przyjęli chrzest. Po czym nadeszła godzina męki. Nerona nie było wówczas w Rzymie. Wyrok wydali Helius i Politetes, dwaj wyzwoleńcy, którym cezar powierzył na czas swej niebytności rządy nad Rzymem. Wiekowego Apostoła poddano naprzód przepisanej przez prawo chłoście, a następnego dnia wywiedziono za mury miasta, ku wzgórzom Watykańskim, gdzie miał ponieść przeznaczoną mu karę krzyża. Żołnierzy dziwił tłum, który zebrał się przed więzieniem, gdyż w pojęciu ich śmierć prostego człowieka i w dodatku cudzoziemca nie powinna była budzić tyle zajęcia, nie rozumieli zaś, że korowód ów nie składał się z ciekawych, ale z wyznawców, pragnących odprowadzić na miejsce kaźni Wielkiego Apostoła. Po południu otworzyły się wreszcie bramy więzienia i Piotr ukazał się wśród oddziału pretorianów. Słońce zniżyło się już nieco ku Ostii, dzień był cichy i pogodny. Piotrowi ze względu na jego sędziwe lata nie kazano nieść krzyża, sądzono bowiem, że go udźwignąć nie zdoła, ani też nie założono mu wideł na szyję, by mu nie utrudniać pochodu. Szedł wolny i wierni mogli go widzieć doskonale. W chwili gdy wśród żelaznych hełmów żołnierskich ukazała się jego biała głowa, płacz rozległ się w tłumie, lecz natychmiast prawie ustał, albowiem twarz starca miała w sobie tyle pogody i taką jaśniała radością, iż wszyscy pojęli, że to nie ofiara idzie ku straceniu, ale zwycięzca odbywa pochód tryumfalny. + +Jakoż tak było. Rybak, zwykle pokorny i pochylony, szedł teraz wyprostowany, wyższy wzrostem od żołnierzy, pełen powagi. Nigdy nie widziano w postawie jego tyle majestatu. Zdawać by się mogło, iż to monarcha posuwa się, otoczony przez lud i żołnierzy. Ze wszystkich stron podniosły się głosy: „Oto Piotr odchodzi do Pana.” Wszyscy jakby zapomnieli, że czeka go męka i śmierć. Szli w uroczystym skupieniu, ale w spokoju, czując, że od śmierci na Golgocie nie stało się dotychczas nic równie wielkiego i że jako tamta odkupiła świat cały, tak ta ma odkupić to miasto. + +Po drodze ludzie zatrzymywali się ze zdziwieniem na widok tego starca, wyznawcy zaś, kładnąc im ręce na ramiona, mówili spokojnymi glosami: „Patrzcie, jako umiera sprawiedliwy, który znał Chrystusa i opowiadał miłość na świecie.” A owi wpadali w zadumę, po czym odchodzili mówiąc sobie: „Zaprawdę, ten nie mógł być niesprawiedliwy.” + +Po drodze milkły wrzaski i wołania uliczne. Orszak posuwał się wśród domów świeżo wzniesionych, wśród białych kolumn świątyń, nad których naczółkami wisiało niebo głębokie, ukojone i błękitne. Szli w ciszy; czasem tylko zabrzęczały zbroje żołnierzy lub podniósł się szmer modlitw. Piotr słuchał ich i twarz jaśniała mu coraz większą radością, albowiem wzrok jego zaledwie mógł ogarnąć owe tysiące wyznawców. Czuł, że dzieła dokonał, i wiedział już, że ta Prawda, którą całe życie opowiadał, zaleje wszystko jak fala i że nic już powstrzymać jej nie zdoła. A tak myśląc, podnosił oczy ku górze i mówił: „Panie, kazałeś mi podbić ten gród, który panuje światu, więcem go podbił. Kazałeś mi założyć w nim stolicę swoją, więcem ją założył. To Twoje miasto teraz, Panie, a ja idę do Ciebie, bom się spracował bardzo.” + +Przechodząc więc koło świątyń mówił im: „Chrystusowymi świątyniami będziecie.” Patrząc na roje ludzi, przesuwających się przed jego oczyma, mówił im: „Chrystusowymi będą wasze dzieci sługami.” I szedł w poczuciu spełnionego podboju, świadom swej zasługi, świadom mocy, ukojony, wielki. Żołnierze poprowadzili go przez most Tryumfalny, jakby mimo woli dając jego tryumfowi świadectwo, i wiedli dalej ku Naumachii i cyrkowi. Wierni z Zatybrza przyłączyli się do pochodu i uczyniła się gęstwa ludu tak wielka, iż centurion, przywodzący pretorianom, domyśliwszy się wreszcie, iż prowadzi jakowegoś arcykapłana, którego otaczają wierni, zaniepokoił się zbyt małą liczbą żołnierzy. Lecz ani jeden okrzyk oburzenia lub wściekłości nie ozwał się w tłumie. Twarze były przejęte wielkością chwili, uroczyste i zarazem pełne oczekiwania, niektórzy bowiem wyznawcy przypominając sobie, iż przy śmierci Pana ziemia rozstępowała się z przerażenia, a umarli podnosili się z grobów, myśleli, że i teraz nastąpią może jakieś znaki widome, po których nie zatrze się przez wieki śmierć Apostoła. Inni mówili sobie nawet: „A nuż Pan wybierze godzinę Piotrową, aby zstąpić z nieba, jako był przyobiecał, i uczynić sąd nad światem.” W tej zaś myśli polecali się miłosierdziu Zbawiciela. + +Ale naokół było spokojnie. Wzgórza zdawały się wygrzewać i odpoczywać w słońcu. Pochód zatrzymał się wreszcie między cyrkiem a wzgórzem Watykańskim. Żołnierze wzięli się teraz do kopania dołu, inni położyli na ziemi krzyż, młoty i gwoździe, czekając, póki przygotowania nie zostaną ukończone, tłum zaś, cichy zawsze i skupiony, klęknął naokół. + +Apostoł, z głową w promieniach i złotych blaskach, zwrócił się po raz ostatni ku miastu. Z dala, nieco w dole, widać było Tyber świecący; po drugim brzegu pole Marsowe, wyżej mauzoleum Augusta, niżej olbrzymie termy, które Nero właśnie był wznosić począł, jeszcze niżej teatr Pompejusza, a za nimi miejscami widne, miejscami zakryte przez inne budowy Saepta Julia, mnóstwo portyków, świątyń, kolumn, spiętrzonych gmachów i wreszcie hen, w dali, wzgórza oblepione domami, olbrzymie rojowisko ludzkie, którego krańce niknęły w mgle błękitnej, gniazdo zbrodni, ale i siły, szaleństwa, ale i ładu, które stało się głową świata, jego ciemięzcą, ale zarazem jego prawem i pokojem, wszechpotężne, nieprzemożone, wieczyste. + +Piotr zaś, otoczony żołnierzami, spoglądał na nie tak, jakby spoglądał władca i król na swe dziedzictwo. I mówił: „Odkupioneś jest i moje.” A nikt, nie tylko między żołnierstwem kopiącym dół, w który miano wstawić krzyż, ale nawet między wyznawcami, nie umiał odgadnąć, że istotnie stoi między nimi prawdziwy władca tego grodu i że miną cezarowie, przepłyną fale barbarzyńców, miną wieki, a ów starzec będzie tu panował nieprzerwanie. + +Słońce chyliło się jeszcze bardziej ku Ostii i stało się wielkie i czerwone. Cała zachodnia strona nieba poczęła płonąć blaskiem niezmiernym. Żołnierze zbliżyli się do Piotra, by go rozebrać. + +Lecz on, modląc się, wyprostował się nagle i wyciągnął wysoko prawicę. Oprawcy zatrzymali się jakby onieśmieleni jego postawą; wierni zatrzymali również oddech w piersiach, sądząc, że chce przemówić, i nastała cisza niezmącona. + +On zaś, stojąc na wyniesieniu, począł wyciągniętą prawicą czynić znak krzyża, błogosławiąc w godzinie śmierci: + +— Urbi et orbi! + +A w ten sam cudny wieczór inny oddział żołnierzy prowadził drogą Ostyjską Pawła z Tarsu ku miejscowości zwanej Aquae Salvia. I za nim również postępowała gromada wiernych, których nawrócił, a on poznawał bliższych znajomych, zatrzymywał się i rozmawiał z nimi, gdyż jako obywatelowi rzymskiemu, straż okazywała mu większe względy. Za bramą, zwaną Tergemina, spotkał Plautyllę, córkę prefekta Flawiusza Sabinusa, i widząc jej młodą twarz zalaną łzami, rzekł: „Plautyllo, córko Zbawienia wiecznego, odejdź w pokoju. Pożycz mi tylko zasłony, którą zawiążą mi oczy w chwili, gdy będę odchodził do Pana.” I wziąwszy zasłonę szedł dalej, z twarzą tak pełną radości, z jaką robotnik, który przepracował dobrze dzień cały, wraca do domu. Myśli jego, podobnie do Piotrowych, były spokojne i pogodne jak owo niebo wieczorne. Oczy patrzyły w zamyśleniu na równinę, która ciągnęła się przed nimi, i na Góry Albańskie, zanurzone w świetle. Rozpamiętywał o swoich podróżach, o trudach i pracy, o walkach, w których zwyciężał, i kościołach, które po wszystkich ziemiach i za wszystkimi morzami założył, i myślał, że dobrze zarobił na spoczynek. I on także dzieła dokonał. Czuł, że siejby jego nie rozwieje już wiatr złości. Odchodził z tą pewnością, że w walce, którą jego Prawda wypowiedziała światu, ona zwycięży, i niezmierna pogoda zstępowała mu do duszy. + +Droga na miejsce stracenia była daleka i wieczór począł zapadać. Góry stały się purpurowe, a podnóża ich zapadały z wolna w cień. Trzody wracały do domów. Gdzieniegdzie szły gromadki niewolników z narzędziami pracy na ramionach. Przed domami na drodze bawiły się dzieci spoglądając z ciekawością na przechodzący oddział żołnierzy. W tym zaś wieczorze, w tym przezroczym złotym powietrzu był nie tylko spokój i ukojenie, ale jakowaś harmonia, która z ziemi zdawała się podnosić ku niebu. A Paweł słyszał ją i serce przepełniało mu się radością na myśl, że do owej muzyki świata dodał dźwięk jeden, którego nie było dotąd, a bez którego ziemia cała była „jako miedź brząkająca i jako cymbał brzmiący”. + +I przypominał sobie, jako uczył ludzi miłości, jako im mówił, iż choćby rozdali majętność na ubogich i choćby posiedli wszystkie języki i wszystkie tajemnice, i wszystkie nauki, niczym nie będą bez miłości, która jest łaskawa, cierpliwa, która złego nie wyrządza, nie pragnie czci, wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, wszystkiego się nadziewa, wszystko wytrwa. + +Oto mu wiek życia spłynął na nauczaniu ludzi takiej Prawdy. A teraz mówił sobie w duszy: „Jakaż siła jej sprosta i cóż ją zwycięży? Jakoż przytłumić ją zdoła cezar, choćby dwakroć miał tyle legionów, dwakroć tyle miast i mórz, i ziem, i narodów?” + +I szedł po zapłatę jako zwycięzca. + +Orszak porzucił wreszcie wielką drogę i skręcił na wschód wąską ścieżką ku Salwijskim Wodom. Na wrzosach leżało słońce czerwone. Przy źródle centurion zatrzymał żołnierzy, albowiem chwila nadeszła. + +Lecz Paweł zarzuciwszy na ramię zasłonę Plautylli, aby zawiązać sobie nią oczy, wzniósł po raz ostatni źrenice, pełne niezmiernego spokoju, ku odwiecznym blaskom wieczornym i modlił się. Tak! Chwila nadeszła, ale on widział przed sobą wielki gościniec z zórz, wiodący ku niebu, i w duszy mówił sobie te same słowa, które poprzednio w poczuciu swej spełnionej służby i bliskiego końca napisał: „Potykaniem dobrym potykałem się, wiaręm zachował, zawodum dokonał, na ostatek przeznaczon mi jest wieniec sprawiedliwości.” + + + +Rozdział siedemdziesiąty drugi + +Rzym szalał po dawnemu, tak iż zdawało się, że to miasto, które podbiło świat, poczyna się wreszcie z bruku przewodników rozdzierać samo w sobie. Jeszcze zanim dla Apostołów wybiła ostatnia godzina, przyszedł spisek Pizona, a po nim kośba tak nieubłagana najwyższych głów w Rzymie, że tym nawet, którzy widzieli bóstwo w Neronie, wydał się on w końcu bóstwem śmierci. Żałoba padła na miasto, strach rozsiadł się po domach i w sercach, ale portyki wieńczyły się bluszczem i kwiatami, nie wolno było okazywać żalu po zmarłych. Ludzie, którzy budzili się z rana, zadawali sobie pytanie, czyja dziś kolej nadejdzie. Orszak mar, ciągnących za cezarem, powiększał się z dniem każdym. + +Pizo przypłacił głową spisek, a za nim poszli Seneka i Lukan, Feniusz Rufus i Plaucjusz Lateranus, i Flawiusz Scewinus, i Afraniusz Kwincjanus, i rozpustny towarzysz szaleństw cezara Tuliusz Senecjo, i Prokulus, i Ararykus, i Tugurynus, i Gratus, i Silanus, i Proksymus, i Subriusz Flawiusz, niegdyś oddany całą duszą Neronowi, i Sulpicjusz Asper. Jednych gubiła własna nikczemność, innych bojaźń, innych bogactwa, innych męstwo. Cezar, przerażony samą liczbą spiskowych, okrył żołnierstwem mury i trzymał miasto jakby w oblężeniu, wysyłając co dzień centurionów z wyrokami śmierci do podejrzanych domów. Skazani płaszczyli się jeszcze w listach, pełnych pochlebstw, dziękując cezarowi za wyrok i zapisując mu część mienia, aby resztę dla dzieci ocalić. Zdawało się w końcu, że Nero umyślnie przebiera wszelką miarę, by się przekonać, do jakiego stopnia znikczemnieli ludzie i jak długo zniosą krwawe rządy. Za spiskowymi wytracano ich krewnych, przyjaciół i prostych nawet znajomych. Mieszkańcy wspaniałych, wzniesionych po pożarze domów, wychodząc na ulicę, byli pewni, iż ujrzą całe szeregi pogrzebów. Pompejusz, Korneliusz Marcjalis, Flawiusz Nepos i Stacjusz Domicjusz zginęli, oskarżeni o brak miłości dla cezara; Nowiusz Pryskus, jako przyjaciel Seneki; Rufiusza Kryspina pozbawiono prawa ognia i wody dlatego, że niegdyś był mężem Poppei. Wielkiego Trazeasza zgubiła cnota, wielu przypłaciło życiem szlachetne pochodzenie, nawet i Poppea padła ofiarą chwilowego uniesienia cezara. + +A senat płaszczył się przed straszliwym władcą, wznosił na jego cześć świątynie, czynił wota za jego głos, wieńczył jego posągi i przeznaczał mu kapłanów, jak bóstwu. Senatorowie ze drżeniem w duszy szli na Palatyn, by wielbić śpiew „Periodonicesa” i szaleć z nim razem wśród orgii nagich ciał, wina i kwiatów. + +A tymczasem z dołu, na roli przesiąkłej krwią i łzami, wzrastała cicho, ale coraz potężniej, siejba Piotrowa. + + + +Rozdział siedemdziesiąty trzeci + +Winicjusz do Petroniusza: + +„Wiemy i tu, carissime, co dzieje się w Rzymie, a czego nie wiemy, to nam dopowiadają listy twoje. Gdy rzucisz kamień w wodę, fale rozchodzą się coraz dalej i dalej naokół, więc taka fala szału i złości doszła z Palatynu aż do nas. Po drodze do Grecji był tu wysłany przez cezara Karynas, który złupił miasta i świątynie, by próżny skarb zapełnić. Za cenę potu i łez ludzkich buduje się w Rzymie Domus Aurea. Być może, że świat nie oglądał dotąd takiego domu, ale też nie oglądał i krzywd takich. Ty przecie znasz Karynasa. Podobnym do niego był Chilo, zanim śmiercią nie odkupił życia. Lecz do leżących w naszym pobliżu miasteczek nie dotarli jego ludzie, może dlatego, że nie masz w nich świątyń i skarbów. Pytasz, czyśmy bezpieczni? Odpowiem ci tylko, żeśmy zapomniani, i niech ci to wystarczy za odpowiedź. Oto w tej chwili z portyku, pod którym piszę, widzę naszą spokojną zatokę, a na niej Ursusa w łodzi, zapuszczającego sieć w jasne tonie. Żona moja przędzie czerwoną wełnę obok mnie, a w ogrodach pod cieniem drzew migdałowych śpiewają nasi niewolnicy. O, co za spokój, carissime, i jakie zapomnienie dawnych trwóg i boleści! Ale to nie Parki, jak piszesz, przędą tak słodko nić naszego żywota, to błogosławi nam Chrystus, umiłowany nasz Bóg i Zbawiciel. Żal i łzy znamy, bo nasza Prawda każe nam płakać nad cudzą niedolą, ale nawet i w owych łzach tkwi nie znana wam pociecha, że kiedyś, gdy spłynie czas życia naszego, odnajdziem tych wszystkich drogich, którzy zginęli i za Boską naukę mają zginąć jeszcze. Dla nas Piotr i Paweł nie zmarli, lecz narodzili się w chwale. Dusze nasze ich widzą i gdy oczy płaczą, serca weselą się ich weselem. O tak, drogi, jesteśmy szczęśliwi szczęściem, jakiego nic zburzyć nie zdoła, ponieważ śmierć, która dla was jest końcem wszystkiego, dla nas będzie tylko przejściem do większego jeszcze spokoju, większego kochania, większej radości. + +I tak nam płyną tu dni i miesiące w pogodzie serc. Słudzy nasi i niewolnicy wierzą również, jak i my, w Chrystusa, a że On miłość nakazał, więc miłujemy się wszyscy. Nieraz, gdy słońce zachodzi lub gdy księżyc błyszczy już na wodzie, rozmawiamy z Ligią o dawnych czasach, które dziś snem nam się wydają, a gdy pomyślę, jak ta droga głowa, którą dziś co dzień kołyszę na piersiach, bliską była męki i zagłady, całą duszą wielbię mojego Pana, bo z tych rąk On jeden mógł ją wyrwać, ocalić z areny i wrócić mi na zawsze. O Petroniuszu, widziałeś przecie, ile ta nauka daje pociechy i wytrwania w niedoli, ile cierpliwości i odwagi wobec śmierci, więc przyjedź, zobacz, ile daje szczęścia w zwykłych, powszednich dniach życia. Ludzie, widzisz, nie znali dotąd Boga, którego by można miłować, przeto nie miłowali się i między sobą i stąd szła ich niedola, bo jako światło ze słońca, tak szczęście z miłości wypływa. Nie nauczyli ich tej prawdy ni prawodawcy, ni filozofowie, i nie było jej ni w Grecji, ni w Rzymie, a gdy mówię: ni w Rzymie, to znaczy na ziemi całej. Oschła i zimna nauka stoików, do której garną się ludzie cnotliwi, hartuje serca jak miecze, ale zobojętnia je raczej, zamiast je czynić lepszymi. Lecz po co ja mówię to tobie, któryś więcej się uczył i więcej rozumiesz ode mnie. Tyś przecie znał także Pawła z Tarsu i nieraz rozmawiałeś z nim długo, więc wiesz najlepiej, zali wobec prawdy, którą on opowiadał, wszystkie nauki waszych filozofów i retorów nie są czczymi bańkami i pustym brzękiem słów bez znaczenia? Pamiętasz pytanie, które on ci zadał: „A gdyby cezar był chrześcijaninem, zalibyście się nie czuli bezpieczniejsi, pewniejsi posiadania tego, co posiadacie, próżni trwóg i spokojni o wasze jutro?” Aleś ty mówił mi, że nasza prawda jest nieprzyjaciółką życia, a ja odpowiadam ci teraz, że gdybym od początku listu powtarzał tylko dwa wyrazy: „Jestem szczęśliwy!”, jeszcze bym szczęścia mego wyrazić ci nie zdołał. Powiesz mi na to, że szczęście moje to Ligia! Tak, drogi! Dlatego, że kocham jej duszę nieśmiertelną i że oboje miłujemy się w Chrystusie, a w takiej miłości nie masz ni rozłączeń, ni zdrad, ni zmian, ni starości, ni śmierci. Bo gdy minie młodość i uroda, gdy zwiędną ciała nasze i przyjdzie śmierć, miłość się ostoi, gdyż ostoją się dusze. Zanim oczy moje otworzyły się na światło, gotów byłem dla Ligii podpalić nawet dom własny, a teraz ci mówię: nie kochałem jej, bo kochać dopiero mnie Chrystus nauczył. W Nim jest źródło szczęścia i spokoju. Toć nie ja mówię, jeno oczywistość sama. Porównaj wasze podszyte trwogą rozkosze, wasze niepewne jutra upojenia, wasze orgie, podobne do styp pogrzebowych, z życiem chrześcijan, a znajdziesz gotową odpowiedź. Lecz abyś mógł lepiej porównać, przyjedź w nasze pachnące cząbrem góry, do naszych cienistych gajów oliwnych, nad nasze pokryte bluszczem brzegi. Czeka cię tu spokój, jakiegoś dawno nie zaznał, i serca, które cię kochają prawdziwie. Tyś, mając duszę szlachetną i dobrą, powinien być szczęśliwy. Twój bystry umysł potrafi prawdę rozpoznać, a gdy poznasz, to ją pokochasz, bo może można być jej wrogiem, jak cezar i Tygellin, ale obojętnym dla niej nikt być nie potrafi. O mój Petroniuszu, oboje z Ligią cieszymy się nadzieją, że cię ujrzymy niezadługo. Bądź zdrów, szczęśliwy i przybywaj.” + +Petroniusz odebrał list Winicjusza w Cumae, dokąd był wyjechał wraz z innymi augustianami, dążącymi za cezarem. Długoletnia jego walka z Tygellinem miała się ku końcowi. Petroniusz wiedział już, że musi w niej paść, i rozumiał tego powody. W miarę jak cezar z każdym dniem spadał coraz niżej do roli komedianta, błazna i woźnicy, w miarę jak grzązł coraz bardziej w chorobliwej, plugawej i zarazem grubej rozpuście, wykwintny arbiter elegantiae stawał mu się tylko ciężarem. Gdy Petroniusz nawet milczał, Nero widział w jego milczeniu przyganę, nawet gdy pochwalał, widział szyderstwo. Świetny patrycjusz drażnił jego miłość własną i wzbudzał zazdrość. Jego bogactwa i wspaniałe dzieła sztuki stały się przedmiotem pożądliwości i władcy, i wszechwładnego ministra. Oszczędzano go dotąd ze względu na wyjazd do Achai, w której jego smak, jego znajomość rzeczy greckich mogły się przydać. Lecz z wolna Tygellin począł tłumaczyć cezarowi, że Karynas przewyższa jeszcze smakiem i wiedzą Petroniusza i że lepiej od niego potrafi urządzać w Achai igrzyska, przyjęcia i tryumfy. Od tej chwili Petroniusz był zgubiony. Nie śmiano jednak przesłać mu wyroku w Rzymie. I cezar, i Tygellin przypominali sobie, że ten niby zniewieściały esteta, „czyniący z nocy dzień”, zajęty tylko rozkoszą, sztuką i ucztami, gdy był prokonsulem w Bitynii, a potem konsulem w stolicy, okazał zadziwiającą pracowitość i energię. Uważano go za zdolnego do wszystkiego, a wiedziano, że w Rzymie posiada miłość nie tylko ludu, lecz nawet pretorianów. Nikt z poufnych cezara nie umiał przewidzieć, jak w danym razie postąpi, zdawało się więc rzeczą roztropniejszą wywabić go z miasta i dosięgnąć dopiero na prowincji. + +W tym celu otrzymał zaproszenie, by wraz z innymi augustianami przybył do Cumae, on zaś, chociaż domyślał się podstępu, wyjechał, może dlatego, by nie wystąpić z jawnym oporem, może, by pokazać raz jeszcze cezarowi i augustianom wesołą, próżną wszelkich trosk twarz i odnieść ostatnie, przedśmiertne nad Tygellinem zwycięstwo. + +Tymczasem ów oskarżył go natychmiast o przyjaźń z senatorem Scewinusem, który był duszą spisku Pizona. Ludzi Petroniusza, pozostałych w Rzymie, uwięziono, dom obstawiono strażą pretoriańską. Lecz on dowiedziawszy się o tym nie okazał ni trwogi, ni nawet zakłopotania i z uśmiechem rzekł do augustianów, których podejmował we własnej wspaniałej willi w Cumae: + +— Ahenobarbus nie lubi pytań wprost, więc zobaczycie, jak się zmiesza, gdy go zapytam, czy to on rozkazał uwięzić moją familię w stolicy. + +Po czym zapowiedział im ucztę „przed dalszą podróżą” i właśnie czynił do niej przygotowania, gdy nadszedł list Winicjusza. + +Petroniusz odebrawszy go zamyślił się nieco, po chwili jednak twarz zajaśniała mu zwykłą pogodą, i wieczorem tegoż samego dnia odpisał, co następuje: + +„Cieszę się waszym szczęściem i podziwiam wasze serca, carissime, albowiem nie sądziłem, by dwoje zakochanych mogło o kimś trzecim i dalekim pamiętać. Wy zaś nie tylko nie zapomnieliście o mnie, ale chcecie mnie namówić do Sycylii, by podzielić się ze mną waszym chlebem i waszym Chrystusem, który, jak piszesz, tak hojnie wam szczęścia przysparza. + +Jeśli tak jest, czcijcie go. Ja myślę, drogi, że Ligię powrócił ci także trochę Ursus, a trochę lud rzymski. Gdyby cezar był innym człowiekiem, myślałbym nawet, że zaniechano dalszych prześladowań ze względu na twoje z nim powinowactwo przez tę wnuczkę, którą Tyberiusz oddał swego czasu jednemu z Winicjuszów. Skoro jednak mniemasz, że to Chrystus, nie będę się sprzeczał z tobą. Tak! Nie żałujcie mu ofiar. Prometeusz również poświęcił się dla ludzi, ale eheu! Prometeusz podobno jest tylko wymysłem poetów, ludzie zaś wiarygodni mówili mi, że Chrystusa na własne oglądali oczy. Ja razem z wami myślę, że to najuczciwszy z bogów. + +Pytanie Pawła z Tarsu pamiętam, i zgadzam się, że gdyby na przykład Ahenobarbus żył wedle nauki Chrystusa, to może bym miał czas pojechać do was, do Sycylii. Wówczas pod cieniem drzew, u źródeł, wiedlibyśmy rozmowy o wszystkich bogach i wszystkich prawdach, jak wiedli je niegdyś filozofowie greccy. Dziś krótką muszę ci dać odpowiedź. + +Dwóch chcę znać tylko filozofów: jeden zowie się Pirron, drugi Anakreont. Resztę tanio ci sprzedać mogę wraz z całą szkołą greckich i naszych stoików. Prawda mieszka gdzieś tak wysoko, że sami bogowie nie mogą jej dojrzeć ze szczytu Olimpu. Tobie, carissime, wydaje się, że wasz Olimp wyższy jeszcze, i stojąc na nim wołasz na mnie: „Wejdź, a zobaczysz takie widoki, jakich nie widziałeś dotychczas!” Być może. Ale ja ci odpowiadam: „Przyjacielu, nóg nie mam!” I gdy doczytasz do końca ten list, sądzę, że przyznasz mi słuszność. + +Nie! szczęśliwy małżonku królewny-jutrzenki! Wasza nauka nie dla mnie. Mamże miłować Bityńczyków, którzy noszą moją lektykę, Egipcjan, którzy palą w moich kąpielach, Ahenobarba i Tygellina? Na białe kolana Charytek przysięgam ci, że choćbym chciał, nie potrafię. W Rzymie jest najmniej sto tysięcy ludzi mających albo krzywe łopatki, albo grube kolana, albo wyschłe łydki, albo okrągłe oczy, albo za wielkie głowy. Czy każesz mi ich kochać także? Gdzie mam odnaleźć tę miłość, skoro jej w sercu nie czuję? A jeśli wasz Bóg chce, bym miłował ich wszystkich, czemu w swojej wszechmocy nie dał im kształtu na przykład Niobidów, których na Palatynie widziałeś? Kto kocha piękność, dla tego samego nie może kochać brzydoty. Inna rzecz nie wierzyć w naszych bogów, ale miłować ich można, jak miłowali ich Fidiasz i Praksyteles, i Miron, i Skopas, i Lizypp. + +Gdybym nawet chciał iść tam, gdzie mnie prowadzisz, nie mogę. Że zaś nie chcę, a więc po dwakroć nie mogę. Ty wierzysz, jak Paweł z Tarsu, że kiedyś, z drugiej strony Styksu, na jakichś Polach Elizejskich będziecie widzieli waszego Chrystusa. Dobrze! Niech ci sam wówczas powie, czy by mnie przyjął z moimi gemmami, z moją wazą mirreńską i z wydaniami od Sozjuszów, i z moją Złotowłosą. Na myśl o tym śmiać mi się chce, mój drogi, boć przecie nawet i Paweł z Tarsu mówił mi, że dla Chrystusa trzeba się wyrzec różanych wieńców, uczt i rozkoszy. Wprawdzie mi inne obiecywał szczęście, alem mu odrzekł, żem na takie inne za stary i że różami zawsze będą się cieszyły oczy moje, a woń fiołków także mi zawsze milszą będzie niż woń brudnego „bliźniego” z Subury. + +To są przyczyny, dla których wasze szczęście nie dla mnie. Lecz jest prócz tego jeszcze jedna, którąm ci schował na ostatek. Oto mnie woła Tanatos. Dla was poczyna się świt życia, a dla mnie słońce już zaszło i zmierzch ogarnia mi głowę. Innymi słowy, ja muszę umrzeć, carissime. + +Nie warto o tym mówić długo. Tak musiało się skończyć. Ty, który znasz Ahenobarba, z łatwością to zrozumiesz. Tygellinus mnie zwyciężył, a raczej nie! To tylko moje zwycięstwa dobiegły końca. Żyłem, jak chciałem, i umrę, jak mi się podoba. + +Nie bierzcie tego do serca. Żaden bóg nie obiecał mi nieśmiertelności, więc nie spotyka mnie rzecz niespodziana. Przy tym ty mylisz się, Winicjuszu, twierdząc, że tylko wasze bóstwo uczy umierać spokojnie. Nie. Świat nasz wiedział przed wami, że gdy ostatnia czara wychylona, czas odejść, spocząć, i umie to jeszcze czynić pogodnie. Plato powiada, że cnota jest muzyką, a życie mędrca harmonią. Jeśli tak jest, to umrę, jak żyłem, cnotliwie. + +Chciałbym twą boską małżonkę pożegnać jeszcze słowy, którymi powitałem ją niegdyś w domu Aulusów: „Różnym ja się, przeróżnym napatrzył narodom, a równej tobie nie znam.” + +Więc jeśli dusza jest czymś więcej, niż mniema Pirron, to moja zaleci do was po drodze na krańce Okeanosa i siędzie przy waszym domu w postaci motyla albo, jak wierzą Egipcjanie, krogulca. + +Inaczej przybyć nie mogę. + +A tymczasem niech wam Sycylia zmieni się w ogród Hesperyd, niech polne, leśne i źródlane boginki sypią wam kwiaty po drodze, a po wszystkich akantach w kolumnach waszego domu niech gnieżdżą się białe gołębie.” + + + +Rozdział siedemdziesiąty czwarty + +Jakoż Petroniusz nie mylił się. W dwa dni później młody Nerwa, zawsze mu życzliwy i oddany, przysłał do Cumae swego wyzwoleńca z wiadomościami o wszystkim, co działo się na dworze cezara. Zguba Petroniusza była już postanowiona. Nazajutrz wieczór zamierzano wysłać do niego centuriona z rozkazem, aby zatrzymał się w Cumae i czekał tam dalszych rozporządzeń. Następny posłaniec, wyprawiony w kilka dni później, miał przynieść mu wyrok śmierci. + +Petroniusz wysłuchał wieści wyzwoleńca z niezmąconą pogodą, po czym rzekł: + +— Zaniesiesz swemu panu jedną z waz moich, którą ci wręczę przed drogą. Powiedz mu też ode mnie, że mu dziękuję z całej duszy, gdyż w ten sposób będę mógł uprzedzić wyrok. + +I nagle począł się śmiać jak człowiek, który wpadłszy na doskonałą myśl cieszy się z góry jej wykonaniem. + +A tegoż jeszcze wieczora jego niewolnicy rozbiegli się zapraszając wszystkich bawiących w Cumae augustianów i wszystkie augustianki na ucztę do wspaniałej willi arbitra elegancji. + +On zaś sam pisał w godzinach popołudniowych w bibliotece, po czym wziął kąpiel, po której kazał się ubrać westyplikom, i świetny, strojny, podobny do bogów, zaszedł do triclinium, by rzucić okiem znawcy na przygotowania, a następnie do ogrodów, gdzie pacholęta i młode Greczynki z wysp wiły z róż wieńce do wieczerzy. + +Na twarzy jego nie było widać najmniejszej troski. Służba poznała tylko z tego, że uczta będzie czymś nadzwyczajnym, iż rozkazał dać niezwykłe nagrody tym, z których był zadowolony, zaś lekką chłostę wszystkim, których robota nie przypadła mu do smaku lub którzy przedtem jeszcze zasłużyli na naganę i karę. Cytarzystom i śpiewakom polecił z góry hojnie zapłacić, a w końcu siadłszy w ogrodzie pod bukiem, przez którego liście przedzierały się promienie słoneczne pstrząc ziemię jasnymi plamami, wezwał do siebie Eunice. + +Przyszła, ubrana biało, z gałązką mirtu na włosach, cudna jak Charyta, on zaś posadził ją koło siebie i lekko dotknąwszy palcami jej skroni począł patrzeć na nią z takim rozmiłowaniem, z jakim znawca patrzy na boski posąg, który wyszedł spod dłuta mistrza. + +— Eunice — rzekł do niej — czy ty wiesz, że od dawna już nie jesteś niewolnicą? + +A ona podniosła na niego swoje spokojne, błękitne jak niebo oczy i poczęła zaprzeczać ruchem głowy. + +— Jestem, panie, zawsze — odrzekła. + +— Lecz może tego nie wiesz — mówił dalej Petroniusz — że ta willa i ci niewolnicy, którzy tam wiją wieńce, i wszystko, co w niej jest, i pola, i stada należą od dziś do ciebie. + +Eunice usłyszawszy to odsunęła się nagle od niego i głosem, w którym zabrzmiał nagły niepokój, zapytała: + +— Czemu mi to mówisz, panie? + +Następnie zbliżyła się znów i poczęła patrzeć na niego, mrugając z przerażenia oczyma. Po chwili twarz jej stała się blada jak płótno, on zaś uśmiechał się ciągle i wreszcie rzekł jedno tylko słowo: + +— Tak! + +Nastała chwila milczenia, tylko lekki powiew poruszał liśćmi buku. + +Petroniusz mógł istotnie sądzić, że ma przed sobą posąg wykuty z białego marmuru. + +— Eunice! — rzekł — Chcę umrzeć pogodnie. + +A dziewczyna, spojrzawszy nań z rozdzierającym uśmiechem, wyszeptała: + +— Słucham cię, panie. + +Wieczorem goście, którzy bywali już nieraz na ucztach Petroniusza i wiedzieli, że w porównaniu z nimi nawet uczty cezara wydają się nudne i barbarzyńskie, poczęli się schodzić tłumnie, nikomu zaś ani przez myśl nie przeszło, by to miał być „symposion” ostatni. Wielu wiedziało wprawdzie, że nad wykwintnym arbitrem zawisły chmury niechęci cezara, ale zdarzało się już to tyle razy i tyle razy Petroniusz umiał je rozproszyć jakimś jednym zręcznym postępkiem lub jednym śmiałym słowem, że naprawdę nikt nie przypuszczał, by miało mu grozić poważne niebezpieczeństwo. Jego wesoła twarz i zwykły niedbały uśmiech utwierdziły do reszty wszystkich w tym mniemaniu. Śliczna Eunice, której powiedział, że chce umrzeć pogodnie, a dla której każde jego słowo było jakby słowem wyroczni, miała w boskich rysach spokój zupełny i jakieś dziwne światła w źrenicach, które można było za radość poczytać. We drzwiach triclinium pacholęta z włosami w złotych siatkach kładły wieńce z róż na głowy przybyłych, ostrzegając ich zarazem wedle zwyczaju, by przestępowali próg prawą nogą. W sali rozchodził się lekki zapach fiołków; światła płonęły w różnokolorowych szkłach aleksandryjskich. Przy ławach stały greckie dziewczątka, mające zwilżać woniami stopy gości. Pod ścianami cytrzyści i śpiewacy ateńscy czekali znaku swego chorowoda. + +Nakrycie stołu jaśniało przepychem, lecz przepych ów nie raził, nie ciążył nikomu i zdawał się sam przez się wykwitać. Wesołość i swoboda rozlewały się wraz z wonią fiołków po sali. Goście, wchodząc tu, czuli, że nie zawiśnie nad nimi ni przymus, ni groźba, jak to bywało u cezara, gdzie nie dość górne lub nawet nie dość trafne pochwały śpiewu lub wierszy można było życiem przypłacić. Wraz też, na widok świateł, bluszczowych kruż, win lodowaciejących w śniegowej pościeli i wyszukanych potraw, rozochociły się serca biesiadników. Rozmowy poczęły brzęczeć raźnie, jak brzęczy rój pszczół nad okrytą kwiatami jabłonią. Czasem tylko przerywał je wybuch wesołego śmiechu, czasem szmer pochwał, czasem zbyt głośny pocałunek, złożony na białym ramieniu. + +Goście, pijąc wino, strącali z czasz po kilka kropel bogom nieśmiertelnym, by zjednać ich opiekę i przychylność dla gospodarza. Nic to, że wielu nie wierzyło w bogów. Tak kazał obyczaj i przesąd. Petroniusz, leżąc obok Eunice, rozmawiał o nowinach rzymskich, o najnowszych rozwodach, o miłości, miłostkach, o wyścigach, o Spikulusie, który w ostatnich czasach wsławił się na arenie, i o najnowszych książkach, jakie ukazały się u Atraktusa i Sozjuszów. Strząsając wino mówił, że strząsa tylko na cześć Pani Cypryjskiej, która jest starszą i większą od wszystkich bogów, jedynie nieśmiertelną, trwałą, władnącą. + +Rozmowa jego była jak promień słońca, który coraz to inny przedmiot oświeca, lub jak letni powiew, który porusza kwiaty w ogrodzie. Wreszcie skinął na chorowoda i na ten znak zabrzękły lekko cytry, młode zaś głosy ozwały się im do wtóru. Potem tancerki z Kos, rodaczki Eunice, poczęły migotać spod przezroczystych osłon różowymi ciałami. W końcu egipski wróżbita począł przepowiadać gościom przyszłość z ruchu tęczowych dorad, zamkniętych w kryształowym naczyniu. + +Lecz gdy już tych zabaw mieli do syta, Petroniusz uniósł się nieco na swym syryjskim wezgłowiu i rzekł z niechcenia: + +— Przyjaciele! Wybaczcie mi, że na uczcie z prośbą do was wystąpię: oto niech każdy przyjmie ode mnie w darze tę czarę, z której najpierwej strząsnął na cześć bogów i na pomyślność moją. + +Czary Petroniusza lśniły od złota, klejnotów i rzeźb mistrzowskich, więc jakkolwiek rozdawanie podarków było rzeczą zwykłą w Rzymie, radość zalała serca biesiadników. Jedni poczęli mu dziękować i sławić go głośno; drudzy mówili, że nawet sam Jowisz nie uczcił nigdy bogów w Olimpie darem podobnym; byli na koniec i tacy, którzy wahali się z przyjęciem, tak rzecz przechodziła miarę powszednią. + +On zaś podniósł w górę krużę mirreńską, do tęczy z blasku podobną i wprost bezcenną, po czym rzekł: + +— A oto jest ta, z której ulałem na cześć Pani Cypryjskiej. Niechaj jej odtąd niczyje usta nie dotkną i niechaj żadne ręce na cześć innej bogini z niej nie uleją. + +I rzucił kosztowne naczynie na posypaną liliowymi kwiatami szafranu posadzkę, a gdy rozbiło się w drobne szczątki, rzekł widząc naokół zdumione spojrzenia: + +— Drodzy, weselcie się, zamiast zdumiewać. Starość, bezsilność smutni to towarzysze ostatnich lat życia. Ale ja wam dam dobry przykład i dobrą radę: można, widzicie, na nich nie czekać i nim nadejdą, odejść dobrowolnie, jak ja odchodzę. + +— Co chcesz uczynić? — spytało z niepokojem kilka głosów. + +— Chcę się weselić, pić wino, słuchać muzyki, patrzeć na te oto boskie kształty, które obok mnie widzicie, a potem zasnąć z uwieńczoną głową. Już pożegnałem się z cezarem i czy chcecie posłuchać, com mu na pożegnanie napisał? + +To rzekłszy wydobył spod purpurowego wezgłowia list i począł czytać, co następuje: + +„Wiem, o cezarze, że wyglądasz z niecierpliwością mego przybycia i że twoje wierne serce przyjaciela tęskni dniami i nocami za mną. Wiem, że obsypałbyś mnie darami, powierzył mi prefekturę pretorii, a Tygellinowi kazał być tym, do czego stworzyli go bogowie: dozorcą mułów w tych twoich ziemiach, któreś po otruciu Domicji odziedziczył. Wybacz mi jednak, bo oto przysięgam ci na Hades, a w nim na cienie twej matki, żony, brata i Seneki, że przybyć do ciebie nie mogę. Życie jest wielkim skarbem, mój drogi, jam zaś z owego skarbu umiał najcenniejsze wybierać klejnoty. Lecz w życiu są także rzeczy, których już dłużej znieść nie potrafię. Och, nie myśl, proszę, że mnie zraziło to, iżeś zabił matkę i żonę, i brata, iżeś spalił Rzym i wysłał do Erebu wszystkich uczciwych ludzi w twym państwie. Nie, mój prawnuku Kronosa. Śmierć jest udziałem ludzkiego pogłowia, po tobie zaś innych postępków nie było się można spodziewać. Ale kaleczyć sobie uszy jeszcze przez lata całe twoim śpiewem, widzieć twe domicjuszowskie cienkie nogi, miotane tańcem pirrejskim, słuchać twej gry, twej deklamacji i twoich poematów, biedny poeto z przedmieścia, oto co przewyższyło moje siły i wzbudziło do śmierci ochotę. Rzym zatyka uszy słuchając ciebie, świat cię wyśmiewa, ja zaś dłużej już za ciebie płonić się nie chcę, nie mogę. Wycie Cerbera, mój miły, choćby do twego śpiewu podobne, mniej będzie dla mnie dotkliwe, bom nie był mu nigdy przyjacielem i za głos jego wstydzić się nie mam obowiązku. Bądź zdrów, lecz nie śpiewaj, zabijaj, lecz nie pisz wierszy, truj, lecz nie tańcz, podpalaj, lecz nie graj na cytrze, tego ci życzy i tę ostatnią przyjacielską radę posyła ci Arbiter elegantiae.” + +Biesiadnicy struchleli, wiedzieli bowiem, że gdyby Nero państwo utracił, cios byłby dla niego mniej okrutnym. Zrozumieli też, że człowiek, który taki list napisał, musi umrzeć, a przy tym ich samych obleciał strach blady, że takiego listu słuchali. + +Lecz Petroniusz rozśmiał się tak szczerym i wesołym śmiechem, jakby o najniewinniejszy żart chodziło, po czym powiódł oczyma po obecnych i ozwał się: + +— Weselcie się i odpędźcie daleko trwogę. Nikt nie potrzebuje się chwalić, że tego listu wysłuchał, ja zaś pochwalę się nim chyba Charonowi w chwili przeprawy. + +Po czym skinął na Greka lekarza i wyciągnął doń ramię. Biegły Grek w mgnieniu oka przewiązał je złotą przepaską i otworzył żyłę na zgięciu ręki. Krew trysnęła na wezgłowie i oblała Eunice, która podparłszy głowę Petroniusza pochyliła się nad nim i rzekła: + +— Panie, czyś ty myślał, że ja cię opuszczę? Gdyby bogowie chcieli mi dać nieśmiertelność, a cezar władzę nad światem, poszłabym jeszcze za tobą. + +Petroniusz uśmiechnął się, podniósł się nieco, dotknął ustami jej ust i odpowiedział: + +— Pójdź ze mną. + +Potem zaś dodał: + +— Tyś mnie naprawdę kochała, boska moja!… + +A ona wyciągnęła ku lekarzowi swe różane ramię i po chwili krew jej poczęła się zlewać i łączyć z jego krwią. + +Lecz on dał znak chorowodowi i znów ozwały się cytry i głosy, śpiewano naprzód Harmodiosa, a potem zabrzmiała pieśń Anakreonta, w której poeta skarży się, że znalazł raz pod drzwiami zziębłe i zapłakane dziecko Afrodyty: zabrał je, ogrzał, wysuszył skrzydełka, a ono, niewdzięczne, przeszyło mu za nagrodę serce swym grotem i odtąd opuściła go spokojność… + +Oni zaś wsparci o siebie, piękni jak dwa bóstwa, słuchali uśmiechając się i blednąc. Petroniusz po skończonej pieśni polecił roznosić dalej wino i potrawy, potem zaczął rozmawiać z siedzącymi w pobliżu biesiadnikami o rzeczach błahych, ale miłych, o jakich zwykle rozmawiano przy ucztach. Wreszcie przywołał Greka, by mu podwiązał na chwilę żyły, albowiem mówił, że morzy go sen i chciałby jeszcze oddać się Hypnosowi, zanim Tanatos uśpi go na zawsze. + +Jakoż usnął. Gdy się rozbudził, głowa dziewczyny leżała już, podobna do białego kwiatu, na jego piersiach. Wówczas oparł ją na wezgłowiu, by się jej raz jeszcze przypatrzeć. Za czym znowu rozwiązano mu żyły. + +Śpiewacy na jego skinienie zanucili nową pieśń Anakreonta, a cytry towarzyszyły im cicho, tak aby słów nie zagłuszać. Petroniusz bladł coraz bardziej, gdy jednak ostatnie dźwięki umilkły, zwrócił się raz jeszcze do biesiadników i rzekł: + +— Przyjaciele, przyznajcie, że razem z nami ginie… + +Lecz nie mógł dokończyć; ramię jego objęło ostatnim ruchem Eunice, po czym głowa opadła mu na wezgłowie — i umarł. + +Biesiadnicy jednak patrząc na te dwa białe ciała, podobne do cudnych posągów, zrozumieli dobrze, że z nimi razem ginie to, co jedynie jeszcze pozostało ich światu, to jest jego poezja i piękność. + + + +Epilog + +Początkowo bunt legii galijskich pod wodzą Windeksa nie zdawał się być zbyt groźnym. Cezar miał dopiero trzydziesty pierwszy rok życia i nikt nie śmiał się spodziewać, by świat wnet już miał być wolny od duszącej go zmory. Wspomniano, że wśród legii nieraz już, jeszcze za dawniejszych panowań, przychodziło do rozruchów, które jednak mijały nie pociągając za sobą zmiany panowań. Tak za Tyberiusza Drusus uśmierzył bunt legii panońskich, a Germanikus nadreńskich. „Któż by zresztą — mówili ludzie — mógł objąć po Neronie panowanie, gdy wszyscy niemal potomkowie boskiego Augusta wyginęli za jego rządów?” Inni, patrząc na kolosy wyobrażające go jako Herkulesa, mimo woli wyobrażali sobie, że żadna siła takiej potęgi nie złamie. Byli i tacy, którzy od czasu jak wyjechał do Achai, tęsknili po nim, albowiem Helius i Politetes, którym zostawił rządy Rzymu i Italii, rządzili jeszcze krwawiej od niego. + +Nikt nie był pewny życia i mienia. Prawo przestało bronić. Zagasła godność ludzka i cnota, rozluźniły się węzły rodzinne, a znikczemniałe serca nie śmiały dopuścić nawet nadziei. Z Grecji dochodziły echa o niesłychanych tryumfach cezara, o tysiącach koron, które zdobył, i tysiącach współzawodników, których pokonał. Świat wydawał się jedną orgią, krwawą i błazeńską, lecz zarazem wszczepiło się mniemanie, że przyszedł kres cnocie i rzeczom poważnym, że nadszedł czas tańca, muzyki, rozpusty, krwi i że odtąd tak płynąć już musi życie. Sam cezar, któremu bunt otwierał drogę do nowych łupiestw, niewiele się troszczył o zbuntowane legie i Windeksa, a nawet często radość swoją z tego powodu wypowiadał. Z Achai nie chciał też wyjeżdżać i dopiero gdy Helius doniósł mu, że dalsza zwłoka może go o utratę państwa przyprawić, wyruszył do Neapolu. + +Tam znów grał i śpiewał, puszczając mimo uszu wieści o coraz groźniejszym przebiegu zdarzeń. Próżno Tygellinus tłumaczył mu, że dawne bunty legionów nie miały wodza, teraz zaś stoi na czele mąż z dawnych królów akwitańskich pochodzący, a przy tym wojownik sławny i doświadczony. „Tu — odpowiadał Neron — słuchają mnie Grecy, którzy sami jedni słuchać umieją i sami jedni godni są mego śpiewu.” Mówił, że pierwszym jego obowiązkiem jest sztuka i sława. Lecz gdy wreszcie doszła go wieść, że Windeks ogłosił go lichym artystą, zerwał się i wyjechał do Rzymu. Rany zadane mu przez Petroniusza, które zagoił pobyt w Grecji, otwarły się w jego sercu na nowo i chciał u senatu szukać sprawiedliwości za krzywdę tak niesłychaną. + +Po drodze ujrzawszy grupę, odlaną z brązu, przedstawiającą wojownika Gala obalonego przez rzymskiego rycerza, poczytał to za dobrą wróżbę i odtąd, jeśli wspominał zbuntowane legie i Windeksa, to jedynie dlatego, by się z nich naśmiewać. Wjazd jego do miasta zgasił wszystko, co dotąd widziano. Wjechał na tym samym wozie, na którym niegdyś August odbywał triumf. Zburzono jeden łuk cyrku, by otworzyć wejście pochodowi. Senat, rycerze i nieprzejrzane tłumy wyległy na jego spotkanie. Mury drżały od okrzyków: „Witaj, Auguście, witaj, Herkulesie! Witaj, boski, jedyny, olimpijski, pytyjski, nieśmiertelny!” Za nim niesiono zdobyte wieńce, nazwy miast, w których tryumfował i wypisane na tablicach imiona mistrzów, których pokonał. Nero sam był upojony i pytał ze wzruszeniem otaczających go augustianów, czym był tryumf Cezara przy jego tryumfie? Myśl, by ktokolwiek ze śmiertelnych śmiał podnieść rękę na takiego mistrza-półboga, nie chciała mu się w głowie pomieścić. Czuł się istotnie olimpijskim i przez to samo bezpiecznym. Zapał i szaleństwo tłumów podniecały szał jego własny. Jakoż mogło się wydawać w dniu tego tryumfu, że nie tylko cezar i miasto, ale świat cały stracił zmysły. + +Pod kwiatami i stosami wieńców nie umiał nikt dojrzeć przepaści. Tegoż jednak jeszcze wieczora kolumny i mury świątyń pokryły się napisami, w których wytykano zbrodnie cezara, grożono mu bliską pomstą i wyśmiewano go jako artystę. Z ust do ust przechodziło zdanie: „Póty śpiewał, dopóki kogutów (gallos) nie zbudził.” Trwożne wieści poczęły obiegać miasto i rosły do potwornych rozmiarów. Niepokój ogarnął augustianów. Ludzie w niepewności, co przyszłość pokaże, nie śmieli wypowiadać życzeń nadziei, nie śmieli niemal czuć i myśleć! + +On zaś żył dalej tylko teatrem i muzyką. Zajmowały go nowo wynalezione instrumenty muzyczne i nowy organ wodny, z którym czyniono próby na Palatynie. W zdziecinniałym i niezdolnym do jednej rady lub czynu umyśle wyobrażał sobie, iż daleko sięgające w przyszłość zamiary przedstawień i widowisk odwrócą tym samym niebezpieczeństwo. Najbliżsi widząc, że zamiast starać się o środki i wojsko, stara się jedynie o wyrażenia trafnie malujące grozę, poczęli tracić głowy. Inni atoli mniemali, że tylko zagłusza siebie i drugich cytatami, mając w duszy trwogę i niepokój. Jakoż postępki jego stały się gorączkowe. Co dzień tysiące innych zamiarów przelatywało mu przez głowę. Chwilami zrywał się, by przeciw niebezpieczeństwu wybieżeć, kazał pakować na wozy cytry i lutnie, zbroić młode niewolnice jako amazonki, a zarazem ściągać legie ze Wschodu. Czasem znów myślał, że nie wojną, ale śpiewem skończy bunt galijskich legii. I uśmiechała mu się dusza do tego widowiska, które miało nastąpić po przejednaniu pieśnią żołnierzy: Oto legioniści otoczą go ze łzami w oczach, on zaś zanuci im epinicium, po którym złota epoka pocznie się dla niego i Rzymu. Czasem znów wołał o krew; czasem oświadczał, że poprzestanie na wielkorządztwie w Egipcie; wspominał wróżbitów, którzy przepowiadali mu panowanie w Jeruzalem, albo rozczulał się myślą, że jako wędrowny śpiewak będzie zarabiał na chleb powszedni, a miasta i kraje uczczą w nim już nie cezara, pana ziemskiego okręgu, ale pieśniarza, jakiego nie wydała dotąd ludzkość. + +I tak rzucał się, szalał, grał, śpiewał, zmieniał zamiary, zmieniał cytaty, zmieniał życie swoje i świata w jakiś sen niedorzeczny, fantastyczny i straszny zarazem, we wrzaskliwą hecę, złożoną z nadętych wyrażeń, lichych wierszy, jęków, łez i krwi, a tymczasem chmura na Zachodzie rosła i potężniała z dniem każdym. Miara była przebrana, błazeńska komedia miała się widocznie ku końcowi. + +Gdy wieści o Galbie i przyłączeniu się Hiszpanii do buntu doszły do jego uszu, wpadł w wściekłość i szał. Podruzgotał czary, przewrócił stół przy uczcie i wydał rozkazy, których ni Helius, ni sam Tygellin nie śmieli wykonać. Wymordować Galów zamieszkałych w Rzymie, potem podpalić jeszcze raz miasto, wypuścić zwierzęta z arenariów, a stolicę przenieść do Aleksandrii wydało mu się dziełem wielkim, zdumiewającym i łatwym. Ale już dni wszechmocy jego minęły i nawet wspólnicy dawnych zbrodni poczęli nań patrzeć jak na szaleńca. + +Śmierć Windeksa i niezgoda zbuntowanych legii zdawały się jednak znów przechylać szalę na jego stronę. Już nowe uczty, nowe tryumfy i nowe wyroki zapowiedziane były w Rzymie, gdy pewnej nocy z obozu pretorianów przybył na spienionym koniu goniec donosząc, że w samym mieście żołnierze podnieśli chorągiew buntu i okrzyknęli Galbę cezarem. + +Cezar spał w chwili przybycia gońca, lecz zbudziwszy się, próżno wołał na straże przyboczne, czuwające nocami u drzwi komnat. W pałacu była już pustka. Niewolnicy tylko rabowali w odleglejszych zakątkach, co się naprędce zrabować dało. Lecz jego widok zestraszył ich, on zaś błąkał się samotny po domu, napełniając go okrzykami trwogi i rozpaczy. + +Wreszcie jednak wyzwoleńcy: Faon, Spirus i Epafrodyt, przybyli mu na ratunek. Chcieli, by uciekał, mówiąc, że nie ma chwili do stracenia, lecz on łudził się jeszcze. A gdyby, ubrany w żałobę, przemówił do senatu, czyż senat oparłby się jego łzom i wymowie? Gdyby użył całej sztuki krasomówczej, całej wymowy i zdolności aktorskiej, czy ktokolwiek w świecie zdołałby się mu oprzeć? Czyżby mu nie dano choć prefektury Egiptu? + +A oni, przywykli do pochlebstw, nie śmieli jeszcze wprost zaprzeczyć, ostrzegli go tylko, że zanim zdoła dojść do Forum, lud rozerwie go na szczątki, i zagrozili, że jeśli natychmiast na koń nie siądzie, i oni opuszczą go także. + +Faon ofiarował mu schronienie w swej willi, leżącej za bramą Nomentańską. Po chwili siedli na koń i okrywszy głowy płaszczami pomknęli ku krańcom miasta. Noc bladła. Na ulicach panował już jednak ruch zwiastujący nadzwyczajność chwili. Żołnierze to pojedynczo, to małymi oddziałami rozsypali się po mieście. Niedaleko już obozu koń cezara uskoczył nagle w bok na widok trupa. Wówczas płaszcz zsunął się z głowy jeźdźca i żołnierz, który w tej samej chwili przesuwał się obok niego, poznał władcę, lecz zmieszany niespodzianym spotkaniem, oddał mu pokłon wojskowy. Przejeżdżając koło obozu pretorianów usłyszeli grzmiące okrzyki na cześć Galby. Nero zrozumiał na koniec, że zbliża się godzina śmierci. Opanował go przestrach i wyrzuty sumienia. Mówił, że widzi przed sobą ciemność w kształcie czarnej chmury, z chmury zaś owej wychylają się ku niemu twarze, w których poznaje matkę, żonę i brata. Zęby jego kłapały z przerażenia, a jednak komediancka jego dusza znajdowała jakby jakiś urok w grozie chwili. Być wszechwładnym panem ziemi i stracić wszystko wydawało mu się szczytem tragedii. I wierny sobie grał pierwszą w niej rolę do końca. Opanowała go gorączka cytat i namiętna chęć, by obecni zapamiętali je dla potomności. Chwilami mówił, że chce umrzeć, i wołał o Spikulusa, który zabijał najzręczniej ze wszystkich gladiatorów. Chwilami deklamował. „Matka, małżonka, ojciec na śmierć mnie wzywają!” Błyski nadziei budziły się w nim jednak od czasu do czasu, czcze i dziecinne. Wiedział, że idzie śmierć, i nie wierzył w nią zarazem. + +Bramę Nomentańską zastali otwartą. Jadąc dalej, przesunęli się koło Ostrianum, gdzie nauczał i chrzcił Piotr. O świcie byli w willi Faona. + +Tam wyzwoleńcy nie ukrywali mu już dłużej, że czas umrzeć, więc kazał kopać dla siebie dół i legł na ziemi, by mogli wziąć miarę dokładną. Lecz na widok wyrzucanej ziemi ogarnął go strach. Tłusta twarz jego pobladła, a na czole osiadły mu na kształt kropel rannej rosy, krople potu. Począł zwłóczyć. Głosem zarazem drżącym i aktorskim oświadczył, że chwila jeszcze nie nadeszła, po czym znów jął cytować. W końcu prosił, by go spalono. „Jakiż artysta ginie!” — powtarzał jakby ze zdumieniem. + +Tymczasem przybył goniec Faona z doniesieniem, że senat wydał już wyrok i że parricida ma być ukarany wedle dawnego zwyczaju. + +— Jakiż to zwyczaj? — spytał zbielałymi ustami Nero. + +— Szyję ci chwycą w widły i zasmagają cię na śmierć, a ciało wrzucą w Tyber! — odrzekł szorstko Epafrodyt. + +On zaś roztworzył płaszcz na piersiach. + +— A więc czas! — rzekł spojrzawszy w niebo. + +I jeszcze raz powtórzył: + +— Jakiż artysta ginie! + +W tej chwili rozległ się tętent koni. To centurion na czele żołnierzy przybywał po głowę Ahenobarba. + +— Śpiesz się! — zawołali wyzwoleńcy. + +Nero przyłożył nóż do szyi, lecz kłuł się tylko dłonią bojaźliwą i widać było, że nigdy nie ośmieli się zagłębić ostrza. Wówczas niespodzianie Epafrodyt popchnął mu rękę i nóż wszedł aż po głownię, a jemu oczy wyszły na wierzch, straszne, ogromne, przerażone. + +— Przynoszę ci życie! — zawołał wchodząc centurion. + +— Za późno — odrzekł chrapliwym głosem Nero. + +Po czym dodał: + +— Oto jest wierność! + +W mgnieniu oka śmierć poczęła obejmować mu głowę. Krew z grubego karku bluzgała czarnym strumieniem na ogrodowe kwiaty. Nogi jego poczęły kopać ziemię — i skonał. + +Wierna Akte obwinęła go nazajutrz w kosztowne tkaniny i spaliła na przepełnionym wonnościami stosie. + +I tak minął Nero, jak mija wicher, burza, pożar, wojna lub mór, a bazylika Piotra panuje dotąd z wyżyn watykańskich miastu i światu. + +Wedle zaś dawnej bramy Kapeńskiej wznosi się dzisiaj maleńka kapliczka z zatartym nieco napisem: „Quo vadis, Domine?” + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/quo-vadis. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Henryk Sienkiewicz, Quo vadis, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Katarzyna Kwiatkowska, Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska. + +ISBN-978-83-288-2832-2 diff --git a/sources/romeo-i-julia.txt b/sources/romeo-i-julia.txt new file mode 100644 index 0000000..f02ccf1 --- /dev/null +++ b/sources/romeo-i-julia.txt @@ -0,0 +1,7183 @@ +William Shakespeare + +Romeo i Julia +tłum. Józef Paszkowski + +ISBN 978-83-288-2903-9 + + + +OSOBY: + * ESKALUS — książę panujący w Weronie + * PARYS — młody Weroneńczyk szlachetnego rodu, krewny księcia + * MONTEKI, KAPULET — naczelnicy dwóch domów nieprzyjaznych sobie + * STARZEC — stryjeczny brat Kapuleta + * ROMEO — syn Montekiego + * MERKUCJO — krewny księcia + * BENWOLIO — synowiec Montekiego + * TYBALT — krewny Pani Kapulet + * LAURENTY — ojciec franciszkanin + * JAN — brat z tegoż zgromadzenia + * BALTAZAR — służący Romea + * SAMSON, GRZEGORZ — słudzy Kapuleta + * ABRAHAM — służący Montekiego + * APTEKARZ + * TRZECH MUZYKANTÓW + * PAŹ PARYSA + * PIOTR + * DOWÓDCA WARTY + * PANI MONTEKI — małżonka Montekiego + * PANI KAPULET — małżonka Kapuleta + * JULIA — córka Kapuletów + * MARTA — mamka Julii + * Obywatele weroneńscy, różne osoby płci obojej, liczący się do przyjaciół obu domów, maski, straż wojskowa i inne osoby. + + + + +Rzecz odbywa się przez większą część sztuki w Weronie, przez część piątego aktu w Mantui. + + + +PROLOG + +Przełożył Jan Kasprowicz + +Dwa rody, zacne jednako i sławne — +Tam, gdzie się rzecz ta rozgrywa, w Weronie, +Do nowej zbrodni pchają złości dawne, +Plamiąc szlachetną krwią szlachetne dłonie + +Z łon tych dwu wrogów wzięło bowiem życie, +Pod najstraszliwszą z gwiazd, kochanków dwoje; +Po pełnym przygód nieszczęśliwych bycie +Śmierć ich stłumiła rodzicielskie boje. + +Tej ich miłości przebieg zbyt bolesny +I jak się ojców nienawiść nie zmienia, +Aż ją zakończy dzieci zgon przedwczesny, +Dwugodzinnego treścią przedstawienia, + +Które otoczcie cierpliwymi względy, +Jest w nim co złego, my usuniem błędy… + + + + +AKT PIERWSZY + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Plac publiczny. Wchodzą Samson i Grzegorz uzbrojeni w tarcze i miecze. / + + +SAMSON + +Dalipan, Grzegorzu, nie będziem darli pierza. + + +GRZEGORZ + +Ma się rozumieć, bobyśmy byli zdziercami. + + +SAMSON + +Ale będziemy darli koty, jak z nami zadrą. + + +GRZEGORZ + +Kto zechce zadrzeć z nami, będzie musiał zadrżeć. + + +SAMSON + +Mam zwyczaj drapać zaraz, jak mię kto rozrucha. + + +GRZEGORZ + +Tak, ale nie zaraz zwykłeś się dać rozruchać. + + +SAMSON + +Te psy z domu Montekich rozruchać mię mogą bardzo łatwo. + + +GRZEGORZ + +Rozruchać się tyle znaczy co ruszyć się z miejsca; być walecznym jest to stać nieporuszenie: pojmuję więc, że skutkiem rozruchania się twego będzie — drapnięcie. + + +SAMSON + +Te psy z domu Montekich rozruchać mię mogą tylko do stania na miejscu. Będę jak mur dla każdego mężczyzny i każdej kobiety z tego domu. + + +GRZEGORZ + +To właśnie pokazuje twoją słabą stronę; mur dla nikogo niestraszny i tylko słabi go się trzymają. + + +SAMSON + +Prawda, dlatego to kobiety, jako najsłabsze, tulą się zawsze do muru. Ja też odtrącę od muru ludzi Montekich, a kobiety Montekich przyprę do muru. + + +GRZEGORZ + +Spór jest tylko między naszymi panami i między nami, ich ludźmi. + + +SAMSON + +Mniejsza mi o to, będę nieubłagany. Pobiwszy ludzi, wywrę wściekłość na kobietach: rzeź między nimi sprawię. + + +GRZEGORZ + +Rzeź kobiet chcesz przedsiębrać? + + +SAMSON + +Nie inaczej: wtłoczę miecz w każdą po kolei. Wiadomo, że się do lwów liczę. + + +GRZEGORZ + +Tym lepiej, że się liczysz do zwierząt; bo gdybyś się liczył do ryb, to byłbyś pewnie sztokfiszem. Weź no się za instrument, bo oto nadchodzi dwóch domowników Montekiego. + +/ Wchodzą Abraham i Baltazar. / + + +SAMSON + +Mój giwer już dobyty: zaczep ich, ja stanę z tyłu. + + +GRZEGORZ + +Gwoli drapania? + + +SAMSON + +Nie bój się. + + +GRZEGORZ + +Ja bym się miał bać z twojej przyczyny! + + +SAMSON + +Miejmy prawo za sobą, niech oni zaczną. + + +GRZEGORZ + +Marsa im nastawię przechodząc; niech go sobie, jak chcą, tłumaczą. + + +SAMSON + +Nie jak chcą, ale jak śmią. Ja im gębę wykrzywię; hańba im, jeśli to ścierpią. + + +ABRAHAM + +Skrzywiłeś się na nas, mości panie? + + +SAMSON + +Nie inaczej, skrzywiłem się. + + +ABRAHAM + +Czy na nas się skrzywiłeś, mości panie? + + +SAMSON + +/ do Grzegorza / + +Będziemyż mieli prawo za sobą, jak powiem: tak jest? + + +GRZEGORZ + +Nie. + + +SAMSON + +Nie, mości panie; nie skrzywiłem się na was, tylko skrzywiłem się tak sobie. + + +GRZEGORZ + +/ do Abrahama / + +Zaczepki waść szukasz? + + +ABRAHAM + +Zaczepki? Nie. + + +SAMSON + +Jeżeli jej szukasz, to jestem na waścine usługi. Mój pan tak dobry, jak i wasz. + + +ABRAHAM + +Nie lepszy. + + +SAMSON + +Niech i tak będzie. + +/ Benwolio ukazuje się w głębi. / + + +GRZEGORZ + +/ na stronie do Samsona / + +Powiedz: lepszy. Oto nadchodzi jeden z krewnych mego pana. + + +SAMSON + +Nie inaczej; lepszy. + + +ABRAHAM + +Kłamiesz. + + +SAMSON + +Dobądźcie mieczów, jeśli macie serca. Grzegorzu, pamiętaj o swoim pchnięciu. + + +BENWOLIO + +Odstąpcie, głupcy; schowajcie miecze do pochew. Sami nie wiecie, co robicie. + +/ Rozdziela ich swoim mieczem. / + +/ Wchodzi Tybalt. / + + +TYBALT + +Cóż to? Krzyżujesz oręż z parobkami? +Do mnie, Benwolio! Pilnuj swego życia. + + +BENWOLIO + +Przywracam tylko pokój. Włóż miecz nazad +Albo wraz ze mną rozdziel nim tych ludzi. + + +TYBALT + +Z gołym orężem pokój? Nienawidzę +Tego wyrazu, tak jak nienawidzę +Szatana, wszystkich Montekich i ciebie. +Broń się, nikczemny tchórzu. + +/ Walczą. Nadchodzi kilku przyjaciół obu partii i mieszają się do zwady; wkrótce potem wchodzą mieszczanie z pałkami. / + + +PIERWSZY OBYWATEL + +Hola! Berdyszów! Pałek! Dalej po nich! +Precz z Montekimi, precz z Kapuletami! + +/ Wchodzą Kapulet i Pani Kapulet / + + +KAPULET + +Co za hałas? Podajcie mi długi +Mój miecz! Hej! + + +PANI KAPULET + +Raczej kulę; co ci z miecza? + + +KAPULET + +Miecz, mówię! Stary Monteki nadchodzi. +I szydnie swoją klingą mi urąga. + +/ Wchodzą Monteki i Pani Monteki. / + + +MONTEKI + +Ha! Nędzny Kapulecie! + +/ do żony / + + Puść mnie, pani. + + +PANI MONTEKI + +Nie puszczę cię na krok, gdy wróg przed tobą. + +/ Wchodzi Książę z orszakiem. / + + +KSIĄŻĘ + +Zapamiętali, niesforni poddani, +Bezcześciciele bratniej stali! Cóż to, +Czy nie słyszycie? Ludzie czy zwierzęta, +Co wściekłych swoich gniewów żar gasicie +W własnych żył swoich źródle purpurowym; +Pod karą tortur wypuśćcie natychmiast +Z dłoni skrwawionych tę broń buntowniczą +I posłuchajcie tego, co niniejszym +Wasz rozjątrzony książę postanawia. +Domowe starcia, z marnych słów zrodzone +Przez was, Monteki oraz Kapulecie, +Trzykroć już spokój miasta zakłóciły, +Tak że poważni wiekiem i zasługą +Obywatele werońscy musieli +Porzucić swoje wygodne przybory +I w stare dłonie stare ująć miecze, +By zardzewiałym ostrzem zardzewiałe +Niechęci wasze przecinać. Jeżeli +Wzniecicie kiedyś waśń podobną, +Zamęt pokoju opłacicie życiem. +A teraz wszyscy ustąpcie niezwłocznie. +Ty, Kapulecie, pójdziesz ze mną razem; +Ty zaś, Monteki, przyjdziesz po południu +Na ratusz, gdzie ci dokładnie w tym względzie +Dalsza ma wola oznajmiona będzie. +Jeszcze raz wzywam wszystkich tu obecnych +Pod karą śmierci, aby się rozeszli. + +/ Książę z orszakiem wychodzi. Podobnież Kapulet, Pani Kapulet, Tybalt, obywatele i słudzy. / + + +MONTEKI + +Kto wszczął tę nową zwadę? Mów, synowcze, +Byłżeś tu wtedy, gdy się to zaczęło? + + +BENWOLIO + +Nieprzyjaciela naszego pachołcy +I wasi już się bili, kiedym nadszedł; +Dobyłem broni, aby ich rozdzielić: +Wtem wpadł szalony Tybalt z gołym mieczem, +I harde zionąc mi w uszy wyzwanie, +Jął się wywijać nim i siec powietrze, +Które świszczało tylko szydząc z marnych +Jego zamachów. Gdyśmy tak ze sobą +Cięcia i pchnięcia zamieniali, zbiegł się +Większy tłum ludzi; z obu stron walczono, +Aż książę nadszedł i rozdzielił wszystkich. + + +PANI MONTEKI + +Lecz gdzież Romeo? Widziałżeś go dzisiaj? +Jakże się cieszę, że nie był w tym starciu. + + +BENWOLIO + +Godziną pierwej, nim wspaniałe słońce +W złotych się oknach wschodu ukazało, +Troski wygnały mię z dala od domu +W sykomorowy ów gaj, co się ciągnie +Ku południowi od naszego miasta. +Tam, już tak rano, syn wasz się przechadzał. +Ledwiem go ujrzał, pobiegłem ku niemu; +Lecz on, spostrzegłszy mię, skrył się natychmiast +I w najciemniejszej ukrył się gęstwinie. +Pociąg ten jego do odosobnienia +Mierząc mym własnym (serce nasze bowiem +Jest najczynniejsze, kiedyśmy samotni), +Nie przeszkadzałem mu w jego dumaniach +I w inną stronę się udałem, chętnie +Stroniąc od tego, co rad mnie unikał. + + +MONTEKI + +Nieraz o świcie już go tam widziano +Łzami poranną mnożącego rosę, +A chmury — swego oblicza chmurami, +Aliści ledwo na najdalszym wschodzie +Wesołe słońce sprzed łoża Aurory +Zaczęło ściągać cienistą kotarę, +On, uciekając od widoku światła, +Co tchu zamykał się w swoim pokoju; +Zasłaniał okna przed jasnym dnia blaskiem +I sztuczną sobie ciemnicę utwarzał. +W czarne bezdroża dusza jego zajdzie, +Jeśli się na to lekarstwo nie znajdzie. + + +BENWOLIO + +Szanowny stryju, znaszże powód tego? + + +MONTEKI + +Nie znam i z niego wydobyć nie mogę. + + +BENWOLIO + +Wybadywałżeś go jakim sposobem? + + +MONTEKI + +Wybadywałem i sam, i przez drugich, +Lecz on jedyny powiernik swych smutków. +Tak im jest wierny, tak zamknięty w sobie, +Od otwartości wszelkiej tak daleki +Jak pączek kwiatu, co go robak gryzie, +Nim światu wonny swój kielich roztoczył +I pełność swoją rozwinął przed słońcem. +Gdybyśmy mogli dojść tych trosk zarodka, +Nie zbrakłoby nam zaradczego środka. + +/ Romeo ukazuje się w głębi. / + + +BENWOLIO + +Oto nadchodzi. Odstąpcie na stronę; +Wyrwę mu z piersi cierpienia tajone. + + +MONTEKI + +Obyś w tej sprawie, co nam serce rani, +Mógł być szczęśliwszym od nas! Pójdźmy, pani. + +/ Wychodzą Monteki i Pani Monteki. / + + +BENWOLIO + +Dzień dobry, bracie. + + +ROMEO + + Jeszczeż nie południe? + + +BENWOLIO + +Dziewiąta biła dopiero. + + +ROMEO + + Jak nudnie +Wloką się chwile. Moiż to rodzice +Tak spiesznie w tamtą zboczyli ulicę? + + +BENWOLIO + +Tak jest. Lecz cóż tak chwile twoje dłuży? + + +ROMEO + +Nieposiadanie tego, co je skraca. + + +BENWOLIO + +Miłość więc? + + +ROMEO + + Brak jej. + + +BENWOLIO + + Jak to? Brak miłości? + + +ROMEO + +Brak jej tam, skądbym pragnął wzajemności. + + +BENWOLIO + +Niestety! Czemuż, zdając się niebianką, +Miłość jest w gruncie tak srogą tyranką? + + +ROMEO + +Niestety! Czemuż, z zasłoną na skroni, +Miłość na oślep zawsze cel swój goni! +Gdzież dziś jeść będziem? Ach! Był tu podobno +Jakiś spór? Nie mów mi o nim, wiem wszystko. +W grze tu nienawiść wielka, lecz i miłość. +O! Wy sprzeczności niepojęte dziwa! +Szorstka miłości! Nienawiści tkliwa! +Coś narodzone z niczego! Pieszczoto +Odpychająca! Poważna pustoto! +Szpetny chaosie wdzięków! Ciężki puchu! +Jasna mgło! Zimny żarze! Martwy ruchu! +Śnie bez snu! Taką to w sobie zawiłość, +Taką niełączność łączy moja miłość. +Czy się nie śmiejesz? + + +BENWOLIO + + Nie, płakałbym raczej. + + +ROMEO + +Nad czym, poczciwa duszo? + + +BENWOLIO + + Nad uciskiem, +Poczciwej duszy twojej. + + +ROMEO + + A więc strzała +Miłości nawet przez odbitkę działa? +Dość mi już ciężył mój smutek, ty jego +Brzemię powiększasz przewyżką twojego; +Współczucie twoje nad moim cierpieniem +Nie ulgą, ale nowym jest kamieniem +Dla mego serca. Miłość, przyjacielu, +To dym, co z parą westchnień się unosi; +To żar, co w oku szczęśliwego płonie; +Morze łez, w którym nieszczęśliwy tonie. +Czymże jest więcej? Istnym amalgamem, +Żółcią trawiącą i zbawczym balsamem. +Bądź zdrów. + +/ chce odejść / + + +BENWOLIO + + Zaczekaj! Krzywdę byś mi sprawił, +Gdybyś mą przyjaźń z kwitkiem tak zostawił. + + +ROMEO + +Ach! Ja nie jestem tu, nie jestem sobą; +To nie Romeo, co rozmawia z tobą. + + +BENWOLIO + +Kogóż to kochasz? Mów! + + +ROMEO + + Przestań mię dręczyć. +Mamże wraz jęczyć i mówić? + + +BENWOLIO + + Nie jęczyć, +Tylko mi klucz dać do tego problemu, +Kogóż to kochasz? Powiedz. + + +ROMEO + + Każ choremu +Pisać testament: będzież to wezwanie +Dobre dla tego, kto jest w tak złym stanie? +A więc, kobietę kocham. + + +BENWOLIO + + Celniem mierzył, +Gdym to pomyślał, nimeś mi powierzył. + + +ROMEO + +Biegle celujesz. I ta, którą kocham, +Jest piękna. + + +BENWOLIO + + W piękny cel trafić najłatwiej. + + +ROMEO + +A właśnieś chybił. Niczym tu kołczany +Kupida; ona ma naturę Diany; +Pod twardą zbroją wstydliwości swojej +Grotów miłości wcale się nie boi; +Szydzi z nawału zaklęć oblężniczych; +Odpiera szturmy spojrzeń napastniczych; +Nawet jej złota wszechwładztwo nie zjedna. +Bogata w wdzięki, w tym jedynie biedna, +Że kiedy umrze, do grobu z nią zstąpi +Całe bogactwo, którego tak skąpi. + + +BENWOLIO + +Wiecznież chce sama zostać z swym bogactwem? + + +ROMEO + +Tak jest; i skąpstwo to jest marnotrawstwem, +Bo piękność, którą własna srogość strawia, +Całą potomność piękności pozbawia. +Zbyt ona piękna, zbyt mądra zarazem; +Zbyt mądrze piękna: stąd istnym jest głazem. +Przysięgła nigdy nie kochać i dzięki +Temu skazanym — wieczne cierpieć męki. + + +BENWOLIO + +Jest na to rada: przestań myśleć o niej. + + +ROMEO + +Doradźże także, jakim bym sposobem +Mógł przestać myśleć. + + +BENWOLIO + + Dając oczom wolność +Rozpatrywania się w innych pięknościach. + + +ROMEO + +To byłby tylko sposób przywołania +Jej cudnych wdzięków tym żywiej na pamięć. +Maska kryjąca lica pięknej damy, +Choć czarna, nęci nas, bo przeczuwamy +Pod nią zbiór ponęt; ten, co wzrok postradał, +Zapomniż kiedy, jaki skarb posiadał? +Pokaż mi jaki ideał dziewczęcy, +Będzież on dla mnie w istocie czym więcej +Jak przypomnieniem, że jest piękność inna, +Przed którą ta by uklęknąć powinna? +Bądź zdrów, niewczesną podajesz mi radę. + + +BENWOLIO + +Najpraktyczniejszą — życie w zastaw kładę. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA DRUGA + +/ Ulica. Wchodzą Kapulet i Parys, za nimi Służący. / + + +KAPULET + +Podobną jak mnie karą zagrożono +I Montekiemu; ależ w wieku naszym +Spokojnie siedzieć rzecz nietrudna. + + +PARYS + + Oba +Szanownych szczepów jesteście odrośle; +Tym ci żałośniej, że od tyla czasu +Żyjecie w takim rozdwojeniu z sobą. +Cóż mówisz, panie, na moje zabiegi? + + +KAPULET + +To samo, co już dawniej powiedziałem: +Mojemu dziecku świat jest jeszcze obcy, +Ledwie czternastu lat wysnuła przędzę; +Parę jej wiosen jeszcze przeżyć trzeba, +Nim małżeńskiego zakosztuje chleba. + + +PARYS + +Z młodszych bywały nieraz szczęsne matki. + + +KAPULET + +Lecz prędko więdną przedwczesne mężatki. +Ziemia schłonęła wszystkie me nadzieje: +Oprócz tej jednej; ona jest, Parysie, +Przyszłą, jedyną moich ziem dziedziczką. +Staraj się jednak, skarb sobie jej serce, +Chęć ma z jej chęcią nie będzie w rozterce; +Jeśli cię przyjmie, głos ojca w tym względzie +Jej pozwolenia echem tylko będzie. +Daję dziś wieczór, na który niemało +Gości sprosiłem; gdyby ci się dało +Być jednym więcej, w nader miły sposób +Zwiększyłbyś przez to zbiór miłych mi osób. +W biednym mym domu, jednocześnie z nocą, +Takie dziś gwiazdy ziemskie zamigocą, +Że od ich blasku blask niebieski zblednie. +Uciechy, młodym ludziom odpowiednie, +Podobne do tych, jakie kwiecień sprawia, +Gdy w starym progu zimy się pojawia; +Takie uciechy, w całej swojej mocy, +Wśród hożych dziewic staną się tej nocy +Udziałem twoim w domu Kapuletów. +Przyjdź, przejrz i wybierz sobie z tych bukietów +Kwiat najpiękniejszy. I mój kwiat tam luby +Wejdzie do liczby, choć nie do rachuby. +Idźmy. + +/ do Sługi / + + A wasze obejdź w krąg Weronę, +Wynajdź osoby tu wyszczególnione + +/ oddaje mu papier / + +I powiedz każdej: że mój dom otworem +Na ich usługi stanie dziś wieczorem. + +/ Wychodzą Kapulet i Parys. / + + +SŁUŻĄCY + +Mam wynaleźć osoby tu wyszczególnione: to się znaczy według tego, co tu napisano… A cóż tu napisano? Oto: że szewc ma pilnować łokcia, a krawiec kopyta; rybak pędzla, a malarz więcierza. Jakże wynajdę osoby tu wyszczególnione, kiedy nie mogę wynaleźć środka na wyczytanie tego, co osoba pisząca tu wyszczególniła? Kazano mi jednak; muszę się udać do uczonych. Oto jacyś ichmoście. W samą porę nadchodzą. + +/ Wchodzi Romeo i Benwolio. / + + +BENWOLIO + +Tak, bracie, płomień spędza się płomieniem, +Ból dawny nowym leczy się cierpieniem; +Kręć się na odwrót, gdy masz zawrót głowy; +Klin wyrugujesz, klin wbijając nowy; +Zaczerpnij nowej zarazy do łona, +A jad dawniejszej niewątpliwie skona. + + +ROMEO + +Liść pokrzywiany wyborny jest na to. + + +BENWOLIO + +Na cóż to, proszę? + + +ROMEO + + Na oparzeliznę; +Spróbuj no tylko. + + +BENWOLIO + + Powiedz mi, Romeo, +Czyś ty oszalał? + + +ROMEO + + Nie, nie oszalałem; +Lecz wpadłem w gorszy stan niż szalonego; +W loch się dostałem, jestem pastwą głodu, +Chłost i mąk… Dobry wieczór, przyjacielu. + + +SŁUŻĄCY + +Nawzajem, panie. Czy umiesz pan czytać? + + +ROMEO + +Niestety! Umiem w moim przeznaczeniu +Czytać niedolę. + + +SŁUŻĄCY + + Tego się bez książki +Można nauczyć; ale ja się pytam, +Czy pan pisane rzeczy umie czytać? + + +ROMEO + +Małej mi rzeczy do tego potrzeba, +To jest znać tylko język i litery. + + +SŁUŻĄCY + +Słusznie pan mówisz, bądźże zdrów i wesół. + +/ chce odejść / + + +ROMEO + +Czekaj no, wasze, umiem czytać. + +/ czyta / + +„Sinior Martino, jego małżonka i córki. Hrabia Anzelm ze swymi pięknymi siostrami. Siniora wdowa po Witruwiuszu. Sinior Placentio i jego miłe siostrzenice. Merkucjusz i jego brat Walenty. Mój stryj Kapulet z małżonką i córkami. Moja śliczna siostrzenica, Rozalina, Liwia, Sinior Valentio i nasz kuzyn Tybalt. Lucjusz i nadobna Helena.” Wspaniałe grono! oddaje kartę Gdzież oni przyjść mają? + + +SŁUŻĄCY + +Ówdzie. + + +ROMEO + +Gdzie? + + +SŁUŻĄCY + +Do naszego pałacu, na wieczerzę. + + +ROMEO + +Do czyjego pałacu? + + +SŁUŻĄCY + +Mojego pana. + + +ROMEO + +W istocie powinienem się był przede wszystkim spytać, kto nim jest. + + +SŁUŻĄCY + +Oznajmię to panu bez pytania: moim panem jest możny, bogaty Kapulet; jeżeli panowie nie jesteście z domu Montekich, to was zapraszam do niego na kubek wina. Bądźcie weseli. + +/ wychodzi / + + +BENWOLIO + +Na tym wieczorze Kapuleta będzie +Bożyszcze twoje, piękna Rozalina, +Obok najpierwszych piękności werońskich. +Pójdź tam i okiem bezstronnym porównaj +Jej twarz z obliczem tych, które ci wskażę: +Wnet nowe bóstwo ślad dawnego zmaże. + + +ROMEO + +Gdyby rzetelny mój wzrok tak fałszywe +Miał dać świadectwo, łzy, stańcie się żarem! +Wy, zalewane wciąż, a jeszcze żywe +Przezrocza, spłońcie pod kłamstwa nadmiarem! +Zatrzeć jej wdzięki! Nigdy wszechwidzące +Równej piękności nie widziało słońce. + + +BENWOLIO + +Wielbisz ją, boś ją jedną na oboich +Ważył dotychczas szalach oczu swoich, +Lecz umieść na tej wadze kryształowej +Obok niej inną, którą ci gotowy +Będę dziś wskazać; a ręczę, że owa +Nieporównana w kąt się przed tą schowa. + + +ROMEO + +Pójdę tam, ale z obojętnym okiem, +Jednej wyłącznie poić się widokiem. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Pokój w domu Kapuletów. Wchodzi Pani Kapulet i Marta / + + +PANI KAPULET + +Gdzie moja córka? Idź ją tu przywołać. + + +MARTA + +Na moją cnotę do dwunastu wiosen — +Już ją wołałam. Pieszczotko, biedronko! +Julciu! Pieszczotko moja! Moje złotko! +Boże, zmiłuj się! Gdzież ona jest? Julciu! + +/ Wchodzi Julia. / + + +JULIA + +Czy mnie kto wołał? + + +MARTA + + Mama. + + +JULIA + + Jestem, pani; +Co mi rozkażesz? + + +PANI KAPULET + +Słuchaj. Odejdź, Marto; +Mam z nią sam na sam coś do pomówienia. +Marto, pozostań; przychodzi mi na myśl, +Że twa obecność może być potrzebna. +Julka ma piękny już wiek, wszakże prawda? + + +MARTA + +Ba, mogę wiek jej policzyć na palcach. + + +PANI KAPULET + +Czternaście ma już lat, jak mi się zdaje. + + +MARTA + +Czternaście moich zębów w zakład stawię +(Chociaż właściwie mam ich tylko cztery), +Że jeszcze nie ma. Rychłoż będzie święto +Piotra i Pawła? + + +PANI KAPULET + + Za parę tygodni +Mniej więcej. + + +MARTA + + Mniej czy więcej, czy okrągło, +Ale dopiero w wieczór na świętego +Piotra i Pawła skończy lat czternaście. +Ona z Zuzanką, Boże, zbaw nas grzesznych! +Były rówieśne. Zuzanka u Boga — +Byłże to anioł! Ale jak mówiłam, +Julcia dopiero na świętego Piotra +i Pawła skończy spełna lat czternaście. +Tak, tak; pamiętam dobrze. Mija teraz +Rok jedenasty od trzęsienia ziemi; +Właśnie od piersi była odsadzona, +Spomiędzy wszystkich dni bożego roku +Tego jednego nigdy nie zapomnę. +Piołunem sobie wtedy pierś potarłam, +Siedząc na słońcu tuż pod gołębnikiem. +Państwo byliście tego dnia w Mantui. +A co? Mam pamięć? Ale jak mówiłam, +Skoro pieszczotka moja na brodawce +Poczuła gorycz, trzeba było widzieć, +Jak się skrzywiła, szarpnęła od piersi; +Gołębnik za mną: skrzyp! A ja co żywo +Na równe nogi: hyc! Nie myśląc czekać, +Aż mi kto każe. Upłynęło odtąd +Lat jedenaście. Umiała już wtedy +O własnej sile stać, co mówię, biegać, +Dyrdać. Dniem pierwej zbiła sobie czoło. +Mój mąż, świeć Panie jego duszy! podniósł +Z ziemi niebogę; był to wielki figlarz. +«Plackiem — rzekł — padasz teraz, a jak przyjdzie +Większy rozumek, to na wznak upadniesz, +Nieprawdaż, Julciu?» A ten mały łotrzyk +Jak mi Bóg miły! przestał zaraz krzyczeć +I odpowiedział: «tak». Chociażbym żyła +Tysiąc lat, nigdy tego nie zapomnę. +«Nieprawdaż, Julciu — rzekł — że padniesz wznak?» +A mały urwis odpowiedział: «tak». + + +PANI KAPULET + +Dość tego, Marto, skończ już tę historię. +Proszę cię. + + +MARTA + + Dobrze, miłościwa pani. +Ale nie mogę wstrzymać się od śmiechu, +Kiedy przypomnę sobie, jak to ona +Przestała krzyczeć i odpowiedziała: +«Tak». Miała jednak guz jak kurze jaje, +Siniec porządny i płakała gorzko; +Ale gdy mąż mój rzekł: «Plackiem dziś padasz, +A jak dorośniesz, to na wznak upadniesz, +Nieprawdaż Julciu?», tak i niebożątko +Zaraz ucichło i odrzekło: «tak». + + +JULIA + +Ucichnij też i ty, proszę cię, nianiu. + + +MARTA + +Jużem ucichła przecie. Pan Bóg z tobą! +Ty jesteś perłą ze wszystkich niemowląt, +Jakie karmiłam. Gdybym jeszcze mogła +Patrzeć na twoje zamęście!… + + +PANI KAPULET + + Zamęście! +To jest punkt właśnie, o którym chcę mówić. +Powiedz mi, Julio, co myślisz i jakie +Są chęci twoje we względzie małżeństwa? + + +JULIA + +O tym zaszczycie jeszcze nie myślałam. + + +MARTA + +O tym zaszczycie! Gdybym nie ja była +Twą karmicielką, rzekłabym, żeś mądrość +Wyssała z mlekiem. + + +PANI KAPULET + + Myślże o tym teraz. +Młodsze od ciebie dziewczęta z szlachetnych +Domów w Weronie wcześnie stan zmieniają; +Ja sama byłam już matką w tym wieku, +W którym tyś jeszcze panną. Krótko mówiąc, +Waleczny Parys stara się o ciebie. + + +MARTA + +To mi kawaler! Panniuniu, to brylant +Taki kawaler: chłopiec gdyby z wosku! + + +PANI KAPULET + +Nie ma w Weronie równego mu kwiatu. + + +MARTA + +Co to, to prawda: kwiat to, kwiat prawdziwy. + + +PANI KAPULET + +Cóż, Julio? Będziesz mogła go kochać? +Dziś w wieczór ujrzysz go wśród naszych gości. +Wczytaj się w księgę jego lic, na których +Pióro piękności wypisało miłość; +Przypatrz się jego rysom, jak uroczo, +Zgodnie się schodzą z sobą i jednoczą; +A co w tej księdze wyda ci się mrocznym, +To w jego oczach stanieć się widocznym. +Do upięknienia tej, zaprawdę rzadkiej, +Edycji męża brak tylko okładki. +Roślina w ziemi, ryba w wodzie żyje; +Miło, gdy piękną treść piękny wierzch kryje; +I tym wspanialsza, tym więcej jest warta +Złota myśl w złotej oprawie zawarta. +Tak więc z nim wszystką jego właść posiędziesz +I w niczym sama ujmy mieć nie będziesz. + + +MARTA + +Ujmy? Ba, owszem przyrost, boć to przecie +Zawżdy z mężczyzną przybywa kobiecie. + + +PANI KAPULET + +Chceszże go? Powiedz krótko, węzłowato. + + +JULIA + +Zobaczę, jeśli patrzenia dość na to; +Nie głębiej jednak myślę w tę rzecz wglądać, +Jak tobie, pani, podoba się żądać. + +/ Wchodzi Służący. / + + +SŁUŻĄCY + +Pani, goście już przybyli; wieczerza zastawiona, czekają na panie, pytają o pannę Julię, przeklinają w kuchni panią Martę; słowem, niecierpliwość powszechna. Niech panie raczą pośpieszyć. + +/ wychodzi / + + +PANI KAPULET + +Pójdź, Julio; w hrabi serce tam dygoce. + + +MARTA + +Idź i po błogich dniach błogie znajdź noce. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA CZWARTA + +/ Ulica. Wchodzą Romeo, Merkucjo i Benwolio w towarzystwie pięciu czy sześciu masek. Ludzie z pochodniami i inne osoby. / + + +ROMEO + +Mamyż przy wejściu z przemową wystąpić +Czy też po prostu wejść? + + +BENWOLIO + +Wyszły już z mody +Te ceremonie; nie będziemy z sobą +Wiedli Kupida z opaską na skroni, +Łuk malowany z gontu niosącego +I straszącego dziewczęta jak ptaki, +Ani też owych prawili oracji, +Mdło za suflerem cedzonych na wstępie. +Niech sobie o nas pomyślą, co zechcą; +Wejdziem, pokręcim się i znikniem potem. + + +ROMEO + +Kręćcie się, kiedy chcecie, jam do tego +Dziś niesposobny. + + +MERKUCJO + + Kochany Romeo, +Musisz potańczyć także. + + +ROMEO + + Nie, doprawdy. +Wy macie lekkie trzewiki, to tańczcie; +Mnie ołów serce tłoczy, ledwie mogę +Ruszyć się z miejsca. + + +MERKUCJO + + Zakochany jesteś; +Pożycz strzelistych od Kupida skrzydeł +I wznieś się nimi nad poziomą sferę. + + +ROMEO + +Nie mnie, tkniętemu srodze jego strzałą, +Strzeliście wzbijać się na jego skrzydłach; +Nie mnie się wznosić nad poziom, co nosząc +Brzemię miłości, na poziom upadam. + + +MERKUCJO + +A gdybyś upadł z nią, ją byś obrzemił. +Tak delikatną rzecz przygniótłbyś srodze. + + +ROMEO + +Nazywasz miłość rzeczą delikatną? +Zbyt, owszem, twarda, szorstka i koląca. + + +MERKUCJO + +Twardali dla cię, bądź i dla niej twardy; +Kol ją, gdy kole, a zwalisz ją łatwo. +Hola! Podajcie mi na twarz pokrowiec! +Maskę na maskę! + +/ wkłada maskę / + + Niechaj sobie teraz +Ciekawe oko nicuje mą szpetność! +Ta larwa za mnie będzie się rumienić. + + +BENWOLIO + +Idźmy, panowie; zadzwońmy, a potem +Ostro już tylko polećmy się nogom. + + +ROMEO + +Niech trzpioty łechcą nieczułą posadzkę! +Pochodni dla mnie! Bom ja dziś skazany, +Jak ów pachołek, co świeci swej pani, +Stać nieruchomie i martwym być widzem. + + +MERKUCJO + +Stój, jak chcesz, byleś tylko nie stał o to, +Co cię tak martwi, a w czym (z całym winnym +Uszanowaniem dla twojej miłości), +Jak w błocie, widzę, po uszy zagrzązłeś. +Nuże, nie palmy świec w dzień. + + +ROMEO + + Palmyż teraz. +Bo noc jest. + + +MERKUCJO + + Mniemam, panie, że czas tracąc +Zarówno psujem świece bez potrzeby, +Jak w dzień je paląc. Przyjmij tę uwagę; +Bo w niej pięć razy więcej jest logiki +Niż w naszych pięciu zmysłach. + + +ROMEO + + Uważamy +Za rzecz stosowną pójść tam na ten festyn, +Chociaż logiki w tym nie ma. + + +MERKUCJO + + Dlaczego? + + +ROMEO + +Miałem tej nocy marzenie. + + +MERKUCJO + + Ja także; + + +ROMEO + +Cóż ci się śniło? + + +MERKUCJO + + To, że marzyciele +Najczęściej zwykli kłamać. + + +ROMEO + + Przez sen w łóżku, +Gdy w gruncie marzą o rzeczach prawdziwych. + + +MERKUCJO + +Snadź się królowa Mab widziała z tobą; +Ta, co to babi wieszczkom i w postaci +Kobietki mało co większej niż agat +Na wskazującym palcu aldermana, +Ciągniona cugiem drobniuchnych atomów, +Tuż, tuż śpiącemu przeciąga pod nosem. +Szprychy jej wozu z długich nóg pajęczych, +Osłona z lśniących skrzydełek szarańczy; +Sprzężaj z plecionych nitek pajęczyny; +Lejce z wilgotnych księżyca promyków; +Bicz z cienkiej żyłki na świerszcza szkielecie; +A jej forszpanem mała, szara muszka +Przez pół tak wielka jak ów krągły owad, +Co siedzi w palcu leniwej dziewczyny; +Wozem zaś próżny laskowy orzeszek; +Dzieło wiewiórki lub majstra robaka, +Tych z dawien dawna akredytowanych +Stelmachów wieszczek. W takich to przyborach +Co noc harcują po głowach kochanków, +Którzy natenczas marzą o miłości; +Albo po giętkich kolanach dworaków, +Którzy natenczas o ukłonach marzą; +Albo po chudych palcach adwokatów, +Którym się wtedy roją honoraria; +Albo po ustach romansowych damul, +Którym się wtedy marzą pocałunki; +Często atoli Mab na te ostatnie +Zsyła przedwczesne zmarszczki, gdy ich oddech +Za bardzo znajdzie cukrem przesycony. +Czasem też wjeżdża na nos dworakowi: +Wtedy śnią mu się nowe łaski pańskie; +Czasem i księdza plebana odwiedzi, +Gdy ten spokojnie drzemie, i ogonem +Dziesięcinnego wieprza w nos go łechce: +Wtedy mu nowe śnią się beneficja +Czasem wkłusuje na kark żołnierzowi: +Ten wtedy marzy o cięciach i pchnięciach, +O szturmach, breszach, o hiszpańskich klingach +Czy o pucharach, co mają pięć sążni; +Wtem mu zatrąbi w ucho: nasz bohater +Truchleje, zrywa się, klnąc zmawia pacierz +I znów zasypia. Taka jest Mab: ona, +Ona to w nocy zlepia grzywy koniom +I włos ich gładki w szpetne kudły zbija, +Które rozczesać niebezpiecznie; ona +Jest ową zmorą, co na wznak leżące +Dziewczęta dusi i wcześnie je uczy +Dźwigać ciężary, by się z czasem mogły +Zawołanymi stać gospodyniami. +Ona to, ona… + + +ROMEO + + Skończ już, skończ, Merkucjo, +Prawisz o niczym. + + +MERKUCJO + + Prawię o marzeniach, +Które w istocie niczym innym nie są +Jak wylęgłymi w chorobliwym mózgu +Dziećmi fantazji; ta zaś jest pierwiastku +Tak subtelnego właśnie jak powietrze; +Bardziej niestała niż wiatr, który już to +Mroźną całuje północ, już to z wstrętem +Rzuca ją, dążąc w objęcia południa. + + +BENWOLIO + +Coś ten wiatr zawiał, zdaje się, i na nas, +Wieczerza stoi, spóźnimy się na nią. + + +ROMEO + +Boję się, czyli nie przyjdziem za wcześnie; +Bo moja dusza przeczuwa, że jakieś +Nieszczęście, jeszcze wpośród gwiazd wiszące, +Złowrogi bieg swój rozpocznie od daty +Uciech tej nocy i kres zamkniętego +W mej piersi, zbyt już nieznośnego, życia +Przyśpieszy jakimś strasznym śmierci ciosem. +Lecz niech Ten, który ma ster mój w swym ręku, +Kieruje moim żaglem! Dalej! Idźmy! + + +BENWOLIO + +Uderzcie w bębny! + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA PIĄTA + +/ Sala w domu Kapuletów. Wchodzą muzykanci i słudzy. / + + +PIERWSZY SŁUGA + +Gdzie Potpan? Czemu nie pomaga sprzątać? Gęsi mu paść, nie służyć. + + +DRUGI SŁUGA + +Tak to, kiedy ważne obowiązki lokaja powierzają ludziom złej maniery; na diabła się to zdało. + + +PIERWSZY SŁUGA + +Powynoście stołki! Usuńcie na bok bufet! Pozbierajcie srebra! Schowaj no tam dla mnie, braciszku, kawałek marcepana i szepnij na ucho odźwiernemu, żeby wpuścił Zuzannę Grindstone i Nelly; jak mię kochasz! Antoni! Potpan! + + +DRUGI SŁUGA + +Dobrze, chłopcze, gotowe. + + +PIERWSZY SŁUGA + +Wołają was, czekają na was i niecierpliwią się w wielkiej sali. + + +TRZECI SŁUGA + +Nie możemy być tu i tam razem. Dalej, chłopcy! pohulajmyż dzisiaj! Kto umie czekać, wszystkiego się doczeka. + +/ Oddalają się. Kapulet i inni wchodzą z gośćmi i maskami. / + + +KAPULET + +Witaj, cna młodzi! Wolne od nagniotków +Damy rachują na waszą ruchawość, +Śliczne panienki, któraż z was odmówi +Stanąć do tańca? O takiej wręcz powiem, +Że ma nagniotki. A co? Tom was zażył! +Dalej, panowie! I ja kiedyś także +Maskę nosiłem i umiałem szeptać +W ucho pięknościom jedwabne powieści, +Co szły do serca; przeszło to już, przeszło. +Nuże, panowie! Grajki, zaczynajcie! +Miejsca! Rozstąpmy się! Dalej, dziewczęta! + +/ Muzyka gra. Młodzież tańczy. / + +Hej! Więcej światła! Wynieście te stoły! +I zgaście ogień, bo zbyt już gorąco. +Siadajże, siadaj, bracie Kapulecie! +Dla nas dwóch czasy pląsów już minęły. +Jakże to dawno byliśmy obydwaj +Po raz ostatni w maskach? + + +DRUGI KAPULET + + Będzie temu +Lat ze trzydzieści. + + +KAPULET + + Co? Co! Nie tak dawno +Było to, pomnę, na godach Lucencja; +Na te Zielone Świątki, da Bóg dożyć, +Będzie dwadzieścia pięć lat. + + +DRUGI KAPULET + + Dawniej, dawniej, +Wszak już syn jego jest trzydziestoletni. + + +KAPULET + +Co mi waść prawisz? Przede dwoma laty +Syn jego nie był jeszcze pełnoletni. + + +ROMEO + +/ do jednego z sług / + +Co to za dama, co w tej chwili tańczy +Z tym kawalerem? + + +SŁUGA + + Nie wiem, jaśnie panie. + + +ROMEO + +Ona zawstydza świec jarzących blaski; +Piękność jej wisi u nocnej opaski +Jak drogi klejnot u uszu Etiopa. +Nie tknęła ziemi wytworniejsza stopa. +Jak śnieżny gołąb wśród kawek, tak ona +Świeci wśród swoich towarzyszek grona. +Zaraz po tańcu przybliżę się do niej +I dłoń mą uczczę dotknięciem jej dłoni. +Kochałżem dotąd? O! Zaprzecz, mój wzroku! +Boś jeszcze nie znał równego uroku. + + +TYBALT + +Sądząc po głosie, z Montekich to któryś. +Daj no mi rapir, chłopcze. Jak się waży +Ten łotr tu wchodzić i kłamaną larwą +Szyderczo naszej urągać zabawie? +Na krew szlachetną, co mi wzdyma serce, +Nie będzie grzechu, jeśli go uśmiercę. + + +KAPULET + +Tybalcie, co ci to? Czego się zżymasz? + + +TYBALT + +Ujmy tej, stryju, pewno nie wytrzymasz: +Jeden z Montekich, twych śmiertelnych wrogów, +Śmie tu znieważać gościnność twych progów. + + +KAPULET + +Czyż to Romeo? + + +TYBALT + + Tak, ten to nikczemnik. + + +KAPULET + +Daj mu waść pokój, nie wychodzi przecie +Z granic wytkniętych dobrym wychowaniem +I prawdę mówiąc, cała go Werona +Ma za młodzieńca pełnego przymiotów; +Nie chciałbym za nic w świecie w moim domu +Czynić mu krzywdy. Uspokój się zatem, +Miły synowcze, nie zważaj na niego, +Taka ma wola; jeśli ją szanujesz, +Okaż uprzejmość i spędź precz z oblicza +Ten mars niezgodny z weselem tej doby. + + +TYBALT + +Taki gość w domu nabawia choroby; +Nie ścierpię go tu. + + +KAPULET + + Chcę go mieć cierpianym. +Cóż to, zuchwalcze? Mówię, że chcę! Cóż to? +Czy ja tu jestem, czy waść jesteś panem? +Waść go tu nie chcesz ścierpieć! Boże odpuść! +Waść mi chcesz gości porozpędzać? Kołki +Na łbie mi strugać? Przewodzić w mym domu? + + +TYBALT + +Stryju, to hańba! + + +KAPULET + + Cicho! Burdą jesteś. +Z tą porywczością doigrasz się waszmość. +Zawsze mi musisz się sprzeciwiać! — Brawo, +Kochana młodzi! — Urwipołeć z waści! +Siedź cicho albo… Hola! Więcej światła! — +Ja cię uciszę. Patrz go! — Żwawo, chłopcy! + + +TYBALT + +Gniew dobrowolny z flegmą przymuszoną +Na krzyż się schodząc wstrząsają mi łono. +Muszę ustąpić; wkrótce się atoli +W gorzką żółć zmieni ta słodycz wbrew woli. + +/ oddala się / + + +ROMEO + +/ do Julii / + +Jeśli dłoń moja, co tę świętość trzyma, +Bluźni dotknięciem: zuchwalstwo takowe +Odpokutować usta me gotowe +Pocałowaniem pobożnym pielgrzyma. + + +JULIA + +/ do Romea / + +Mości pielgrzymie, bluźnisz swojej dłoni, +Która nie grzeszy zdrożnym dotykaniem; +Jestli ujęcie rąk pocałowaniem, +Nikt go ze świętych pielgrzymom nie broni. + + +ROMEO + +/ jak pierwej / + +Nie mająż święci ust tak jak pielgrzymi? + + +JULIA + +/ jak pierwej / + +Mają ku modłom lub kornej podzięce. + + +ROMEO + +Niechże ich usta czynią to co ręce; +Moje się modlą, przyjm modły ich, przyjmij. + + +JULIA + +Niewzruszonymi pozostają święci, +Choć gwoli modłów niewzbronne ich chęci. + + +ROMEO + +Ziść więc cel moich, stojąc niewzruszenie. +I z ust swych moim daj wziąć rozgrzeszenie. + +/ całuje ją / + + +JULIA + +Moje więc teraz obciąża grzech zdjęty. + + +ROMEO + +Z mych ust? O! grzechu, zbyt pełen ponęty! +Niechże go nazad rozgrzeszony zdejmie! +Pozwól. + +/ całuje ją znowu / + + +JULIA + + Jak z książki całujesz pielgrzymie. + + +MARTA + +Panienko, jejmość pani matka prosi. + + +ROMEO + +Któż jest jej matką? + + +MARTA + + Jej matką? Bajbardzo! +Nikt inny, jeno pani tego domu; +I dobra pani, mądra a cnotliwa. +Ja byłam mamką tej, coś z nią pan mówił. +Smaczny by kąsek miał, kto by ją złowił. + + +ROMEO + +A więc Kapulet! O dolo zbyt sroga! +Życie me jest więc w ręku mego wroga. + + +BENWOLIO + +Wychodźmy, wieczór dobiega już końca. + + +ROMEO + +Niestety! Z wschodem dla mnie zachód słońca. + + +KAPULET + +/ do rozchodzących się gości / + +Ejże, panowie, pozostańcie jeszcze; +Mają nam wkrótce dać małą przekąskę. +Chcecie koniecznie? Muszę więc ustąpić. +Dzięki wam, mili panowie i panie. +Dobranoc. Światła! Idźmyż spać. + +/ do Drugiego Kapuleta / + + Braciszku, +Zapóźniliśmy się; idę wypocząć. + +/ Wychodzą wszyscy prócz Julii i Marty. / + + +JULIA + +Czy nie wiesz, nianiu, kto to jest ten pan? + + +MARTA + + Ten,tu? +To syn starego Tyberia. + + +JULIA + + A tamten, +Co właśnie ku drzwiom zmierza? + + +MARTA + + To podobno +Młody Petrycy. + + +JULIA + + A ów, tam na prawo, +Co nie chciał tańczyć? + + +MARTA + + Nie wiem. + + +JULIA + + Spytaj, proszę, +Jak się nazywa. Jeżeli żonaty, +Całun mnie czeka zamiast ślubnej szaty. + + +MARTA + +Zwie się Romeo, jest z rodu Montekich, +Synem waszego największego wroga. + + +JULIA + +Jako obcego za wcześnie ujrzałam! +Jako lubego za późno poznałam! +Dziwny miłości traf się na mnie iści, +Że muszę kochać przedmiot nienawiści. + + +MARTA + +Co to jest? Co to takiego? + + +JULIA + + To wiersze, +Których mię jeden tancerz dziś nauczył. + + +MARTA + +Pójdź spać, waćpanna. + +/ Głos za sceną: „Julio!” / + + Dalej! dalej! +Wołają pannę i pusto już w sali. + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT DRUGI + + + +PROLOG + +Przełożył Jan Kasprowicz + + +CHÓR + +Dawna namiętność już w całunach leży, +W jej miejscu władnie siła żądzy nowej; +Piękną przestała być przy Julii świeżej +Piękność, dla której umrzeć był gotowy. + +Dziś jest Romeo kochany i kocha, +W oczach obojga żar jednaki płonie; +Lecz on, w niej wroga przypuszczając, szlocha, +A ona miłość z wędki grozy chłonie. + +On się nie zbliży i przed nią nie złoży +Przysiąg serdecznych, uważan za wroga; +I jej, choć w łonie namiętność się sroży, +Zejścia się z lubym zamkniętą jest droga. + +Lecz w żądzy siła: po wielkich katuszach +Wielką im radość czas zgotuje w duszach. + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Pusty plac przytykający do ogrodu Kapuletów. Wchodzi Romeo. / + + +ROMEO + +Mamże iść dalej, gdy tu moje serce? +Cofnij się, ziemio, wynajdź sobie centrum! + +/ wchodzi na mur i spuszcza się do ogrodu / + +/ Wchodzą Merkucjo i Benwolio. / + + +BENWOLIO + +Romeo! Bracie! Romeo! + + +MERKUCJO + + Ma rozum; +Powietrze chłodne, więc dyrnął do łóżka. + + +BENWOLIO + +Pobiegł tą drogą i przelazł przez parkan. +Wołaj, Merkucjo! + + +MERKUCJO + + Użyję nań zaklęć; +Romeo! Gachu! Cietrzewiu! Wariacie! +Ukaż się w lotnej postaci westchnienia, +Powiedz choć jeden wiersz, a dość mi będzie; +Jęknij: ach! Połącz w rym: kochać i szlochać; +Szepnij Wenerze jakie piękne słówko; +Daj jaki nowy epitet ślepemu +Jej synalkowi, co tak celnie strzelał +Za owych czasów, gdy król Kofetua +W zaloty chodził do córki żebraczej. +Nie słucha; ani piśnie, ani trunie +Zdechł robak, muszę zakląć go inaczej. +Klnę cię na żywe oczy Rozaliny, +Na jej wysokie czoło, krasne usta, +Wysmukłe nóżki i toczone biodra +Z przyległościami, abyś się przed nami +W właściwej sobie postaci ukazał. + + +BENWOLIO + +Gniewać się będzie, jeśli cię usłyszy. + + +MERKUCJO + +Co się ma gniewać? Mógłby się rozgniewać, +Gdyby za sprawą mojego zaklęcia +W zaczarowane koło jego pani +Inny duch wkroczył i stał tam dopóty, +Dopóki by go nie zmogła: to byłby +Powód do uraz; moja inwokacja +Jest przyjacielska i godziwa razem, +Bo wywołuje w imię jego pani +Jego jedynie naturalną postać. + + +BENWOLIO + +Pójdź! Skrył się ówdzie pomiędzy drzewami, +By się tam zbratał z tajemniczą nocą — +Ślepym w miłości ciemność jest najmilsza. + + +MERKUCJO + +Możeż w cel trafić miłość, będąc ślepą? +Teraz usiądzie sobie pod jabłonką +I będzie wzdychał, by jego kochanka +Była owocem, który młode panny, +Kiedy są same — nazywają figą. +Oby, Romeo, była, oby była +Taką otwartą figą, a ty chłopcze, +Obyś był gruszką! Dobranoc, Romeo! +Idę lec w moim łóżku za kotarą, +Bo to polowe tu dla mnie za chłodne. +Czy idziesz także? + + +BENWOLIO + + Idę; próżno szukać +Takiego, co być nie chce znaleziony. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA DRUGA + +/ Ogród Kapuletów. Wchodzi Romeo. / + + +ROMEO + +Drwi z blizn, kto nigdy nie doświadczył rany. + +/ Julia ukazuje się w oknie. / + +Lecz cicho! Co za blask strzelił tam z okna! +Ono jest wschodem, a Julia jest słońcem! +Wnijdź, cudne słońce, zgładź zazdrosną lunę, +Która aż zbladła z gniewu, że ty jesteś +Od niej piękniejsza; o, jeśli zazdrosna, +Nie bądź jej służką! Jej szatkę zieloną +I bladą noszą jeno głupcy. Zrzuć ją! +To moja pani, to moja kochanka! +O! Gdyby mogła wiedzieć, czym jest dla mnie! +Przemawia, chociaż nic nie mówi; cóż stąd? +Jej oczy mówią, oczom więc odpowiem. +Za śmiały jestem; mówią, lecz nie do mnie. +Dwie najjaśniejsze, najpiękniejsze gwiazdy +Z całego nieba, gdzie indziej zajęte, +Prosiły oczu jej, aby zastępczo +Stały w ich sferach, dopóki nie wrócą. +Lecz choćby oczy jej były na niebie, +A owe gwiazdy w oprawie jej oczu: +Blask jej oblicza zawstydziłby gwiazdy +Jak zorza lampę; gdyby zaś jej oczy +Wśród eterycznej zabłysły przezroczy, +Ptaki ocknęłyby się i śpiewały, +Myśląc, że to już nie noc, lecz dzień biały. +Patrz, jak na dłoni smutnie wsparła liczko! +O! Gdybym mógł być tylko rękawiczką, +Co tę dłoń kryje! + + +JULIA + + Ach! + + +ROMEO + + Cicho! Coś mówi. +O! Mów, mów dalej, uroczy aniele; +Bo ty mi w noc tę tak wspaniale świecisz +Jak lotny goniec niebios rozwartemu +Od podziwienia oku śmiertelników, +Które się wlepia w niego, aby patrzeć, +Jak on po ciężkich chmurach się przesuwa +I po powietrznej żegluje przestrzeni. + + +JULIA + +Romeo! Czemuż ty jesteś Romeo! +Wyrzecz się swego rodu, rzuć tę nazwę! +Lub jeśli tego nie możesz uczynić, +To przysiąż wiernym być mojej miłości, +A ja przestanę być z krwi Kapuletów. + + +ROMEO + +Mamże przemówić czy też słuchać dalej? + + +JULIA + +Nazwa twa tylko jest mi nieprzyjazna, +Boś ty w istocie nie Montekim dla mnie. +Jestże Monteki choćby tylko ręką, +Ramieniem, twarzą, zgoła jakąkolwiek +Częścią człowieka? O! Weź inną nazwę! +Czymże jest nazwa? To, co zowiem różą, +Pod inną nazwą równie by pachniało; +Tak i Romeo bez nazwy Romea +Przecież by całą swą wartość zatrzymał. +Romeo! Porzuć tę nazwę, a w zamian +Za to, co nawet cząstką ciebie nie jest, +Weź mię, ach! całą! + + +ROMEO + + Biorę cię za słowo: +Zwij mię kochankiem, a krzyżmo chrztu tego +Sprawi, że odtąd nie będę Romeem. + + +JULIA + +Ktoś ty jest, co się nocą osłaniając, +Podchodzisz moją samotność? + + +ROMEO + + Z nazwiska +Nie mógłbym tobie powiedzieć, kto jestem; +Nazwisko moje jest mi nienawistne, +Bo jest, o! święta, nieprzyjazne tobie; +Zdarłbym je, gdybym miał je napisane. + + +JULIA + +Jeszcze me ucho stu słów nie wypiło +Z tych ust, a przecież dźwięk już ich mi znany. +Jest żeś Romeo, mów? Jest żeś Monteki? + + +ROMEO + +Nie jestem ani jednym, ani drugim, +Jednoli z dwojga jest niemiłe tobie. + + +JULIA + +Jak żeś tu przyszedł, powiedz, i dlaczego? +Mur jest wysoki i trudny do przejścia, +A miejsce zgubne; gdyby cię kto z moich +Krewnych tu zastał… + + +ROMEO + + Na skrzydłach miłości +Lekko, bezpiecznie mur ten przesadziłem, +Bo miłość nie ma żadnych tam i granic; +A co potrafi, na to się i waży; +Krewni więc twoi nie trwożą mię wcale. + + +JULIA + +Zabiliby cię, gdyby cię ujrzeli. + + +ROMEO + +Ach! Więcej groźby leży w oczach twoich +Niż w ich dwudziestu mieczach; patrz łaskawie, +A będę silny przeciw ich gniewowi. + + +JULIA + +Na Boga! Niech cię oni tu nie ujrzą! + + +ROMEO + +Ciemny płaszcz nocy skryje mię przed nimi. +Lecz niech mię znajdą, jeśli ty mię kochasz. +Lepszy kres życia skutkiem ich niechęci +Niż przedłużony zgon w braku twych uczuć. + + +JULIA + +Kto ci dopomógł znaleźć to ustronie? + + +ROMEO + +Miłość, co mi go doradziła szukać; +Ona mi instynkt, ja jej oczy dałem. +Nie jestem sternik, gdybyś jednak była +Równie daleko jak ów brzeg, którego +Morze najdalsze podmywa krawędzie, +Śmiało po taki klejnot bym popłynął. + + +JULIA + +Gdyby nie ciemność, co mi twarz maskuje, +Widziałbyś na niej rozlany rumieniec +Po tym, co z ust mych słyszałeś tej nocy. +Rada bym form się trzymać, rada cofnąć +To, co wyrzekłam; ale precz, udanie! +Czy ty mię kochasz? Wiem, że powiesz: tak jest; +I jać uwierzę; mimo przysiąg jednak +Możesz mię zawieść. Z wiarołomstwa mężczyzn +Śmieje się, mówią, Jowisz. O! Romeo! +Jeśli mię kochasz, wyrzecz to rzetelnie; +Lecz jeśli masz mię za podbój zbyt łatwy, +To zmarszczę czoło i przewrotną będę, +I na miłosne twoje oświadczenia +Powiem: nie, w innym razie za nic w świecie. +Za czuła może jestem, o! Monteki, +Stąd możesz sądzić me obejście płochym; +Ufaj mi jednak, będę ja wierniejsza +Od tych, co bieglej umieją się drożyć. +Byłabym ja się była, prawdę mówiąc, +Także drożyła, gdybyś był tajnego +Głosu miłości mojej nie podchwycił. +Nie wiń mię przeto ani też przypisuj +Płochości tego wylania mych uczuć, +Które zdradziła noc ciemna. + + +ROMEO + + O! Julio, +Przysięgam na ten księżyc, co wspaniale +Powleka srebrem tamtych drzew wierzchołki… + + +JULIA + +O! Nie przysięgaj na księżyc, bo księżyc +Co tydzień zmienia kształt swej pięknej tarczy; +I miłość twoja po takiej przysiędze +Mogłaby również zmienną się okazać. + + +ROMEO + +Na cóż mam przysiąc? + + +JULIA + + Nie przysięgaj wcale; +Lub wreszcie przysiąż na samego siebie: +Na ten uroczy przedmiot mych uwielbień, +To ci uwierzę. + + +ROMEO + + Jeśli szczera miłość +Mojego serca… + + +JULIA + + Daj pokój przysięgom. +Lubo się cieszę z twojej obecności, +Te nocne śluby nie cieszą mnie jakoś, +Za nagłe one są, za nierozważne, +Podobne niby do blasku, co znika, +Nim człowiek zdąży powiedzieć: «Błysnęło». +Dobranoc, luby! Oby nam ten wonny +Miłości pączek przyniósł kwiat niepłonny! +Bądź zdrów! I zaśnij z tak błogim spokojem, +Jaki, z twej łaski, czuję w sercu mojem. + + +ROMEO + +Także mam odejść niezaspokojony? + + +JULIA + +Jakiegoż więcej chcesz zaspokojenia? + + +ROMEO + +Zamiany twoich zapewnień za moje. + + +JULIA + +Jużem ci dała je, nimeś zażądał; +Rada bym jednak one mieć na powrót. + + +ROMEO + +Chciałaż byś cofnąć je? Dlaczego? Luba! + + +JULIA + +Ażebym mogła oddać ci je znowu. +A przecież jest to żądanie zbyteczne; +Bo moja miłość równie jest głęboka +Jak morze, równie jak ono bez końca; +Im więcej ci jej udzielam, tym więcej +Czuję jej w sercu. + +/ Słychać w pokojach głos Marty. / + + Wołają mię. — Zaraz. +Bądź zdrów, kochanku drogi! — Zaraz, zaraz. +— Najmilszy, pomnij być stałym! — Zaczekaj, +Zaczekaj trochę, powrócę za chwilę. + +/ wychodzi / + + +ROMEO + +Błogosławiona, o! błogosławiona +Po dwakroć nocy! Ale czy to wszystko, +Dziejąc się w nocy nie jest marą tylko? +Co tak lubego możeż być istotnym? + + +JULIA + +/ ukazując się znowu / + +Jeszcze słów parę, a potem dobranoc, +Drogi Romeo! Jeśli twoja skłonność +Jest prawą, twoim zamiarem małżeństwo: +To mię uwiadom jutro przez osobę, +Którą do ciebie przyślę, gdzie i kiedy +Zechcesz dopełnić obrzędu; a wtedy +Całą mą przyszłość u nóg twoich złożę +I w świat za tobą pójdę w imię boże. + + +MARTA + +/ za sceną / + +Panienko! + + +JULIA + + Idę. — Lecz jeśli mię zwodzisz, +To cię zaklinam… + + +MARTA + +/ za sceną / + + Julciu! + + +JULIA + + Zaraz idę. +— Jeśli mię zwodzisz, o! to cię zaklinam, +Skończ te zabiegi i zostaw mię żalom. +— Jutro więc przyślę. + + +ROMEO + + Jak pragnę zbawienia… + + +JULIA + +Po tysiąc razy dobranoc. + +/ odchodzi / + + +ROMEO + + Po tysiąc +Razy niedobra tam, gdzie ty nie świecisz. +Jak żak, gdy rzuca książkę, tak kochanek +Do celu swego pospiesza wesoły; +A gdy nadejdzie z kochanką rozstanek, +Wlecze się smutnie, jak ów żak do szkoły. + +/ odchodzi / + + +JULIA + +/ ukazuje się znowu / + +Pst, pst! Romeo! O, gdybym mieć mogła +Głos sokolnika, by tego maiża +Nazad przywołać! Przymus jest ochrypły, +Nie może głośno mówić, gdyby nie to, +Wstrząsłabym góry, gdzie się echo kryje, +I głos bym jego zrobiła chrapliwszy +Niż mój od rozbrzmień imienia Romeo! + + +ROMEO + +Moja to dusza dzwoni imię moje, +Jak srebrny dźwięk ma nocą głos kochanki! +I jestże słodsza muzyka na świecie? + + +JULIA + +Romeo! + + +ROMEO + + Luba! + + +JULIA + +O której godzinie +Jutro mam przysłać? + + +ROMEO + + O dziewiątej. + + +JULIA + + Dobrze. +Dwudziestoletni to termin. Nie pomnę, +Po com tu ciebie znowu przywołała. + + +ROMEO + +Pozwól mi czekać, aż sobie przypomnisz. + + +JULIA + +Zapomnę znowu, po co czekasz, pomnąc +O twojej tylko lubej obecności. + + +ROMEO + +A ja wciąż czekać będę, abyś ciągle +Zapominała, sam zapominając, +Że mam gdzie inny dom jak tutaj. + + +JULIA + + Wkrótce +Dnieć będzie: rada bym, żebyś już odszedł; +Nie dalej jednak jak ów biedny ptaszek, +Co go swawolna dziewka z rąk wypuszcza +I wnet, zazdroszcząc mu krótkiej wolności, +Jak niewolnika trzymanego w więzach +Jedwabnym sznurkiem przyciąga na powrót. + + +ROMEO + +Chciałbym być biednym ptaszkiem w twoim ręku. + + +JULIA + +O! Ja bym zbytkiem pieszczot cię zabiła. +Dobranoc, luby! Jeszcze raz dobranoc! +Smutek rozstania tak bardzo jest miły, +Że by dobranoc wciąż usta mówiły. + +/ odchodzi / + + +ROMEO + +Sen na twe oczy, pokój w pierś niech spłynie; +Obym był nimi w tej błogiej godzinie! +Spieszę do ojca Laurentego celi, +On mi pomocy i rady udzieli. + +/ wychodzi / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Cela Ojca Laurentego. Wchodzi Ojciec Laurenty z koszykiem w ręku. / + + +OJCIEC LAURENTY + +Szary poranek spędza mrok ponury, +Pasami światła znacząc wschodnie mury +I noc się na bok chyli jak pijana +Z dróg dnia ubitych kołami Tytana. +Nim oko słońca pełnym blaskiem strzeli, +Rosę wypije i świat rozweseli, +Muszę uzbierać w ten koszyk z sitowia +Roślin tak zbawczych, jak zgubnych dla zdrowia, +Ziemia jest matką natury i grobem, +Grzebie i życia obdziela zasobem. +I mnóstwo dzieci jej łona widzimy +Ciągnących pokarm z jej piersi rodzimej; +Niejedno w skutkach swoich wyśmienite, +Każde do czegoś, wszystko rozmaite. +O! moc to pełna cudów, co się mieści +W sokach ziół, krzewów, w martwej kruszców treści! +Bo nie ma rzeczy tak podłych na ziemi, +Aby nie mogły stać się przydatnemi; +Ni tak przydatnych, aby zamiast służyć +Nie zaszkodziły pod wpływem nadużyć. +Wszakże i cnota może zajść w bezdroże, +A błąd się czynem uszlachetnić może. +W mdłym kwiatku, w ziółku jednym i tym samem +Ma nieraz miejsce jad wespół z balsamem, +Co zmysły razi i to, co im sprzyja, +Bo jego zapach rzeźwi; smak zabija. +Podobnie sprzeczna i w człowieku gości +Dwójca pierwiastków: dobroci i złości; +A kędy górę gorsza weźmie strona, +Tam śmierć przychodzi i roślina kona. + +/ Wchodzi Romeo. / + + +ROMEO + +Dzień dobry, ojcze mój. + + +OJCIEC LAURENTY + + Benedicite! +Cóż to za ranny głos tak mnie pozdrawia! +Młody mój synu, zły to znak, kto łoże +Próżne zostawia o tak wczesnej porze. +Troska odbywa straż w oczach starego, +A sen tych mija, których troski strzegą; +Ale gdzie czerstwa, wolna od kłopotów +Młódź głowę złoży, sen zawżdy przyjść gotów. +To więc tak ranne tu przybycie zdradza +Jakiś niepokój, któremu snu władza +Ulec musiała. Czy tylko się kładłeś? +Możeś do łóżka i nie zajrzał? + + +ROMEO + + Zgadłeś; +Milej niż w łóżku przeszły mi godziny. + + +OJCIEC LAURENTY + +Grzeszniku, pewnieś był u Rozaliny. + + +ROMEO + +U Rozaliny? Nie, ojcze; to imię +W pamięci mojej wiecznym snem już drzemie. + + +OJCIEC LAURENTY + +Brawo, mój synu! Lecz gdzieżeś to bywał? + + +ROMEO + +Zaraz ci powiem: próżno byś zgadywał; +Byłem na balu w domu mego wroga, +Gdziem został ranny, lecz zbójczyni sroga +Czuje cios wzajem przeze mnie zadany, +Tak że na nasze obopólne rany +Święty wpływ tylko twej, ojcze, opieki +Poradzić zdoła i dać zbawcze leki. +Po chrześcijańsku, jak widzisz, przemawiam, +Skoro się nawet za mym wrogiem wstawiam. + + +OJCIEC LAURENTY + +Mów jaśniej, synu; zagadkowa spowiedź, +Dwuznaczną także znajduje odpowiedź. + + +ROMEO + +Dowiedz się zatem, że anioł kobieta, +Którąm ukochał, jest z krwi Kapuleta. +Jego to dziecko i nadzieja cała; +Jak ja ją, tak mnie ona ukochała. +I do jedności, która nas już splata, +Brakuje tylko, byś nas ty dla świata +Stułą zjednoczył. Gdzie, o jakiej dobie +Dozgonną miłość przysięgliśmy sobie, +Powiem ci idąc, czcigodny kapłanie; +Błagam cię tylko, niech się to dziś stanie. + + +OJCIEC LAURENTY + +Święty Franciszku! Cóż to za przemiana! +Toż Rozalina, owa ukochana, +Niczym już dla cię? Miłość więc młodzieży +W oczach jedynie, a nie w sercu leży? +Jezus! Maryja! Ileż to solanki +Ściekło z twych oczu dla owej kochanki! +I nadaremnie, bowiem twe zapały +Wciąż zalewane, wciąż się powiększały. +Jeszcze twych westchnień nie rozwiał Fawoni; +Jeszcze twój dawny jęk w uszach mi dzwoni, +I na twych licach, bladością pokrytych, +Widoczny jeszcze ślad łez nie obmytych, +Wszystko, coś cierpiał z miłosnej przyczyny, +Cierpiałeś tylko gwoli Rozaliny. +A teraz! nie dziw, gdy mdła płeć upadnie, +Kiedy mężczyźni szwankują tak snadnie. + + +ROMEO + +Gdym kochał tamtą, takżeś nie pochwalał. + + +OJCIEC LAURENTY + +Nie, żeś ją kochał, lecz żeś za nią szalał. + + +ROMEO + +Pogrześć tą miłość kazałeś. + + +OJCIEC LAURENTY + + Nie w grobie +By tę pochować, a inną wziąć sobie. + + +ROMEO + +Nie łaj mnie, proszę; ta, co mi dziś luba, +Miłość mą płaci miłością cheruba; +Z tamtą inaczej było. + + +OJCIEC LAURENTY + + Bo odgadła, +Że w rzeczach serca nie znasz abecadła, +Tylko z rutyny czytasz. Pójdź, wietrzniku; +Do sankcji tego nowego wybryku +Jeden i jeden tylko wzgląd mię skłania: +To jest, że może z tego zawiązania +Wyniknie węzeł, który wasze rody +Zawistne złączy w piękny łańcuch zgody. + + +ROMEO + +O! prędzej! pilno mi! + + +OJCIEC LAURENTY + + Festina lente! +Zdradne są kroki za śpiesznie podjęte. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA CZWARTA + +/ Ulica. Wchodzą Merkucjo i Benwolio. / + + +MERKUCJO + +Gdzież, u diabła, ugrzązł Romeo! Czy był tej nocy w domu? + + +BENWOLIO + +Nie w domu swego ojca przynajmniej; mówiłem z jego służącym. + + +MERKUCJO + +Ta blada sekutnica Rozalina +Na wariata go wnet wykieruje. + + +BENWOLIO + +Tybalt, starego Kapuleta krewny, +Pisał do niego list. + + +MERKUCJO + + Z wyzwaniem, ręczę. + + +BENWOLIO + +Romeo mu odpowie. + + +MERKUCJO + + Każdy człowiek +Piśmienny może na list odpowiedzieć. + + +BENWOLIO + +On mu odpowie odpowiednio, jak człowiek wyzwany. + + +MERKUCJO + +Biedny Romeo! Już trup z niego! Zakłuty czarnymi oczyma białogłowy; przestrzelony na wskroś uszu romansową piosnką; ugodzony w sam rdzeń serca postrzałem ślepego malca łucznika; potrafiż on Tybaltowi stawić czoło? + + +BENWOLIO + +A cóż to takiego Tybalt? + + +MERKUCJO + +Coś więcej niż książę kotów; możesz mi wierzyć! Nieustraszony rębacz, bije się jak z nut, zna czas, odległość i miarę; pauzuje w sam raz jak potrzeba: raz, dwa, a trzy to już w pierś. Żaden jedwabny guzik nie wykręci mu się od śmierci. Duelista to, duelista pierwszej klasy. Owe nieśmiertelne passado! Owe punto reverso! owe hai! + + +BENWOLIO + +Co takiego? + + +MERKUCJO + +Niech kaci porwą to plemię śmiesznych, sepleniących, przesadnych fantastyków, z ich nowo kutymi terminami! Na Boga, doskonała klinga! Dzielny mąż! Wspaniała dziewka! Nie jest–że to rzecz opłakana, że nas obsiadły te zagraniczne muchy, te modne sroki, te pardonnez moi, którym tak bardzo idzie o nową formę, że nawet na starej ławce wygodnie siedzieć nie mogą; te bąki, co bąkają: bon! bon! + +/ Wchodzi Romeo. / + + +BENWOLIO + +Oto Romeo, nasz Romeo idzie. + + +MERKUCJO + +Bez mlecza, jak śledź suszony. O! człowieku! jakżeś się w rybę przedzierzgnął! Teraz go rymy Petrarki rozczulają. Laura naprzeciw jego bóstwa jest prostą pomywaczką, lubo tamta miała kochanka, co ją opiewał; Dydona flądrą; Kleopatra Cyganką; Helena i Hero szurgotami i otłukami; Tyzbe kopciuchem lub czymś podobnym, ale zawsze niedystyngowanym. Bonjour, sinior Romeo! Oto masz francuskie pozdrowienie na cześć twoich francuskich pantalonów. Pięknie nas zażyłeś tej nocy. + + +ROMEO + +Dzień dobry wam, moi drodzy. Jakże to was zażyłem? + + +MERKUCJO + +Pokazałeś nam odwrotną stronę medalu, odwrotną stronę swego medalu. + + +ROMEO + +To się znaczy, żem wam zdezerterował. Wybacz, kochany Merkucjo; miałem pilny interes, a w takim przypadku człowiek może zgrzeszyć na polu uprzejmości. + + +MERKUCJO + +To się znaczy, że w takim przypadku człowiek może być zniewolony zgiąć kolana. + + +ROMEO + +Ma się rozumieć — z uprzejmości. + + +MERKUCJO + +Bardzoś zgrabnie trafił w sedno. + + +ROMEO + +A ty bardzoś zgrabnie to wyłożył. + + +MERKUCJO + +Ja bo jestem kwiatem uprzejmości. + + +ROMEO + +Kwiatem kwiatów. + + +MERKUCJO + +Racja. + + +ROMEO + +Jeżeliś ty kwiatem, to moje trzewiki są w kwitnącym stanie. + + +MERKUCJO + +Brawo! pielęgnuj mi ten dowcip; ażeby, skoro ci się do reszty zedrze podeszwa u trzewików, twój dowcip mógł po prostu figurować. + + +ROMEO + +O! godny zdartej podeszwy dowcipie! O! figuro pełna prostoty z powodu swego prostactwa! + + +MERKUCJO + +Na pomoc, Benwolio! moje koncepta dech tracą. + + +ROMEO + +Pejczą je i pejczą! Biczem i ostrogą, inaczej nazwę je hetkami. + + +MERKUCJO + +Jeżeli twój dowcip poluje na dzikie gęsi, to kapituluję; bo on ma więcej kwalifikacji ku temu niż wszystkie moje umysłowe władze. Czy ja ci się zdaję na to, żebym miał z gęsiami do czynienia? + + +ROMEO + +Tyś mi się nigdy na nic nie zdał, wyjąwszy, kiedy miałem do czynienia z gęsiami. + + +MERKUCJO + +Za ten koncept ugryzę cię w ucho. + + +ROMEO + +Chyba udziobiesz! + + +MERKUCJO + +Twój dowcip jest gorzką konfiturą, diabelnie ostrym sosem. + + +ROMEO + +Stosownym do gęsi. + + +MERKUCJO + +To koncept z koźlej skórki, której cal da się rozciągnąć tak, że nim opaszesz całą głowę. + + +ROMEO + +Rozciągnę go do wyrazu „głowę”, który połączywszy z gęsią, będziesz miał gęsią głowę. + + +MERKUCJO + +Nie jest–że to lepiej niż jęczeć z miłości? Teraz to co innego; teraz mi jesteś towarzyski, jesteś Romeem, jesteś tym, czym jesteś; miłość zaś jest podobna do owego gapia, co się szwenda wywiesiwszy język, szukając dziury, gdzie by mógł palec wścibić. + + +ROMEO + +Stój! Stój! + + +MERKUCJO + +Chcesz, aby się mój dowcip zastanowił w samym środku weny? + + +ROMEO + +Z obawy, abyś tej weny zbyt nie rozszerzył. + + +MERKUCJO + +Mylisz się, właśnie byłem bliski ją ścieśnić, bo jużem był doszedł do jej dna i nie miałem zamiaru dłużej wyczerpywać materii. + + +ROMEO + +Patrzcie, co za dziwadła! + +/ Wchodzi Marta z Piotrem. / + + +MERKUCJO + +Żagiel! żagiel! żagiel! + + +BENWOLIO + +Dwa, dwa: spodnie i spódnica + + +MARTA + +Piotrze. + + +PIOTR + +Słucham. + + +MARTA + +Piotrze, gdzie mój wachlarz? + + +MERKUCJO + +Proszę cię, mój Piotrze, zakryj wachlarzem twarz jejmości; bo z dwojga tego, jej wachlarz jest piękniejszy. + + +MARTA + +Życzę panom dnia dobrego. + + +MERKUCJO + +Życzymy ci dobrego południa, piękna sinioro. + + +MARTA + +Czy to już południe? + + +MERKUCJO + +Nie inaczej; bo nieczysta ręka wskazówki na kompasie trzyma już południe za ogon. + + +MARTA + +Chryste Panie! Cóż to za człowiek z waćpana? + + +ROMEO + +Człowiek, którego Pan Bóg skazał na zepsucie. + + +MARTA + +Dobrześ pan powiedział, na poczciwość! Nie wie też czasem który z panów, gdzie bym mogła znaleźć młodego Romea? + + +ROMEO + +Ja wiem czasem, ale młodego Romea znajdziesz waćpani starszym, niż był, kiedyś go szukać zaczęła. Jestem najmłodszy z tych, co noszą to imię w braku gorszego. + + +MARTA + +Ach, to dobrze! + + +MERKUCJO + +Możeż być dobrym to, co jest gorszym? + + +MARTA + +Jeżeli waćpan nim jesteś, to rada bym z nim pomówić sam na sam. + + +BENWOLIO + +Zaprosi go na jakąś wieczorynkę. + + +MERKUCJO + +Pośredniczka to Wenery. Huź, ha! + + +ROMEO + +Cóż to, czyś kota upatrzył? + + +MERKUCJO + +Kotlinę, panie, nie kota; i to w starym piecu, nie w polu. + + +Bodaj to kotlina, +Gdzie siedzi kocina, + Ta nie osmali… +Lecz zmykaj, chudzino, +Przed taką kotliną, + Gdzie diabeł pali! + +Romeo, czy będziesz u ojca na obiedzie? My tam idziemy. + + +ROMEO + +Pośpieszę za wami. + + +MERKUCJO + +Do widzenia, starożytna damo; damo, damo, damo, damo! + +/ Wychodzą Merkucjo i Benwolio. / + + +MARTA + +Tak, tak, do widzenia! Co to za infamis, proszę pana, co się tak poważył rozpuścić cugle swemu grubiaństwu? + + +ROMEO + +Jest to panicz zakochany w swym języku, zdolny wypowiedzieć więcej w ciągu jednej minuty niż milczeć przez cały miesiąc. + + +MARTA + +Jeżeli on na mnie co powiedział, dam ja mu, chociażby był zuchwalszy, niż jest, i miał ze sobą dwudziestu sobie podobnych drabów; a jeżeli mi ujdzie, to znajdę takich, co to potrafią. A hultaj! czy to ja jestem jego kochanką, jego poniewieradłem! (do Piotra) I ty tu stałeś także i mogłeś ścierpieć, żeby mnie lada gbur używał wedle upodobania za przedmiot swych bezwstydnych żartów? + + +PIOTR + +Nie widziałem jeszcze, żeby kto używał jejmości wedle upodobania; gdybym był to widział, byłbym był pewnie zaraz giwer wydobył, ręczę za to. Umiem się najeżyć tak dobrze jak kto inny, kiedy mam sposobność po temu i prawo za sobą. + + +MARTA + +Dlaboga! tak jestem rozdrażniona, że się wszystko we mnie trzęsie. A hultaj! Otóż, proszę pana, tak jak powiedziałam, młoda moja pani kazała mi się wywiedzieć o panu; co mi kazała powiedzieć, to sobie zachowuję; ale przede wszystkim oświadczam panu, że jeżelibyś ją osadził na koszu, jak to mówią, bo panienka, o której mówię, jest młoda, i dlatego, gdybyś ją pan wywiódł w pole, byłoby to tak ciężkim psikusem, jaki tylko młodej panience można wyrządzić. + + +ROMEO + +Pozdrów ją, waćpani, ode mnie i powiedz, że jej daję rendez–vous… + + +MARTA + +Poczciwości! oświadczę jej to, oświadczę. Niebożę, nie posiądzie się z radości. + + +ROMEO + +Co jej waćpani chcesz oświadczyć? Nie wiesz, co mówić miałem. + + +MARTA + +Oświadczę jej, że pan dajesz randewu; co jest, jeżeli się nie mylę, ofiarą godną prawdziwego szlachcica. + + +ROMEO + +Powiedz jej, aby pod pozorem spowiedzi przyszła za parę godzin do celi ojca Laurentego, tam ślub weźmiemy. Oto masz waćpani za swoje trudy. + + +MARTA + +Nie, panie; ani grosika. + + +ROMEO + +No, no, bez ceremonii. + + +MARTA + +Za parę godzin więc; dobrze, nie zaniedba się stawić. + + +ROMEO + +Waćpani staniesz za murem klasztornym, +Tam ci mój człowiek przyniesie drabinkę +Z sznurków skręconą, która mi w noc późną +Do szczytu mego szczęścia wstęp ułatwi. +Bądź zdrowa! Wierność twa znajdzie nagrodę, +Poleć mię swojej młodej pani. + + +MARTA + +Niech wam Bóg błogosławi! Ale, ale… + + +ROMEO + +Cóż mi waćpani jeszcze powiesz? + + +MARTA + +Czy człowiek pański dobry do sekretu? +Bo gdzie się skrycie prowadzą układy, +Tam dwóch już, mówią, za wiele do rady. + + +ROMEO + +Ręczę za niego: jest to wierność sama. + + +MARTA + +A więc wszystko dobrze. Co też za miłe stworzenie ta moja panienka! Co to nie wyprawiało, jak było małym! Chryste Panie! Ale, ale, jest tu na mieście jeden pan, niejaki Parys, ten ma na nią diabli apetyt; ale ona, poczciwina, wolałaby patrzeć na bazyliszka niż na niego. Przekomarzam się z nią nieraz i mówię, że ten Parys to wcale przystojny mężczyzna; wtedy ona, powiadam panu, za każdym razem aż blednie, zupełnie tak jak pąsowa chusta na słońcu. Proszę też pana, czy rozmaryn i Romeo nie zaczyna się od takiej samej litery? + + +ROMEO + +Nie inaczej: jedno i drugie od R. + + +MARTA + +Kpiarz z waszmości. To psie imię. To litera dla… Nie, tamto zaczyna się od innej litery. Co też ona o tym prawi, to jest o rozmarynie i o panu: rada bym, żebyś pan to słyszał. + + +ROMEO + +Poleć jej służby moje. + +/ wychodzi / + + +MARTA + +Uczynię to, uczynię po tysiąc razy. — Piotrze! + + +PIOTR + +Jestem. + + +MARTA + +Piotrze, naści mój wachlarz i idź przodem. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA PIĄTA + +/ Ogród Kapuletów. Wchodzi Julia. / + + +JULIA + +Dziewiąta biła, kiedym ją posłała; +Przyrzekła wrócić się za pół godziny. +Nie znalazła go może? nie, to nie to; +Słabe ma nogi. Heroldem miłości +Powinna by być myśl, która o dziesięć +Razy mknie prędzej niż promienie słońca, +Kiedy z pochyłych wzgórków cień spędzają. +Nie darmo lotne gołębie są w cugach +Bóstwa miłości i nie darmo Kupid +Ma skrzydła z wiatrem idące w zawody. +Już teraz słońce jest w samej połowie +Dzisiejszej drogi swojej; od dziewiątej +Aż do dwunastej trzy już upłynęły +Długie godziny, a jeszcze jej nie ma. +Gdyby krew miała młodą i uczucia, +Jak piłka byłaby chyżą i lekką, +I słowa moje do mego kochanka, +A jego do mnie w lot by ją popchnęły; +Lecz starzy wcześnie są jakby nieżywi; +Jak ołów ciężcy, zimni, więc leniwi. + +/ Wchodzą Marta i Piotr. / + +Ha! otóż idzie. I cóż, złota nianiu? +Czyś się widziała z nim? Każ odejść słudze. + + +MARTA + +Idź, stań za progiem Piotrze. + +/ Wychodzi Piotr. / + + +JULIA + +Mów, droga, luba nianiu! Ależ przebóg! +Czemu tak smutno wyglądasz? Chociażbyś +Złe wieści miała, powiedz je wesoło; +Jeśli zaś dobre przynosisz, ta mina +Fałszywy miesza ton do ich muzyki. + + +MARTA + +Tchu nie mam, pozwól mi trochę odpocząć; +Ach! moje kości! To był harc nie lada! + + +JULIA + +Weź moje kości, a daj mi wieść swoją. +Mów–że, mów prędzej, mów, nianiuniu droga. + + +MARTA + +Co za gwałt! Folguj, dlaboga, choć chwilkę, +Czyliż nie widzisz, że ledwie oddycham? + + +JULIA + +Ledwie oddychasz; kiedy masz dość tchnienia +Do powiedzenia, że ledwie oddychasz? +To tłumaczenie się twoje jest dłuższe +Od wieści, której zwłokę nim tłumaczysz; +Masz–li wieść dobrą czy złą? niech przynajmniej +Tego się dowiem, poczekam na resztę; +Tylko mi powiedz: czy jest zła, czy dobra? + + +MARTA + +Tak, tak, pięknyś panna wybór zrobiła! pannie właśnie męża wybierać. Romeo! żal się Boże! Co mi to za gagatek! Ma wprawdzie twarz gładszą niż niejeden, ale oczy, niech się wszystkie inne schowają; co się zaś tyczy rąk i nóg, i całej budowy, chociaż o tym nie ma co wspominać, przyznać trzeba, że nieporównane. Nie jest to wprawdzie galant całą gębą, ale słodziuchny jak baranek. No, no, dziewczyno! Bóg pomagaj! A czy jedliście już obiad? + + +JULIA + +Nie. Ale o tym wszystkim już wiedziałam. +Cóż o małżeństwie naszym mówił? powiedz. + + +MARTA + +Ach! jak mnie głowa boli! tak w niej łupie, +Jakby się miała w kawałki rozlecieć. +A krzyż! krzyż! biedny krzyż! niechaj waćpannie +Bóg nie pamięta, żeś mię posyłała. +Aby mi przez ten kurs śmierci przyśpieszyć. + + +JULIA + +Doprawdy, przykro mi, że jesteś słaba. +Nianiu, nianiuniu, nianiunieczku droga. +Powiedz mi, co ci mówił mój kochanek? + + +MARTA + +Mówił, jak dobrze wychowany młodzian, +Grzeczny, stateczny, a przy tym, upewniam, +Pełen zacności. Gdzie waćpanny matka? + + +JULIA + +Gdzie moja matka? Gdzież ma być? Jest w domu. +Co też nie pleciesz, nianiu, mój kochanek +Mówił, jak dobrze wychowany młodzian, +Gdzie moja matka? + + +MARTA + + O mój miły Jezu! +Takżeś mi aśćka w ukropie kąpana! +I takąż to jest maść na moje kości? +Bądź–że na przyszłość sama sobie posłem. + + +JULIA + +O męki! Co ci powiedział Romeo? + + +MARTA + +Masz pozwolenie iść dziś do spowiedzi? + + +JULIA + +Mam je. + + +MARTA + +Śpiesz więc do celi ojca Laurentego; +Tam znajdziesz kogoś, co–ć pojmie za żonę. +Jak ci jagódki pokraśniały! Czekaj! +Zaraz je w szkarłat zmienię inną wieścią: +Idź do kościoła, ja tymczasem pójdę +Przynieść drabinkę, po której twój ptaszek +Ma się do gniazdka wśliznąć, jak się ściemni. +Jak tragarz, muszę być ci ku pomocy; +Ty za to ciężar dźwigać będziesz w nocy. +Idź: trza mi zjeść co po takim zmachaniu. + + +JULIA + +Idę raj posiąść. Adieu, złota nianiu. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA SZÓSTA + +/ Cela Ojca Laurentego. Ojciec Laurenty i Romeo / + + +OJCIEC LAURENTY + +Oby ten święty akt był miły niebu +I przyszłość smutkiem nas nie ukarała. + + +ROMEO + +Amen! lecz choćby przyszedł nawał smutku, +Nie sprzeciwważyłby on tej radości, +Jaką mię darzy jedna przy niej chwila. +Złącz tylko nasze dłonie świętym węzłem; +Niech go śmierć potem przetnie, kiedy zechce, +Dość, że wprzód będę mógł ją nazwać moją. + + +OJCIEC LAURENTY + +Gwałtownych uciech i koniec gwałtowny; +Są one na kształt prochu zatlonego, +Co wystrzeliwszy gaśnie. Miód jest słodki, +Lecz słodkość jego graniczy z ckliwością +I zbytkiem smaku zabija apetyt. +Miarkuj więc miłość twoją; zbyt skwapliwy +Tak samo spóźnia się jak zbyt leniwy. + +/ Wchodzi Julia. / + +Otóż i panna młoda. Mech najcieńszy +Nie ugiąłby się pod tak lekką stopą. +Kochankom mogłyby do jazdy służyć +Owe słoneczne pyłki, co igrają +Latem w powietrzu; tak lekką jest marność. + + +JULIA + +Czcigodny spowiedniku, bądź pozdrowion. + + +OJCIEC LAURENTY + +Romeo, córko, podziękuje tobie +Za nas obydwu. + + +JULIA + + Pozdrawiam go również, +By dzięki jego zbytnimi nie były. + + +ROMEO + +O! Julio, jeśli miara twej radości +Równa się mojej, a dar jej skreślenia +Większy od mego: to osłódź twym tchnieniem +Powietrze i niech muzyka ust twoich +Objawi obraz szczęścia, jakie spływa +Na nas oboje w tym błogim spotkaniu. + + +JULIA + +Czucie bogatsze w osnowę niż w słowa +Pyszni się z swojej wartości, nie z ozdób; +Żebracy tylko rachują swe mienie. +Mojej miłości skarb jest tak niezmierny, +Że i pół sumy tej nie zdołam zliczyć. + + +OJCIEC LAURENTY + +Pójdźcie, załatwim rzecz w krótkich wyrazach, +Nie wprzód będziecie sobie zostawieni, +Aż was sakrament z dwojga w jedno zmieni. + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT TRZECI + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Plac publiczny. Wchodzą Benwolio, Merkucjo, Paź i słudzy. / + + +BENWOLIO + +Oddalmy się stąd, proszę cię, Merkucjo, +Dzień dziś gorący, Kapuleci krążą; +Jak ich zdybiemy, nie unikniem zajścia, +Bo w tak gorące dni krew nie jest lodem. + + +MERKUCJO + +Podobnyś do owego burdy, co wchodząc do winiarni rzuca szpadę i mówi: „Daj Boże, abym cię nie potrzebował!”, a po wypróżnieniu drugiego kubka dobywa jej na dobywacza korków bez najmniejszej w świecie potrzeby. + + +BENWOLIO + +Masz mię za takiego burdę? + + +MERKUCJO + +Mam cię za tak wielkiego zawadiakę, jakiemu chyba mało kto równy jest we Włoszech; bardziej zaiste skłonnego do breweryj niż do brewiarza. + + +BENWOLIO + +Cóż dalej? + + +MERKUCJO + +Gdybyśmy mieli dwóch takich, to byśmy wkrótce nie mieli żadnego, bo jeden by drugiego zagryzł. Tyś gotów człowieka napastować za to, że ma w brodzie jeden włos mniej lub więcej od ciebie. Tyś gotów napastować człowieka za to, że piwo pije, bo w tym upatrzysz przytyk do swoich piwnych oczu; chociaż żadne inne oko, jak piwne, nie upatrzyłoby w tym przytyku. W twojej głowie tak się lęgną swary jak bekasy w ługu, toś też nieraz za to beknął i głowę ci zmyto bez ługu. Pobiłeś raz człowieka za to, że kaszlnął na ulicy i przebudził przez to twego psa, który się wysypiał przed domem. Nie napastował żeś raz krawca za to, że wdział na siebie nowy kaftan w dzień powszedni? kogoś innego za to, że miał stare wstążki u nowych trzewików? I ty mię chcesz moralizować za kłótliwość? + + +BENWOLIO + +Gdybym był tak skory do kłótni, jak ty jesteś, nikt by mi życia na pięć kwadransów nie zaręczył. + + +MERKUCJO + +Życie twoje przeszłoby zatem bez zaręczyn. + +/ Wchodzi Tybalt z poplecznikami swymi. / + + +BENWOLIO + +Patrz, oto idą Kapuleci. + + +MERKUCJO + +Zamknij oczy! Co mi do tego! + + +TYBALT + +/ do swoich / + +Pójdźcie tu, bo chcę się z nimi rozmówić. + +/ do tamtych / + +Mości panowie, słowo. + + +MERKUCJO + + Słowo tylko? +I samo słowo? Połącz je z czymś drugim; +Z pchnięciem na przykład. + + +TYBALT + + Znajdziesz mię ku temu +Gotowym, panie, jeśli dasz okazję. + + +MERKUCJO + +Sam ją wziąć możesz bez mego dawania. + + +TYBALT + +Pan jesteś w dobrej harmonii z Romeem? + + +MERKUCJO + +W harmonii? Masz–li nas za muzykusów! +Jeśli tak, to się nie spodziewaj słyszeć +Czego innego, jeno dysonanse. +Oto mój smyczek; zaraz ci on gotów +Zagrać do tańca. Patrzaj go! w harmonii! + + +BENWOLIO + +Jesteśmy w miejscu publicznym, panowie; +Albo usuńcie się gdzie na ustronie, +Albo też zimną krwią połóżcie tamę +Tej kłótni. Wszystkich oczy w nas wlepione. + + +MERKUCJO + +Oczy są na to, ażeby patrzały; +Niech robią swoje, a my róbmy swoje. + +/ Wchodzi Romeo. / + + +TYBALT + +Z panem nic nie mam do omówienia. Oto +Nadchodzi właśnie ten, którego szukam. + + +MERKUCJO + +Jeżeli szukasz guza, mogę ręczyć, +Że się z nim spotkasz. + + +TYBALT + + Romeo, nienawiść +Moja do ciebie nie może się zdobyć +Na lepszy wyraz jak ten: jesteś podły. + + +ROMEO + +Tybalcie, powód do kochania ciebie, +Jaki mam, tłumi gniew słusznie wzbudzony +Taką przemową. Nie jestem ja podły; +Bądź więc zdrów. Widzę, że mię nie znasz. + + +TYBALT + + Smyku. +Nie zatrzesz takim tłumaczeniem obelg +Mi uczynionych: stań więc i wyjm szpadę. + + +ROMEO + +Klnę się, żem nigdy obelg ci nie czynił; +Sprzyjam ci, owszem, bardziej, niżeś zdolny +Pomyśleć o tym, nie znając powodu. +Uspokój się więc, zacny Kapulecie, +Którego imię milsze mi niż moje. + + +MERKUCJO + +Spokojna, nędzna, niegodna submisjo! +Alla stoccata wnet jej kres położy. + +/ dobywa szpady / + +Pójdź tu, Tybalcie, pójdź tu, dusiszczurze! + + +TYBALT + +Czego ten człowiek chce ode mnie? + + +MERKUCJO + +Niczego, mój ty kocikrólu, chcę ci wziąć tylko jedno życie spomiędzy dziewięciu, jakie masz, abym się nim trochę popieścił; a za nowym spotkaniem uskubnąć ci i tamte ośm, jedno po drugim. Dalej! wyciągnij za uszy szpadę z powijaka, inaczej moja gwiźnie ci koło uszu, nim wyciągniesz swoją. + + +TYBALT + +Służę waćpanu. + +/ dobywa szpady / + + +ROMEO + +Merkucjo, schowaj szpadę, jak mnie kochasz. + + +MERKUCJO + +Pokaż no swoje passado. + +/ Biją się. / + + +ROMEO + + Benwolio, +Rozdziel ich! Wstydźcie się, moi panowie! +Wybaczcie sobie. Tybalcie! Merkucjo! +Książę wyraźnie zabronił podobnych +Starć na ulicach. Merkucjo! Tybalcie! + +/ Tybalt odchodzi ze swoimi. / + + +MERKUCJO + +Zranił mię. Kaduk zabierz wasze domy! +Nie wybrnę z tego. Czy odszedł ten hultaj +I nie oberwał nic? + + +BENWOLIO + + Jesteś raniony? + + +MERKUCJO + +Tak, tak, draśniętym trochę, ale rdzennie. +Gdzie mój paź? Chłopcze, biegnij po chirurga. + +/ Wychodzi Paź. / + + +ROMEO + +Zbierz męstwo, rana nie musi być wielka. + + +MERKUCJO + +Zepewne, nie tak głęboka jak studnia +Ani szeroka tak jak drzwi kościelne, +Ale wystarcza w sam raz, ręczę za to +Znajdziesz mię jutro spokojnym jak trusia. +Już się dla tego świata na nic nie zdam. +Bierz licho wasze domy! Żeby taki +Pies, szczur, kot na śmierć zadrapał człowieka! +Taki cap, taki warchoł, taki ciura. +Co się bić umie jak z arytmetyki! +Po kiego czorta ci się było mieszać +Między nas! Zranił mię pod bokiem twoim. + + +ROMEO + +Chciałem, Bóg widzi, jak najlepiej. + + +MERKUCJO + +Benwolio, pomóż mi wejść gdzie do domu. +Słabnę. Bierz licho oba wasze domy! +One mię dały na strawę robakom; +Będę nią, i to wnet. Kaduk was zabierz! + +/ Wychodzą Merkucjo i Benwolio. / + + +ROMEO + +Ten dzielny człowiek, bliski krewny księcia +I mój najlepszy przyjaciel, śmiertelny +Poniósł cios za mnie; moją dobrą sławę +Tybalt znieważył; Tybalt, który nie ma +Godziny jeszcze, jak został mym krewnym. +O Julio! wdzięki twe mię zniewieściły +I z hartu zwykłej wyzuły mię siły. + +/ Benwolio powraca. / + + +BENWOLIO + +Romeo, Romeo, Merkucjo skonał! +Mężny duch jego uleciał wysoko +Gardząc przedwcześnie swą ziemską powłoką. + + +ROMEO + +Dzień ten fatalny więcej takich wróży; +Gdy się raz zacznie złe, zwykle trwa dłużej. + +/ Tybalt powraca. / + + +BENWOLIO + +Oto szalony Tybalt wraca znowu. + + +ROMEO + +On żyw! W tryumfie! A Merkucjo trupem! +Precz, pobłażliwa teraz łagodności! +Płomiennooka furio, ty mną kieruj! +Tybalcie, odbierz nazad swoje „podły”; +Zwracam ci, co mi dałeś! Duch Merkucja +Wznosi się ponad naszymi głowami +Dopominając się za swoją twojej. +Ty lub ja albo oba musim legnąć. + + +TYBALT + +Nikczemny chłystku, tyś mu tu był druhem, +Bądź–że i owdzie. + + +ROMEO + + To się tym rozstrzygnie. + +/ Walczą. Tybalt pada. / + + +BENWOLIO + +Romeo, uchodź, oddal się, uciekaj! +Rozruch się wszczyna i Tybalt nie żyje. +Nie stój jak wryty; jeśli cię schwytają, +Książę cię na śmierć skaże; chroń się zatem! + + +ROMEO + +Jestem igraszką losu! + + +BENWOLIO + + Prędzej! prędzej! + +/ Romeo wychodzi. Wchodzą obywatele itd. / + + +PIERWSZY OBYWATEL + +Gdzie on? Gdzie uszedł zabójca Merkucja? +Zabójca Tybalt w którą uszedł stronę? + + +BENWOLIO + +Tybalt tu leży. + + +PIERWSZY OBYWATEL + + Za mną, mości panie; +W imieniu księcia każęć być posłusznym. + +/ Wchodzą Książę z orszakiem, Monteki i Kapulet z małżonkami swymi i inne osoby. / + + +KSIĄŻĘ + +Gdzie są nikczemni sprawcy tej rozterki? + + +BENWOLIO + +Dostojny książę, ja mogę objaśnić +Cały bieg tego nieszczęsnego starcia. +Oto tu leży, przez Romea zgładzon, +Zabójca twego krewnego, Merkucja. + + +PANI KAPULET + +Tybalt! Mój krewny! Syn mojego brata! +Boże! Tak marnie zgładzony ze świata! +O mości książę, błagam twej opieki, +Niech za krew naszą odda krew Monteki. + + +KSIĄŻĘ + +Benwolio, powiedz, kto ten spór zapalił? + + +BENWOLIO + +Tybalt, którego Romeo powalił. +Romeo darmo przekładał, jak próżną +Była ta kłótnia, przypominał zakaz +Waszej książęcej mości, ale wszystkie +Te przedstawienia, uczynione grzecznie, +Spokojnym głosem, nawet w korny sposób, +Nie mogły wpłynąć na zawzięty umysł +Tybalta. Zamiast skłonić się do zgody +Zwraca morderczą stal w Merkucja piersi, +Który, podobnież uniesiony, ostrze +Odpiera ostrzem i uszedłszy śmierci, +Śle ją nawzajem Tybaltowi: ale +Bez skutku, dzięki zręczności tamtego. +Romeo woła: „Hola! przyjaciele! +Stójcie! odstąpcie!”, i ramieniem szybszym +Od słów rozdziela skrzyżowane klingi, +Wpadając między nich; lecz w tejże chwili +Cios wymierzony z boku przez Tybalta +Przeciął Merkucja życie. Tybalt zniknął: +Wkrótce atoli ukazał się znowu, +Kiedy Romeo już był zemstą zawrzał. +Starli się w okamgnieniu i nim szpadę +Wyjąć zdołałem, by wstrzymać tę zwadę, +Już mężny Tybalt wskroś poległ przeszyty +Z ręki Romea, a Romeo uszedł. +Tak się rzecz miała: jeżelim się minął +Z prawdą, bodajem ciężką śmiercią zginął. + + +PANI KAPULET + +On jest Montekich krewnym, przywiązanie +Czyni go kłamcą, nie wierz mu, o panie! +Ich tu przynajmniej ze dwudziestu było; +Dwudziestu przeciw jednemu walczyło. +Sprawiedliwości, panie! Kto śmierć zadał, +Słuszna, by śmiercią za to odpowiadał. + + +KSIĄŻĘ + +Tybalt ją zadał wprzód Merkucjuszowi, +Romeo jemu; któż słusznie odpowie? + + +MONTEKI + +Nie mój syn, panie; o, nie wyrzecz tego! +On był Merkucja najlepszym kolegą +I przyjacielem; w tym jedynie zgrzeszył, +Że Tybaltowi nieprawnie przyspieszył +Rygoru prawa. + + +KSIĄŻĘ + + I za ten to błąd +Banitujemy go na zawsze stąd. +Z bliska mię wasze dotknęły niesnaski, +Skoro mój własny dom cierpi z ich łaski; +Ale ja takie znajdę środki na nie, +Że wam spór każdy obmierzłym się stanie, +Wszelkie wykręty na nic się nie zdadzą: +Ni łzy, ni prośby winnym nie poradzą, +Uprzedzam! Niechaj Romeo ucieka, +Bo gdy schwytany będzie, śmierć go czeka. +Każcie stąd zabrać te zwłoki: Łaskawość +Zbrodnią jest, kiedy oszczędza nieprawość. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA DRUGA + +/ Pokój w domu Kapuletów. Julia sama. / + + +JULIA + +Pędźcie, ognistokopyte rumaki, +Ku państwom Feba; oby nowy jaki +Faeton dodał wam bodźca i rączej +Pognał was owdzie, gdzie się szlak dnia kończy! +Wierna kochankom nocy, spuść zasłonę, +By się wznieść mogły oczy w dzień spuszczone +I w te objęcia niedostrzeżonego +Sprowadź, ach! sprowadź mi Romea mego! +Miłości świeci pod twą czarną krepą +Jej własna piękność, a jeśli jest ślepą, +Tym stosowniejszy mrok dla niej. O nocy! +Cicha matrono, w ciemnej twej karocy +Przybądź i naucz mię niemym wyrazem, +Jak się to traci i wygrywa razem +Wśród gry niewinnej dwojga serc dziewiczych; +Skryj w płaszcza twego zwojach tajemniczych +Krew, co mi do lic bije z głębi łona; +Aż nieświadoma miłość, ośmielona, +Za skromność weźmie czyn swej świadomości. +Przyjdź, ciemna nocy! Przyjdź, mój dniu w ciemności! +To twój blask, o mój luby, jaśnieć będzie +Na skrzydłach nocy, jak pióro łabędzie +Na grzbiecie kruka. Wstąp, o, wstąp w te progi! +Daj mi Romea, a po jego zgonie +Rozsyp go w gwiazdki! A niebo zapłonie +Tak, że się cały świat w tobie zakocha +I czci odmówi słońcu. Ach, jam sobie +Kupiła piękny przybytek miłości, +A w posiadanie jego wejść nie mogę; +Nabytą jestem także, a nabywca +Jeszcze mię nie ma! Dzień ten mi nieznośny +Jak noc, co święto jakowe poprzedza, +Niecierpliwemu dziecku, które nowe +Dostało szaty, a nie może zaraz +W nie się przystroić. A! niania kochana. + +/ Wchodzi Marta z drabinką sznurową w ręku. / + +Niesie mi wieści o nim, a kto tylko +Wymienia imię Romea, ten boski +Ma dar wymowy. Cóż tam, moja nianiu? +Co to masz? Czy to ta drabinka, którą +Romeo przynieść kazał? + + +MARTA + + Tak, drabinka! + +/ rzuca ją / + + +JULIA + +Dlaboga! czego załamujesz ręce? + + +MARTA + +Ach! on nie żyje, nie żyje! nie żyje! +Biada nam! biada nam! wszystko stracone! +On zginął! on nie żyje! on zabity! + + +JULIA + +Możeż być niebo tak okrutne? + + +MARTA + + Niebo +Nie jest okrutne, lecz Romeo; on to, +On jest okrutny. O Romeo! któż by +Się był spodziewał! Romeo! Romeo! + + +JULIA + +Cóżeś za szatan, że tak mię udręczasz? +Taki głos w piekle by tylko brzmieć winien. +Czyliż Romeo odjął sobie życie? +Powiedz: tak! a te trzy litery gorszy +Jad będą miały niż wzrok bazyliszka. +Jeżeli takie „tak” istnieje, Julia +Istnieć nie będzie; zawrą się na zawsze +Te usta, które to „tak” wywołały. +Zginął–li, powiedz: tak, jeżeli nie — nie; +W krótkich wyrazach zbaw albo mnie zabij. + + +MARTA + +Widziałam ranę na me własne oczy, +Boże, zmiłuj się nad nim, tu, tu oto, +Tu w samym środku mężnej jego piersi. +Straszny trup! straszny trup! blady jak popiół; +Cały zbroczony, cały krwią zbryzgany, +Zgęstłą krwią: ażem wzdrygnęła się patrząc. + + +JULIA + +O pęknij, serce! pęknij w tym przeskoku +Z bogactw do nędzy! Do więzienia, wzroku! +Już ty nie zaznasz swobody uroku. +Jak nas na ziemi złączył jeden ślub, +Tak niech nas w ziemi złączy jeden grób. + + +MARTA + +Tybalcie! mój najlepszy przyjacielu! +Luby Tybalcie! dziarski, walny chłopcze! +Czemuż mi, czemuż przyszło przeżyć ciebie? + + +JULIA + +Cóż to za wicher dmie z dwóch stron przeciwnych? +Romeo zginął? i Tybalt zabity? +Ogłoś więc, straszna trąbo, koniec świata! +Bo gdzież są żywi, gdy ci dwaj nie żyją? + + +MARTA + +Tybalt nie żyje, Romeo wygnany, +Romeo zabił go, jest więc wygnany. + + +JULIA + +Boże! Romeo przelał krew Tybalta? + + +MARTA + +On to, niestety, on, on to uczynił. + + +JULIA + +O serce żmii pod kwiecistą maską! +Krył–że się kiedy smok w tak pięknym lochu? +Luby tyranie, anielski szatanie! +Kruku w gołębich pierzach! Wilku w runie! +Nikczemny wątku w niebiańskiej postaci! +We wszystkim sprzeczny z tym, czym się wydajesz. +Szlachetny zbrodniu! Potępieńcze święty! +O, cóżeś miała do czynienia w piekle, +Naturo, kiedyś taki duch szatański +W raj tak pięknego ciała wprowadziła? +Byłaż gdzie książka tak ohydnej treści +W oprawie tak ozdobnej? Trzebaż, aby +Fałsz zamieszkiwał tak przepyszny pałac?! + + +MARTA + +Nie ma czci, nie ma wiary, nie ma prawdy, +Nie ma sumienia w ludziach; sama zmienność, +Sama przewrotność, chytrość i obłuda. +Pietrze! daj no mi trochę akwawity. +Te smutki, te zgryzoty, te cierpienia +Robią mię starą. Przeklęty Romeo! +Hańba mu! + + +JULIA + + Bodaj ci język oniemiał +Za to przekleństwo! Romeo nie zrodzon +Do hańby; hańba by wstydem spłonęła +Na jego czole! bo ono jest tronem, +Na którym honor śmiało by mógł zostać +Koronowany na monarchę świata. +O, jakże mogłam mu złorzeczyć! + + +MARTA + + Chcesz–że +Zbójcę krewnego twego uniewinniać? + + +JULIA + +Mam–że potępiać mojego małżonka? +O biedny! któż by popieścił twe imię, +Gdybym ja, od trzech godzin twoja żona, +Miała je szarpać? Ależ, niegodziwy, +Za co ty mego zabiłeś krewnego! +Za to, że krewny niegodziwy zabić +Chciał mego męża. Precz, precz, łzy niewczesne! +Spłyńcie do źródła, które was wydało; +Dań waszych kropel przypada żalowi, +A nie radości, której ją płacicie. +Mój mąż, co Tybalt go chciał zabić, żyje, +A Tybalt, co chciał zabić mego męża, +Śmierć poniósł; w tym pociecha. Czegóż płaczę? +Ha! doszło moich uszu coś gorszego +Niż śmierć Tybalta; co mię wskroś przeszyło. +Chętnie bym o tym zapomniała, ale +To coś wcisnęło się tak w moją pamięć +Jak karygodny czyn w umysł grzesznika. +Tybalt nie żyje — Romeo wygnany! +To jedno słowo: wygnany, zabiło +Tysiąc Tybaltów. Śmierć Tybalta była +Sama już przez się dostatecznym ciosem; +Jeśli zaś ciosy lubią towarzystwo +I gwałtem muszą mieć za sobą świtę, +Dlaczegóż w ślad tych słów: Tybalt nie żyje! +Nie nastąpiło: twój ojciec nie żyje +Lub matka, albo i ojciec, i matka? +Żal byłby wtenczas całkiem naturalny, +Lecz gdy Tybalta śmierć ma za następstwo +To przeraźliwe: Romeo wygnany! +O, jednocześnie z tym wykrzykiem Tybalt, +Matka i ojciec, Romeo i Julia, +Wszyscy nie żyją. Romeo wygnany! +Z zbójczego tego wyrazu płynąca +Śmierć nie ma granic ni miary, ni końca +I żaden język nie odda boleści, +Jaką to straszne słowo w sobie mieści. +Gdzie moja matka i ojciec? + + +MARTA + + Przy zwłokach +Tybalta jęczą i łzy wylewają. +Chcesz tam panienka iść, to zaprowadzę. + + +JULIA + +Nie mnie oblewać łzami jego rany: +Moich przedmiotem Romeo wygnany. +Weź tę drabinkę. Biedna ty plecionko! +Ty zawód dzielisz z Romea małżonką: +Obie nas chybił los oczekiwany, +Bo on wygnany, Romeo wygnany! +Ty pozostajesz spuścizną jałową, +A ja w panieńskim stanie jestem wdową. +Pójdź, nianiu, prowadź mię w małżeńskie łoże, +Nie mąż, już tylko śmierć w nie wstąpić może. + + +MARTA + +Czekaj no, pójdę sprowadzić Romea, +By cię pocieszył. Wiem, gdzie on jest teraz. +Nie płacz; użyjem jeszcze tych plecionek +I twój Romeo wnet przed tobą stanie. + + +JULIA + +O, znajdź go! daj mu w zakład ten pierścionek +I na ostatnie proś go pożegnanie. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Cela Ojca Laurentego. Wchodzi Ojciec Laurenty i Romeo. / + + +OJCIEC LAURENTY + +/ wchodząc / + +Romeo! Pójdź tu, pognębiony człeku! +Smutek zakochał się w umyśle twoim +I poślubiony jesteś niefortunnie. + + +ROMEO + +Cóż tam, cny ojcze? Jakiż wyrok księcia? +I jakaż dola nieznana ma zostać +Mą towarzyszką? + + +OJCIEC LAURENTY + + Zbyt już oswojony +Jest mój syn drogi z takim towarzystwem, +Przynoszęć wieści o wyroku księcia. + + +ROMEO + +Jakiż by mógł być łaskawszy prócz śmierci? + + +OJCIEC LAURENTY + +Z ust jego padło łagodniejsze słowo: +Wygnanie ciała, nie śmierć ciała, wyrzekł. + + +ROMEO + +Wygnanie? Zmiłuj się, jeszcze śmierć dodaj! +Wygnanie bowiem wygląda okropniej +Niż śmierć. Zaklinam cię, nie mów: wygnanie. + + +OJCIEC LAURENTY + +Wygnany jesteś z obrębu Werony. +Zbierz męstwo, świat jest długi i szeroki. + + +ROMEO + +Zewnątrz Werony nie ma, nie ma świata, +Tylko tortury, czyściec, piekło samo! +Stąd być wygnanym jest to być wygnanym +Ze świata; być zaś wygnanym ze świata +Jest to śmierć ponieść; wygnanie jest zatem +Śmiercią barwioną. Mieniąc śmierć wygnaniem, +Złotym toporem ucinasz mi głowę, +Z uśmiechem patrząc na ten cios śmiertelny. + + +OJCIEC LAURENTY + +O ciężki grzechu! O niewdzięczne serce! +Błąd twój pociąga z prawa śmierć za sobą: +Książę, ujmując się jednak za tobą, +Prawo życzliwie usuwa na stronę +I groźny wyraz: śmierć — w wygnanie zmienia, +Łaska to, i ty tego nie uznajesz? + + +ROMEO + +Katusza to, nie łaska. Tu jest niebo, +Gdzie Julia żyje; lada pies, kot, lada +Mysz marna, lada nikczemne stworzenie +Żyje tu w niebie, może na nią patrzeć, +Tylko Romeo nie może. Mdła mucha +Więcej ma mocy, więcej czci i szczęścia +Niźli Romeo; jej wolno dotykać +Białego cudu, drogiej ręki Julii +I nieśmiertelne z ust jej kraść zbawienie; +Z tych ust, co pełne westalczej skromności +Bez przerwy płoną i pocałowanie +Grzechem być sądzą; mucha ma tę wolność, +Ale Romeo nie ma; on wygnany. +I mówisz, że wygnanie nie jest śmiercią? +Nie masz–li żadnej trucizny, żadnego +Ostrza, żadnego środka nagłej śmierci, +Aby mię zabić, tylko ten fatalny +Wyraz — wygnanie? O księże, złe duchy +Wyją, gdy w piekle usłyszą ten wyraz: +I ty masz serce, ty, święty spowiednik, +Rozgrześca grzechów i szczery przyjaciel, +Pasy drzeć ze mnie tym słowem: wygnanie? + + +OJCIEC LAURENTY + +Stój, nierozumny szaleńcze, posłuchaj! + + +ROMEO + +Znowu mi będziesz prawił o wygnaniu. + + +OJCIEC LAURENTY + +Dam ci broń przeciw temu wyrazowi; +Balsamem w przeciwnościach — filozofia; +W tej więc otuchę czerp będąc wygnanym. + + +ROMEO + +Wygnanym jednak! O, precz z filozofią! +Czyż filozofia zdoła stworzyć Julię? +Przestawić miasto? Zmienić wyrok księcia? +Nic z niej; bezsilna ona, nie mów o niej. + + +OJCIEC LAURENTY + +Szaleni są więc głuchymi, jak widzę. + + +ROMEO + +Jak mają nie być, gdy mądrzy nie widzą. + + +OJCIEC LAURENTY + +Daj–że mi mówić; przyjm słowa rozsądku. + + +ROMEO + +Nie możesz mówić tam, gdzie nic nie czujesz. +Bądź jak ja młodym, posiądź miłość Julii, +Zaślub ją tylko co, zabij Tybalta, +Bądź zakochanym jak ja i wygnanym, +A wtedy będziesz mógł mówić; o, wtedy +Będziesz mógł sobie z rozpaczy rwać włosy +I rzuć się na ziemię, jak ja teraz, +Na grób zawczasu biorąc sobie miarę. + +/ rzuca się na ziemię / + +/ Słychać kołatanie. / + + +OJCIEC LAURENTY + +Cicho, ktoś puka; ukryj się, Romeo. + + +ROMEO + +Nie; chyba para powstała z mych jęków, +Jak mgła, ukryje mię przed ludzkim wzrokiem. + +/ Kołatanie. / + + +OJCIEC LAURENTY + +Słyszysz? pukają znowu. Kto tam? Powstań, +Powstań, Romeo! Chcesz być wziętym? Powstań; + +/ Kołatanie. / + +Wnijdź do pracowni mojej. Zaraz, zaraz. +Cóż to za upór! + +/ Kołatanie. / + + Idę, idę, któż to +Tak na gwałt puka? Skąd wy? Czego chcecie? + + +MARTA + +/ zewnątrz / + +Wpuśćcie mię, wnet się o wszystkim dowiecie. +Julia przysyła mię. + + +OJCIEC LAURENTY + +Witaj–że, witaj. + +/ Wchodzi Marta. / + + +MARTA + +O! świątobliwy ojcze, powiedz, proszę, +Gdzie jest mąż mojej pani, gdzie Romeo? + + +OJCIEC LAURENTY + +Tu, na podłodze, łzami upojony. + + +MARTA + +Ach, on jest właśnie w stanie mojej pani, +Właśnie w jej stanie. Nieszczęsna sympatio! +Smutne zbliżenie! I ona tak leży +Płacząc i łkając, szlochając i płacząc. +Powstań pan, powstań, jeśli jesteś mężem! +O, powstań, podnieś się przez wzgląd na Julię! +Dlaczego dać się przygnębiać tak srodze? + + +ROMEO + +Marto! + + +MARTA + +Ach, panie! Wszystko na tym świecie +Kończy się śmiercią. + + +ROMEO + + Mówiłaś o Julii? +Cóż się z nią dzieje? O, pewnie mię ona +Ma za mordercę zakamieniałego, +Kiedym mógł naszych rozkoszy dzieciństwo +Splamić krwią, jeszcze tak bliską jej własnej. +Gdzie ona? Jak się miewa i co mówi +Na zawód w świeżo błysłym nam zawodzie? + + +MARTA + +Nic, tylko szlocha i szlocha, i szlocha; +To się na łóżko rzuca, to powstaje, +To woła: „Tybalt!”, to krzyczy: „Romeo!” +I znowu pada. + + +ROMEO + + Jak gdyby to imię +Z śmiertelnej paszczy działa wystrzelone +Miało ją zabić, tak jak jej krewnego +Zabiła ręka tego, co je nosi. +O! powiedz, powiedz mi, ojcze, przez litość, +W którym zakątku tej nędznej budowy +Mieszka me imię; powiedz, abym zburzył +To nienawistne siedlisko. Dobywa miecza. + + +OJCIEC LAURENTY + + Stój! Wstrzymaj +Dłoń rozpaczliwą! czy jesteś ty mężem? +Postać wskazuje twoja, że nim jesteś; +Łzy twe niewieście; dzikie twoje czyny +Cechują wściekłość bezrozumną zwierza. +W pozornym mężu ukryta niewiasto! +Zwierzu, przybrany w pozór tego dwojga! +Ty mnie w zdumienie wprawiasz. Jakem kapłan! +Myślałem, że masz więcej hartu w sobie. +Tybaltaś zabił, chcesz zabić sam siebie +I przez haniebny ten na siebie zamach +Zabić chcesz także tę, co żyje tobą? +Przecz tak uwłaczasz swemu urodzeniu, +Niebu i ziemi, skoro urodzenie, +Niebo i ziemia ci się śmieją? Wstydź się! +Krzywdzisz swą postać, swą miłość, swój rozum, +Boś ty jak lichwiarz bogaty w to wszystko, +Ale niczego tego nie używasz +W sposób mogący te dary ozdobić. +Kształtna twa postać jest figurą z wosku, +Skoro nie z męską cnotą idzie w parze; +Miłość twa w gruncie czczym krzywoprzysięstwem, +Skoro chcesz zabić tę, którejś ją ślubił. +Twój rozum, chluba kształtów i miłości, +Niezręczny w korzystaniu z tego dwojga, +Jest jak proch w rożku płochego żołnierza, +Co się zapala z własnej jego winy +I razi tego, którego miał bronić. +Otrząś się, człeku! Julia twoja żyje; +Julia, dla której umrzeć byłeś gotów; +W tymeś szczęśliwy. Tybalt chciał cię zabić, +Tyś jego zabił: w tym szczęśliwyś także. +Prawo, grożące ci śmiercią, zamienia +Śmierć na wygnanie, i w tymeś szczęśliwy. +Stosy na głowie błogosławieństw dźwigasz, +Szczęście najwabniej wdzięczy się do ciebie, +A ty, jak dziewka zepsuta, kapryśna, +Dąsasz się na tę szczodrotę fortuny. +Strzeż się, bo tacy marnie umierają. +Teraz–że idź do żony, jak to było +Wprzód umówione, i pociesz niebogę. +Pomnij wyjść jednak przed wart rozstawieniem; +Bo później przejść byś nie mógł do Mantui, +Gdzie masz przebywać tak długo, aż znajdziem +Czas do odkrycia waszego małżeństwa, +Do pojednania waszych nieprzyjaciół, +Do przebłagania księcia, na ostatek +Do sprowadzenia cię nazad, z radością +Dziesięciokroć sto tysięcy razy większą +Niż teraźniejszy twój smutek. Waćpani, +Idź naprzód; pozdrów ode mnie swą panią +I każ jej naglić wszystkich do spoczynku, +Ku czemu żal ich ułatwi namowę. +Romeo przyjdzie niebawem. + + +MARTA + + O panie! +Mogłabym całą noc stać tu i słuchać, +Co też to może nauczoność! Biegnę +Uprzedzić moją panią, że pan przyjdziesz. + + +ROMEO + +Idź, proś ją, niech się gotuje mię zgromić. + + +MARTA + +Oto pierścionek, który mi kazała +Doręczyć panu. Śpiesz się pan, już późno. + +/ Wychodzi Marta. / + + +ROMEO + +O, jakże mi ten dar dodał otuchy! + + +OJCIEC LAURENTY + +Idź już, dobranoc! a pamiętaj, synu, +Wyjść jeszcze dzisiaj, nim zaciągną warty, +Albo w przebraniu wyjść jutro o świcie. +Osiądź w Mantui. Jeden z naszych braci +Nosić ci będzie od czasu do czasu +Zawiadomienie o każdym wypadku, +Jaki na twoją korzyść tu się zdarzy. +Daj rękę, późno już, bądź zdrów, dobranoc. + + +ROMEO + +Gdyby nie radość, co mię czeka, wczesny +Ten rozdział z tobą byłby zbyt bolesny. +Żegnam cię, ojcze. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA CZWARTA + +/ Pokój w domu Kapuletów. Wchodzą Kapulet, Pani Kapulet i Parys. / + + +KAPULET + +Tak smutny dotknął nas, panie, wypadek. +Żeśmy nie mieli czasu mówić z Julią. +Krewny nasz, Tybalt, był jej nader drogim, +Nam także, ale rodzim się, by umrzeć. +Dziś ona już nie zejdzie, bo już późno. +Gdyby nie twoje, hrabio, odwiedziny, +Ja sam bym w łóżku był już od godziny. + + +PARYS + +Pora żałoby nie sprzyja zalotom; +Dobranoc, pani, poleć mnie swej córce. + + +PANI KAPULET + +Najchętniej, zaraz jutro ją wybadam; +Na dziś zamknęła się, by żal swój spłakać. + + +KAPULET + +Hrabio, za miłość naszego dziecięcia +Mogę ci ręczyć; mniemam, że się skłoni +Do mych przełożeń, co więcej, nie wątpię. +Pójdź do niej, żono, nim się spać położysz; +Oznajm jej cnego Parysa zamiary +I powiedz–że jej, uważasz, iż w środę… +Zaczekaj, cóż to dzisiaj? + + +PARYS + + Poniedziałek. + + +KAPULET + +A! poniedziałek! Za wcześnie we środę; +Odłóżmy to na czwartek; w ten więc czwartek +Zostanie żoną szlachetnego hrabi. +Będziesz–li gotów? Czy ci to dogadza? +Cicho się sprawim: jeden, dwóch przyjaciół… +Gdybyśmy bowiem po tak świeżej stracie +Bardzo hulali, ludzie, widzisz, hrabio, +Mogliby myśleć, że za lekko bierzem +Zgon tak bliskiego krewnego; dlatego +Wezwiem przyjaciół z jakie pół tuzina +I na tym koniec. Cóż mówisz na czwartek? + + +PARYS + +Rad bym, o panie, żeby już był jutro. + + +KAPULET + +To dobrze. Bądź nam zdrów. A więc we czwartek. +Wstąp–że do Julii, żono, nim spać pójdziesz, +Przygotuj ją do ślubu. Bądź zdrów, hrabio. +Światła! hej! światła do mego pokoju! +Tak już jest późno, żebyśmy nieledwie +Mogli powiedzieć: tak rano. Dobranoc. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA PIĄTA + +/ Pokój Julii. Wchodzą Romeo i Julia. / + + +JULIA + +Chcesz już iść? Jeszcze ranek nie tak bliski, +Słowik to, a nie skowronek się zrywa +I śpiewem przeszył trwożne ucho twoje. +Co noc on śpiewa owdzie na gałązce +Granatu, wierzaj mi, że to był słowik. + + +ROMEO + +Skowronek to, ów czujny herold ranku, +Nie słowik; widzisz te zazdrosne smugi, +Co tam na wschodzie złocą chmur krawędzie? +Pochodnie nocy już się wypaliły +I dzień się wspina raźnie na gór szczyty. +Chcąc żyć, iść muszę lub zostając — umrzeć. + + +JULIA + +Owo światełko nie jest świtem; jest to +Jakiś meteor od słońca wysłany, +Aby ci służył w noc na przewodnika +I do Mantui rozjaśnił ci drogę, +Zostań więc, nie masz potrzeby się śpieszyć. + + +ROMEO + +Niech mię schwytają, na śmierć zaprowadzą, +Rad temu będę, bo Julia chce tego. +Nie, ten brzask nie jest zapowiedzią ranka, +To tylko blady odblask lica luny; +To nie skowronek, co owdzie piosenką +Bijąc w niebiosa wznosi się nad nami. +Więcej mię względów skłania tu pozostać +Niż nagle odejść. O śmierci, przybywaj! +Chętnie cię przyjmę, bo Julia chce tego. +Cóż, luba? prawda, że jeszcze nie dnieje? + + +JULIA + +O, dnieje, dnieje! Idź, spiesz się, uciekaj! +Głos to skowronka grzmi tak przeraźliwie +I niestrojnymi, ostrymi dźwiękami +Razi me ucho. Mówią, że skowronek +Miło wywodzi; z tym się ma przeciwnie, +Bo on wywodzi nas z objęć wzajemnych. +Skowronek, mówią, z obrzydłą ropuchą +Zamienił oczy; o, rada bym teraz, +Żeby był także i głos z nią zamienił, +Bo ten głos, w smutnej rozstania potrzebie, +Dzień przywołując, odwołuje ciebie. +Idź już, idź: ciemność coraz to się zmniejsza. + + +ROMEO + +A dola nasza coraz to ciemniejsza! + +/ Wchodzi Marta. / + + +MARTA + +Pst! pst! + + +JULIA + + Co? + + +MARTA + + Starsza pani tu nadchodzi, +Dzień świta: baczność, bo się narazicie. + +/ wychodzi / + + +JULIA + +O okno, wpuść–że dzień, a wypuść życie! + + +ROMEO + +/ wychodząc przez okno / + +Bądź zdrowa! Jeszcze jeden uścisk krótki. + + +JULIA + +Już idziesz; o mój drogi! mój milutki! +Muszę mieć co dzień wiadomość o tobie; +A każda chwila równą będzie dobie. +Zgrzybieję licząc podług tej rachuby, +Nim cię zobaczę znowu, o mój luby. + + +ROMEO + +Ilekroć będę mógł, tylekroć twoję +Drogą troskliwość pewnie zaspokoję. + +/ znika za oknem / + + +JULIA + +Jak myślisz, czy się znów ujrzymy kiedy? + + +ROMEO + +Nie wątpię o tym, najmilsza, a wtedy +Wszystkie cierpienia nasze kwiatem tkaną +Kanwą do słodkich rozmów nam się staną. + + +JULIA + +Boże! przeczuwam jakąś ciężką dolę; +Wydajesz mi się teraz tam na dole +Jak trup, z którego znikły życia ślady. +Czy mię wzrok myli? Jakiżeś ty blady! + + +ROMEO + +I twoja także twarz jak pogrobowa. +Smutek nas trawi. Bądź zdrowa! bądź zdrowa! + + +JULIA + +/ odstępując od okna / + +O losie! ludzie mienią cię niestałym; +Toż więc przez zawiść tylko prześladujesz +Tych, co kochają stale? Bądź niestały, +Bo wtedy będę mogła mieć nadzieję, +Że go niedługo będziesz zatrzymywał +I wrócisz nazad. + + +PANI KAPULET + +/ za sceną / + + Julio! czyś już wstała? + + +JULIA + +Któż to mię woła! Głos–że to mej matki? +Nie spałaż ona czy wstała tak rano? +Jakiż niezwykły powód ją sprowadza? + +/ Wchodzi Pani Kapulet. / + + +PANI KAPULET + +Jak się masz, Julciu? + + +JULIA + + Niedobrze mi, matko! + + +PANI KAPULET + +Wciąż jeszcze płaczesz nad stratą Tybalta? +Chcesz–że go łzami dobyć z grobu? Choćbyś +Dopięła tego, wskrzesić go nie zdołasz. +Przestań więc; pewien żal może dowodzić +Wielkiej miłości, ale wielkość żalu +Dowodzi pewnej płytkości pojęcia. + + +JULIA + +Trudno na taką stratę nie być czułą. + + +PANI KAPULET + +Tak, ale płacząc czujesz tylko stratę, +Nie tego, po kim płaczesz, moje dziecko. + + +JULIA + +Tak czując stratę, mogę tylko płakać. + + +PANI KAPULET + +Przyznaj się jednak, że nie tyle płaczesz +Nad jego śmiercią, jako raczej nad tym, +Że jeszcze żyje ten łotr, co go zabił. + + +JULIA + +Jaki łotr, pani? + + +PANI KAPULET + + Ten ci łotr Romeo. + + +JULIA + +/ na stronie / + +On i łotr żyją daleko od siebie. + +/ głośno / + +Przebacz mu, Boże, tak jak ja przebaczam, +A przecież nie ma na świecie człowieka, +Który by bardziej ciężył mi na sercu. + + +PANI KAPULET + +Że mimo swoich niecnot jeszcze żyje. + + +JULIA + +Że go nie mogę dosiąc tym ramieniem, +Rada bym sama móc się na nim zemścić. + + +PANI KAPULET + +Dozna on zemsty; nie troszcz się i nie płacz, +Zlecę ja pewnej osobie w Mantui, +Gdzie ten wygnany renegat się schronił, +Dać mu traktament tak zniewalający, +Że wnet pospieszy za Tybaltem.Wtedy +Będziesz, spodziewam się, zaspokojona. + + +JULIA + +Nie zaspokoi mnie Romeo nigdy, +Dopóki tylko żyć będzie; tak silnie +Boleść po krewnym rozjątrza mi serce. +O pani, jeśli tylko znajdziesz kogo, +Co się podejmie podać mu truciznę, +Ja ją przyrządzę, by po jej wypiciu +Romeo zasnąć mógł jak najspokojniej. +Jakże mię korci słyszeć jego imię +I nie móc zaraz dostać się do niego, +By przywiązaniu memu do Tybalta +Dać odwet na tym, co go zamordował. + + +PANI KAPULET + +Znajdź ty sposoby, ja znajdę człowieka, +Teraz–że mam ci udzielić, dziewczyno, +Wesołych nowin. + + +JULIA + + Wesołe nowiny +Pożądanymi są w tak smutnych czasach. +Jakaż tych nowin treść, kochana matko? + + +PANI KAPULET + +Masz troskliwego ojca, moje dziecię; +On to, ażeby smutek twój rozproszyć, +Umyślił i wyznaczył dzień na radość +Tak dla cię, jak i dla mnie niespodzianą. + + +JULIA + +Cóż to za radość, matko? mogęż wiedzieć? + + +PANI KAPULET + +Ta, a nie inna, że w ten czwartek z rana +Piękny, szlachetny, młody hrabia Parys +Ma cię uczynić szczęśliwą małżonką +W Świętego Piotra kościele. + + +JULIA + + Na kościół +Świętego Piotra i Piotra samego! +Nigdy on, nigdy tego nie uczyni! +Zdumiewa mię ten pośpiech. Mam iść za mąż, +Nim ten, co moim ma być mężem, zaczął +Starać się o mnie, nim mi się dał poznać? +Proszę cię, matko, powiedz memu ojcu, +Że jeszcze nie chcę iść za mąż, a gdybym +Koniecznie miała iść, to bym wolała +Pójść za Romea, który, jak wiesz dobrze, +Jest mi z całego serca nienawistny, +Niż za Parysa. Ha! to mi nowina! + +/ Wchodzi Kapulet i Marta. / + + +PANI KAPULET + +Oto twój ojciec, powiedz mu to sama; +Zobaczym, jak on przyjmie twą odpowiedź. + + +KAPULET + +Kiedy dzień kona, niebo spuszcza rosę; +Ale po skonie naszego krewnego +Pada ulewny deszcz. Cóż to, dziewczyno? +Czy jesteś cebrem? Ciągle jeszcze we łzach? +Ciągłe wezbranie? W małej swej istocie +Przedstawiasz obraz łodzi, morza, wiatru: +Bo twoje oczy, jakby morze, ciągle +Falują łzami: biedne twoje ciało +Jak łódź żegluje po tych słonych falach. +Wiatrem na koniec są westchnienia twoje, +Które ze łzami walcząc, a łzy z nimi, +Jeżeli nagła nie nastąpi cisza, +Strzaskają twoją łódkę. I cóż, żono? +Czyś jej zamiary nasze objawiła? + + +PANI KAPULET + +Tak, ale nie chce i dziękuje za nie, +Bodajby była z grobem zaślubiona! + + +KAPULET + +Co? Jak to? Nie chce? Nie chce? Nie chce, mówisz? +Nie jest nam wdzięczna? Nie pyszni się z tego? +Nie poczytuje sobie za szczyt szczęścia, +Niegodna, żeśmy jej najgodniejszego +Z werońskich chłopców wybrali na męża? + + +JULIA + +Nie pysznam z tego, alem wdzięczna za to +Pyszna, zaiste, nie mogę być z tego, +Co nienawidzę; lecz wdzięczna być winnam +I za nienawiść w postaci miłości. + + +KAPULET + +Cóż to znów? cóż to? Logika w spódnicy! +Pysznam i wdzięcznam, i zasię nie wdzięcznam, +Jednak nie pysznam! Słuchaj, świdrzygłówko, +Nie dziękuj wdzięcznie ni się pyszń z niepyszna, +Lecz zbierz swe sprytne klepki na ten czwartek, +By pójść z Parysem do Świętego Piotra, +Albo cię każę zawlec tam na smyczy. +Rozumiesz? ty blednico, ty tłumoku; +Lalko łojowa! + + +PANI KAPULET + + Wstydź się! czyś oszalał? + + +JULIA + +Błagam cię, ojcze, na klęczkach cię błagam, +Pozwól powiedzieć sobie tylko słowo. + + +KAPULET + +Precz, wszetecznico! dziewko nieposłuszna! +Ja ci powiadam: gotuj się w ten czwartek +Iść do kościoła lub nigdy, przenigdy +Na oczy mi się więcej nie pokazuj. +Nic nie mów ani piśnij, ani trunij: +Palce mię świerzbią. Myśleliśmy, żono, +Że nas za skąpo Bóg pobłogosławił +Dając nam jedno dziecko; teraz widzę, +Że i to jedno jest jednym za wiele +I że w niej mamy bicz boży. Precz, plucho! +Cyganko jakaś! + + +MARTA + + Błogosław jej Boże! +Jegomość grzeszy, tak fukając na nią. + + +KAPULET + +Doprawdy! Czy tak sądzi wasza mądrość? +Idź–że pytlować gębą z kumoszkami. + + +MARTA + +Nie mówię bluźnierstw. + + +KAPULET + +Terefere kuku! + + +MARTA + +Czyż mówić zbrodnia? + + +KAPULET + +Milcz, stara trajkotko! +Schowaj swój rozum na babskie sejmiki. +Tu niepotrzebny. + + +PANI KAPULET + + Za gorący jesteś. + + +KAPULET + +Na miłość boską, to trzeba oszaleć! +W dzień, w noc, wieczorem, rano, w domu, w mieście, +Sam, w towarzystwie, we śnie i na jawie +Ciągle i ciągle ot, rozmyślam tylko +O jej zamęściu; i teraz, gdym znalazł +Dlań oblubieńca książęcego rodu, +Pana rozległych majątków, młodego, +Ukształconego, uposażonego +Dokolusieńka, jak mówią, w przymioty, +Jakich się może od mężczyzny żądać; +Trzeba, ażeby mi jedna smarkata, +Mazgajowata gęś odpowiedziała: +Nie chcę iść za mąż, nie mogę pokochać, +Jestem za młoda, wybaczcie mi, proszę. +Nie chcesz iść za mąż? a to nie idź, zgoda, +Ale mi nie właź w oczy; żeruj sobie, +Gdzie tylko zechcesz, byle nie w mym domu. +Zważ to, pamiętaj, nie zwykłym żartować. +Czwartek za pasem; przyłóż dłoń do serca; +Namyśl się dobrze; będziesz–li powolna, +Znajdziesz dobrego we mnie przyjaciela, +A nie, to marniej, żebrz, jęcz, mrzej pod płotem; +Bo jak Bóg w niebie, nigdy cię nie uznam +Za moje dziecko i z mojego mienia +Nawet źdźbło nigdy ci się nie oberwie. +Możesz się na to spuścić, jestem słowny. + +/ wychodzi / + + +JULIA + +Nie masz litości w niebie, która widzi +Całą głębokość mojego cierpienia? +Ty mię przynajmniej nie odpychaj, matko! +Zwlecz to małżeństwo na miesiąc, na tydzień +Albo mi pościel oblubieńcze łoże +W tymże grobowcu, w którym Tybalt leży. + + +PANI KAPULET + +Nie mów nic do mnie, nic ci nie odpowiem; +Rób, co chcesz, wszystko mi to obojętne. + +/ wychodzi / + + +JULIA + +O Boże! O ty, moja karmicielko! +Poradź mi, powiedz, jak temu zaradzić? +Mój mąż na ziemi, moja wiara w niebie; +Jakżeż ta wiara ma na ziemię wrócić, +Nim mój mąż sam mi ją powróci z nieba +Po opuszczeniu ziemi? Daj mi radę. +Niestety! Że też nieba mogą nękać +Tak mdłą istotę jak ja! Nic nie mówisz? +Nie masz–że żadnej pociechy, żadnego +Na to lekarstwa? + + +MARTA + + Mam–ci, a to takie: +Romeo na wygnaniu i o wszystko +Można iść w zakład, że cię już nie przyjdzie +Nagabać więcej, chybaby ukradkiem. +Ponieważ tedy rzecz tak stoi, sądzę, +Że nic lepszego nie masz do zrobienia +Jak pójść za hrabię. Dalipan, to wcale, +Co się nazywa, przystojny mężczyzna. +Romeo kołek przy nim; orzeł, pani, +Nie ma tak pięknych, żywych, bystrych oczu +Jak Parys. Nazwij mię hetką-pętelką, +Jeśli nie będziesz z kretesem szczęśliwa +W tym nowym stadle, bo ono jest stokroć +Lepsze niż pierwsze; a choćby nie było, +To i tak tamten pierwszy już nie żyje; +Tak jakby nie żył; przynajmniej dla ciebie, +Skoro, choć żyje, nie masz zeń pożytku. + + +JULIA + +Czy z serca mówisz? + + +MARTA + + Ba, i z duszy całej! +Jeśli nie z serca i nie z duszy, to je +Przeklnij oboje. + + +JULIA + + Amen! + + +MARTA + + Na co amen? + + +JULIA + +Bardzoś mi przez to dodała otuchy, +Idź–że i powiedz teraz mojej matce, +Że, naraziwszy się na gniew rodzica, +Poszłam do celi ojca Laurentego +Odprawić spowiedź i wziąć rozgrzeszenie. + + +MARTA + +O, idę! to mi pięknie i roztropnie. + +/ wychodzi / + + +JULIA + +Stara niecnoto! Zdradziecki szatanie! +Cóż jest niegodniej, cóż jest większym grzechem: +Czy tak mię kusić do krzywoprzysięstwa? +Czy lżyć małżonka mego tymiż usty, +Którymi tyle razy go pod niebo +Wznosiłaś chwaląc? Precz, uwodzicielko! +Serce me odtąd zamknięte dla ciebie. +Pójdę poprosić ojca Laurentego, +By mi dał radę, a jeśli żadnego +Na tę przeciwność nie będzie sposobu, +Znajdę moc w sobie wstąpienia do grobu. + +/ wychodzi / + + + + +AKT CZWARTY + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Cela Ojca Laurentego. Ojciec Laurenty i Parys. / + + +OJCIEC LAURENTY + +W ten czwartek zatem? To bardzo pośpiesznie. + + +PARYS + +Mój teść, Kapulet, życzy sobie tego; +A ja powodu nie mam, by odwlekać. + + +OJCIEC LAURENTY + +Nie znasz pan, mówisz, uczuć swojej przyszłej; +Krzywa to droga, ja takich nie lubię. + + +PARYS + +Bez miary płacze nad śmiercią Tybalta, +Małom jej przeto mówił o miłości, +Bo Wenus w domu łez się nie uśmiecha. +Ojciec jej, mając to za niebezpieczne, +Że się tak bardzo poddaje żalowi, +W mądrości swojej przyśpiesza nasz związek, +By zatamować źródło tych łez, które +W odosobnieniu cieką za obficie. +A w towarzystwie prędzej mogą ustać. +Znasz teraz, ojcze, powód tej nagłości. + + +OJCIEC LAURENTY + +/ na stronie / + +Obym mógł nie znać powodów do zwłoki! + +/ głośno / + +Patrz, hrabio, oto twa przyszła nadchodzi. + +/ Wchodzi Julia. / + + +PARYS + +Szczęsny traf dla mnie, piękna przyszła żono! + + +JULIA + +Być może, przyszłość jest nieodgadniona. + + +PARYS + +To „może” ma być już w ten czwartek z rana. + + +JULIA + +Co ma być, będzie. + + +OJCIEC LAURENTY + + Prawda to zbyt znana. + + +PARYS + +Przyszłaś się, pani, spowiadać przed ojcem? + + +JULIA + +Mówiąc to, panu bym się spowiadała. + + +PARYS + +Nie zaprzecz przed nim, pani, że mię kochasz. + + +JULIA + +Że jego kocham, to wyznam i panu. + + +PARYS + +Wyznasz mi także, tuszę, że mnie kochasz. + + +JULIA + +Gdyby tak było, większą by to miało +Wartość wyznane z daleka niż w oczy. + + +PARYS + +Biedna! łzy bardzo twarz twą oszpeciły. + + +JULIA + +Niewielkie przez to odniosły zwycięstwo; +Dosyć już była uboga przed nimi. + + +PARYS + +Tym słowem bardziej ją krzywdzisz niż łzami. + + +JULIA + +Nie jest to krzywda, panie, ale prawda, +I w oczy sobie ją mówię. + + +PARYS + + Twarz twoja +Do mnie należy, a ty jej uwłaczasz. + + +JULIA + +Nie przeczę; moja bowiem była inna. +Masz–li czas teraz, mój ojcze duchowny, +Czyli też mam przyjść wieczór po nieszporach? + + +OJCIEC LAURENTY + +Nie brak mi teraz czasu, smętne dziecię. +Racz, panie hrabio, zostawić nas samych. + + +PARYS + +Niech mię Bóg broni świętym obowiązkom +Stać na przeszkodzie! Julio, w czwartek z rana +Przyjdę cię zbudzić. Bądź zdrowa tymczasem +I przyjm pobożne to pocałowanie. + +/ wychodzi / + + +JULIA + +O! zamknij, ojcze, drzwi; a jak je zamkniesz, +Przyjdź płakać ze mną. Nie ma już nadziei! +Nie ma ratunku! Nie ma ocalenia! + + +OJCIEC LAURENTY + +Ach, Julio! Znam twą boleść; mnie samego +Nabawia ona prawie odurzenia, +Słyszałem, i nic tego nie odwlecze, +Że w przyszły czwartek wziąć masz ślub z tym hrabią + + +JULIA + +Nie mów mi, ojcze, że o tym słyszałeś; +Chyba, że powiesz, jak tego uniknąć, +Jeżeli w swojej mądrości nie znajdziesz +Żadnego na to środka, to przynajmniej +Postanowienie moje nazwij mądrym, +A w tym sztylecie zaraz znajdę środek. +Bóg złączył moje i Romea ręce, +Ty nasze dłonie; i nim ta dłoń, świętą +Pieczęcią twoją z Romeem spojona, +Inny akt stwierdzi, nim to wierne serce +W zdradzieckim buncie odda się innemu, +To ostrze zada śmierć sercu i dłoni. +Daj mi więc jaką radę, zaczerpniętą +Z długoletniego doświadczenia twego, +Albo bądź świadkiem, jak ten nóż rozstrzygnie +Sprawę pomiędzy mną a moim losem, +Wnet zaradzając temu, czego ani +Wiek, ani rozum nie mógł doprowadzić +Do rozwiązania zgodnego z honorem. +Mów prędko; pilno mi wstąpić do grobu, +Jeśli mi powiesz, że nie ma sposobu. + + +OJCIEC LAURENTY + +Stój, córko! Mam ja w myśli pewien środek, +Wymagający równie rozpaczliwej +Determinacji, jak jest rozpaczliwe +To, czemu chcemy zapobiec. Jeżeli, +Dla uniknięcia małżeństwa z Parysem, +Masz siłę woli odjąć sobie życie, +To się odważysz snadź na coś takiego, +Co będąc tylko podobnym do śmierci +Uwolni cię od hańby, jakiej chciałaś +Ujść przez zadanie jej sobie naprawdę. +Masz–li odwagę, toć wskażę ten środek. + + +JULIA + +O! każ mi, zamiast być żoną Parysa, +Skoczyć ze szczytu wieży; w rozbójniczych +Gościć jaskiniach, w legowiskach wężów, +Zamknij mię w jedną klatkę z niedźwiedziami +Albo mię wepchnij nocą do kostnicy, +Zewsząd pokrytej szczątkami szkieletów, +Poczerniałymi kośćmi i czaszkami, +Każ mi wejść żywcem w grób świeżo kopany +I w jeden całun z trupem się obwinąć; +Wszystko to dawniej dreszcz budziło we mnie, +Ale bez trwogi uczynię to zaraz, +Bylebym tylko pozostała czystą +Małżonką mego lubego kochanka. + + +OJCIEC LAURENTY + +Słuchaj więc; idź do domu, bądź wesoła, +Przystań na związek z hrabią. Jutro środa; +Staraj się jutro na noc zostać sama, +Niech Marta nie śpi ten raz w twym pokoju. +Masz tu flaszeczkę; weźmiesz ją do łóżka +I filtrowany likwor ten wypijesz; +A wnet po wszystkich żyłach cię przebiegnie +Usypiający dreszcz, który owładnie +Wszelką żywotną funkcją; wszystkie pulsa +Wstrzymają w tobie swe zwyczajne bicie; +Ni dech, ni ciepło nie wskaże, że żyjesz. +Róże ust twoich i policzków zbledną +Jak popiół; oczu zasłony zapadną, +Jak gdy dłoń śmierci zakrywa dzień życia; +Każdy twój członek pozbawiony władzy +Zdrętwieje, stęgnie, zziębnie jak u trupa. +I w tym pozornym stanie nagłej śmierci +Zostawać będziesz czterdzieści dwie godzin, +Wtedy się ockniesz jak ze snu błogiego. +Gdy więc nazajutrz z rana narzeczony +Przyjdzie cię zbudzić, znajdzie cię umarłą; +Po czym, jak każe zwyczaj, przystrojona +W godowe szaty, w odsłoniętej trumnie, +Złożoną będziesz pod owym sklepieniem, +Gdzie leżą wszyscy ze krwi Kapuletów. +Uwiadomiony tymczasem przeze mnie +O naszym planie, Romeo przybędzie; +Wraz ze mną czekać będzie w owym lochu +Na twe ocknienie i tej samej nocy +Uprowadzi cię skrycie do Mantui. +To cię uchroni od hańby grożącej; +Jeśli brak woli lub niewieścia bojaźń +Od wykonania tego cię nie wstrzyma. + + +JULIA + +O, daj mi, daj mi! nie mów o bojaźni! + + +OJCIEC LAURENTY + +Masz, idź, bądź niewzruszona i szczęśliwa +W tym przedsięwzięciu! Wyprawię natychmiast +Jednego z naszych braci do Mantui +Z listem do twego męża. + + +JULIA + + O nadziejo! +Ty mi bądź bodźcem, a hasłem Romeo! +Bądź zdrów, mój ojcze! + +/ odchodzi / + + + +SCENA DRUGA + +/ Pokój w domu Kapuletów. Wchodzą Kapulet, Pani Kapulet, Marta i słudzy. / + + +KAPULET + +/ do Służącego / + +Proś te osoby, co tu są spisane. + +/ Służący wychodzi. / + +A waść dwudziestu biegłych zbierz kucharzy. + + +DRUGI SŁUŻĄCY + +Nie będzie zły ani jeden, jaśnie panie, bo się przekonam wprzód o każdym, czy umie sobie oblizywać palce. + + +KAPULET + +A to na co? + + +DRUGI SŁUŻĄCY + +Zły to kucharz, jaśnie panie, co nie oblizuje sobie palców, o którym się więc przekonam, że tego nie umie, tego nie sprowadzę. + + +KAPULET + +Ruszaj! + +/ Wychodzi Służący. / + +Wątpię, czy wszystko na czas wygotujem. +Bodaj cię! Prawdaż to, że Julia poszła +Do ojca Laurentego? + + +MARTA + + Poszła, panie. + + +KAPULET + +To dobrze; może on co dla niej wskóra. +Cięta, uparta to skóra na buty. + +/ Wchodzi Julia. / + + +MARTA + +Patrz pan, jak raźnie wraca od spowiedzi. + + +KAPULET + +No, sekutnico, gdzie żeś to bywała? + + +JULIA + +Gdzie mię żałować nauczono, panie, +Za grzech uporu i nieposłuszeństwa +Naprzeciw woli twojej. Świątobliwy +Kapłan Laurenty kazał mi się rzucić +Do twych nóg i o przebaczenie prosić. +Przebacz mi, ojcze! będę już uległa. + + +KAPULET + +Niech tam kto pójdzie prosić pana hrabię: +Jutro mieć muszę spleciony ten węzeł. + + +JULIA + +Spotkałam hrabię w celi Laurentego +I okazałam mu miłość, jak mogłam, +Nie przekraczając granicy skromności. + + +KAPULET + +To co innego; tak, to dobrze, powstań; +Tak być powinno, tak córce przystoi. +Prosić tu hrabię, żeby przyszedł zaraz. +Dalipan, święty to człek z tego mnicha; +Słusznie mu całe miasto cześć oddaje. + + +JULIA + +Marto, pójdź ze mną do mego pokoju. +Wszak mi pomożesz przymierzyć przyborów, +Jakie na jutro uznasz za stosowne? + + +PANI KAPULET + +Po co dziś? jutro będzie dosyć czasu. + + +KAPULET + +Idź z nią, idź, jutro pójdziem do kościoła. + +/ Julia z Martą wychodzi. / + + +PANI KAPULET + +Nie wiem, czy zdążym z przygotowaniami; +Już wieczór. + + +KAPULET + + Nie troszcz się; dojrzę wszystkiego +I wszystko będzie dobrze, za to ręczę. +Idź do Juleczki, pomóż jej się przebrać. +Ja się tej nocy nie położę; będę +Na ten raz pełnił urząd gospodyni. +Hej, służba! Cóż to? wszyscy się rozeszli? +Mniejsza z tym, pójdę sam hrabię uprzedzić +O zaszłej zmianie. Lekko mi na sercu, +Że się ten kozioł przecie opamiętał. + +/ Wychodzą. / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Pokój Julii. Wchodzi Julia i Marta. / + + +JULIA + +Tak, ten strój wezmę. Ale, złota nianiu, +Proszę cię, zostaw mię na tę noc samą, +Bo dużo muszę pacierzy odmówić +Dla uproszenia sobie względów niebios +Nad moim stanem, jak wiesz, pełnym grzechu. + +/ Wchodzi Pani Kapulet. / + + +PANI KAPULET + +Takeś zajęta? Mam–że ci dopomóc? + + +JULIA + +Nie, pani; jużeśmy we dwie wybrały, +Co mi na jutro może być potrzebne. +Pozwól, bym teraz sama pozostała, +I niechaj Marta spędzi tę noc z tobą. +Pewnam, że wszyscy macie dość roboty +Przy tym tak nagłym obchodzie. + + +PANI KAPULET + + Dobranoc! +Połóż się, spocznij; potrzebujesz tego. + +/ Wychodzą Pani Kapulet i Marta. / + + +JULIA + +Dobranoc! Bóg wie, kiedy się zobaczym. +Zimny dreszcz trwogi na wskroś mię przejmuje +I jakby mrozi we mnie ciepło życia. +Zawołam na nie, by mnie pokrzepiły; +Nianiu! I po cóż tu ona? Straszliwy +Ten czyn wymaga właśnie samotności. +Ha! pójdź, flakonie! +Gdyby jednakże ten płyn nie skutkował? +Miałażbym gwałtem z hrabią być złączona? +Nie, nie, ucieczka w tym: leż tu w odwodzie. + +/ kładzie na stole sztylet / + +A gdyby też to miała być trucizna, +Którą mi ksiądz ten zręcznie śmierć chce zadać, +By ujść zarzutu, że dał ślub kobiecie, +Którą już pierwej zaślubił z kim innym? +To by być mogło; ale nie, tak nie jest, +Bo jego świętość jest wypróbowana, +I nawet myśli tej nie chcę przypuszczać. +Lecz gdybym w grobie się ocknęła pierwej, +Nim mię Romeo przyjdzie oswobodzić? +To byłoby okropnie! +Nie udusiłażbym się wśród tych sklepień, +Gdzie nigdy zdrowe nie wnika powietrze, +I nie umarłażbym wprzód, nim Romeo +Przyjdzie na pomoc? A choćbym i żyła, +Czyliżby straszny wpływ nocy i śmierci, +Którą dokoła będę otoczona, +Obok wrażenia, jakie sprawić musi +Samaż miejscowość tego sklepionego +Starożytnego lochu, w którym kości +Zmarłych mych przodków od lat niepamiętnych +Nagromadzone leżą, kędy świeżo +Złożony Tybalt gnije pod całunem; +I kędy nocą, o pewnych godzinach, +Duchy, jak mówią odbywają schadzki; +Niestety! czyliżby prawdopodobnie +To wszystko, gdybym wcześniej się ocknęła, +A potem zapach trupi, krzyk podobny +Do tego, jaki wydaje ów korzeń +Ziela pokrzyku, gdy się go wyrywa, +Krzyk wprawiający ludzi w obłąkanie, +Czyliżby wszystko to, w razie ocknienia +Nie pomieszało mi zmysłów? Czyliżbym +Po szalonemu nie igrała wtedy +Z kośćmi mych przodków? nie poszła się pieścić +Z trupem Tybalta? i w tym rozstrojeniu +Nie rozbiłażbym sobie rozpaczliwie +Głowy piszczelą którego z pradziadów +Jak pałką? Patrzcie! patrzcie! zdaje mi się, +Że duch Tybalta widzę ścigający +Romea za to, że go wygnał z ciała. +Stój! stój, Tybalcie! + +/ przytyka flakon do ust / + + Do ciebie, mój luby, +Spełniam ten toast zbawienia lub zguby. + +/ Wypija napój i rzuca się na łóżko. / + + + +SCENA CZWARTA + +/ Sala w domu Kapuletów. Wchodzą Pani Kapulet i Marta. / + + +PANI KAPULET + +Weź te półmiski i wydaj korzenie. + + +MARTA + +Piekarz o pigwy woła i daktyle. + +/ Wchodzi Kapulet. / + + +KAPULET + +Śpieszcie się, śpieszcie! Już drugi kur zapiał; +Poranny dzwonek ozwał się: to trzecia, +Dojrzyj ciast, moja Marto, nie szczędź przypraw. + + +MARTA + +Co to za wścibstwo? Idź–że się pan przespać. +Dalipan, jutro się nam rozchorujesz +Z tego niewczasu. + + +KAPULET + + Ani krzty! Do licha! +Nie wysypiałem się dla spraw mniej ważnych, +A przecież nigdy nie zachorowałem. + + +PANI KAPULET + +Wiem ci ja dobrze, wiem, umiał jegomość +Swojego czasu myszkować; lecz teraz +Ja czuwam nad tym, abyś pan nie czuwał. + +/ Wychodzą Pani Kapulet i Marta. / + + +KAPULET + +Zazdrosna sztuka! + +/ Wchodzą słudzy z rożnami, koszami i drzewem. / + + Hej! co tam niesiecie? + + +PIERWSZY SŁUGA + +Rzeczy do kuchni, ale nie wiem jakie. + + +KAPULET + +Śpiesz się. + +/ Wychodzi Służący. / + + Idź, wasze, suchszych szczap narąbać; +Piotr ci kloc wskaże po temu. + + +DRUGI SŁUGA + + Jeżeli +O kloca idzie, to dość mnie samego; +Nie potrzebuję się zwracać do Piotra. + +/ wychodzi / + + +KAPULET + +Masz słuszność; żywo! Wesołe ladaco! +Sam będziesz klocem. Dalipan, już dnieje +I hrabia będzie tu zaraz z muzyką. +Tak przyrzekł. + +/ Słychać muzykę. / + + Otóż idzie; już go słychać. +Hej! Żono! Marto! Chodźcie tu! Hej! Marto! + +/ Wchodzi Marta. / + +Idź, obudź Julkę, ubierz ją co żywo. +Ja pogawędzę tymczasem z Parysem. +Śpiesz się, nie marudź; pan młody już przyszedł. +Co tchu się zwijaj. + +/ wychodzi / + + + +SCENA PIĄTA + +/ Pokój Julii. Julia w łóżku. Wchodzi Marta. / + + +MARTA + +Panienko! Julciu! Jak się to zaspało! +Wstawaj gołąbku! Wstawaj! Wstydź się, śpiochu! +Panienko! duszko! rybko! Ani mrumru! +Chcesz, widzę, wyspać się za cały tydzień. +Jakbyś wiedziała, że ci hrabia Parys +Następnej nocy nie da oka zmrużyć. +Odpuść mi, Panie, amen! Jak śpi smacznie! +Muszę ją jednak zbudzić. Julciu! Julciu! +Niech no cię hrabia Parys tak zastanie, +To się dopiero zerwiesz. Cóż to? w sukni? +Jużeś ubrana i znów się pokładłaś? +Dosyć już tego! Julciu! Panno Julio! - +Ha! przez Bóg żywy! Na pomoc! na pomoc! +Ona nie żyje! O, ja nieszczęśliwa! +Po co mi było się rodzić? Na pomoc! +Choć trochę akwawity! Panie! Pani! + +/ Wchodzi Pani Kapulet. / + + +PANI KAPULET + +Co za hałas? + + +MARTA + + O dniu niefortunny! + + +PANI KAPULET + +Mów, co się stało? + + +MARTA + + Patrz, pani. + + +PANI KAPULET + + O nieba! +O moje dziecię! o moja pociecho! +Wstań! odżyj albo umrę razem z tobą! +Na pomoc! wołaj pomocy! + +/ Wchodzi Kapulet. / + + +KAPULET + +Co za guzdralstwo! Pan młody już czeka. + + +MARTA + +Ona nie żyje; rozstała się z życiem! +O dniu żałosny! + + +PANI KAPULET + + O dniu opłakany! +Ona nie żyje, nie żyje, nie żyje! + + +KAPULET + +Puśćcie mię, niech zobaczę… Jak lód zimna; +Krew w niej zastygła; członki jej zdrętwiały… +Dawno już życie z tych ust uleciało. +Śmierć ją zwarzyła, jak mróz najpiękniejszy +Pierwiosnek w maju. Nieszczęsny ja starzec! + + +MARTA + +O niefortunny dniu! + + +PANI KAPULET + + O dniu boleści! + + +KAPULET + +Śmierć ta, niszcząca wszystkie me nadzieje, +Głos mi tamuje i zamyka usta. + +/ Wchodzi Ojciec Laurenty i Parys z muzykantami. / + + +OJCIEC LAURENTY + +Czy panna młoda już jest w pogotowiu +Iść do kościoła? + + +KAPULET + + Iść, ale nie wrócić; +O synu, w wilię dnia twojego ślubu +Śmierć zaślubiła twą oblubienicę. +Patrz, oto leży ten kwiat w jej uścisku. +Śmierć jest mym zięciem, śmierć jest mym dziedzicem. +Umrę i wszystko jej oddam, bo wszystko +Oddaje śmierci, kto oddaje ducha. + + +PARYS + +Tak dawnom wzdychał do tego poranku +I takiż widok czekał mię u mety! + + +PANI KAPULET + +Dniu nienawistny, przeklęty! ohydny, +Stokroć obmierzły, jakiemu równego +W obiegu swoim czas jeszcze nie widział! +Jedno mieć tylko, jedno biedne dziecko, +Jedną uciechę i jedną pociechę. +I tę zabiera śmierć nielitościwa! + + +MARTA + +O smutny, smutny dniu! o dniu żałosny! +Najopłakańszy, najniefortunniejszy, +Jaki widziałam w życiu kiedykolwiek! +O dniu! o smutny dniu! O dniu żałosny! +Nie było nigdy jeszcze dnia takiego. +O! stokroć smutny dniu, stokroć żałosny! + + +PARYS + +Okrutna, sroga świętokradzka śmierci! +Tyś mię podeszła, obdarła, zgnębiła. +Przez ciebiem niebo stracił, okrutnico! +O Julio! luba! życie! już nie życie. +Nie mniej jednakże luba i po śmierci! + + +KAPULET + +Zawistny, twardy, niecny, zbójczy losie! +Po cóż ci, po co było tak tyrańsko +Wniwecz obracać naszą uroczystość! +O moje dziecko! raczej duszo moja, +Nie moje dziecko, bo dziecko jest trupem; +I wraz z nim cała pociech mych ostoja, +Cały wdzięk życia stał się śmierci łupem! + + +OJCIEC LAURENTY + +Przestańcie! Rozpacz nie leczy rozpaczy. +Nadobne dziecię to było własnością +Zarówno nieba, jak i waszą, niebo +Zabrało swoją część; tym lepiej dla niej, +Wyście nie mogli waszej części ziemskiej +Ustrzec od śmierci, ale część jej lepszą +Niebo zachowa w wiekuistym życiu. +Jej wywyższenie było szczytem waszych +Życzeń i dążeń. W nim zakładaliście +Swój raj na ziemi i płaczecie teraz, +I rozpaczacie, widząc ją wzniesioną +Ponad obłoki do istnego raju? +O, zła to miłość jęczeć z żalu wtedy, +Kiedy tym, których kochamy, jest dobrze. +Nie ta dziewica dobrze poszła za mąż, +Co długie lata przeżyła w zamęściu, +Lecz ta, co młodo zamężną umiera. +Połóżcie tamę łzom i umaiwszy +To piękne ciało liśćmi rozmarynu, +Każcie je, wedle zwyczaju, niebawem +W świątecznych szatach zanieść do kościoła. +Świętymi wprawdzie są boleści prawa, +Przecież rozsądek z łez się naigrawa. + + +KAPULET + +Cośmy na gody poprzysposabiali, +To musi teraz posłużyć na pogrzeb; +Weselna uczta zamieni się w stypę, +Dźwięk strun w jęk dzwonów, pieśni w smętne treny, +Mirtowy wieniec martwą skroń otoczy, +Słowem, wszystko się w opak przeistoczy. + + +OJCIEC LAURENTY + +Wyjdźcie stąd, państwo, i ty, hrabio, także. +Niech się gotuje każdy odprowadzić +Te piękne zwłoki na wieczny spoczynek. +Snadź niebo na was o coś zagniewane; +Nie jątrzcież jego gniewu jeszcze gorzej +Oporem przeciw świętej woli bożej. + +/ Wychodzą Kapulet, Pani Kapulet, Parys i Ojciec Laurenty. / + + +PIERWSZY MUZYKANT + +Trzeba nam podobno schować dudy w miech i wynieść się za drzwi. + + +MARTA + +Tak, tak, schowajcie swoje instrumenta, +Poczciwi ludzie, nie ma tu co robić. + + +DRUGI MUZYKANT + +Możeć się jeszcze co znajdzie. + +/ Wchodzi Piotr. / + + +PIOTR + +Zagrajcie mi na basetli, panowie muzykanci, zagrajcie mi na basetli, jeżeli mi dobrze życzycie. + + +PIERWSZY MUZYKANT + +Dlaczego na basetli? + + +PIOTR + +Bo moja dusza gra teraz na drumli. Zagrajcie mi co smętnie skocznego dla rozweselenia. + + +PIERWSZY MUZYKANT + +Daj nam waść pokój; nie pora teraz do gędźby. + + +PIOTR + +Nie chcecie zatem? + + +PIERWSZY MUZYKANT + +Nie. + + +PIOTR + +Czekajcie, zapłacę wam za to. + + +PIERWSZY MUZYKANT + +Czym takim? + + +PIOTR + +Nie brzęczącą monetą, jak mi Bóg miły! ale bitą monetą; monetą godną rzępołów. + + +PIERWSZY MUZYKANT + +To my się waćpanu równą monetą odpłacimy; monetą godną lokajów. + + +PIOTR + +Wprzód ja wam lokajską klingą zagram po brzuchu. + + +DRUGI MUZYKANT + +Schowaj, waćpan, swój rożen, a wydobądź lepiej swój dowcip. + + +PIOTR + +Strzeżcie się ostrza mego dowcipu, bo was przeszyje na wylot. Baczność! + +/ śpiewa / + + +Gdy z piersi płynie jęk, +A serce żal zakrwawia, +Muzyki srebrny dźwięk… + +Dlaczego srebrny dźwięk? Dlaczego muzyki srebrny dźwięk? Cóż waść na to, mości Barania Kiszko? + + +PIERWSZY MUZYKANT + +Już–ci dlatego, że srebro ma dźwięk miły. + + +PIOTR + +Pleciesz! a waść co na to, mości Klawicymbale? + + +DRUGI MUZYKANT + +Dlatego sądzę, że muzykanci grają za srebro. + + +PIOTR + +Pleciesz także! A waść co o tym sądzisz, mości Kaleczyuchu? + + +TRZECI MUZYKANT + +Nie wiem doprawdy, co o tym sądzić. + + +PIOTR + +O, przepraszam, zapomniałem, że jesteś śpiewakiem. No, to ja powiem za ciebie: „Muzyki srebrny dźwięk” mówi się dlatego, że muzykanci rzadko kiedy złoto za muzykę dostają. + +/ wychodzi śpiewając / + +Muzyki srebrny dźwięk +Natychmiast ulgę sprawia. + + +PIERWSZY MUZYKANT + +Cóż to za bezczelny łotr z tego hultaja! + + +DRUGI MUZYKANT + +Pal go kaci! Zejdźmy tam na dół wmieszać się między orszak żałobny i czekać, rychło co spadnie z półmiska. + +/ Wychodzą. / + + + + +AKT PIĄTY + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Mantua. Ulica. Wchodzi Romeo. / + + +ROMEO + +Jeżeli można ufać sennym wróżbom, +Wkrótce mię czeka jakaś wieść radosna. +Król mego łona oddycha swobodnie +I duch mój przez dzień cały niezwyczajnie +Lekkim nad ziemię wznosi się polotem: +Śniłem, że moja ukochana przyszła +I że znalazła mię nieżywym (dziwny +Sen, co pozwala myśleć umarłemu!), +Lecz ona swymi pocałowaniami +Tyle tchu wlała w martwe moje usta, +Żem nagle odżył i został cesarzem. +Ach, jakże słodką jest miłość naprawdę, +Kiedy jej mara taką rozkosz sprawia! + +/ Wchodzi Baltazar. / + +Wieści z Werony! - Cóż tam, Baltazarze? +Czy mi przynosisz list od Laurentego? +Co robi Julia? Czy zdrów jest mój ojciec? +Jak się ma Julia? Po raz drugi pytam. +Bo nie ma złego, jeśli jej jest dobrze. + + +BALTAZAR + +Wszystko więc dobrze, bo jej już źle nie jest; +Ciało jej leży w lochach Kapuletów, +A duch jej gości między aniołami. +Widziałem, jak ją złożono do sklepień, +I wziąłem pocztę, aby o tym panu +Donieść czym prędzej. Przebacz pan, że taką +Złą wieść przynoszę; wszakże uwiadomić +Pana o wszystkim byłem w obowiązku. + + +ROMEO + +Maż to być prawdą? Drwię sobie z was, gwiazdy! +Wszak wiesz, gdzie mieszkam? Przynieś mi papieru +I atramentu, idź potem na pocztę +Zamienić konie. Wyjeżdżam tej nocy. + + +BALTAZAR + +Błagam cię, panie, zachowaj cierpliwość; +Wyglądasz blado, ponuro i wzrok twój +Coś niedobrego zapowiada. + + +ROMEO + + Cicho. +Mylisz się; zostaw mię, zrób, com rozkazał. +Czy nie masz listu od księdza? + + +BALTAZAR + + Nie, panie. + + +ROMEO + +Mniejsza więc o to. Idź zamówić konie; +Wkrótce pospieszę za tobą. + +/ Wychodzi Baltazar. / + + Tak Julio! +Tej jeszcze nocy spocznę przy twym boku: +O środek tylko idzie. O, jak prędko +Zły zamiar wnika w myśl zrozpaczonego! +Gdzieś niedaleko stąd mieszka aptekarz: +Przed paru dniami widziałem go, pomnę, +Jak zasępiony, w podartym odzieniu, +Przebierał zioła; zapadłe miał oczy. +Ciało od wielkiej nędzy jak wiór wyschłe. +W nikczemnym jego sklepiku żółw wisiał; +Wypchany aligator obok szczątków +Dziwnego kształtu ryb; na jego półkach +Leżała tu i ówdzie zbieranina +Próżnych flasz, słojów, zielonych czerepów, +Pęcherzów, stęchłych nasion; resztki sznurków +I zapleśniałe kawałki lukrecji. +Na widok tego pomyślałem sobie: +Komu by była potrzebna trucizna, +Której w Mantui sprzedaż gardłem karzą, +Niechajby przyszedł do tego hołysza, +On by dostarczył mu jej. Myśl ta była, +Niestety! wróżbą mej potrzeby własnej; +Sam w niej dziś jestem i tenże sam człowiek +Z potrzeby będzie musiał jej zaradzić. +Jeżeli się nie mylę, tu on mieszka; +Z powodu święta kram jego zamknięty — +Hej! aptekarzu! + +/ Wchodzi Aptekarz. / + + +APTEKARZ + + Któż to woła takim +Donośnym głosem? + + +ROMEO + + Zbliż się tu, człowieku, +Widzę, że jesteś w niezamożnym stanie; +Weź te czterdzieści dukatów, a daj mi +Drachmę trucizny takiej, co by mogła +Po wszystkich żyłach rozejść się od razu +I nienawistne życie odjąć temu, +Co jej zażyje; co by tak gwałtownie +Wygnała oddech z piersi, jak gwałtownie +Lontem dotknięty proch wypędza pocisk +Z czeluści działa. + + +APTEKARZ + + Mam ja taki środek; +Ale w Mantui prawo śmiercią karze +Każdego, co się waży go udzielić. + + +ROMEO + +Tak bardzo jesteś biedny, tak cię srodze +Los upośledza i boisz się umrzeć? +Głód z twych lic, z oczu patrzy niedostatek; +Łatana nędza wisi na twym grzbiecie; +Świat ci nie sprzyja ani prawo świata, +Bo świat nie dajeć prawa być bogatym; +Drwij więc z praw, przyjm to i przestań być biednym. + + +APTEKARZ + +Ubóstwo, a nie chęć skłania mnie ulec. + + +ROMEO + +Ubóstwo twoje też, nie chęć opłacam. + + +APTEKARZ + +Weź pan to, rozczyń w jakimkolwiek płynie +I płyn ten wypij, a choćbyś miał siłę +Dwudziestu ludzi, wnet wyzioniesz ducha! + + +ROMEO + +Oto masz złoto, tę truciznę zgubną +Dla duszy ludzkiej, która więcej zabójstw +Na tym obmierzłym świecie dokonywa +Niż owe marne preparata, których +Pod karą śmierci sprzedać ci nie wolno. +Nie ty mnie, ja ci sprzedałem truciznę. +Bądź zdrów: kup strawy i odziej się w mięso. +Kordiale, nie trucizno, pójdź mi służyć +U grobu Julii, bo tam cię mam użyć. + +/ Rozchodzą się. / + + + +SCENA DRUGA + +/ Cela Ojca Laurentego. Ojciec Laurenty sam. / + + +BRAT JAN + +/ za sceną / + +Otwórz, wielebny ojcze franciszkanie. + + +OJCIEC LAURENTY + +Toć nie czyj inny głos, jak brata Jana. + +/ otwiera drzwi / + +Witaj z Mantui! Cóż Romeo? Masz–li +Ustną odpowiedź jego czy na piśmie? + +/ Wchodzi Brat Jan. / + + +BRAT JAN + +Kiedy za jednym bosym zakonnikiem +Naszej reguły, który miał iść ze mną +I był przy chorym, poszedłem na miasto +I jużem znalazł go, miejscy pachołcy +Podejrzewając, żeśmy byli w domu +Tkniętym zarazą, opieczętowali +Drzwi i nie chcieli nas puścić na zewnątrz. +Nie mogłem się więc udać do Mantui. + + +OJCIEC LAURENTY + +Któż tedy zaniósł mój list do Romea? + + +BRAT JAN + +Nikt go nie zaniósł — oto jest; nie mogłem +Ani go posłać do Mantui, ani +Wam go odesłać, tak nas pilnowano. + + +OJCIEC LAURENTY + +Nieszczęsny trafie! ten list był tak ważny! +Niedoręczenie go może fatalne +Skutki sprowadzić. Biegnij, bracie Janie; +Postaraj no się gdzie o drąg żelazny +I tu go przynieś. + + +BRAT JAN + + Natychmiast przyniosę. + + +OJCIEC LAURENTY + +Muszę czym prędzej spieszyć do grobowca. +W ciągu trzech godzin Julia się przebudzi. +Gniewać się na mnie będzie, żem Romea +Nie uwiadomił o tym, co się stało; +Ale napiszę do niego raz jeszcze +I tu ją skryję do jego przybycia. +Biedny ty prochu: w grobie już za życia! + +/ wychodzi / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Cmentarz, na nim grobowiec rodziny Kapuletów. Wchodzi Parys z Paziem, niosącym kwiaty i pochodnię. / + + +PARYS + +Daj mi pochodnię, chłopcze, i idź z Bogiem, +Lub zgaś ją, nie chcę, żeby mię widziano. +Idź się położyć owdzie pod cisami +I ucho przyłóż do ziemi, a skoro +Usłyszysz czyje kroki na cmentarzu, +Którego ryty grunt łatwo je zdradzi, +Wtedy zagwizdnij na znak, że ktoś idzie. +Daj mi te kwiaty. Idź, zrób, jakem kazał. + + +PAŹ + +Straszno mi będzie pozostać samemu +Wpośród cmentarza; jednakże spróbuję. + +/ oddala się / + + +PARYS + +Drogi mój kwiecie, kwieciem posypuję +Twe oblubieńcze łoże. Baldachimem +Twym są, niestety, głazy i proch marny, +Które ożywczą wodą co noc zroszę +Lub, gdy jej braknie, łzami mej rozpaczy +I tak co nocy na twoją mogiłę +Kwiat będę sypał i gorzkie łzy ronił. + +/ Paź gwiżdże. / + +Chłopiec mój daje hasło; ktoś się zbliża. +Czyjaż to stopa śmie nocą tu zmierzać +I ten żałobny mój przerywać obrzęd? +Z pochodnią nawet! Odstąpmy na chwilę. + +/ Oddala się. Wchodzi Romeo i Baltazar z pochodnią, oskardem itp. / + + +ROMEO + +Podaj mi oskard i drąg. Weź to pismo; +Oddasz je memu ojcu jak najraniej. +Daj no pochodnię. Co bądź tu usłyszysz +Albo zobaczysz, pamiętaj, jeżeli +Miłe ci życie, pozostać z daleka +I nie przerywać biegu mej czynności. +W to łoże śmierci wejść chcę częścią po to, +Aby zobaczyć tę, co w nim spoczywa, +Lecz głównie po to, aby zdjąć z jej palca +Szacowny pierścień, który mi do czegoś +Ważnego nieodbicie jest potrzebny. +Idź więc, zastosuj się do moich życzeń. +Gdybyś zaś, płochą zdjęty ciekawością, +Wrócił podglądać dalsze moje kroki, +Na Boga, wszystkie kości bym ci roztrząsł +I posiał nimi ten niesyty cmentarz. +Umysł mój dziko jest usposobiony, +Niepowstrzymaniej i nieubłaganiej +Niż głodny tygrys lub wzburzone morze. + + +BALTAZAR + +Odejdę, panie, i będęć posłuszny. + + +ROMEO + +Okażesz mi tym przyjaźń. Weź ten worek, +Poczciwy chłopcze, bądź zdrów i szczęśliwy. + + +BALTAZAR + +/ na stronie / + +Bądź jak bądź, stanę tu gdzie na uboczu, +Bo mu zły jakiś zamiar patrzy z oczu. + +/ oddala się / + + +ROMEO + +Czarna pieczaro, o! ty wnętrze śmierci, +Tuczne najdroższym na tej ziemi szczątkiem, +Otwórz mi swoją zardzewiałą paszczę, +A ja ci nową żertwę rzucę za to. + +/ odbija drzwi grobowca / + + +PARYS + +To ten wygnany, zuchwały Monteki, +Co zamordował Tybalta, po którym +Żal, jak mniemają, sprowadził śmierć Julii; +I on tu przyszedł knuć jeszcze zamachy +Przeciw umarłym; muszę go powstrzymać, + +/ postępuje naprzód / + +Spuść świętokradzką dłoń, niecny Monteki! +Możeż się zemsta aż za grób rozciągać? +Skazany zbrodniu, aresztuję ciebie; +Bądź mi posłuszny i pójdź; musisz umrzeć. + + +ROMEO + +Muszę, zaprawdę, i po tom tu przyszedł. +Młodzieńcze, nie drażń człowieka w rozpaczy; +Zostaw mię, odejdź; pomyśl o tych zmarłych +I zadrżyj. Błagam cię na wszystkie względy, +Nie wal nowego grzechu na mą głowę, +Przyprowadzając mię do pasji; odejdź! +Na Boga, życzę ci lepiej niż sobie; +Bom ja tu przyszedł przeciw sobie zbrojny. +O! odejdź, odejdź! żyj i powiedz potem: +„Z łaski szaleńca cieszę się żywotem.” + + +PARYS + +Za nic mam wszelkie twoje przełożenia +I aresztuję cię jako złoczyńcę. + + +ROMEO + +Wyzywasz moją wściekłość, broń się zatem. + +/ walczą / + + +PAŹ + +O nieba! biją się, biegnę po wartę. + +/ wychodzi / + + +PARYS + +/ padając / + +Zabity jestem. O, jeśli masz litość, +Otwórz grobowiec i złóż mnie przy Julii. + +/ umiera / + + +ROMEO + +Stanieć się zadość. Lecz któż to jest taki? +To hrabia Parys, Merkucja plemiennik! +Cóż to mi w drodze prawił mój służący? +Lecz wtedy moja nieprzytomna dusza +Uwagi na to nie zwróciła; Parys, +Mówił, podobno miał zaślubić Julię. +Czy on to mówił? czy mi się to śniło? +Czyli też jestem w obłąkaniu myśląc, +Że jego wzmianka o Julii tak brzmiała? +Daj mi uścisnąć twą dłoń, o ty, w jedną +Księgę niedoli ze mną zapisany! +Złożę twe zwłoki w tryumfalnym grobie. +W grobie? nie, młoda ofiaro, nie w grobie, +W latarni raczej, bo tu Julia leży; +A blask jej wdzięków zmienia to sklepienie +W przybytek światła. Spoczywaj w spokoju, +Trupie, rękami trupa pogrzebany! + +/ składa ciało Parysa w grobowcu / + +Mówią, że nieraz ludzie bliscy śmierci +Miewali chwile wesołe; ich stróże +Zwą to ostatnim przedśmiertnym wybłyskiem; +Coś podobnego i u mnie się zdarza? +Julio! kochanko moja! moja żono! +Śmierć, co wyssała miód twojego tchnienia, +Wdzięków twych zatrzeć nie zdołała jeszcze. +Nie jesteś jeszcze zwyciężoną: karmin, +Ten sztandar wdzięków, nie przestał powiewać +Na twoich licach i bladej swej flagi +Zniszczenie na nich jeszcze nie zatknęło. +Tybalcie, tyż to śpisz pod tym całunem? +Mogęż czym lepszym zadość ci uczynić, +Jak że tą ręką, co zabiła ciebie, +Przetnę dni tego, co był twoim wrogiem? +Przebacz mi, przebacz, Tybalcie! Ach, Julio! +Jakżeś ty jeszcze piękna! Mam–że myśleć, +Że bezcielesna nawet śmierć ulega +Wpływom miłości? że chudy ten potwór +W ciemnicy tej cię trzyma jak kochankę? +Bojąc się tego, zostanę przy tobie +I nigdy, nigdy już nie wyjdę z tego +Pałacu nocy; tu, tu mieszkać będę +Pośród twojego orszaku - robactwa. +Tu sobie stałą założę siedzibę, +Gdy z tego ciała znużonego światem +Otrząsnę jarzmo gwiazd zawistnych. Oczy, +Spojrzyjcie po raz ostatni! ramiona, +Po raz ostatni zegnijcie się w uścisk! +A wy, podwoje tchu, zapieczętujcie +Pocałowaniem akt sojuszu z śmiercią +Na wieczne czasy mający się zawrzeć! +Pójdź, ty niesmaczny, cierpki przewodniku! +Blady sterniku, pójdź rzucić o skały +Falami życia skołataną łódkę! +Do ciebie, Julio! + +/ pije / + + Walny aptekarzu! +Płyn twój skutkuje: całując — umieram. + +/ umiera / + +/ Wchodzi Ojciec Laurenty z przeciwnej strony cmentarza, z latarnią, drągiem żelaznym i rydlem. / + + +OJCIEC LAURENTY + +Święty Franciszku, wspieraj mię! Jak często +O takiej porze stare moje stopy +O głazy grobów potrącały! Kto tu? + + +BALTAZAR + +Przyjaciel, który was dobrze zna, ojcze. + + +OJCIEC LAURENTY + +Bóg z tobą! Powiedz mi, mój przyjacielu, +Co znaczy owa pochodnia świecąca +Chyba robakom i bezoczym czaszkom? +Nie tlejeż ona w grobach Kapuletów? + + +BALTAZAR + +Tam właśnie; jest tam i mój pan, któremu +Sprzyjacie, ojcze. + + +OJCIEC LAURENTY + + Kto taki? + + +BALTAZAR + + Romeo. + + +OJCIEC LAURENTY + +Jak dawno on tam jest?! + + +BALTAZAR + + Od pół godziny. + + +OJCIEC LAURENTY + +Pójdź ze mną, bracie, do tych sklepień. + + +BALTAZAR + + Nie śmiem; +Bo mi pan kazał odejść i straszliwie +Zagroził śmiercią, jeśli tu zostanę +I kroki jego ważę się podglądać. + + +OJCIEC LAURENTY + +Zostań więc, ja sam pójdę. Drżę z obawy, +Czy się nie stało co nieszczęśliwego. + + +BALTAZAR + +Gdym drzymał, leżąc owdzie pod cisami, +Marzyło mi się, że mój pan z kimś walczył +I że pokonał tamtego. + + +OJCIEC LAURENTY + +/ postępując naprzód / + + Romeo! +Na miłość boską, czyjaż to krew broczy +Kamienne wnijście do tego grobowca? +Czyjeż to miecze samopas rzucone +Leżą u tego siedliska pokoju? + +/ wchodzi do grobowca / + +Romeo! blady! — Parys! i on także! +I krwią zalany? Ach! cóż za fatalność +Tak opłakany zrządziła wypadek! — +Julia się budzi. + + +JULIA + +/ budząc się i podnosząc / + + O pocieszycielu! +Gdzie mój kochanek? Wiem, gdzie być powinnam +I tam też jestem; lecz gdzie mój Romeo? + +/ Hałas za sceną. / + + +OJCIEC LAURENTY + +Cóż to za hałas? Julio, wyjdźmy z tego +Mieszkania śmierci, zgrozy i zniszczenia. +Potęga, której nikt z nas się nie oprze, +Wniwecz zamiary nasze obróciła. +Pójdź; twój mąż leży martwy obok ciebie. +I Parys także. Pójdź; pójdź; zaprowadzęć +Do monasteru świętych sióstr zakonnych. +Nie zwłócz, nie pytaj, bo warta nadchodzi. +Pójdź, biedna Julio! + +/ Znowu hałas. / + + Nie mogę już czekać. + +/ wychodzi / + + +JULIA + +Idź z Bogiem, starcze; idź, ja tu zostanę. +Cóż to jest? Czara w zaciśniętej dłoni +Mego kochanka? Truciznę więc zażył! +O skąpiec! Wypił wszystko; ani kropli +Nie pozostawił dla mnie! Przytknę usta +Do twych kochanych ust, może tam jeszcze +Znajdzie się jaka odrobina jadu, +Co mię zabije w upojeniu błogim. + +/ całuje go / + +Twe usta ciepłe. + + +DOWÓDCA WARTY + +/ za sceną / + + Gdzie to? pokaż, chłopcze. + + +JULIA + +Idą, czas kończyć. + +/ chwytając sztylet Romea / + + Zbawczy puginale! +Tu twoje miejsce. + +/ przebija się / + + Tkwij w tym futerale. + +/ Pada na ciało Romea i umiera. Wchodzi warta z Paziem Parysa. / + + +PAŹ + +Tu, tu w tym miejscu, gdzie płonie pochodnia. + + +DOWÓDCA WARTY + +Ziemia zbroczona; obejdźcie w krąg cmentarz +I przytrzymajcie, kogo napotkacie. + +/ Wychodzi kilku ludzi z warty. / + +Smutny widoku! tu hrabia zabity, +Tu Julia we krwi pływa, jeszcze ciepła, +Tylko co zmarła; ona, co przed dwoma +Dniami w tym grobie była pochowana. +Idźcie powiedzieć o tym księciu; śpieszcie, +Wy do Montekich, wy do Kapuletów, +A wy odbądźcie przegląd w innej stronie. + +/ Wychodzi kilku innych wartowników. / + +Widzimy miejsce, gdzie zaszła ta zgroza, +Lecz w jaki sposób ona miała miejsce, +Tego nie możem pojąć bez objaśnień. + +/ Wchodzi kilku innych wartowników z Baltazarem. / + + +PIERWSZY WARTOWNIK + +Oto Romea sługa, znaleźliśmy +Go na cmentarzu. + + +DOWÓDCA + + Niech będzie pod strażą, +Dopóki książę nie nadejdzie. + +/ Wchodzi kilku innych wartowników, prowadząc Ojca Laurentego. / + + +DRUGI WARTOWNIK + +Oto mnich jakiś drżący i płaczący; +Odebraliśmy mu ten drąg i rydel, +Kiedy się bokiem cmentarza wykradał. + + +DOWÓDCA + +To jakiś ptaszek; trzymajcie go także. + +/ Wchodzi Książę ze swym orszakiem. / + +Co za nieszczęście o tak rannej porze +Sen nasz przerwało i aż tu nas wzywa? + +/ Wchodzi Kapulet, Pani Kapulet i inne osoby. / + + +KAPULET + +Jakiż być może powód tego zgiełku? + + +PANI KAPULET + +Lud po ulicach wykrzykuje: „Julia! +Parys! Romeo!” i jedni przez drugich +Tłumnie tu dążą do naszego grobu. + + +KSIĄŻĘ + +Cóż to za postrach rozruch ten sprowadza?! +Odpowiadajcie! + + +DOWÓDCA + + Miłościwy Panie! +Oto zabity leży hrabia Parys! +Romeo martwy i Julia, wprzód zmarła, +A teraz ciepła z puginałem w piersi. + + +KSIĄŻĘ + +Szukajcie, śledźcie sprawców tego mordu. + + +DOWÓDCA + +Oto mnich jakiś i Romea sługa, +Których tu moi ludzie przytrzymali +I którzy mieli przy sobie narzędzia +Do odbijania grobów. + + +KAPULET + +O nieba! żono, patrz, jak ją krew broczy! +Puginał zbłądził z drogi; oto bowiem +Pochwa od niego wisi przy Montekim; +Zamiast w nią trafić, trafił w pierś mej córki. + + +PANI KAPULET + +Niestety! widok ten, jak odgłos dzwonu, +Ostrzega starość mą o chwili zgonu. + +/ Wchodzi Monteki i inne osoby. / + + +KSIĄŻĘ + +Monteki, wcześnie wstałeś, aby ujrzeć +Nadziei swoich wcześniejszy upadek! + + +MONTEKI + +Ach! miłościwy książę, żona moja +Zmarła tej nocy z tęsknoty za synem; +Jakiż cios jeszcze niebo mi przeznacza? + + +KSIĄŻĘ + +Patrz, a zobaczysz! + + +MONTEKI + + O niedobry synu! +Jak się ważyłeś w grób uprzedzić ojca? + + +KSIĄŻĘ + +Zamknijcie usta żalowi na chwilę, +Póki zagadki tej nie rozwiążemy +I nie zbadamy jej źródła i wątku: +Wtedy sam stanę na skarg waszych czele +I będę waszej boleści heroldem. +Do samej śmierci. Proszę was o spokój +I niech ulegnie zły los cierpliwości. +Stawcie, na kogo pada podejrzenie. + + +OJCIEC LAURENTY + +Ja to, o panie! lubo najmniej zdolny +Do popełnienia czegoś podobnego, +Jestem, ze względu na okoliczności, +Poszlakowany najprawdopodobniej +O dzieło tego okropnego mordu. +Staję więc jako własny oskarżyciel +I jako własny obrońca w tej sprawie, +By się potępić i usprawiedliwić. + + +KSIĄŻĘ + +Mów, czegoś świadom. + + +OJCIEC LAURENTY + + Zwięźle rzecz opowiem. +Bo tchnień mych pasmo krótsze jest zaiste +Niż długa powieść. Romeo, którego +Zwłoki tu leżą, był małżonkiem Julii, +A Julia była prawą jego żoną; +Jam ich zaślubił, a dniem tajemnego +Ich połączenia był ów dzień nieszczęsnej +Tybalta śmierci, która nowożeńca +Wygnała z miasta; i ten to był powód +Cierpienia Julii, nie żal po Tybalcie. + +/ do Kapuletów / + +Wy, chcąc oddalić od niej chmury smutku, +Zaręczyliście ją i do małżeństwa +Z hrabią Parysem chcieliście ją zmusić. +W tej alternacie przyszła ona do mnie +I nalegała usilnymi prośby +O doradzenie jej jakiego środka, +Co by od tego powtórnego związku +Mógł ją uwolnić; w przeciwnym zaś razie +Chciała w mej celi życie sobie odjąć. +Dałem jej tedy, ufny w mojej sztuce, +Usypiające krople, których skutek +Bynajmniej mię nie zawiódł, bo jej nadał +Pozór umarłej. Napisałem przy tym +List do Romea, wzywając go, aby +Dzisiejszej nocy, o tej porze, w której +Działanie owych kropel miało ustać, +Zszedł się tu ze mną dla wyswobodzenia +Tej, co mu dała taki dowód wiary, +Z tymczasowego jej grobu. Traf zrządził, +Że brat Jan, który z listem był wysłany, +Nie mógł się z miasta wydostać i wczoraj +List ten mi zwrócił. O godzinie zatem +Na jej ocknienie ściśle naznaczonej +Sam pospieszyłem wyrwać ją z tych sklepień, +Chcąc ją następnie umieścić w mej celi, +Póki Romeo nie przybędzie; ale +Kiedym tu przyszedł (na niewiele minut +Przed jej zbudzeniem), już szlachetny Parys +Leżał bez duszy i Romeo także. +Ona się budzi, jam się jął przekładać, +By poszła ze mną i to dopuszczenie +Nieba przyjęła z korną uległością, +Gdy wtem zgiełk nagły spłoszył mię od grobu, +A ona, głucha na moje namowy, +Rozpaczą zdjęta, pozostała w miejscu +I, jak się zdaje, cios zadała sobie. +Oto jest wszystko, co wiem; o małżeństwie +Marta zaświadczy. Jeśli to nieszczęście +Choć najmniej z mojej nastąpiło winy, +Niech mój sędziwy wiek odpowie za to, +Na kilka godzin przed bliskim już kresem, +Wedle rygoru praw jak najsurowszych. + + +KSIĄŻĘ + +Jako mąż święty zawsześ nam był znany. +Gdzie jest Romea sługa? Cóż on powie? + + +BALTAZAR + +Zaniosłem panu wieść o śmierci Julii; +Wraz on wziął pocztę i z Mantui przybył +Prosto w to miejsce, do tego grobowca. +Ten list mi kazał rano oddać ojcu; +I w grób wstępując zagroził mi śmiercią, +Jeśli nie pójdę precz lub nazad wrócę. + + +KSIĄŻĘ + +Daj mi to pismo, przejrzę je — a teraz, +Gdzie paź hrabiego, co wartę sprowadził? +Co twój pan, chłopcze, porabiał w tym miejscu? + + +PAŹ + +Przyszedł kwiatami ubrać grób swej przyszłej; +Kazał mi stanąć z dala, com też zrobił; +Wtem ktoś ze światłem przyszedł grób otwierać +I mój pan dobył szpady przeciw niemu; +Co zobaczywszy, pobiegłem po wartę. + + +KSIĄŻĘ + +List ten potwierdza słowa zakonnika, +Bieg ich miłości i Romea rozpacz. +Biedny młodzieniec pisze oprócz tego, +Że sobie kupił gdzieś u aptekarza +Trucizny, którą postanowił zażyć +W tym tu grobowcu, by umrzeć przy Julii. +Rzecz jasna! Gdzie są ci nieprzyjaciele? +Patrzcie, Monteki! Kapulecie! Jaka +Chłosta spotyka wasze nienawiści, +Niebo obrało miłość za narzędzie +Zabicia pociech waszego żywota; +I ja za moje zbytnie pobłażanie +Waszym niesnaskom straciłem dwóch krewnych. +Wszyscy jesteśmy ukarani. + + +KAPULET + +Monteki, bracie mój, podaj mi rękę; +Niech to oprawą będzie dla mej córki; +Więcej nie mogę żądać. + + +MONTEKI + + Lecz ja mogę +Więcej dać tobie nad to: każę bowiem +Posąg jej ulać ze szczerego złota, +By się nie znalazł szacowniejszy pomnik +Po wszystkie czasy istnienia Werony +Jak ten, pamięci Julii poświęcony. + + +KAPULET + +Tak i Romeo stanie przy swej żonie; +Dzieląc za życia, złączmy ich po zgonie. + + +KSIĄŻĘ + +Ponurą zgodę ranek ten skojarzył; +Słońce się z żalu w chmur zasłonę tuli; +Smutniejszej bowiem los jeszcze nie zdarzył, +Jak ta historia Romea i Julii + +/ Wychodzą. / + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/romeo-i-julia. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: William Shakespeare, Romeo i Julia, tłum. Józef Paszkowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, wyd. 5, Warszawa, 1975 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Róża Jabłkowska, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska. + +ISBN-978-83-288-2903-9 diff --git a/sources/w-pustyni-i-w-puszczy.txt b/sources/w-pustyni-i-w-puszczy.txt new file mode 100644 index 0000000..08ef16d --- /dev/null +++ b/sources/w-pustyni-i-w-puszczy.txt @@ -0,0 +1,5782 @@ +Henryk Sienkiewicz + +W pustyni i w puszczy + +ISBN 978-83-288-2842-1 + + + + +ROZDZIAŁ I + +— Wiesz, Nel — mówił Staś Tarkowski do swojej przyjaciółki, małej Angielki — wczoraj przyszli zabtie (policjanci) i aresztowali żonę dozorcy Smaina i jej troje dzieci — tę Fatmę, która już kilka razy przychodziła do biura do twojego ojca i do mego. + +A mała, podobna do ślicznego obrazka Nel podniosła swe zielonawe oczy na Stasia i zapytała na wpół ze zdziwieniem, a na wpół ze strachem: + +— Wzięli ją do więzienia? + +— Nie, ale nie pozwolili jej wyjechać do Sudanu i przyjechał urzędnik, który jej będzie pilnował, by ani krokiem nie wyruszyła z Port-Saidu. + +— Dlaczego? + +Staś, który kończył rok czternasty i który swą ośmioletnią towarzyszkę kochał bardzo, ale uważał za zupełne dziecko, rzekł z miną wielce zarozumiałą: + +— Jak dojdziesz do mego wieku, to będziesz wiedziała wszystko, co się dzieje nie tylko wzdłuż kanału, od Port-Saidu do Suezu, ale i w całym Egipcie. Czy ty nic nie słyszałaś o Mahdim? + +— Słyszałam, że jest brzydki i niegrzeczny. + +Chłopiec uśmiechnął się z politowaniem. + +— Czy jest brzydki — nie wiem. Sudańczycy utrzymują, że jest piękny. Ale powiedzieć, że jest niegrzeczny, o człowieku, który wymordował już tylu ludzi, może tylko dziewczynka ośmioletnia, w sukience, ot! takiej — do kolan! + +— Tatuś mi tak powiedział, a tatuś wie najlepiej. + +— Powiedział ci tak dlatego, że inaczej byś nie zrozumiała. Do mnie by się tak nie wyraził. Mahdi jest gorszy niż całe stado krokodyli. Rozumiesz? Dobre mi powiedzenie: „niegrzeczny”, tak się mówi do niemowląt. + +Lecz ujrzawszy zachmurzoną twarz dziewczynki umilkł, a potem rzekł: + +— Nel! wiesz, że nie chciałem ci zrobić przykrości; przyjdzie czas, że i ty będziesz miała czternasty rok. Obiecuję ci to na pewno. + +— Aha! — odpowiedziała z zatroskanym wejrzeniem — a jeżeli Mahdi wpadnie przedtem do Port-Saidu i mnie zje? + +— Mahdi nie jest ludożercą, więc ludzi nie zjada, tylko ich morduje. Do Port-Saidu też nie wpadnie, a gdyby nawet wpadł i chciał cię zabić, pierwej miałby ze mną do czynienia. + +Oświadczenie to oraz świst, z jakim Staś wciągnął nosem powietrze, nie zapowiadający nic dobrego dla Mahdiego, uspokoiły znacznie Nel co do własnej osoby. + +— Wiem — odrzekła. — Ty byś mnie nie dał. Ale dlaczego nie puszczają Fatmy z Port-Saidu? + +— Bo Fatma jest cioteczną siostrą Mahdiego. Mąż jej, Smain, oświadczył rządowi egipskiemu w Kairze, że pojedzie do Sudanu, gdzie przebywa Mahdi, i wyrobi wolność dla wszystkich Europejczyków, którzy wpadli w jego ręce. + +— To Smain jest dobry? + +— Czekaj. Twój i mój tatuś, którzy znali doskonale Smaina, nie mieli wcale do niego zaufania i ostrzegali Nubara Paszę, by mu nie ufał. Ale rząd zgodził się wysłać Smaina i Smain bawi od pół roku u Mahdiego. Jeńcy jednak nie tylko nie wrócili, ale przyszła z Chartumu wiadomość, że mahdyści obchodzą się z nimi coraz okrutniej, a że Smain, nabrawszy od rządu pieniędzy, zdradził. Przystał całkiem do Mahdiego i został mianowany emirem. Ludzie powiadają, że w tej okropnej bitwie, w której poległ jenerał Hicks, Smain dowodził artylerią Mahdiego i on to podobno nauczył mahdystów obchodzić się z armatami, czego przedtem, jako dzicy ludzie, wcale nie umieli. Ale Smainowi chodzi teraz o to, by wydostać z Egiptu żonę i dzieci, toteż gdy Fatma, która widocznie z góry wiedziała, co zrobi Smain, chciała cichaczem wyjechać z Port-Saidu, rząd aresztował ją teraz razem z dziećmi. + +— A co rządowi przyjdzie z Fatmy i jej dzieci? + +— Rząd powie Mahdiemu: „Oddaj nam jeńców, a my oddamy ci Fatmę…” + +Na razie rozmowa urwała się, albowiem uwagę Stasia zwróciły ptaki lecące od strony Echtum om Farag ku jezioru Menzaleh. Leciały one dość nisko i w przezroczystym powietrzu widać było wyraźnie kilka pelikanów z zagiętymi na grzbiety szyjami, poruszających z wolna ogromnymi skrzydłami. Staś począł zaraz naśladować ich lot, więc zadarł głowę i biegł przez kilkanaście kroków groblą, machając rozłożonymi rękoma. + +— Patrz, lecą i czerwonaki — zawołała nagle Nel. + +Staś zatrzymał się w jednej chwili, gdyż istotnie za pelikanami, ale nieco wyżej, widać było zawieszone na błękicie jakby dwa wielkie, różowe i purpurowe kwiaty. + +— Czerwonaki! Czerwonaki! + +— One wracają pod wieczór do swoich siedzib na wysepkach — rzekł chłopiec. — Ach, gdybym miał strzelbę! + +— Po cóż byś miał do nich strzelać? + +— Kobiety takich rzeczy nie rozumieją. Ale pójdźmy dalej, może zobaczymy ich więcej. + +To powiedziawszy wziął dziewczynkę za rękę i poszli ku pierwszej za Port-Saidem kanałowej przystani, za nimi zaś nadążała Murzynka Dinah, niegdyś piastunka małej Nel. Szli wałem oddzielającym wody jeziora Menzaleh od kanału, przez który przepływał w tej chwili, prowadzony przez pilota, duży parowiec angielski. Zbliżał się wieczór. Słońce stało jeszcze dość wysoko, ale przetoczyło się już na stronę jeziora. Słonawe jego wody poczynały lśnić złotem i drgać odblaskami pawich piór. Po arabskim brzegu ciągnęła się, jak okiem sięgnąć, płowa piaszczysta pustynia — głucha, złowroga, martwa. Między szklanym, jakby obumarłym niebem a bezmiarem pomarszczonych piasków nie było śladu żywej istoty. Podczas gdy na kanale wrzało życie, kręciły się łodzie, rozlegały się świsty parowców, a nad Menzaleh migotały w słońcu stada mew i dzikich kaczek — tam, na arabskim brzegu, była jakby kraina śmierci. Tylko w miarę jak słońce zniżając się stawało się coraz czerwieńsze, piaski poczęły przybierać barwę liliową, taką, jaką jesienią mają wrzosy w polskich lasach. + +Dzieci idąc ku przystani ujrzały jeszcze kilka czerwonaków, do których śmiały się ich oczy, po czym Dinah oświadczyła, że Nel musi wracać do domu. W Egipcie po dniach, które nawet w czasie zimy często bywają upalne, następują noce bardzo zimne, a że zdrowie Nel wymagało wielkiej ostrożności, ojciec jej, pan Rawlison, nie pozwalał, by dziewczynka znajdowała się po zachodzie słońca nad wodą. Zawrócili więc ku miastu, na którego krańcu stała w pobliżu kanału willa pana Rawlisona — i w chwili gdy słońce zanurzyło się w morzu, znaleźli się pod dachem. Niebawem przybył też zaproszony na obiad inżynier Tarkowski, ojciec Stasia — i całe towarzystwo, wraz z Francuzką, nauczycielką Nel, panią Olivier, zasiadło do stołu. + +Pan Rawlison, jeden z dyrektorów kompanii Kanału Sueskiego, i Władysław Tarkowski, starszy inżynier tejże kompanii, żyli od wielu lat w najściślejszej przyjaźni. Obaj byli wdowcami, ale pani Tarkowska, rodem Francuzka, zmarła z chwilą przyjścia na świat Stasia, to jest przed laty przeszło trzynastu, matka zaś Nel zgasła na suchoty w Heluanie, gdy dziewczynka miała lat trzy. Obaj wdowcy mieszkali w sąsiednich domach w Port-Saidzie i z powodu swych zajęć widywali się codziennie. Wspólne nieszczęście zbliżyło ich jeszcze bardziej do siebie i umocniło zawartą poprzednio przyjaźń. Pan Rawlison pokochał Stasia jak własnego syna, a zaś pan Tarkowski byłby skoczył w ogień i wodę za małą Nel. Po ukończeniu dziennych prac najmilszym dla nich odpoczynkiem była rozmowa o dzieciach, ich wychowaniu i przyszłości. Podczas podobnych rozmów najczęściej bywało tak, że pan Rawlison wychwalał zdolności, energię i dzielność Stasia, a pan Tarkowski unosił się nad słodyczą i anielską twarzyczką Nel. I jedno, i drugie było prawdą. Staś był trochę zarozumiały i trochę chełpliwy, ale uczył się doskonale, i nauczyciele szkoły angielskiej, do której chodził w Port-Saidzie przyznawali mu istotnie niezwykłe zdolności. Co do odwagi i zaradności, odziedziczył ją po ojcu, albowiem pan Tarkowski posiadał te przymioty w wysokim stopniu i w znacznej części im właśnie zawdzięczał obecne swe wysokie stanowisko. W roku 1863 bił się bez wytchnienia w ciągu jedenastu miesięcy. Następnie ranny, wzięty do niewoli i skazany na Sybir, uciekł z głębi Rosji i przedostał się za granicę. Był już przed pójściem do powstania skończonym inżynierem, jednakże rok jeszcze poświęcił na studia hydrauliczne, a następnie otrzymał posadę przy kanale i w ciągu kilku lat — gdy poznano jego znajomość rzeczy, energię i pracowitość — zajął wysokie stanowisko starszego inżyniera. + +Staś urodził się, wychował i doszedł do czternastego roku życia w Port-Saidzie, nad kanałem, wskutek czego inżynierowie, koledzy ojca, nazywali go „dzieckiem pustyni”. Później, będąc już w szkole, towarzyszył czasem ojcu lub panu Rawlisonowi, w czasie wakacji i świąt, w wycieczkach, jakie z obowiązku musieli czynić od Port-Saidu aż do Suezu, dla rewizji robót przy wale i przy pogłębianiu łożyska kanału. Znał wszystkich — zarówno inżynierów i urzędników komory, jak i robotników, Arabów i Murzynów. Kręcił i wkręcał się wszędzie, wyrastał, gdzie go nie posiali, robił długie wycieczki wałem, jeździł łódką po Menzaleh i zapuszczał się nieraz dość daleko. Przeprawiał się na brzeg arabski i dorwawszy się do czyjego bądź konia, a w braku konia — do wielbłąda, a nawet i osła, udawał farysa w pustyni, słowem, jak się wyrażał pan Tarkowski, „bobrował” wszędzie i każdą wolną od nauki chwilę spędzał nad wodą. + +Ojciec nie sprzeciwiał się temu wiedząc, że wiosłowanie, konna jazda i ciągłe życie na świeżym powietrzu wzmacnia zdrowie chłopca i rozwija w nim zaradność. Jakoż Staś wyższy był i silniejszy, niż bywają chłopcy w jego wieku, a dość mu było spojrzeć w oczy, by odgadnąć, że w razie jakiego wypadku prędzej zgrzeszy zbytkiem zuchwałości niż bojaźnią. W czternastym roku życia był jednym z najlepszych pływaków w Port-Saidzie, co niemało znaczyło, albowiem Arabowie i Murzyni pływają jak ryby. Strzelając z karabinków małego kalibru — i tylko kulami, do dzikich kaczek i do egipskich gęsi, wyrobił sobie niechybną rękę i oko. Marzeniem jego było polować kiedyś na wielkie zwierzęta w Afryce środkowej; chciwie też słuchał opowiadań Sudańczyków zajętych przy kanale, którzy spotykali się w swej ojczyźnie z wielkimi drapieżnikami i gruboskórnymi. + +Miało to i tę korzyść, że uczył się zarazem ich języków. Kanał Sueski nie dość było przekopać, trzeba go jeszcze i utrzymać, gdyż inaczej piaski z pustyń, leżących po obu jego brzegach, zasypałyby go w ciągu roku. Wielkie dzieło Lessepsa wymaga ciągłej pracy i czujności. Toteż do dziś dnia nad pogłębieniem jego łożyska pracują pod dozorem biegłych inżynierów potężne maszyny i tysiące robotników. Przy przekopywaniu kanału pracowało ich dwadzieścia pięć tysięcy. Dziś, wobec dokonanego dzieła i ulepszonych nowych maszyn, potrzeba ich znacznie mniej, jednakże liczba ich jest dotychczas dosyć znaczna. Przeważają wśród nich ludzie miejscowi, nie brak jednak i Nubijczyków, i Sudańczyków, i Somalisów, i rozmaitych Murzynów mieszkających nad Białym i Niebieskim Nilem, to jest w okolicach, które przed powstaniem Mahdiego zajął był rząd egipski. Staś żył ze wszystkimi za pan brat, a mając, jak zwykle Polacy, nadzwyczajną zdolność do języków poznał, sam nie wiedząc jak i kiedy, wiele ich narzeczy. Urodzony w Egipcie, mówił po arabsku jak Arab. Od Zanzibarytów, których wielu służyło za palaczów przy maszynach, wyuczył się rozpowszechnionego wielce w całej Afryce środkowej języka ki-swahili, umiał nawet rozmówić się z Murzynami z pokoleń Dinka i Szylluk, zamieszkujących poniżej Faszody nad Nilem. Mówił prócz tego biegle po angielsku, po francusku i po polsku, albowiem ojciec jego, gorący patriota, dbał o to wielce, by chłopiec znał mowę ojczystą. Staś, oczywiście, uważał mowę tę za najpiękniejszą w świecie i uczył jej, nie bez powodzenia, małą Nel. Nie mógł tylko dokazać tego, aby jego imię wymawiała ”Staś”, nie „Stes”. Nieraz też przychodziło między nimi z tego powodu do nieporozumień, które trwały jednak dopóty tylko, dopóki w oczach dziewczyny nie zaczynały świecić łezki. Wówczas „Stes” przepraszał ją — i bywał zły na samego siebie. + +Miał jednak brzydki zwyczaj mówić z lekceważeniem o jej ośmiu latach i przeciwstawiać im swój poważny wiek i doświadczenie. Utrzymywał, że chłopiec, który kończy lat czternaście, jeśli nie jest jeszcze zupełnie dorosłym, to przynajmniej nie jest już dzieckiem, a natomiast zdolny już jest do wszelkiego rodzaju czynów bohaterskich, zwłaszcza jeśli ma w sobie krew polską i francuską. Pragnął też najgoręcej, żeby kiedykolwiek zdarzyła się sposobność do takich czynów, szczególniej w obronie Nel. Oboje wynajdywali rozmaite niebezpieczeństwa i Staś musiał odpowiadać na jej pytania, co by zrobił, gdyby na przykład wlazł do jej domu przez okno krokodyl mający dziesięć metrów albo skorpion tak duży jak pies. Obojgu ani na chwilę nie przychodziło do głowy, że wkrótce groźna rzeczywistość przewyższy wszelkie ich fantastyczne przypuszczenia. + + + +ROZDZIAŁ II + +Tymczasem w domu czekała ich podczas obiadu dobra nowina. Panowie Tarkowski i Rawlison byli zaproszeni przed kilku tygodniami, jako biegli inżynierowie, do obejrzenia i oceny robót prowadzonych przy całej sieci kanałów w prowincji El-Fajum, w okolicach miasta Medinet, blisko jeziora Karoun oraz wzdłuż rzeki Jussef i Nilu. Mieli tam zabawić koło miesiąca i uzyskali na to urlopy od własnej kompanii. Ponieważ zbliżały się święta Bożego Narodzenia, więc obaj nie chcąc rozstawać się z dziećmi postanowili, że Staś i Nel pojadą także do Medinet. Po usłyszeniu tej nowiny dzieci omal nie wyskoczyły ze skóry z radości. Dotychczas znały miasta leżące wzdłuż kanału, a mianowicie Izmailę i Suez, poza kanałem zaś — Aleksandrię i Kair, pod którym oglądały wielkie piramidy i Sfinksa. Ale były to krótkie wycieczki, gdy wyprawa do Medinet-el-Fajum wymagała całego dnia jazdy koleją wzdłuż Nilu na południe, a potem od El-Wasta na zachód, ku Pustyni Libijskiej. Staś znał Medinet z opowiadań młodszych inżynierów i podróżników, którzy jeździli tam na polowanie na wszelkiego rodzaju ptactwo wodne oraz na wilki z pustyni i hieny. Wiedział, że jest to osobna wielka oaza leżąca po lewym brzegu Nilu, ale niezależna od jego wylewów i mająca swój własny system wodny, utworzony przez jezioro Karoun, przez Bahr-Jussef i przez całą więź drobnych kanałów. Ci, którzy oazę tę widzieli, mówili, że jakkolwiek kraina ta należy do Egiptu, jednakże, oddzielona od niego pustynią, tworzy odrębną całość. Tylko rzeka Jussef wiąże, rzekłbyś, niebieskim cienkim sznurkiem tę okolicę z doliną Nilu. Wielka obfitość wód, żyzność gleby i wspaniała roślinność tworzą z niej jakby raj ziemski, a rozległe ruiny miasta Krokodilopolis ściągają tam setki ciekawych podróżników. Stasiowi jednak uśmiechały się głównie brzegi jeziora Karoun z rojami ptactwa i wyprawy na wilki do pustynnych wzgórz Gue-bel-el-Sedment. + +Ale wakacje jego zaczynały się dopiero za kilka dni, ponieważ zaś rewizja robót przy kanałach była sprawą pilną i starsi panowie nie mogli tracić czasu, ułożyli się przeto, że wyjadą niezwłocznie, a dzieci wraz z panią Olivier w tydzień później. I Nel, i Staś mieli ochotę jechać zaraz, ale Staś nie śmiał o to prosić. Poczęli natomiast wypytywać o rozmaite sprawy tyczące podróży i z nowymi wybuchami radości przyjęli wiadomość, że nie będą mieszkali w niewygodnych utrzymywanych przez Greków hotelach, ale w namiotach dostarczonych przez Towarzystwo Podróżnicze Cooka. Tak zwykle urządzają się podróżnicy, którzy z Kairu wyjeżdżają na dłuższy nawet pobyt do Medinet. Cook dostarcza namiotów, służby, kucharzy, zapasów żywności, koni, osłów, wielbłądów i przewodników, tak że podróżnik nie potrzebuje o niczym myśleć. Jest to wprawdzie dość kosztowny sposób podróżowania, ale panowie Tarkowski i Rawlison nie mieli potrzeby się z tym liczyć, wszelkie bowiem wydatki ponosił rząd egipski, który ich zaprosił, jako biegłych, do oceny i rewizji prac przy kanałach. Nel, która nad wszystko w świecie lubiła jeździć na wielbłądzie, otrzymała obietnicę od ojca, że dostanie osobnego, garbatego wierzchowca, na którym wraz z panią Olivier albo z Dinah, a czasem i ze Stasiem, będzie brała udział we wspólnych wycieczkach w bliższe okolice pustyni i do Karoun. Stasiowi przyrzekł pan Tarkowski, że pozwoli mu kiedy nocą pójść na wilki — i że jeżeli przyniesie dobre świadectwo szkolne, to dostanie prawdziwy angielski sztucer i wszelkie potrzebne dla myśliwego przybory. Ponieważ Staś pewny był cenzury, więc od razu zaczął uważać się za posiadacza sztucera i obiecywał sobie dokonać z nim rozmaitych zdumiewających i wiekopomnych czynów. + +Na takich projektach i rozmowach zeszedł uszczęśliwionym dzieciom obiad. Stosunkowo najmniej zapału okazywała do zamierzonej podróży pani Olivier, której nie chciało się ruszać z wygodnej willi w Port-Saidzie i którą przestraszała myśl zamieszkania przez kilka tygodni w namiocie, a zwłaszcza zamiar wycieczek na wielbłądach. Zdarzyło się jej już kilkakrotnie próbować podobnej jazdy, jak to zwykle robią przez ciekawość wszyscy Europejczycy zamieszkali w Egipcie, i zawsze te próby wypadały niepomyślnie. Raz wielbłąd podniósł się za wcześnie, gdy jeszcze nie zasiadła się dobrze na siodle, i skutkiem tego stoczyła się przez jego grzbiet na ziemię. Innym razem nie należący do lekkonośnych dromader utrząsł ją tak, że przez dwa dni nie mogła przyjść do siebie, słowem, o ile Nel po dwu lub trzech przejażdżkach, na które pozwolił pan Rawlison, zapewniała, że nie ma nic rozkoszniejszego na świecie, o tyle pani Olivier zostały przykre wspomnienia. Mówiła, że to jest dobre dla Arabów albo dla takiej kruszynki jak Nel, która nie więcej się utrzęsie niż mucha, która by siadła na garbie wielbłąda, ale nie dla osób poważnych i niezbyt lekkich, a zarazem mających pewną skłonność do nieznośnej choroby morskiej. Lecz co do Medinet-el-Fajum miała i inne obawy. Oto w Port-Saidzie, zarówno jak w Aleksandrii, Kairze i całym Egipcie, nie mówiono o niczym więcej, tylko o powstaniu Mahdiego i okrucieństwach derwiszów. Pani Olivier nie wiedząc dokładnie, gdzie leży Medinet, zaniepokoiła się, czy to nie będzie zbyt blisko od mahdystów, i wreszcie poczęła wypytywać o to pana Rawlisona. + +Lecz on uśmiechnął się tylko i rzekł: + +— Mahdi oblega w tej chwili Chartum, w którym broni się jenerał Gordon. Czy pani wie, jak daleko z Medinet do Chartumu? + +— Nie mam o tym żadnego pojęcia. + +— Tak mniej więcej jak stąd do Sycylii — objaśnił pan Tarkowski. + +— Mniej więcej — potwierdził Staś. — Chartum leży tam, gdzie Nil Biały i Niebieski schodzą się i tworzą jedną rzekę. Dzieli nas od niego ogromna przestrzeń Egiptu i cała Nubia. + +Następnie chciał dodać, że choćby Medinet leżało bliżej od krajów zajętych przez powstanie, to przecie on tam będzie ze swoim sztucerem, ale przypomniawszy sobie, że za podobne przechwałki dostał już nieraz burę od ojca — umilkł. + +Starsi panowie poczęli jednak rozmawiać o Mahdim i o powstaniu, była to bowiem najważniejsza dotycząca Egiptu sprawa. Wiadomości spod Chartumu były złe. Dzikie hordy oblegały już miasto od półtora miesiąca; rządy egipski i angielski działały powolnie. Odsiecz zaledwie wyruszyła i obawiano się powszechnie, że mimo sławy, męstwa i zdolności Gordona ważne to miasto wpadnie w ręce barbarzyńców. Tego zdania był i pan Tarkowski, który podejrzewał, że Anglia życzy sobie w duszy, by Mahdi odebrał Sudan Egiptowi po to, by później odebrać go Mahdiemu i uczynić z tej ogromnej krainy posiadłość angielską. Nie podzielił się jednak pan Tarkowski tymi podejrzeniami z panem Rawlisonem nie chcąc urażać jego uczuć patriotycznych. + +Pod koniec obiadu Staś jął wypytywać, dlaczego rząd egipski zabrał wszystkie kraje leżące na południe od Nubii, a mianowicie Kordofan, Darfur i Sudan aż do Albert-Nianza — i pozbawił tamtejszych mieszkańców wolności. Pan Rawlison postanowił mu to wytłumaczyć: z tej przyczyny, że wszystko, co czynił rząd egipski, to czynił z polecenia Anglii, która rozciągnęła nad Egiptem protektorat i w rzeczywistości rządziła nim, jak sama chciała. + +— Rząd egipski nie zabrał tam nikomu wolności — rzekł — ale ją setkom tysięcy, a może i milionom ludzi przywrócił. W Kordofanie, w Darfurze i w Sudanie nie było w ostatnich czasach żadnych państw niezależnych. Zaledwie tu i ówdzie jakiś mały władca rościł prawo do niektórych ziem i zagarniał je wbrew woli ich mieszkańców, przemocą. Przeważnie jednak były one zamieszkałe przez niezawisłe pokolenia Arabo-Murzynów, to jest przez ludzi mających w sobie krew obu tych ras. Pokolenia te żyły w ustawicznej wojnie. Napadły na siebie wzajem i zabierały sobie konie, wielbłądy, bydło rogate i przede wszystkim niewolników. Popełniano przy tym wiele okrucieństw. Ale najgorsi byli kupcy polujący na kość słoniową i niewolników. Utworzyli oni jakby osobną klasę ludzi, do której należeli wszyscy niemal naczelnicy pokoleń i zamożniejsi kupcy. Ci czynili zbrojne wyprawy daleko w głąb Afryki, grabiąc wszędy kły słoniowe i chwytając tysiące ludzi: mężczyzn, kobiet i dzieci. Niszczyli przy tym wsie i osady, pustoszyli pola, przelewali rzeki krwi i zabijali bez litości wszystkich opornych. Południowe strony Sudanu, Darfuru i Kordofanu oraz kraje nad górnym Nilem aż po jeziora — wyludniły się w niektórych okolicach prawie zupełnie. Lecz bandy arabskie zapuszczały się coraz dalej, tak że cała środkowa Afryka stała się ziemią łez i krwi. Otóż Anglia, która, jak ci wiadomo, ściga po całym świecie handlarzy niewolników, zgodziła się na to, by rząd egipski zajął Kordofan, Darfur i Sudan, był to bowiem jedyny sposób zmuszenia tych grabieżców do porzucenia tego obrzydliwego handlu i jedyny sposób utrzymania ich w ryzach. Nieszczęśliwi Murzyni odetchnęli, napady i grabieże ustały, a ludzie poczęli żyć pod jakim takim prawem. Ale oczywiście taki stan rzeczy nie podobał się handlarzom, więc gdy znalazł się między nimi Mohammed-Achmed, zwany dziś Mahdim, który począł głosić wojnę świętą pod pozorem, że w Egipcie upada prawdziwa wiara Mahometa, wszyscy rzucili się jak jeden człowiek do broni. I oto rozpaliła się ta okropna wojna, która, przynajmniej dotychczas, bardzo źle idzie Egipcjanom. Mahdi pobił we wszystkich bitwach wojska rządowe, zajął Kordofan, Darfur, Sudan; hordy jego oblegają obecnie Chartum i zapuszczają się na północ aż do granic Nubii. + +— A czy mogą dojść aż do Egiptu? — zapytał Staś. + +— Nie — odpowiedział pan Rawlison. — Mahdi zapowiada wprawdzie, że zawojuje cały świat, ale jest to dziki człowiek, który o niczym nie ma pojęcia. Egiptu nie zajmie nigdy, gdyż nie pozwoliłaby na to Anglia. + +— Jeśli jednak wojska egipskie zostaną zupełnie zniesione? + +— Wówczas wystąpią wojska angielskie, których nie zwyciężył nigdy nikt. + +— A dlaczego Anglia pozwoliła Mahdiemu zająć tyle krajów? + +— Skąd wiesz, że pozwoliła — odpowiedział pan Rawlison. — Anglia nie śpieszy się nigdy, albowiem jest wieczna. + +Dalszą rozmowę przerwał służący Murzyn, który oznajmił, że przyszła Fatma Smainowa i błaga o posłuchanie. + +Kobiety na Wschodzie zajmują się sprawami prawie wyłącznie domowymi i rzadko nawet wychodzą z haremów. Tylko uboższe udają się na targi lub pracują w polach, jak to czynią żony fellachów, to jest wieśniaków egipskich. Ale i te przesłaniają wówczas twarze. Jakkolwiek w Sudanie, z którego pochodziła Fatma, zwyczaj ten nie bywa przestrzegany i jakkolwiek przychodziła ona już poprzednio do biura pana Rawlisona, jednakże przyjście jej, zwłaszcza o tak późnej porze i do prywatnego domu, wywołało pewne zdziwienie. + +— Dowiemy się czegoś nowego o Smainie — rzekł pan Tarkowski. + +— Tak — odpowiedział pan Rawlison dając zarazem znać służącemu, aby wprowadził Fatmę. + +Jakoż po chwili weszła wysoka, młoda Sudanka, z twarzą zupełnie nie osłoniętą, o bardzo ciemnej cerze i przepięknych, lubo dzikich i trochę złowrogich oczach. Wszedłszy padła zaraz na twarz, a gdy pan Rawlison kazał jej wstać, podniosła się, ale pozostała na klęczkach. + +— Sidi — rzekła — niech Allach błogosławi ciebie, twoje potomstwo, twój dom i twoje trzody! + +— Czego żądasz? — zapytał inżynier. + +— Miłosierdzia, ratunku i pomocy w nieszczęściu, o panie! Oto jestem uwięziona w Port-Saidzie i zatrata wisi nade mną i nad mymi dziećmi. + +— Mówisz, żeś uwięziona, a przecież mogłaś tu przyjść, a do tego w nocy. + +— Odprowadzili mnie tu zabliowie, którzy we dnie i w nocy pilnują mego domu, i wiem, że mają rozkaz poucinać nam wkrótce głowy. + +— Mów jak niewiasta roztropna — odpowiedział wzruszając ramionami pan Rawlison. — Jesteś nie w Sudanie, ale w Egipcie, gdzie nie zabijają nikogo bez sądu, więc możesz być pewna, że włos nie spadnie z głowy ani tobie, ani twym dzieciom. + +Lecz ona poczęła go błagać, by wstawił się za nią jeszcze raz do rządu, wyjednał jej pozwolenie na wyjazd do Smarna: „Anglicy tak wielcy jak ty, panie (mówiła), wszystko mogą. Rząd w Kairze myśli, że Smain zdradził, a to jest nieprawda! Byli u mnie wczoraj kupcy arabscy, którzy przyjechali z Souakimu, a przedtem kupowali gumę i kość słoniową w Sudanie, i donieśli mi, że Smain leży chory w El-Faszer i wzywa mnie wraz z dziećmi do siebie, by je pobłogosławić…” + +— Wszystko to jest twój wymysł, Fatmo — przerwał pan Rawlison. + +Lecz ona zaczęła zaklinać się na Allacha, że mówi prawdę, a następnie mówiła, iż jeśli Smain wyzdrowieje — to wykupi niezawodnie wszystkich jeńców chrześcijańskich, jeśli zaś umrze, to ona, jako krewna wodza derwiszów, łatwo znajdzie do niego przystęp i uzyska, co zechce. Niech jej tylko pozwolą jechać, albowiem serce w jej piersiach skowyczy z tęsknoty za mężem. Co ona, nieszczęsna niewiasta, zawiniła rządowi i chedywowi? Czy to jej wina i czy może za to odpowiadać, że ma nieszczęście być krewną derwisza Mohammeda-Achmeda? + +Fatma nie śmiała wobec „Anglików” nazwać swego krewnego Mahdim, ponieważ znaczy to: odkupiciel świata — wiedziała zaś, że rząd egipski uważa go za buntownika i oszusta. Ale bijąc wciąż czołem i wzywając niebo na świadectwo swej niewinności i niedoli, poczęła płakać i zarazem wyć żałośnie, jak czynią na Wschodzie niewiasty po stracie mężów lub synów. Następnie rzuciła się znowu twarzą na ziemię, a raczej na dywan, którym przykryta była posadzka — i czekała w milczeniu. + +Nel, której chciało się trochę spać pod koniec obiadu, rozbudziła się zupełnie, a mając poczciwe serduszko chwyciła rękę ojca i całując ją raz po raz, poczęła prosić za Fatmą: + +— Niech jej tatuś pomoże! — niech jej pomoże! + +Fatma zaś, rozumiejąc widocznie po angielsku, ozwała się wśród łkań, nie odrywając twarzy od dywanu: + +— Niech cię Allach błogosławi, kwiatku rajski, rozkoszy Omaja, gwiazdko bez zmazy! + +Jakkolwiek Staś był w duszy bardzo zawzięty na mahdystów, jednakże wzruszył się także prośbą i bólem Fatmy. Przy tym Nel wstawiała się za nią, a on ostatecznie zawsze chciał tego, czego chciała Nel — więc po chwili ozwał się niby do siebie, ale tak, by słyszeli go wszyscy: + +— Ja, gdybym był rządem, pozwoliłbym Fatmie odjechać. + +— Ale ponieważ nie jesteś rządem — odpowiedział mu pan Tarkowski — lepiej zrobisz nie wdając się w to, co do ciebie nie należy. + +Pan Rawlison miał również litościwą duszę i odczuwał położenie Fatmy, ale uderzyły go w jej słowach rozmaite rzeczy, które wydały mu się prostym kłamstwem. Mając prawie codzienne stosunki z komorą w Izmaili wiedział dobrze, że żadne nowe ładunki gumy ani kości słoniowej nie przechodziły w ostatnich czasach przez kanał. Handel tymi towarami ustał prawie zupełnie. Kupcy arabscy nie mogli też wracać z leżącego w Sudanie miasta El-Faszer, gdyż mahdyści w ogóle z początku nie dopuszczali do siebie kupców, a tych, których mogli złapać, rabowali i zatrzymywali w niewoli. Było to też rzeczą niemal pewną, że opowiadanie o chorobie Smaina jest kłamstwem. + +Lecz ponieważ oczki Nel patrzyły wciąż błagalnie na tatusia, więc ten nie chcąc zasmucać dziewczynki rzeki po chwili do Fatmy: + +— Fatmo, pisałem już do rządu na twoją prośbę, ale bez skutku. A teraz słuchaj. Jutro z tym oto mehendysem (inżynierem), którego tu widzisz, wyjeżdżamy do Medinet-el-Fajum; po drodze zatrzymamy się przez jeden dzień w Kairze, albowiem chedyw chce rozmówić się z nami o kanałach prowadzonych od Bahr-Jussef i dać nam co do nich polecenia. W czasie rozmowy postaram się przedstawić mu twoją sprawę i uzyskać dla ciebie jego łaskę. Ale nic więcej uczynić nie mogę i nie przyrzekam. + +Fatma podniosła się i wyciągnąwszy obie ręce na znak dziękczynienia, zawołała: + +— A więc jestem ocalona! + +— Nie, Fatmo — odpowiedział pan Rawlison — nie mów o ocaleniu, albowiem powiedziałem ci już, że śmierć nie grozi ani tobie, ani twoim dzieciom. Czy jednak chedyw pozwoli na twój odjazd, nie ręczę, albowiem Smain nie jest chory, ale jest zdrajcą, który zabrawszy rządowe pieniądze nie myśli wcale o wykupieniu jeńców od Mohammeda-Achmeda. + +— Smain jest niewinny, panie, i leży w El-Faszer — powtórzyła Fatma — a gdyby on sprzeniewierzył się nawet rządowi, to ja przysięgam przed tobą, moim dobroczyńcą, że jeśli pozwolą mi wyjechać, póty będę błagać Mohammeda-Achmeda, póki nie wyproszę waszych jeńców. + +— A więc dobrze. Obiecuję ci raz jeszcze, że wstawię się za tobą do chedywa. + +Fatma poczęła bić pokłony. + +— Dzięki ci, sidi! Jesteś nie tylko potężny, ale i sprawiedliwy. A teraz błagam cię jeszcze, abyś pozwolił służyć nam sobie jak niewolnikom. + +— W Egipcie nikt nie może być niewolnikiem — odpowiedział z uśmiechem pan Rawlison. — Służby mam dosyć, a z twoich usług nie mogę korzystać jeszcze i dlatego, że jak ci powiedziałem, wyjeżdżamy wszyscy do Medinet i może być, że pozostaniemy tam aż do ramazanu. + +— Wiem, panie, albowiem powiedział mi to dozorca Chadigi, ja zaś, dowiedziawszy się o tym, przyszłam nie tylko błagać cię o pomoc, ale by ci powiedzieć także, że dwaj ludzie z mego pokolenia Dangalów, Idrys i Gebhr, są wielbłądnikami w Medinet i że uderzą przed tobą czołem, gdy tylko przybędziesz, ofiarując na twe rozkazy siebie i swe wielbłądy. + +— Dobrze, dobrze — odpowiedział dyrektor — ale to sprawa kompanii Cooka, nie moja. + +Fatma ucałowawszy ręce obu inżynierów i dzieci wyszła błogosławiąc szczególniej Nel. Dwaj panowie milczeli przez chwilę, po czym pan Rawlison rzeki: + +— Biedna kobieta… ale kłamie tak, jak tylko na Wschodzie kłamać umieją — i nawet w jej oświadczeniach wdzięczności brzmi jakaś fałszywa nuta. + +— Niezawodnie — odpowiedział pan Tarkowski — ale co prawda, to czy Smain zdradził, czy nie zdradził, rząd nie ma prawa zatrzymywać jej w Egipcie, gdyż ona nie może odpowiadać za męża. + +— Rząd nie pozwala teraz nikomu z Sudańczyków wyjeżdżać bez osobnego pozwolenia do Souakimu i do Nubii, więc zakaz nie dotyka tylko Fatmy. W Egipcie znajduje się wielu, przychodzą tu bowiem dla zarobku, a między nimi jest pewna liczba należących do pokolenia Dangalów, to jest tego, z którego pochodzi Mahdi. Oto na przykład należą do niego, prócz Fatmy, Chadigi i ci dwaj wielbłądnicy w Medinet. Mahdyści nazywają Egipcjan Turkami i prowadzą z nimi wojnę, ale i między tutejszymi Arabami znalazłoby się sporo zwolenników Mahdiego, którzy by chętnie do niego uciekli. Zaliczyć trzeba do nich wszystkich fanatyków, wszystkich dawnych stronników Arabiego paszy i wielu spośród klas najuboższych. Biorą oni za złe rządowi, że poddał się całkiem wpływom angielskim, i twierdzą, że religia na tym cierpi. Bóg wie, ilu uciekło już przez pustynię, omijając zwykłą drogę morską na Souakim, więc rząd dowiedziawszy się, że Fatma chce także zmykać, przykazał ją pilnować. Za nią tylko i za jej dzieci, jako za krewnych samego Mahdiego, może będzie można odzyskać jeńców. + +— Czy istotnie niższe klasy w Egipcie sprzyjają Mahdiemu? + +— Mahdi ma zwolenników nawet w wojsku, które może dlatego bije się tak źle. + +— Ale jakim sposobem Sudańczycy mogą uciekać przez pustynię? Przecie to tysiące mil? + +— A jednak tą drogą sprowadzono niewolników do Egiptu. + +— Sądzę, że dzieci Fatmy nie wytrzymałyby takiej podróży. + +— Chce też ją sobie skrócić i jechać morzem do Souakimu. + +— W każdym razie biedna kobieta… + +Na tym skończyła się rozmowa. + +A w dwanaście godzin później „biedna kobieta” zamknąwszy się starannie w domu z synem dozorcy Chadigiego szeptała mu ze zmarszczonymi brwiami i ponurym spojrzeniem swych pięknych oczu: + +— Chamisie, synu Chadigiego, oto są pieniądze. Pojedziesz dziś jeszcze do Medinet i oddasz Idrysowi to pismo, które na moją prośbę napisał do niego świątobliwy derwisz Bellali… Dzieci tych mehendysów są dobre, ale jeśli nie uzyskam pozwolenia na wyjazd, to nie ma innego sposobu. Wiem, że mnie nie zdradzisz… Pamiętaj, że ty i twój ojciec pochodzicie także z pokolenia Dangalów, w którym urodził się wielki Mahdi. + + + +ROZDZIAŁ III + +Obaj inżynierowie wyjechali nazajutrz na noc do Kairu, gdzie mieli odwiedzić rezydenta angielskiego i być na posłuchaniu u wicekróla. Staś obliczał, że może im to zająć dwa dni, i pokazało się, że obliczenia jego były trafne, gdyż trzeciego dnia wieczorem otrzymał od ojca, już z Medinet, następującą depeszę: „Namioty przygotowane. Macie wyruszyć z chwilą rozpoczęcia twoich wakacji. Fatmie daj znać przez Chadigiego, że nie mogliśmy dla niej nic zrobić…” Podobną depeszę otrzymała również pani Olivier, która też zaraz rozpoczęła przy pomocy Murzynki Dinah przygotowania podróżne. + +Sam ich widok rozradował serca dzieci. Lecz nagle zaszedł wypadek, który poplątał wszelkie przewidywania i mógł nawet całkiem powstrzymać wyjazd. Oto w dniu, w którym zaczęły się zimowe wakacje Stasia, a w wigilię wyjazdu, panią Olivier ukąsił podczas jej drzemki popołudniowej w ogrodzie skorpion. Jadowite te stworzenia nie bywają zwykle w Egipcie zbyt niebezpieczne, tym razem jednak ukłucie mogło się stać wyjątkowo zgubnym. Skorpion pełznął po górnym oparciu płóciennego krzesła i ukłuł panią Olivier w szyję, w chwili gdy przycisnęła go głową; że zaś poprzednio cierpiała ona na różę w twarzy, więc zachodziła obawa, że choroba się powtórzy. Wezwano natychmiast lekarza, który przybył jednak dopiero po dwu godzinach, gdyż był zajęty gdzie indziej. Szyja, a nawet i twarz były już opuchnięte, po czym zjawiła się gorączka ze zwykłymi objawami zatrucia. Lekarz oświadczył, że nie może być mowy w tych warunkach o wyjeździe, i kazał chorej położyć się do łóżka — wobec tego dzieciom groziło spędzenie świąt Bożego Narodzenia w domu. Trzeba oddać sprawiedliwość Nel, że w pierwszych zwłaszcza chwilach więcej myślała o cierpieniach swej nauczycielki niż o utraconych przyjemnościach w Medinet. Popłakiwała tylko po kątach na myśl, że nie zobaczy ojca aż po kilku tygodniach. Staś nie przyjął wypadku z taką samą rezygnacją i wyprawił naprzód depeszę, a potem list z zapytaniem, co mają robić. + +Odpowiedź przyszła po dwu dniach. Pan Rawlison porozumiał się naprzód z doktorem i dowiedziawszy się od niego, że doraźne niebezpieczeństwo jest usunięte i że tylko z obawy odnowienia się róży nie pozwala na wyjazd pani Olivier z Port-Saidu, zapewnił przede wszystkim dozór i opiekę dla niej, a następnie dopiero przesiał dzieciom pozwolenie na podróż wraz z Dinah. Ale ponieważ Dinah, mimo całego przywiązania do Nel, nie umiałaby sobie dać rady na kolejach i w hotelach, przeto przewodnikiem i skarbnikiem w czasie drogi miał być Staś. Łatwo zrozumieć, jak był dumny z tej roli i z jak rycerskim animuszem zaręczał małej Nel, że jej włos z głowy nie spadnie, jakby rzeczywiście droga do Kairu i do Medinet przedstawiała jakiekolwiek trudności lub niebezpieczeństwa. + +Wszystkie przygotowania były już poprzednio ukończone, więc dzieci wyruszyły tego samego dnia kanałem do Izmaili, a z Izmaili koleją do Kairu, gdzie miały przenocować, nazajutrz zaś jechać do Medinet. Opuszczając Izmailę widziały jezioro Timsah, które Staś znał poprzednio, albowiem pan Tarkowski, zapalony w wolnych od zajęć chwilach myśliwy, brał go tam czasem z sobą na ptactwo wodne. Następnie droga szła wzdłuż Wadi-Toumilat, tuż przy kanale słodkiej wody idącym od Nilu do Izmaili i Suezu. Przekopano ten kanał jeszcze przed Sueskim, inaczej bowiem robotnicy pracujący nad wielkim dziełem Lessepsa pozbawieni by byli całkiem wody zdatnej do picia. Ale wykopanie go miało jeszcze i inny pomyślny skutek: oto kraina, która była poprzednio jałową pustynią, zakwitła na nowo, gdy przeszedł przez nią potężny i ożywczy strumień słodkiej wody. Dzieci mogły dostrzec po lewej stronie z okien wagonów szeroki pas zieloności, złożony z łąk, na których pasły się konie, wielbłądy i owce — i z pól uprawnych, mieniących się kukurydzą, prosem, alfalfą i innymi gatunkami roślin pastewnych. Nad brzegiem kanału widać było wszelkiego rodzaju studnie, w kształcie wielkich kół opatrzonych wiadrami lub w kształcie zwykłych żurawi, czerpiące wodę, którą fellachowie rozprowadzali pracowicie po zagonach lub rozwozili beczkami na wózkach ciągnionych przez bawoły. Nad runią zbóż bujały gołębie, a czasem zrywały się całe stada przepiórek. Po brzegach kanału przechadzały się poważnie bociany i żurawie. W dali, nad glinianymi chatami fellachów, wznosiły się jak pióropusze korony palm daktylowych. + +Natomiast na północ od linii kolejowej ciągnęła się szczera pustynia, ale niepodobna do tej, która leżała po drugiej stronie Kanału Sueskiego. Tamta wyglądała jak równe dno morskie, z którego uciekły wody, a został tylko pomarszczony piasek, tu zaś piaski były bardziej żółte, pousypywane jakby w wielkie kopce pokryte na zboczach kępami szarej roślinności. Między owymi kopcami, które gdzieniegdzie zmieniały się w wysokie wzgórza, leżały obszerne doliny, wśród których od czasu do czasu widać było ciągnące karawany. + +Z okien wagonu dzieci mogły dojrzeć obładowane wielbłądy idące długim sznurem, jeden za drugim, przez piaszczyste rozłogi. Przed każdym wielbłądem szedł Arab w czarnym płaszczu i białym zawoju na głowie. Małej Nel przypomniały się obrazki z Biblii, które oglądała w domu, przedstawiające Izraelitów wkraczających do Egiptu za czasów Józefa. Były one zupełnie takie same. Na nieszczęście, nie mogła przypatrywać się dobrze karawanom, gdyż przy oknach z tej strony wagonu siedzieli dwaj oficerowie angielscy i zasłaniali jej widok. + +Lecz zaledwie powiedziała to Stasiowi, on zwrócił się z wielce poważną miną do oficerów i rzekł przykładając palec do kapelusza: + +— Dżentelmeni, czy nie zechcecie zrobić miejsca tej małej miss, która pragnie przypatrywać się wielbłądom? + +Obaj oficerowie przyjęli z taką samą powagą propozycję i jeden z nich nie tylko ustąpił miejsca ciekawej miss, ale podniósł ją i postawił na siedzeniu przy oknie. + +A Staś rozpoczął wykład: + +— To jest dawna kraina Goshen, którą faraon oddał Józefowi dla jego braci Izraelitów. Niegdyś, i jeszcze w starożytności, szedł tu kanał wody słodkiej, tak że ten nowy jest tylko przeróbką dawnego. Ale później poszedł w ruinę i kraj stał się pustynią. Teraz ziemia poczyna być znów żyzna. + +— Skąd to dżentelmenowi wiadomo? — zapytał jeden z oficerów. + +— W moim wieku takie rzeczy się wie — odrzekł Staś — a prócz tego niedawno profesor Sterling wykładał nam o Wadi-Toumilat. + +Jakkolwiek Staś mówił bardzo biegle po angielsku, jednakże odmienny nieco jego akcent zwrócił uwagę drugiego oficera, który zapytał: + +— Czy mały dżentelmen nie jest Anglikiem? + +— Małą jest miss Nel, nad którą ojciec jej powierzył mi w drodze opiekę, a ja nie jestem Anglikiem, lecz Polakiem i synem inżyniera przy kanale. + +Oficer uśmiechnął się słysząc odpowiedź czupurnego chłopaka i rzekł: + +— Bardzo cenię Polaków. Należę do pułku jazdy, który za czasów Napoleona kilkakrotnie walczył z polskimi ułanami, i tradycja ta stanowi dotychczas jego chwałę i zaszczyt. + +— Miło mi pana poznać — odpowiedział Staś. + +I rozmowa poszła dalej łatwo, albowiem oficerowie bawili się widocznie. Pokazało się, że obaj jadą także z Port-Saidu do Kairu dla widzenia się z ambasadorem angielskim i po ostatnie instrukcje co do długiej podróży, która ich niebawem czekała. Młodszy z nich był doktorem wojskowym, ten zaś, który rozmawiał ze Stasiem, kapitan Glen, miał z rozporządzenia swego rządu jechać z Kairu przez Suez do Mombassa i objąć w zarząd cały kraj przyległy do tego portu i ciągnący się aż do nieznanej krainy Samburu. Staś, który z zamiłowaniem czytywał podróże po Afryce, wiedział, że Mombassa leży o kilka stopni za równikiem i że kraje przyległe, jakkolwiek zaliczone już do sfery interesów angielskich, są jeszcze naprawdę mało znane, zupełnie dzikie, pełne słoni, żyraf, nosorożców, bawołów i wszelkiego rodzaju antylop, z którymi wyprawy i wojskowe, i misjonarskie, i kupieckie zawsze się spotykają. Zazdrościł też kapitanowi Glenowi z całej duszy i zapowiedział, że musi go w Mombassa odwiedzić i zapolować z nim na lwy lub bawoły. + +— Dobrze, ale proszę o odwiedziny z tą małą miss — odpowiedział śmiejąc się kapitan Glen i ukazując na Nel, która w tej chwili odeszła od okna i siadła przy nim. + +— Miss Rawlison ma ojca — odpowiedział Staś — a ja jestem tylko w drodze jej opiekunem. + +Na to zwrócił się żywo drugi oficer i zapytał: + +— Rawlison? — czy nie jeden z dyrektorów kanału i ten, który ma brata w Bombaju? + +— W Bombaju mieszka mój stryjek — odpowiedziała Nel podnosząc w górę paluszek. + +— A więc twój stryjek, darling, jest żonaty z moją siostrą. Ja nazywam się Clary. Jesteśmy powinowaci i prawdziwie rad jestem, żem cię spotkał i poznał, mały, kochany ptaszku. + +I doktor rzeczywiście był rad. Mówił, że zaraz po przybyciu do Port-Saidu rozpytywał się o pana Rawlisona, ale w biurach dyrekcji powiedziano mu, że wyjechał na święta. Wyraził też żal, że statek, którym mają jechać z Glenem do Mombassa, wychodzi z Suezu już za kilka dni, skutkiem czego nie będzie mógł wpaść do Medinet. + +Polecił tylko Nel pozdrowić ojca i obiecał napisać do niej z Mombassa. Obaj oficerowie zajęli się teraz przeważnie rozmową z Nel, tak że Staś pozostał trochę na boku. Za to na wszystkich stacjach pojawiały się całymi tuzinami mandarynki, świeże daktyle, a nawet i wyborne sorbety. Prócz Stasia i Nel — korzystała z nich także Dinah, która przy wszystkich swych przymiotach oznaczała się niepowszednim łakomstwem. + +W ten sposób prędko zeszła dzieciom droga do Kairu. Przy pożegnaniu oficerowie ucałowali rączki i główkę Nel i uścisnęli prawicę Stasia, przy czym kapitan Glen, któremu rezolutny chłopiec bardzo się podobał, rzekł na wpół żartem, na wpół naprawdę: + +— Słuchaj, mój chłopcze! Kto wie, gdzie, kiedy i w jakich okolicznościach możemy się jeszcze spotkać w życiu. Pamiętaj jednak, że zawsze możesz liczyć na moją życzliwość i pomoc. + +— I wzajemnie! — odpowiedział z pełnym godności ukłonem Staś. + + + +ROZDZIAŁ IV + +Zarówno pan Tarkowski, jak pan Rawlison, który kochał nad życie swoją małą Nel, ucieszyli się bardzo z przybycia dzieci. Młoda parka powitała też z radością ojców, ale zaraz poczęła się rozglądać po namiotach, które były już zupełnie wewnątrz urządzone i gotowe na przyjęcie miłych gości. Okazało się, że są wspaniałe, podwójne, podbite jedne niebieską, drugie czerwoną flanelą, wyłożone na dole wojłokiem i obszerne jak duże pokoje. Kompania, której chodziło o opinię wysokich urzędników Towarzystwa Kanałowego, dołożyła wszelkich starań, by im było dobrze i wygodnie. Pan Rawlison obawiał się początkowo, czy dłuższy pobyt pod namiotem nie zaszkodzi zdrowiu Nel, i jeśli się na to zgodził, to tylko dlatego, że w razie niepogody zawsze można było przenieść się do hotelu. Teraz jednak rozejrzawszy się dokładnie we wszystkim na miejscu, doszedł do przekonania, że dni i noce spędzane na świeżym powietrzu stokroć będą dla jego jedynaczki korzystniejsze niż przebywanie w zatęchłych pokojach miejscowych hotelików. Sprzyjała temu i prześliczna pogoda. Medinet, czyli El-Medine, otoczone naokół piaszczystymi wzgórzami Pustyni Libijskiej, ma klimat o wiele lepszy od Kairu i nie na próżno zwie się „krainą róż”. Z powodu ochronnego położenia i obfitości wilgoci w powietrzu noce nie bywają tam wcale tak zimne jak w innych częściach Egiptu, nawet położonych daleko dalej na południe. Zima bywa wprost rozkoszna, a od listopada rozpoczyna się właśnie największy rozwój roślinności. Palmy daktylowe, oliwki, których w ogóle jest mało w Egipcie, drzewa figowe, pomarańczowe, mandarynki, olbrzymie rycynusy, granaty i rozmaite inne rośliny południowe pokrywają jednym lasem tę rozkoszną oazę. Ogrody zalane są jakby olbrzymią falą akacyj, bzów i róż, tak że w nocy każdy powiew przynosi upajający ich zapach. Oddycha się tu pełną piersią i „nie chce się umierać”, jak mówią miejscowi mieszkańcy. + +Podobny klimat ma tylko leżący po drugiej stronie Nilu, lecz znacznie na północ, Heluan, chociaż brak mu tej bujnej roślinności. + +Ale Heluan łączył się dla pana Rawlisona z żałosnym wspomnieniem, tam bowiem umarła matka Nel. Z tego powodu wolał Medinet — i patrząc obecnie na rozjaśnioną twarz dziewczynki obiecywał sobie w duchu zakupić tu w niedługim czasie grunt z ogrodem, wystawić na nim wygodny angielski dom i spędzać w tych błogosławionych stronach wszystkie urlopy, jakie będzie mógł uzyskać, a po ukończeniu służby przy kanale może nawet zamieszkać tu na stałe. + +Były to jednak plany na daleką przyszłość i nie całkiem jeszcze stanowcze. Tymczasem dzieci kręciły się od chwili przyjazdu wszędzie jak muchy, pragnąc jeszcze przed obiadem obejrzeć wszystkie namioty oraz osły i wielbłądy najęte na miejscu przez Cooka. Pokazało się jednak, że zwierzęta były na odległym pastwisku i że zobaczyć je będzie można dopiero jutro. Natomiast przy namiocie pana Rawlisona Nelly i Staś spostrzegli z przyjemnością Chamisa, syna Chadigiego, swego dobrego znajomego z Port-Saidu. Nie należał on do służby Cooka i pan Rawlison był nawet zdziwiony spotkawszy go w El-Medine, ale ponieważ używał go poprzednio do noszenia narzędzi, przyjął go i teraz jako chłopca do posyłek i wszelkiego rodzaju posług. + +Obiad wieczorny okazał się wyborny, gdyż stary Kopt, pełniący już od lat wielu obowiązki kucharza w kompanii Cooka, chciał popisać się swoją sztuką. Dzieci opowiadały o znajomości, jaką zawarły w czasie drogi z dwoma oficerami, co szczególnie zajęło pana Rawlisona, którego brat Ryszard, żonaty z siostrą doktora Clarego, przebywał rzeczywiście od wielu lat w Indiach. Ponieważ było to małżeństwo bezdzietne, więc ów stryjaszek kochał bardzo swoją małą synowicę, którą znał przeważnie tylko z fotografii — i wypytywał o nią starannie we wszystkich swoich listach. Obu ojców zabawiło również zaproszenie, jakie otrzymał Staś od kapitana Glen do Mombassa. Chłopak brał je zupełnie poważnie i obiecywał sobie stanowczo, że kiedyś musi odwiedzić swego nowego przyjaciela za równikiem. Dopiero pan Tarkowski musiał mu tłumaczyć, że urzędnicy angielscy nigdy nie zostają długo na urzędzie w tej samej miejscowości, a to z powodu zabójczego klimatu Afryki, i że nim on — Staś — dorośnie, kapitan będzie już na dziesiątej z rzędu posadzie albo nie będzie go wcale na świecie. + +Po obiedzie całe towarzystwo wyszło przed namioty, gdzie służba poustawiała składane krzesła płócienne, a dla starszych panów przygotowała syfony z wodą sodową i brandy. Była już noc, ale nadzwyczaj ciepła, a ponieważ przypadała pełnia księżyca, więc jasno było jak we dnie. Białe mury budynków miejskich, naprzeciw namiotów, świeciły zielono, gwiazdy skrzyły się na niebie, a w powietrzu rozchodził się zapach róż, akacyj i heliotropów. Miasto już spało. W ciszy nocnej słychać było tylko niekiedy donośne głosy żurawi, czapli i flamingów, przelatujących znad Nilu w stronę jeziora Karoun. Nagle jednak rozległo się głębokie, basowe szczekanie psa, które zdziwiło Stasia i Nel, zdawało się bowiem wychodzić z namiotu, którego nie zwiedzili, przeznaczonego na skład siodeł, narzędzi i rozmaitych podróżnych przyborów. + +— Co to za ogromny musi być pies. Chodźmy go zobaczyć — rzekł Staś. + +Pan Tarkowski począł się śmiać, a pan Rawlison strząsnął popiół z cygara i rzekł, również śmiejąc się. + +— Well! na nic nie zdało się zamknięcie. + +Po czym zwrócił się do dzieci: + +— Jutro — pamiętajcie — jest Wigilia i ten pies miał być niespodzianką przeznaczoną przez pana Tarkowskiego dla Nel, ale ponieważ niespodzianka poczęła szczekać, zmuszony jestem zapowiedzieć ją już dziś. + +Usłyszawszy to Nel wdrapała się w jednej chwili na kolana pana Tarkowskiego i objęła go za szyję, następnie przeskoczyła na ojcowskie: + +— Tatusiu, jaka ja jestem szczęśliwa! jaka szczęśliwa! + +Uściskom i pocałunkom nie było końca; wreszcie Nel, znalazłszy się na własnych nogach, poczęła zaglądać w oczy panu Tarkowskiemu: + +— Mister Tarkowski… + +— Co, Nel? + +— Bo jeśli ja już wiem, że on tam jest, to czy ja mogę go dziś zobaczyć? + +— Wiedziałem — zawołał z udanym oburzeniem pan Rawlison — że ta mała mucha nie poprzestanie na samej nowinie. + +A pan Tarkowski zwrócił się do syna Chadigiego i rzekł: + +— Chamisie, przyprowadź psa. + +Młody Sudańczyk zniknął za namiotem kuchennym i po chwili ukazał się znów prowadząc olbrzymie zwierzę za obrożę. + +A Nel aż się cofnęła. + +— Oj! — zawołała chwytając ojca za rękę. + +Staś natomiast wpadł w zapał: + +— Ależ to lew, nie pies! + +— Nazywa się Saba (lew) — odpowiedział pan Tarkowski. — Należy on do rasy mastyfów, to zaś są największe psy na świecie. Ten ma dopiero dwa lata, ale istotnie jest ogromny. Nie bój się, Nel, gdyż łagodny jest jak baranek. Tylko śmiało! Puść go, Chamisie. + +Chamis puścił obrożę, za którą przytrzymywał brytana, a ów poczuwszy, że jest wolny, począł machać ogonem, łasić się do pana Tarkowskiego, z którym poznał się już dobrze poprzednio, i poszczekiwać z radości. + +Dzieci patrzyły z podziwem przy blasku księżyca na jego potężny okrągły łeb ze zwieszonymi wargami, na grube łapy, na potężną postać przypominającą naprawdę postać lwa płowożółtą maścią całego ciała. Nic podobnego nie widziały dotąd w życiu. + +— Z takim psem można by bezpiecznie przejść Afrykę — zawołał Staś. + +— Spytaj się go, czyby potrafił zaaportować nosorożca — rzekł pan Tarkowski. + +Saba nie mógłby wprawdzie odpowiedzieć na to pytanie, ale natomiast machał ogonem coraz weselej i garnął się do ludzi tak serdecznie, że Nel od razu przestała się go bać i poczęła go głaskać po głowie. + +— Saba, miły, kochany Saba. + +Pan Rawlison pochylił się nad nim, podniósł jego łeb ku twarzyczce dziewczynki i rzekł: + +— Saba, przypatrz się tej panience. Oto twoja pani! Masz jej słuchać i strzec — rozumiesz? + +— Wow! — ozwał się na to basem Saba, jakby rzeczywiście zrozumiał, o co chodzi. + +I zrozumiał nawet lepiej, niż można się było spodziewać, gdyż korzystając z tego, że głowa jego znajdowała się prawie na wysokości twarzy dziewczynki, polizał na znak hołdu swym szerokim ozorem jej nosek i policzki. + +Wywołało to powszechny wybuch śmiechu. Nel musiała pójść do namiotu, by się umyć. Wróciwszy po kwadransie czasu ujrzała Sabę z łapami założonymi na ramiona Stasia, który uginał się pod tym ciężarem. Pies przewyższał go o głowę. + +Nadchodził czas spoczynku, ale mała uprosiła sobie jeszcze pół godziny zabawy, by zapoznać się lepiej z nowym przyjacielem. Jakoż poznanie poszło tak łatwo, że pan Tarkowski posadził ją wkrótce po damsku na jego grzbiecie i podtrzymując ją, z obawy, by nie spadła, kazał Stasiowi prowadzić psa za obrożę. Ujechała tak kilkanaście kroków, po czym próbował i Staś dosiąść osobliwego wierzchowca, ale ów siadł wówczas na tylnych łapach, tak że Staś znalazł się niespodzianie na piasku koło ogona. + +Dzieci miały już udać się na spoczynek, gdy z dala, na oświeconym przez księżyc rynku, ukazały się dwie białe postacie zdążające ku namiotom. + +Łagodny dotychczas Saba począł warczeć głucho i groźnie, tak że Chamis na rozkaz pana Rawlisona musiał go znów chwycić za obrożę, a tymczasem dwaj ludzie, przybrani w białe burnusy, stanęli przed namiotami. + +— A kto tam? — zapytał pan Tarkowski. + +— Przewodnicy wielbłądów — ozwał się jeden z przybyłych. + +— Ach! to Idrys i Gebhr? Czego chcecie? + +— Przyszliśmy spytać, czy nie będziemy potrzebni na jutro? + +— Nie. Jutro i pojutrze są wielkie święta, w czasie których nie godzi nam się robić wycieczek. Przyjdźcie pojutrze rano. + +— Dziękujemy, efendi. + +— A wielbłądy macie dobre? — zapytał pan Rawlison. + +— Bismillach! — odpowiedział Idrys — prawdziwe hegin (wierzchowe) o tłustych garbach i łagodne jak ha'-ga (owce). Inaczej Cook nie byłby nas najął. + +— Nie trzęsą nadto? + +— Można, panie, położyć garść fasoli na grzbiecie każdego z nich i żadne ziarnko nie spadnie w najszybszym biegu. + +— Jak przesadzać, to już po arabsku — rzekł śmiejąc się pan Tarkowski. + +— Albo po sudańsku — dodał pan Rawlison. + +Tymczasem Idrys i Gebhr stali wciąż jak dwie białe kolumny, przypatrując się pilnie Stasiowi i Nel. Księżyc oświecał ich bardzo ciemne twarze, które przy jego blasku wyglądały jakby wykute z brązu. Białka ich oczu połyskiwały zielonawo spod turbanów. + +— Dobranoc wam! — rzekł pan Rawlison. + +— Niech Allach czuwa nad wami, efendi, w nocy i we dnie. + +To rzekłszy skłonili się i odeszli. Przeprowadzało ich głuche, podobne do dalekiego grzmotu warczenie Saby, któremu dwaj Sudańczycy nie podobali się widocznie. + + + +ROZDZIAŁ V + +Przez następne dni nie było żadnych wycieczek. Natomiast wieczorem w Wigilię, gdy na niebie pokazała się pierwsza gwiazda, w namiocie pana Rawlisona zajaśniało setkami świeczek drzewko przeznaczone dla Nel. Choinkę zastępowała wprawdzie tuja wycięta w jednym z ogrodów El-Medine, niemniej jednak Nel znalazła między jej gałązkami mnóstwo łakoci i wspaniałą lalkę, którą ojciec sprowadził dla niej z Kairu, a Staś swój upragniony sztucer angielski. Od ojca dostał przy tym ładunki, rozmaite przybory myśliwskie i siodło do konnej jazdy. Nel nie posiadała się ze szczęścia, a Staś, lubo sądził, że kto posiada prawdziwy sztucer, powinien posiadać i odpowiednią powagę, nie mógł jednak wytrzymać — i wybrawszy chwilę, w której koło namiotu było pusto — obszedł go wokoło na rękach. Sztukę tę, uprawianą mocno w szkole w Port-Saidzie, posiadał w zadziwiającym stopniu i nieraz bawił nią Nel, która zresztą zazdrościła mu jej szczerze. + +Wigilia i pierwsze święto spłynęły dzieciom częścią na nabożeństwie, częścią na rozpatrywaniu darów, jakie otrzymały, i na tresurze Saby. Nowy przyjaciel okazywał się pojętny nad wszelkie oczekiwanie. Zaraz pierwszego dnia nauczył się podawać łapę, aportować chustki do nosa, których jednak nie oddawał bez oporu — i zrozumiał, że obmywanie ozorem twarzy Nel nie jest rzeczą godną psa-dżentelmena. Nel trzymając palec na nosku udzielała mu rozmaitych nauk, on zaś potakując ruchami ogona dawał w ten sposób do poznania, że słucha z należytą uwagą i bierze je do serca. Podczas przechadzek po piaszczystym placu miejskim sława Saby w Medinet rosła z każdą godziną, a nawet, jak każda sława, zaczynała mieć przykrą stronę, ściągała bowiem całe zastępy dzieciaków arabskich. Z początku trzymały się one z daleka, następnie jednak ośmielone łagodnością „potwora” zbliżały się coraz bardziej, a w końcu obsiadały namioty, tak że nikt nie mógł poruszać się swobodnie. Nadto, ponieważ każdy dzieciak arabski ssie od rana do nocy trzcinę cukrową, przeto za dziećmi ciągną zawsze legiony much, które, uprzykrzone same przez się, bywają i niebezpieczne, roznoszą bowiem zarazki egipskiego zapalenia oczu. Służba usiłowała z tego powodu dzieci rozpędzać, ale Nel występowała w ich obronie, a co więcej, rozdawała najmłodszym helou, to jest słodycze, co zjednywało jej wielką ich miłość, ale oczywiście powiększało ich zastępy. + +Po trzech dniach zaczęły się wspólne wycieczki, częścią wąskotorowymi kolejkami, których dużo nabudowali w Medinet-el-Fajum Anglicy, częścią na osłach, a czasem i na wielbłądach. Pokazało się, że w pochwałach oddawanych tym zwierzętom przez Idrysa było wprawdzie wiele przesady, bo nie tylko fasoli, ale i ludziom niełatwo było utrzymać się na siodłach, lecz była też prawda. Wielbłądy należały oczywiście do rodzaju hegin, to jest wierzchowych, a że karmiono je dobrze durrą (kukurydzą miejscową lub syryjską), więc garby miały tłuste i okazywały się tak ochocze do biegu, że trzeba je było powstrzymywać. Sudańczycy Idrys i Gebhr zjednali sobie, mimo dzikiego połysku ich oczu, ufność i serca towarzystwa, a to przez wielką usłużność i nadzwyczajną troskliwość o Nel. Gebhr miał zawsze okrutny i trochę zwierzęcy wyraz twarzy, ale Idrys zmiarkowawszy prędko, że ta mała osóbka jest okiem w głowie całego towarzystwa, oświadczał przy każdej sposobności, że chodzi mu o nią więcej niż o „własną duszę”. Pan Rawlison domyślał się wprawdzie, że przez Nel chce Idrys trafić do jego kieszeni, ale mniemając zarazem, że nie ma na świecie człowieka, który by nie musiał pokochać jego jedynaczki, był mu jednakże wdzięczny i nie żałował „bakszyszów”. + +W ciągu pięciu dni towarzystwo zwiedziło leżące blisko miasta ruiny starożytnego Krokodilopolis, gdzie Egipcjanie czcili niegdyś bożka zwanego Sebak, który miał postać ludzką, a głowę krokodyla. Następna wycieczka była do piramidy Hanara i do szczątków Labiryntu, najdłuższa zaś i cała na wielbłądach - do jeziora Karoun. Północny brzeg jego jest szczerą pustynią, na której prócz ruin dawnych miast egipskich nie ma żadnego śladu życia. Natomiast na południe ciągnie się kraj żyzny, wspaniały, a same brzegi, porośnięte wrzosem i trzciną, roją się od pelikanów, czerwonaków, czapli, dzikich gęsi i kaczek. Tam dopiero Staś znalazł sposobność popisania się celnością swych strzałów. Zarówno ze zwykłej strzelby, jak i popisowe ze sztucera były tak nadzwyczajne, że po każdym dawało się słyszeć zdumione cmokanie Idrysa i wioślarzy arabskich, a spadającym w wodę ptakom towarzyszyły stale okrzyki: Bismillach i Maszallach! + +Arabowie zapewniali, że na przeciwległym brzegu „pustynnym” jest dużo wilków i hien i że podrzuciwszy wśród osypisk padlinę owcy można prawie na pewno przyjść do strzału. Wskutek tych zapewnień pan Tarkowski i Staś spędzili dwie noce na pustyni, przy ruinach Dine. Ale pierwszą owcę ukradli zaraz po odejściu strzelców Beduini, druga zaś zwabiła tylko kulawego szakala, którego położył Staś. Dalsze polowania musiały być odłożone, gdyż dla obu inżynierów nadszedł czas wyjazdu na rewizję robót wodnych prowadzonych przy Bahr-Jussef, koło El-Lahum, na południowy wschód od Medinet. + +Pan Rawlison czekał tylko na przybycie pani Oliwier. Na nieszczęście, zamiast niej przyszedł list od lekarza donoszący, że dawna róża na twarzy odnowiła się po ukąszeniu i że chora przez czas dłuższy nie będzie mogła wyjechać z Port-Saidu. Położenie stało się istotnie kłopotliwe. Zabierać z sobą dzieci, starą Dinah, namioty i całą służbę było niepodobna, choćby z tej przyczyny, że inżynierowie mieli być dziś tu, jutro tam, a mogli otrzymać polecenie dotarcia aż do wielkiego Kanału Ibrahima. Wobec tego, po krótkiej naradzie, postanowił pan Rawlison zostawić Nel pod opieką starej Dinah i Stasia oraz ajenta konsularnego włoskiego i miejscowego mudira (gubernatora), z którym się poprzednio poznał. Obiecał też Nel, której żal było rozstawać się z ojcem, że ze wszystkich bliższych miejscowości obaj z panem Tarkowskim będą wpadali do Medinet albo jeśli znajdzie się co godnego widzenia, wzywali dzieci do siebie. + +— Bierzemy z sobą Chamisa — mówił — którego w danym razie po was przyślemy. Dinah niech zawsze towarzyszy Nel, ale ponieważ Nel robi z nią wszystko, co jej się podoba, więc ty, Stasiu, czuwaj nad obiema. + +— Może pan być pewny — odpowiedział Staś — że będę pilnował Nel tak jak rodzonej siostry. Ona ma Sabę, a ja sztucer, więc niech kto spróbuje ją pokrzywdzić… + +— Nie o to chodzi — rzekł pan Rawlison. — Saba i sztucer nie będą wam z pewnością potrzebne. Ty bądź tak dobry i chroń ją tylko od zmęczenia, a zarazem uważaj, by się nie przeziębiła. Prosiłem konsula, aby w razie gdyby się czuła niezdrowa, wezwał zaraz z Kairu doktora. Chamisa będziemy tu przysyłali po wiadomości jak najczęściej. Mudir będzie was także odwiedzał. Spodziewam się przy tym, że nasza nieobecność nie potrwa nigdy długo. + +Pan Tarkowski nie szczędził także Stasiowi przestróg. Mówił mu, że Nel nie potrzebuje jego obrony, gdyż w Medinet jak również w całej prowincji El-Fajum nie ma ani dzikich ludzi, ani dzikich zwierząt. Myśleć o czymś podobnym byłoby rzeczą śmieszną i niegodną chłopca, który kończy niedługo rok czternasty. Więc ma być tylko troskliwy i uważny, nie przedsiębrać na własną rękę, a tym bardziej razem z Nel, żadnych wypraw, zwłaszcza zaś na wielbłądach, na których jazda bądź co bądź zawsze męczy. + +Lecz Nel słysząc to zrobiła tak smutną minkę, że pan Tarkowski musiał ją uspokajać. + +— Owszem — rzekł głaszcząc jej czuprynkę — będziecie jeździli na wielbłądach, ale przy nas albo ku nam, jeśli przyślemy po was Chamisa. + +— A samym nam nie wolno robić żadnych wycieczek, choćby tycich, tyciutkich? — pytała dziewczynka. + +I poczęła pokazywać na paluszku, o jak małe wycieczki jej chodzi. Tatusiowie w końcu przystali z warunkiem, że będą się odbywały na osłach, nie na wielbłądach — i nie do ruin, gdzie łatwo wpaść w jaką dziurę, ale po drogach na pobliskie pola i ku ogrodom położonym za miastem. Dragoman wraz z inną służbą Cooka miał dzieciom zawsze towarzyszyć. + +Po czym obaj starsi panowie wyjechali, ale wyjechali blisko, do Hamaret-el-Makta, tak że po dziesięciu godzinach wrócili na noc do Medinet. Powtarzało się to przez kilka dni z rzędu, póki nie zwiedzili robót najbliższych. Potem, gdy prace ich objęły dalsze, ale niezbyt jeszcze odległe okolice, przyjeżdżał w nocy Chamis i wczesnym rankiem zabierał Stasia i Nel do tych miasteczek, w których ojcowie chcieli im coś ciekawego pokazać. Dzieci spędzały większą część dnia z tatusiami, a pod zachód słońca wracały do Medinet, do namiotów. Bywały jednak dni, w których Chamis nie przyjeżdżał, i wówczas Nel, pomimo towarzystwa Stasia i Saby, w którym odkrywała coraz nowe przymioty, wyglądała z utęsknieniem posłańca. W ten sposób upłynął czas aż do święta Trzech Króli, na które obaj inżynierowie powrócili do Medinet. + +W dwa dni później wyjechali jednak znowu, zapowiedziawszy, że wyjeżdżają tym razem na dłużej i że prawdopodobnie dotrą aż do Beni-Suef, a stamtąd do El-Fachen, gdzie zaczyna się kanał tegoż nazwiska, idący daleko na południe wzdłuż Nilu. + +Wielkie też było zdziwienie dzieci, gdy trzeciego dnia koło jedenastej rano Chamis pojawił się w Medinet. Spotkał go pierwszy Staś, który poszedł na pastwisko przypatrywać się wielbłądom. Chamis rozmawiał z Idrysem i powiedział tylko tyle Stasiowi, że przyjechał po niego i po Nel i że natychmiast przyjdzie do namiotów oznajmić, dokąd z polecenia starszych panów mają wyruszyć. Chłopiec poleciał zaraz z dobrą nowiną do Nel, którą zastał bawiącą się z Sabą przed namiotem. + +— Wiesz! jest Chamis! — zawołał już z daleka. + +A Nel poczęła zaraz podskakiwać trzymając obie nóżki razem, jak czynią dziewczynki skaczące przez sznur. + +— Pojedziemy! pojedziemy! + +— Tak, pojedziemy, i daleko. + +— A dokąd? — spytała rozgarniając rączkami czuprynę, która jej spadła na oczy. + +— Nie wiem. Chamis powiedział, że za chwilę tu przyjdzie i powie. + +— To skąd wiesz, że daleko? + +— Bo słyszałem, jak Idrys mówił, że on i Gebhr ruszą z wielbłądami natychmiast. To znaczy, że pojedziemy koleją i zastaniemy wielbłądy tam, gdzie będą tatusiowie, a stamtąd będziemy robili jakieś wycieczki. + +Czupryna z powodu ciągłych podskoków pokryła znów nie tylko oczy, ale całą twarz Nel, a nóżki jej odbijały się tak od ziemi, jakby były z kauczuku. + +W kwadrans później przyszedł Chamis i pokłonił się obojgu: + +— Khanagé (paniczu) — rzekł do Stasia — jedziemy za trzy godziny pierwszym pociągiem. + +— Dokąd? + +— Do El-Gharak-el-Sultani, a stamtąd razem ze starszymi panami na wielbłądach do Wadi-Rajan. + +Serce zabiło Stasiowi z radości, ale jednocześnie zdziwiły go słowa Chamisa. Wiedział, że Wadi-Rajan jest to wielkie kolisko piaszczystych wzgórz wznoszące się na Pustyni Libijskiej na południe i na południowy zachód od Medinet, a tymczasem pan Tarkowski i pan Rawlison zapowiedzieli wyjeżdżając, że udają się w stronę wprost przeciwną, w kierunku Nilu. + +— Cóż się stało? — zapytał Staś. — To ojciec mój i pan Rawlison nie są w Beni-Suef, tylko w El-Gharak? + +— Tak im wypadło — odrzekł Chamis. + +— Ale przecie kazali pisywać do siebie do El-Fa-chen. + +— W tym liście pisze starszy efendi, dlaczego są w El-Gharak. + +I przez chwilę szukał przy sobie listu, po czym wykrzyknął: + +— Och, Nabi (proroku)! zostawiłem list w torbie przy wielbłądnikach. Polecę zaraz, póki Idrys i Gebhr nie odjadą. + +I pobiegł do wielbłądników, a tymczasem dzieci poczęły wraz z Dinah przygotowywać się do drogi. Ponieważ zanosiło się na dłuższą wycieczkę, więc Dinah zapakowała parę sukienek, trochę bielizny i cieplejsze ubranie dla Nel. Staś także pomyślał o sobie, a zwłaszcza nie zapomniał o sztucerze i ładunkach, mając nadzieję spotkać się wśród osypisk Wadi-Rajan z wilkami i hienami. + +Chamis wrócił dopiero po godzinie, tak spocony, zziajany, że przez chwilę nie mógł tchu złapać. + +— Nie znalazłem już wielbłądników — mówił — i goniłem za nimi, ale na próżno. Nic to jednak nie szkodzi, gdyż i list, i samych starszych efendich znajdziemy w El-Gharak. Czy i Dinah ma jechać z nami? + +— Albo co? + +— Może lepiej, żeby została. Starsi panowie nie mówili o niej wcale. + +— Ale zapowiedzieli wyjeżdżając, że Dinah zawsze ma towarzyszyć panience, więc pojedzie i teraz. + +Chamis skłonił się przyłożywszy dłoń do serca i rzekł: + +— Śpieszmy się, panie, bo inaczej katr (pociąg) odejdzie. + +Rzeczy były gotowe, więc znaleźli się na czas na stacji. Odległość z Medinet do Gharak nie wynosi więcej jak trzydzieści kilometrów, ale kolejka poboczna, która łączy te miejscowości, idzie wolno i zatrzymuje się niezmiernie często. Gdyby Staś był sam, byłby niewątpliwie wolał jechać na wielbłądzie niż koleją, gdyż wyliczył, iż Idrys i Gebhr, wyruszywszy na dwie godziny przed pociągiem, będą wcześniej od nich w El-Gharak. Ale dla Nel byłaby to droga zbyt długa, więc mały opiekun, który wziął bardzo do serca przestrogi obu ojców, nie chciał narażać dziewczynki na zmęczenie. Zresztą czas zszedł obojgu szybko, tak że ani obejrzeli się, kiedy stanęli w Gharak. + +Mała stacyjka, z której Anglicy robią zwykle wycieczki do Wadi-Rajan, była zupełnie pusta. Zastali tylko kilka zakwefionych kobiet z koszami mandarynek, dwóch nieznajomych wielbłądników-Beduinów oraz Idrysa i Gebhra z siedmiu wielbłądami, z których jeden był silnie objuczony. Natomiast pana Tarkowskiego ani pana Rawlisona nie było ani śladu. + +Ale Idrys w ten sposób wytłumaczył ich nieobecność: + +— Starsi panowie pojechali na pustynię, aby ustawić namioty, które przywieźli z Etsah, i kazali nam jechać za sobą. + +— A jakże znajdziemy ich wśród wzgórz? — zapytał Staś. + +— Przysłali przewodników, którzy nas poprowadzą. + +To powiedziawszy wskazał na Beduinów. Starszy z nich skłonił się, przetarł palcem jedno oko, jakie posiadał, i rzekł: + +— Nasze wielbłądy nie tak tłuste, ale nie mniej ścigłe od waszych. Za godzinę tam będziemy. + +Staś był rad, że spędzą noc na pustyni, ale Nel odczuła pewien zawód, albowiem poprzednio była pewna, że zastanie tatusia w Gharak. + +Tymczasem naczelnik stacji, zaspany Egipcjanin w czerwonym fezie i w ciemnych okularach, zbliżył się i nie mając nic innego do roboty, począł przypatrywać się europejskim dzieciom. + +— To dzieci tych Inglezi, którzy pojechali rano ze strzelbami na pustynię — rzekł Idrys sadowiąc Nel na siodle. + +Staś oddawszy sztucer Chamisowi siadł przy niej, albowiem siodło było obszerne i mające kształt palankinu, tylko bez dachu. Dinah usadowiła się za Chamisem, inni zajęli osobne wielbłądy i ruszyli. + +Gdyby naczelnik stacji popatrzył był dłużej za nimi, byłby może zdziwiony, że owi Anglicy, o których wspomniał Idrys, pojechali wprost do ruin na południe, oni zaś skierowali się od razu ku Talei, w stronę przeciwną. Ale naczelnik wrócił jeszcze przedtem do domu, ponieważ żaden pociąg nie przychodził tego dnia do Gharak. + +Godzina była piąta po południu. Pogoda wspaniała. Słońce przeszło już na tę stronę Nilu i zniżyło się nad pustynią tonąc w złotych i purpurowych zorzach płonących po zachodniej stronie nieba. Powietrze tak było przesycone różowym blaskiem, że oczy mrużyły się od jego zbytku. Pola przybrały odcień liliowy, a natomiast odlegle wzgórza, odrzynające się twardo na tle zórz miały barwę czystego ametystu. Świat tracił cechy rzeczywistości i zdawał się być jedną grą zaziemskich świateł. + +Póki jechali przez kraj zielony i uprawny, przewodnik-Beduin prowadził karawanę krokiem umiarkowanym, z chwilą jednak gdy pod nogami wielbłądów zaskrzypiał twardy piasek, zmieniło się wszystko od razu. + +— Yalla! yalla! — zawyły nagle dzikie głosy. + +A jednocześnie dał się słyszeć świst batów i wielbłądy, przeszedłszy z kłusa w cwał, poczęły pędzić jak wicher, wyrzucając nogami piasek i żwir pustyni. + +— Yalla! yalla! + +Kłus wielbłąda bardziej trzęsie, cwał, którym te zwierzęta rzadko biegną, bardziej kołysze, więc dzieci bawiła z początku ta szalona jazda. Ale wiadomo choćby z huśtawki, że zbyt szybkie kołysanie się powoduje zawrót głowy. Jakoż po pewnym czasie, gdy pęd nie ustawał, małej Nel poczęło się kręcić w główce i ćmić w oczach. + +— Stasiu, czemu my tak lecimy? — zawołała zwracając się do towarzysza. + +— Myślę, że pozwolili zanadto rozpędzić się wielbłądom, a teraz nie mogą ich wstrzymać — odrzekł Staś. + +Ale zauważywszy, że twarz dziewczynki trochę pobladła, począł wołać na Beduinów pędzących na przedzie, by zwolnili. Wołanie jego miało jednak tylko ten skutek, że rozległy się znów okrzyki: Yalla! — i że zwierzęta przyspieszyły jeszcze biegu. + +Chłopiec sądził w pierwszej chwili, że Beduini go nie dosłyszeli, gdy jednak na powtórne wezwanie nie było żadnej odpowiedzi i gdy jadący za nimi Gebhr nie przestawał smagać tego wielbłąda, na którym oboje z Nel siedzieli, pomyślał, że to nie wielbłądy poniosły, ale że ludzie tak spieszą z jakiejś nie znanej mu przyczyny. + +Przyszło mu do głowy, że może pojechali złą drogą i że chcąc wynagrodzić czas stracony pędzą teraz z obawy, by starsi panowie nie wyłajali ich za zbyt późne przybycie. Lecz po chwili zrozumiał, że to nie może być, gdyż pan Rawlison bardziej by się rozgniewał za zbytnie umęczenie Nel. Co to więc znaczy? i dlaczego nie słuchają jego rozkazów? W sercu chłopaka począł wzbierać gniew i obawa o Nel. + +— Stój! — krzyknął z całej siły, zwracając się do Gebhra. + +— Ouskout (milcz)! — zawył w odpowiedzi Sudańczyk. + +I pędzili dalej. + +Noc zapada w Egipcie koło godziny szóstej, więc zorze wkrótce zgasły, a po pewnym czasie na niebo wytoczył się wielki, czerwony od blasku zórz księżyc i rozświecił pustynię łagodnym światłem. + +W ciszy słychać było tylko zziajany oddech wielbłądów i głuche, szybkie uderzenia ich nóg o piasek, a czasem świst batów. Nel była już tak znużona, że Staś musiał podtrzymywać ją na siodle. Co chwila zapytywała, czy prędko dojadą, i widocznie krzepiła ją tylko nadzieja rychłego zobaczenia ojca. Ale na próżno rozglądali się oboje dokoła. Upłynęła godzina, potem druga: ani namiotów, ani ognisk nigdzie nie było widać. + +Wówczas włosy powstały na głowie Stasia, albowiem zrozumiał, że ich porwano. + + + +ROZDZIAŁ VI + +A panowie Rawlison i Tarkowski oczekiwali rzeczywiście dzieci, ale nie wśród wzgórz piaszczystych Wadi-Rajan, dokąd nie mieli ani potrzeby, ani ochoty jechać, lecz w zupełnie innej stronie, w mieście El-Fachen, nad kanałem tegoż nazwiska, przy którym oglądali dokonane przed końcem roku roboty. Odległość między El-Fachen a Medinet wynosi w prostej linii około czterdziestu pięciu kilometrów. Ponieważ jednak nie ma bezpośredniego połączenia i trzeba jechać na El-Wasta, co podwaja niemal drogę, przeto pan Rawlison, rozglądając się w przewodniku kolejowym, czynił następujące wyliczenia: + +— Chamis wyjechał onegdaj wieczór — mówił do pana Tarkowskiego — i w El-Wasta złapał pociąg idący z Kairu, w Medinet jest zatem dziś rano. Dzieci zapakują się w godzinę. Wyjechawszy wszelako w południe, musiałyby czekać na nocny pociąg idący wzdłuż Nilu, a ponieważ nie pozwoliłem Nel jechać nocą, więc wyruszą dziś rano i będą tu zaraz po zachodzie słońca. + +— Tak — rzekł pan Tarkowski — Chamis musi trochę odpocząć, a Stasiowi pali się wprawdzie w głowie, jednakże gdy chodzi o Nel, można zawsze na niego liczyć. Zresztą posłałem mu także kartę, by nie wyjeżdżali na noc. + +— Dzielny chłopiec i ufam mu zupełnie — odpowiedział pan Rawlison. + +— Co prawda, to i ja. Staś przy swoich rozmaitych wadach ma prawy charakter i nigdy nie kłamie, albowiem jest odważny, a kłamią tylko tchórze. Energii też mu nie brak i jeśli z czasem zdobędzie się na spokojną rozwagę, to myślę, że da sobie radę na świecie. + +— Z pewnością. Co zaś do rozwagi, to czy ty byłeś rozważny w jego wieku? + +— Muszę przyznać, że nie — odpowiedział śmiejąc się pan Tarkowski — ale może nie byłem tak pewny siebie jak on. + +— To przejdzie. Tymczasem bądź szczęśliwy, że masz takiego chłopca. + +— A ty, że masz takie słodkie i kochane stworzenie jak Nel. + +— Niech ją Bóg błogosławi — odpowiedział ze wzruszeniami pan Rawlison. + +Dwaj przyjaciele uścisnęli sobie dłonie, po czym zasiedli do przeglądania planów i kosztorysów robót. Na tym zajęciu upłynął im czas aż do wieczora. + +O godzinie szóstej, gdy już zapadła noc, znaleźli się na stacji i chodząc po peronie rozmawiali w dalszym ciągu o dzieciach. + +— Pyszna pogoda, ale chłodno — ozwał się pan Rawlison. — Czy aby Nel wzięła ze sobą ciepłe ubranie? + +— Staś będzie o tym pamiętał i Dinah także. + +— Żałuję jednakże, że zamiast sprowadzać ich tu, nie pojechaliśmy sami do Medinet. + +— Przypomnij sobie, że tak właśnie radziłem. + +— Wiem — i gdyby nie to, że mamy stąd jechać dalej na południe, byłbym się na to zgodził. Wyliczyłem wszelako, że droga zajęłaby nam dużo czasu i że bylibyśmy krócej z dziećmi. Przyznam ci się zresztą, że to Chamis poddał mi myśl, żeby je tu sprowadzić. Oświadczył mi, że ogromnie do nich tęskni i że byłby szczęśliwy, gdybym go po oboje posłał. Nie dziwię się, że się do nich przywiązał… + +Dalszą rozmowę przerwały sygnały oznajmiające zbliżanie się pociągu. Po chwili w ciemności ukazały się ogniste oczy lokomotywy, a jednocześnie dał się słyszeć zdyszany jej oddech i gwizdanie. + +Szereg oświeconych wagonów przesunął się wzdłuż peronu, zadrgał i stanął. + +— Nie widziałem ich w żadnym oknie — rzekł pan Rawlison. + +— Siedzą może głębiej i zapewne zaraz wyjdą. + +Podróżni zaczęli wysiadać, ale przeważnie Arabowie, gdyż El-Fachen prócz pięknych gajów palmowych i akacjowych nie ma nic ciekawego do widzenia. Dzieci nie przyjechały. + +— Chamis albo nie złapał pociągu w El-Wasta — ozwał się z odcieniem złego humoru pan Tarkowski — albo też po nocnej podróży zaspał i przyjadą dopiero jutro. + +— Może być — odpowiedział z niepokojem pan Rawlison — ale i to być może, że któreś zachorowało. + +— Staś by w takim razie zatelegrafował. + +— Kto wie, czy depeszy nie zastaniemy w hotelu. + +— Pójdźmy. + +Ale w hotelu nie czekała ich żadna wiadomość. Pan Rawlison był coraz niespokojniejszy. + +— Wiesz, co się jeszcze mogło zdarzyć? — rzekł pan Tarkowski. — Oto, jeśli Chamis zaspał, to nie przyznał się do tego dzieciom, przyszedł do nich dopiero dziś i powiedział im, że mają jutro jechać. Przed nami będzie się wykręcał tym, że nie zrozumiał naszych rozkazów. Na wszelki wypadek zatelegrafuję do Stasia. + +— A ja do mudira Fajumu. + +Po chwili dwie depesze zostały wysłane. Nie było jeszcze wprawdzie powodów do niepokoju, jednakże w oczekiwaniu na odpowiedź inżynierowie źle spędzili noc i wczesny poranek zastał ich na nogach. + +Odpowiedź od mudira przyszła dopiero koło dziesiątej i brzmiała jak następuje: + +„Sprawdzono na stacji. Dzieci wyjechały wczoraj do Gharak-el-Sultani.” + +Łatwo zrozumieć, jakie zdumienie i gniew ogarnęły ojców na tę niespodzianą wiadomość. Przez czas jakiś spoglądali na siebie, jakby nie rozumiejąc słów depeszy, po czym pan Tarkowski, który był człowiekiem porywczym, uderzył dłonią w stół i rzekł: + +— To pomysł Stasia, ale ja go oduczę takich pomysłów. + +— Nie spodziewałem się tego po nim — odpowiedział ojciec Nel. + +Lecz po chwili zapytał: + +— No a cóż Chamis? + +— Albo ich nie zastał i nie wie, co począć, albo pojechał za nimi. + +— Tak i ja myślę. + +I w godzinę później wyruszyli do Medinet. W namiotach dowiedzieli się, że nie ma wielbłądników, a na stacji potwierdzono, że Chamis wyjechał z dziećmi do El-Gharak. Sprawa przedstawiała się coraz ciemniej i rozjaśnić ją można było tylko w El-Gharak. + +Jakoż dopiero na tej stacji zaczęła się odsłaniać straszliwa prawda. + +Zawiadowca, ten sam zaspany w ciemnych okularach i czerwonym fezie Egipcjanin, opowiedział im, że widział chłopca około lat czternastu i ośmioletnią dziewczynkę z niemłodą Murzynką, którzy pojechali na pustynię. Nie pamięta, czy wielbłądów było razem osiem, czy dziewięć, ale zauważył, że jeden objuczony był jak do dalekiej drogi, a dwaj Beduini mieli także duże juki przy siodłach; przypomina też sobie, że gdy przypatrywał się karawanie, jeden z wielbłądników, Sudańczyk, rzekł mu, że to są dzieci Anglików, którzy przedtem pojechali do Wadi-Rajan. + +— Czy ci Anglicy wrócili? — zapytał pan Tarkowski. + +— Tak jest. Wrócili jeszcze wczoraj z dwoma zabitymi wilkami — odpowiedział zawiadowca — i zdziwiło mnie to nawet, że nie wracają razem z dziećmi. Ale nie pytałem ich o powód, gdyż to do mnie nie należy. + +To powiedziawszy odszedł do swoich obowiązków. + +Podczas tego opowiadania twarz pana Rawlisona stała się biała jak papier. Patrząc błędnym wzrokiem na przyjaciela zdjął kapelusz, podniósł dłoń do spotniałego czoła i zachwiał się, jakby miał upaść. + +— Rawlison, bądź mężczyzną! — zawołał pan Tarkowski. — Dzieci nasze porwane. Trzeba je ratować. + +— Nel! Nel! — powtarzał nieszczęsny Anglik. — Nel i Staś! To nie Stasia wina. Zwabiono tu oboje podstępnie i porwano. Kto wie — dlaczego. Może dla okupu. Chamis jest niezawodnie w spisku. Idrys i Gebhr także. + +Tu przypomniał sobie, co mówiła Fatma, że obaj Sudańczycy należą do pokolenia Dangalów, w którym urodził się Mahdi, i że z tegoż pokolenia pochodzi Chadigi, ojciec Chamisa. Na to wspomnienie serce zamarło mu na chwilę w piersiach, zrozumiał bowiem, że dzieci mogły być porwane nie dla okupu, ale dla zamiany na rodzinę Smaina. + +Ale co z nimi zrobią współplemieńcy złowrogiego proroka? Skryć się na pustyni lub gdzieś nad brzegiem Nilu nie mogą, bo na pustyni pomarliby wszyscy z głodu i pragnienia, a nad Nilem złapano by ich z pewnością. Chyba więc zbiegną z dziećmi aż do Mahdiego. + +I ta myśl napełniła pana Tarkowskiego przerażeniem, ale energiczny eksżołnierz prędko przyszedł do siebie i począł przebiegać myślą wszystko, co się stało, a jednocześnie szukał środków ratunku. + +„Fatma — rozumował — nie miała powodu mścić się ani nad nami, ani nad naszymi dziećmi, jeżeli więc zostały porwane, to widocznie dlatego, aby wydać je w ręce Smaina. W żadnym razie śmierć im nie grozi. I to jest szczęście w nieszczęściu, ale natomiast czeka je straszna droga, która może być dla nich zgubną.” + +I natychmiast podzielił się tymi myślami z przyjacielem, po czym tak mówił: + +— Idrys i Gebhr, jako dzicy i głupi ludzie, wyobrażają sobie, że zastępy Mahdiego są już niedaleko, a tymczasem Chartum, do którego Mahdi dotarł, leży stąd o dwa tysiące kilometrów. Tę drogę muszą przebyć wzdłuż Nilu i nie oddalać się od niego, gdyż inaczej wielbłądy i ludzie popadaliby z pragnienia. Jedź natychmiast do Kairu i żądaj od chedywa, by wysłano depesze do wszystkich posterunków wojskowych i by urządzono pościg na prawo i lewo wzdłuż rzeki. Szejkom przybrzeżnym przyrzecz za schwytanie zbiegów wielką nagrodę. Po wsiach niech zatrzymują wszystkich, którzy się zbliżą po wodę. W ten sposób Idrys i Gebhr muszą wpaść w ręce władzy, a my odzyskamy dzieci. + +Pan Rawlison odzyskał już zimną krew. + +— Jadę — rzekł. — Te łotry zapomniały, że armia angielska Wolseleya śpiesząca na pomoc Gordonowi jest już w drodze i że odetnie ich od Mahdiego. Nie umkną. Nie mogą umknąć. Wysyłam w tej chwili depeszę do naszego ministra, a potem jadę. Co ty zamierzasz? + +— Telegrafuję o urlop i nie czekając odpowiedzi ruszam w ich ślady Nilem do Nubii, by dopilnować pościgu. + +— Więc się musimy spotkać, gdyż i ja uczynię z Kairu to samo. + +— Dobrze! a teraz do roboty. + +— Z pomocą Bożą! — odpowiedział pan Rawlison. + + + +ROZDZIAŁ VII + +A tymczasem wielbłądy pędziły jak huragan po błyszczących od księżyca piaskach. Zapadła głęboka noc. Księżyc, z początku wielki jak koło i czerwony, zbladł i wytoczył się wysoko. Oddalone wzgórza pustyni pokryły się muślinowym, srebrnym oparem, który nie przesłaniając ich widoku zmienił je jakby w świetlane zjawiska. Od czasu do czasu spoza skał tu i ówdzie rozsianych dochodziło żałosne skomlenie szakali. + +Upłynęła znowu godzina. Staś otoczył ramieniem Nel i podtrzymywał ją, usiłując przez to złagodzić męczące rzuty szalonej jazdy. Dziewczynka coraz częściej zaczęła wypytywać go, dlaczego tak pędzą i dlaczego nie widać ani namiotów, ani tatusiów. Staś postanowił wreszcie powiedzieć jej prawdę, która i tak prędzej czy później musiała się wydać. + +— Nel — rzekł — ściągnij rękawiczkę i upuść ją nieznacznie na ziemię. + +— Dlaczego, Stasiu? + +A on przycisnął ją do siebie i odpowiedział z jakąś niezwykłą mu tkliwością: + +— Zrób, co ci mówię. + +Nel trzymała się jedną ręką Stasia i bała się go puścić, ale poradziła sobie w ten sposób, że poczęła ściągać ząbkami rękawiczkę — z każdego palca osobno — a wreszcie, zsunąwszy ją zupełnie, upuściła na ziemię. + +— Po niejakim czasie rzuć drugą — ozwał się znowu Staś. — Ja rzuciłem już swoje, ale twoje łatwiej będzie dostrzec, bo jasne. + +I widząc, że dziewczynka patrzy nań pytającym wzrokiem, tak mówił dalej: + +— Nie przestrasz się, Nel… Ale widzisz… być może, że my wcale nie spotkamy ani twego, ani mojego ojca… i że nas ci szkaradni ludzie porwali. Ale się nie bój… Bo jeśli tak jest, to pójdzie za nami pogoń. Dogonią i odbiorą nas z pewnością. Dlatego kazałem ci rzucić rękawiczki, żeby pogoń znalazła ślady. Tymczasem nie możemy zrobić nic innego, ale później coś obmyślę… Z pewnością coś obmyślę, tylko nie bój się i ufaj mi… + +Lecz Nel dowiedziawszy się, że nie zobaczy tatusia i że uciekają gdzieś daleko na pustynię, zaczęła drżeć ze strachu i płakać, tuląc się jednocześnie do Stasia i wypytując wśród łkań, dlaczego ich porwali i dokąd ich wiozą. On pocieszał ją, jak umiał i prawie takimi słowami, jakimi jego ojciec pocieszał pana Rawlisona. Mówił, że ojcowie i sami będą ich ścigali, i zawiadomią wszystkie załogi wzdłuż Nilu. Na koniec zapewniał ją, że cokolwiek bądź by się stało, on jej nie opuści nigdy i będzie jej zawsze bronił. + +Ale w niej żal i tęsknota za ojcem większe były nawet od strachu, więc długi czas nie przestawała płakać — i tak lecieli, oboje żałośni, wśród jasnej nocy po bladych piaskach pustyni. + +Stasiowi jednak ściskało się serce nie tylko żalem i obawą, lecz i wstydem. Temu, co się stało, nie był wprawdzie winien, natomiast przypomniał sobie swoją dawną chełpliwość, którą tak często ganił w nim ojciec. Poprzednio był przekonany, że nie ma takiego położenia, w którym by nie dał sobie rady; poczytywał się za jakiegoś niezwyciężonego junaka i gotów był wyzywać cały świat. Obecnie zaś zrozumiał, że jest małym chłopcem, z którym każdy może zrobić, co zechce — i że oto pędzi wbrew woli na wielbłądzie dlatego tylko, że tego wielbłąda pogania z tyłu półdziki Sudańczyk. Czuł się tym okropnie upokorzony, a nie widział żadnego sposobu oporu. Musiał przyznać sam przed sobą, że się po prostu boi — i tych ludzi, i tej pustyni, i tego, co ich oboje z Nel może spotkać. Obiecywał jednak szczerze nie tylko jej, ale i sobie, że będzie nad nią czuwał i bronił jej, choćby kosztem własnego życia. + +Nel, zmęczona płaczem i szaloną jazdą, trwającą już od sześciu godzin, poczęła wreszcie drzemać, a chwilami i zasypiać zupełnie. Staś wiedząc, że kto spadnie z cwałującego wielbłąda, może się zabić na miejscu, przywiązał ją do siebie sznurem, który znalazł na siodle. Lecz po niejakim czasie wydało mu się, że pęd wielbłądów staje się mniej szybki, chociaż leciały teraz przez gładkie i miękkie piaski. W oddali widać było majaczące wzgórza, zaś na równinie rozpoczęły się zwykłe na pustyni nocne ułudy. Księżyc świecił na niebie coraz bledziej, a tymczasem przed nimi pojawiały się pełznące nisko, dziwne, różowe obłoki, zupełnie przezrocze, utkane tylko ze światła. Tworzyły się one nie wiadomo dlaczego i posuwały się naprzód, jakby popychane lekkim wiatrem. Staś widział, jak burnusy Beduinów i wielbłądy różowiały nagle, wjechawszy w te oświecone przestrzenie, a następnie całą karawanę ogarniał delikatny, różowy blask. Czasem obłoki przybierały barwę błękitnawą i tak było aż do wzgórz. + +Przy wzgórzach bieg wielbłądów zwolnił jeszcze bardziej. Naokół widać było teraz skały sterczące z piaszczystych kopców lub porozrzucane wśród osypisk w dzikim nieładzie. Grunt stawał się kamienisty. Przebyli kilka wgłębień zasianych kamieniami i podobnych do wyschłych łożysk rzek. Chwilami drogę tamowały im wąwozy, które musieli objeżdżać. Zwierzęta poczęły stąpać ostrożnie, przebierając jakby w tańcu nogami wśród suchych i twardych kęp utworzonych przez róże jerychońskie, którymi osypiska i skały pokryte były obficie. Raz w raz któryś wielbłąd potknął się i widoczne było, że należy im dać wypoczynek. + +Jakoż Beduini zatrzymali się w zapadłym wąwozie i zsunąwszy się z siodeł, zabrali się do rozwiązywania juków. Idrys i Gebhr poszli za ich przykładem. Poczęto opatrywać wielbłądy, rozluźniać popręgi, zdejmować zapasy żywności i wyszukiwać płaskich kamieni na założenie ogniska. Drzewa suchego ani suchego nawozu, którym posługują się Arabowie, nie było, ale Chamis, syn Chadigiego, nazrywał róż jerychońskich i ułożył z nich spory stos, który zapalił. Przez czas jakiś, gdy Sudańczycy zajęci byli wielbłądami, Staś, Nel i jej piastunka, stara Dinah, znaleźli się razem, w odosobnieniu. Lecz Dinah była bardziej jeszcze przerażona od dzieci i nie mogła słowa przemówić. Owinęła tylko Nel w ciepły pled i siadłszy koło niej na ziemi, poczęła z jękiem całować jej rączki. Staś natychmiast zapytał Chamisa, co znaczy to wszystko, co się stało, ale ów śmiejąc się ukazał mu tylko swe białe zęby i poszedł zbierać w dalszym ciągu róże jerychońskie. Zapytany następnie Idrys odpowiedział jednym słowem: „zobaczysz” — i pogroził mu palcem. Gdy wreszcie zabłysło ognisko z róż, które więcej tliły się, niż płonęły, otoczyli je wszyscy kołem, prócz Gebhra, który został jeszcze przy wielbłądach, i poczęli jeść placki z kukurydzy oraz suszone baranie i kozie mięso. Dzieci, wygłodzone przez długą drogę, jadły również, choć Nel kleiły się jednocześnie oczy ze snu. Ale tymczasem w mdłym świetle ogniska pojawił się ciemnoskóry Gebhr i połyskując oczyma podniósł w górę dwie małe jasne rękawiczki i zapytał: + +— Czyje to? + +— Moje — odpowiedziała sennym i zmęczonym głosem Nel. + +— Twoje, mała żmijo? — syknął przez zaciśnięte zęby Sudańczyk — To znaczysz drogę dlatego, by twój ojciec wiedział, którędy nas ścigać? + +I tak mówiąc uderzył ją korbaczem, strasznym batem arabskim, który przecina nawet skórę wielbłąda. Nel, lubo owinięta w gruby pled, krzyknęła z bólu i ze strachu, lecz Gebhr nie zdołał uderzyć jej po raz drugi, gdyż Staś skoczył w tej chwili jak żbik, uderzył go głową w piersi, a następnie chwycił za gardło. + +Stało się to tak niespodzianie, że Sudańczyk upadł na wznak, a Staś na niego i obaj poczęli przewracać się po ziemi. Chłopak na swój wiek był wyjątkowo silny, jednakże Gebhr prędko dał sobie z nim radę. Naprzód oderwał od swego gardła jego dłonie, po czym obrócił go twarzą do ziemi i przycisnąwszy mu pięścią kark począł smagać korbaczem jego plecy. + +Krzyk i łzy Nel, która chwytając ręce dzikusa błagała go jednocześnie, by Stasiowi „darował”, nie byłyby się na nic przydały, gdyby nie to, że Idrys przyszedł niespodzianie chłopcu z pomocą. Był on starszy od Gebhra, daleko silniejszy i od początku ucieczki z Gharak-el-Sultani wszyscy stosowali się do jego rozkazów. Teraz wyrwał korbacz z rąk brata i odrzuciwszy go daleko zawołał: + +— Precz, głupcze! + +— Zaćwiczę tego skorpiona! — odpowiedział zgrzytając zębami Gebhr. + +Lecz na to Idrys chwycił go za opończę na piersiach i popatrzywszy mu w oczy począł mówić groźnym, choć cichym głosem: + +— Szlachetna Fatma zakazała tym dzieciom czynić krzywdy, albowiem wstawiały się za nią… + +— Zaćwiczę! — powtórzył Gebhr. + +— A ja ci powiadam, że nie podniesiesz na żadne z nich korbacza. Jeśli to uczynisz, za każde uderzenie oddam ci dziesięć. + +I począł nim trząść jak gałęzią palmy, po czym tak dalej mówił: + +— Te dzieci są własnością Smaina i gdyby które z nich nie dojechało żywe, sam Mahdi (niech Bóg przedłuży dni jego nieskończenie) kazałby cię powiesić. Rozumiesz, głupcze! + +Imię Mahdiego sprawiało tak wielkie na wszystkich jego wyznawcach wrażenie, że Gebhr opuścił natychmiast głowę i jął powtarzać jakby z przestrachem: + +— Allach akbar! — Allach akbar! + +Staś podniósł się zziajany i zbity, ale czuł, że gdyby ojciec mógł go w tej chwili widzieć i słyszeć, byłby dumny z niego, albowiem nie tylko skoczył był bez namysłu na ratunek Nel, ale i teraz, choć razy korbacza paliły go jak ogniem, nie myślał o własnym bólu, a natomiast począł pocieszać dziewczynkę i wypytywać, czy uderzenia nie zrobiły jej krzywdy. + +A następnie rzekł: + +— Com dostał, tom dostał, ale on się więcej na ciebie nie porwie. Ach, gdybym miał jaką broń! + +Mała kobietka objęła go obu rękoma za szyję i mocząc mu łzami policzki jęła zapewniać, że nie bardzo ją bolało i że płacze nie z bólu, tylko z żalu nad nim. Na to Staś przesunął usta do jej ucha i rzekł szepcząc: + +— Nel, nie za to, że mnie zbił, ale za to, że ciebie uderzył, przysięgam, że mu nie daruję. + +Na tym skończyło się zajście. Po pewnym czasie Gebhr i Idrys, pogodzeni już z sobą, porozciągali na ziemi opończe i pokładli się na nich, a Chamis poszedł wkrótce za ich przykładem. Beduini zasypali wielbłądom durry, po czym wsiadłszy na dwa luźne, pojechali w stronę Nilu. Nel oparła główkę o kolana starej Dinah i usnęła. Ognisko przygasło i wkrótce słychać było tylko chrzęst durry w zębach wielbłądów. Na niebo wytoczyły się małe obłoczki, które zakrywały chwilami księżyc, ale noc była widna. Za skałami odzywało się ciągłe żałosne skomlenie szakali. + +Po dwóch godzinach Beduini wrócili z wielbłądami dźwigającymi napełnione wodą skórzane wory. Podsyciwszy ogień zasiedli na piasku i zabrali się do jedzenia. Przybycie ich zbudziło Stasia, który się poprzednio był zdrzemnął, oraz dwóch Sudańczyków i Chamisa, syna Chadigiego. Wtedy przy ognisku rozpoczęła się następująca rozmowa: + +— Możemy jechać? — zapytał Idrys. + +— Nie, albowiem musimy odpocząć — my i nasze wielbłądy. + +— Czy nie widział was nikt? + +— Nikt. Dotarliśmy do rzeki między dwiema wioskami. Z daleka tylko szczekały psy. + +— Trzeba będzie zawsze jeździć po wodę o północy i czerpać ją w pustych miejscach. Byle minąć pierwszą challal (kataraktę), to dalej wsie już rzadsze i prorokowi przychylniejsze. Pościg pójdzie za nami z pewnością. + +Na to Chamis przewrócił się plecami do góry i podparłszy dłońmi twarz rzekł: + +— Mehendysi będą naprzód czekali dzieci w El-Fachen przez całą noc i do następnego pociągu, potem pojadą do Fajum, a stamtąd do Gharak. Tam dopiero zrozumieją, co się stało, i wówczas muszą wrócić do Medinet, aby wysłać słowa lecące po miedzianym drucie do miast nad Nilem — i jeźdźców na wielbłądach, którzy będą nas ścigali. Wszystko to zabierze najmniej trzy dni. Przedtem nie potrzebujemy męczyć naszych wielbłądów i możemy spokojnie „pić dym” z cybuchów. + +To rzekłszy wydobył z ogniska płonący pręcik róży jerychońskiej i zapalił nim fajkę, a Idrys począł, zwyczajem arabskim, cmokać z zadowolenia. + +— Dobrze to urządziłeś, synu Chadigiego — rzekł — ale nam trzeba korzystać z czasu i zajechać przez te trzy dni i noce najdalej na południe. Odetchnę spokojniej dopiero wówczas, gdy przejedziemy pustynię między Nilem a Kharge (wielka oaza na zachód od Nilu). Dałby Bóg, aby wielbłądy wytrzymały. + +— Wytrzymają — ozwał się jeden z Beduinów. + +— Ludzie mówią też — wtrącił Chamis — że wojska Mahdiego (niech Bóg przedłuży jego żywot) dochodzą już do Assuanu. + +Tu Staś, który nie tracił ani słowa z tej rozmowy i zapamiętał również, co przedtem mówił Idrys do Gebhra, podniósł się i rzekł: + +— Wojska Mahdiego są pod Chartumem. + +— La! La! (nie, nie) — zaprzeczył Chamis. + +— Nie zważajcie na jego słowa — odpowiedział Staś — bo on ma nie tylko skórę, ale i mózg ciemny. Do Chartumu, choćbyście co trzy dni kupowali świeże wielbłądy i pędzili tak jak dziś, zajedziecie za miesiąc. A i tego może nie wiecie, że drogę przegrodzi wam armia, nie egipska, ale angielska… + +Słowa te uczyniły pewne wrażenie, a Staś spostrzegłszy to mówił dalej: + +— Zanim znajdziecie się między Nilem a wielką oazą, wszystkie drogi na pustyni będą już pilnowane przez szereg straży wojskowych. Ha! słowa po miedzianym drucie prędzej biegną od wielbłądów! Jakże zdołacie się przemknąć? + +— Pustynia jest szeroka — odpowiedział jeden z Beduinów. + +— Ale musicie trzymać się Nilu. + +— Możemy się nawet przeprawić i gdy nas będą szukać z tej strony, my będziemy z tamtej. + +— Słowa biegnące po miedzianym drucie dojdą do miast i wsi po obu brzegach rzeki. + +— Mahdi ześle nam anioła, który położy palec na oczach Anglików i Turków (Egipcjan), a nas osłoni skrzydłami. + +— Idrysie — rzekł Staś — nie zwracam się do Chamisa, którego głowa jest jak pusta tykwa, ani do Gebhra, który jest podłym szakalem, ale do ciebie. Wiem już, że chcecie nas zawieźć do Mahdiego i oddać w ręce Smaina. Lecz jeśli to czynicie dla pieniędzy, to wiedz, że ojciec tej małej bint (dziewczynki) jest bogatszy niż wszyscy Sudańczycy razem wzięci. + +— I co z tego? — przerwał Idrys. + +— Co z tego? Wróćcie dobrowolnie, a wielki mehendys nie pożałuje wam pieniędzy i mój ojciec także. + +— Albo oddadzą nas rządowi, który każe nas powiesić. + +— Nie, Idrysie. Będziecie wisieli niezawodnie, lecz tylko w takim razie, jeśli was złapią w ucieczce. A tak się stanie z pewnością. Ale jeśli sami wrócicie, żadna kara was nie spotka i prócz tego zostaniecie bogatymi ludźmi do końca życia. Ty wiesz, że biali z Europy dotrzymują zawsze słowa. Otóż daję wam słowo za obu mehendysów, że będzie tak, jak mówię. + +I Staś pewien był istotnie, że ojciec jego i pan Rawlison będą stokroć woleli dotrzymać uczynionej przez niego obietnicy niż narażać ich oboje, a zwłaszcza Nel, na okropną podróż i jeszcze okropniejsze życie wśród dzikich i rozszalałych hord Mahdiego. + +Toteż z bijącym sercem oczekiwał na odpowiedź Idrysa, który pogrążył się w milczeniu i dopiero po długiej chwili rzekł: + +— Mówisz, że ojciec małej bint i twój dadzą nam dużo pieniędzy? + +— Tak jest. + +— A czy wszystkie ich pieniądze potrafią otworzyć nam drzwi do raju, które otworzy jedno błogosławieństwo Mahdiego? + +— Bismillach! — krzyknęli na to obaj Beduini wraz z Chamisem i Gebhrem. + +Staś stracił od razu wszelką nadzieję, wiedział bowiem, że jakkolwiek ludzie na Wschodzie chciwi są i przekupni, to jednak gdy prawdziwy mahometanin spojrzy na jakąś rzecz od strony wiary, wówczas nie ma już na świecie takich skarbów, którymi dałby się skusić. + +Idrys zaś, zachęcony okrzykiem, mówił dalej — i widocznie już nie dlatego, by odpowiedzieć Stasiowi, lecz w tej myśli, by zyskać tym większe uznanie i pochwały towarzyszów: + +— My mamy szczęście należeć tylko do tego pokolenia, które wydało świętego proroka, ale „szlachetna” Fatma i jej dzieci są jego krewnymi — i wielki Mahdi je kocha. Gdy więc oddamy mu ciebie i małą bint, on zmieni was za Fatmę i jej synów, a nas pobłogosławi. Wiedz o tym, że nawet ta woda, w której on się co rano, wedle przepisów Koranu, obmywa, uzdrawia choroby i gładzi grzechy, a cóż dopiero jego błogosławieństwo! + +— Bismillach! — powtórzyli Sudańczycy i Beduini. + +Lecz Staś chwytając się ostatniej deski ratunku rzekł: + +— To zabierzcie mnie, a Beduini niech wrócą z małą bint. Za mnie wydadzą Fatmę i jej synów. + +— Jeszcze pewniej wydadzą ją za was oboje. + +Na to chłopak zwrócił się do Chamisa: + +— Ojciec twój odpowie za twoje postępki. + +— Mój ojciec jest już w pustyni, w drodze do proroka — odparł Chamis. + +— Więc go złapią i powieszą. + +Tu Idrys uznał jednak za stosowne dodać otuchy swym towarzyszom. + +— Te sępy — rzekł — które objedzą ciało z naszych kości, może nie wylęgły się jeszcze. Wiemy, co nam grozi, aleśmy nie dzieci, i pustynię znamy od dawna. Ci ludzie (tu wskazał na Beduinów) byli wiele razy w Berberze i wiedzą o takich drogach, którymi biegają tylko gazele. Tam nikt nas nie znajdzie i nikt nie będzie ścigał. Musimy zaiste skręcać po wodę do Bahr-el-Jussef, a później do Nilu, ale będziemy to czynili w nocy. Czy myślicie przy tym, że nad rzeką nie ma ukrytych przyjaciół Mahdiego? A ja ci powiem, że im dalej na południe, tym ich więcej, że i całe pokolenia, i ich szejkowie czekają tylko pory sposobnej, by chwycić za miecze w obronie prawdziwej wiary. Ci sami dostarczą wody, jadła, wielbłądów — i zmylą pogoń. Zaprawdę wiemy, że do Mahdiego daleko, ale wiemy i to także, że każdy dzień przybliży nas do owczej skóry, na której święty prorok klęka do modlitw. + +— Bismillach! — zakrzyknęli po raz trzeci towarzysze. + +I widać było, że powaga Idrysa wzrosła pomiędzy nimi znacznie. Staś zrozumiał, że wszystko stracone, więc chcąc przynajmniej uchronić Nel od złości Sudańczyków rzekł: + +— Po sześciu godzinach mała panienka dojechała ledwie żywa. Jakże możecie myśleć, że ona wytrzyma taką drogę? Jeśli zaś umrze, to i ja umrę, a wówczas z czym przyjedziecie do Mahdiego? + +Teraz Idrys nie znalazł odpowiedzi, co widząc Staś tak mówił dalej: + +— …I jak was przyjmie Mahdi i Smain, gdy się dowiedzą, że za waszą głupotę Fatma i jej dzieci przypłacić muszą życiem? + +Lecz Sudańczyk opamiętał się już i odpowiedział: + +— Widziałem jak chwyciłeś za gardziel Gebhra. Na Allacha, tyś jest lwie szczenię i nie umrzesz, a ona… + +Tu popatrzył na główkę śpiącej Nel, opartą na kolanach starej Dinah, i dokończył jakimś dziwnie łagodnym głosem: + +— Jej uwijemy na garbie wielbłąda gniazdko jak ptaszkowi, aby wcale nie czuła zmęczenia i mogła spać w drodze równie spokojnie, jak śpi teraz. + +To powiedziawszy podszedł ku wielbłądowi i wraz z Beduinami począł na grzbiecie najlepszego z dromaderów mościć siedzenie dla dziewczynki. Gadali przy tym dużo i sprzeczali się trochę, ale wreszcie za pomocą powrozów, koców oraz bambusowych drążków urządzili coś w rodzaju głębokiego, nieruchomego kosza, w którym Nel mogła siedzieć lub leżeć, lecz z którego nie mogła spaść. Nad tym siedzeniem, tak obszernym, że i Dinah mogła się w nim pomieścić, rozpięli płócienny daszek. + +— Oto widzisz — rzekł Idrys do Stasia — jaja przepiórki nie potłukłyby się w tych wojłokach. Stara niewiasta pojedzie z panienką, aby jej służyć i we dnie, i w nocy… Ty siądziesz ze mną, ale możesz jechać przy niej i czuwać nad nią. + +Staś był rad, że uzyskał choć tyle. Zastanowiwszy się nad położeniem, doszedł do przekonania, że najprawdopodobniej złapią ich, zanim dojadą do pierwszej katarakty, i ta myśl dodała mu otuchy. Tymczasem chciało mu się przede wszystkim spać, obiecywał więc sobie, że przywiąże się jakimś powrozem do siodła i ponieważ nie będzie musiał podtrzymywać Nel, zaśnie na kilka godzin. + +Noc czyniła się już bledsza i szakale przestały skomleć wśród wąwozów. Karawana miała zaraz wyruszyć, ale Sudańczycy spostrzegłszy brzask udali się za odległą o kilka kroków skałę i tam, zgodnie z przepisami Koranu, poczęli ranne obmywania, używając jednakże piasku zamiast wody, której pragnęli zaoszczędzić. Następnie zabrzmiały ich głosy odmawiające soubhg, czyli pierwszą poranną modlitwę. Wśród głębokiej ciszy słychać było wyraźnie ich słowa: „W imię litościwego i miłosiernego Boga. Chwała niech będzie Panu, władcy świata, litościwemu i miłosiernemu w dniu sądu. Ciebie wielbimy i wyznawamy, Ciebie błagamy o pomoc. Prowadź nas po drodze tych, którym nie szczędzisz dobrodziejstw i łaski, nie zaś po ścieżkach grzeszników, którzy ściągnęli na się gniew Twój i którzy błądzą. Amen.” + +A Staś słuchając tych głosów podniósł oczy w górę — i w tej dalekiej krainie, wśród płowych, głuchych piasków, począł mówić: „Pod Twoją obronę uciekamy się, święta Boża Rodzicielko…” + + + +ROZDZIAŁ VIII + +Noc bladła. Ludzie mieli już siadać na wielbłądy, gdy nagle spostrzegli pustynnego wilka, który wtuliwszy ogon pod siebie przebiegł wąwóz o sto kroków od karawany i wydostawszy się na przeciwległe płaskowzgórze biegł dalej z wszelkimi oznakami strachu, jakby uciekał przed jakimś nieprzyjacielem. W egipskich pustyniach nie masz takich dzikich zwierząt, przed którymi wilki czułyby trwogę, i dlatego widok ten zaniepokoił wielce sudańskich Arabów. Cóż by to być mogło? Czyżby nadchodziła już pogoń? Jeden z Beduinów wdrapał się szybko na skałę, ale zaledwie spojrzał, zsunął się z niej jeszcze prędzej. + +— Na proroka! — zawołał zmieszany i przelękły — chyba lew bieży ku nam i jest już tuż! + +A wtem spoza skał ozwało się basowe: „wow”, po którym Staś i Nel zakrzyknęli razem: + +— Saba! Saba! + +Ponieważ po arabsku znaczy to: lew, więc Beduini przestraszyli się jeszcze bardziej, lecz Chamis roześmiał się i rzekł: + +— Ja znam tego lwa. + +To powiedziawszy gwizdnął przeciągle — i w tejże chwili olbrzymi brytan wpadł między wielbłądy. Ujrzawszy dzieci skoczył ku nim, przewrócił z radości Nel, która wyciągnęła do niego ręce, wspiął się na Stasia, następnie skowycząc i poszczekując obiegł oboje kilkakrotnie, znów przewrócił Nel, znów wspiął się na Stasia i wreszcie, ległszy u ich stóp, począł ziać. + +Boki miał zapadłe, z wywieszonego języka spadały mu płaty piany, machał jednak ogonem i podnosił oczy pełne miłości na Nel, jakby jej chciał powiedzieć: „Ojciec twój kazał mi cię pilnować, więc oto jestem!” + +Dzieci siadły przy nim z jednej i drugiej strony i poczęły go pieścić. Dwaj Beduini, którzy nie widzieli nigdy podobnej istoty, spoglądali na niego ze zdumieniem, powtarzając: „Allach! o kelb kebir!” (Na Boga, to wielki pies!) — on zaś leżał przez jakiś czas spokojnie, następnie podniósł jednak łeb, wciągnął powietrze w swój czarny, podobny do ogromnej trufli nos, zawietrzył i skoczył ku wygasłemu ognisku, przy którym leżały resztki pożywienia. + +W tej samej chwili kozie i baranie kości poczęły trzaskać i kruszyć się jak słomki w jego potężnych zębach. Po ośmiu ludziach, licząc ze starą Dinah i z Nel, było tego dosyć sporo nawet dla takiego kelb kebir. + +Lecz Sudańczycy zakłopotali się jego przybyciem i dwaj wielbłądnicy odwoławszy na bok Chamisa poczęli z nim rozmawiać z niepokojem, a nawet ze wzburzeniem. + +— Iblis przyniósł tu tego psa! — zawołał Gebhr — i jakim sposobem trafił tu za dziećmi, skoro do Gharak przyjechały koleją? + +— Zapewne śladem wielbłądów — odpowiedział Chamis. + +— Źle się stało. Każdy, kto zobaczy go przy nas, zapamięta naszą karawanę i wskaże, którędy przechodziła. Trzeba się go pozbyć koniecznie. + +— Ale jak? — spytał Chamis. + +— Jest strzelba, weź ją i strzel mu w łeb. + +— Jest strzelba, ale ja nie umiem z niej strzelać. Chyba że wy umiecie?… + +Chamis od biedy byłby może potrafił, Staś bowiem kilkakrotnie otwierał przy nim swoją broń i zamykał, lecz żal mu było psa, którego polubił opiekując się nim jeszcze przed przyjazdem dzieci do Medinet. Wiedział natomiast doskonale, że obaj Sudańczycy nie mają żadnego pojęcia, jak obchodzić się z bronią najnowszego systemu, i że nie dadzą sobie z nią rady. + +— Jeśli wy nie umiecie — rzekł z chytrym uśmiechem — to psa mógłby zabić tylko ten mały nouzrani (chrześcijanin), ale ta strzelba może wystrzelić kilka razy z rzędu, więc nie radzę dawać mu jej do ręki. + +— Niech Bóg broni — odpowiedział Idrys. — Powystrzelałby nas jak przepiórki. + +— Mamy noże — zauważył Gebhr. + +— Spróbuj, ale pamiętaj, że masz i gardło, które pies rozerwie, nim go zakłujesz. + +— Co więc robić? + +A Chamis ruszył ramionami. + +— Dlaczego wy chcecie tego psa zabić? Choćbyście go potem przysypali piaskiem, hieny go wygrzebią, pogoń znajdzie jego kości i będzie wiedziała, że nie przeprawiliśmy się przez Nil, lecz uciekaliśmy z tej strony. Niech leci za nami. Ilekroć Beduini pojadą po wodę, a my się skryjemy w jakim wąwozie, możecie być pewni, że pies zostanie przy dzieciach. Allach! Lepiej, że teraz przyleciał, bo inaczej byłby prowadził pogoń naszym śladem aż do Berberu. Karmić go nie potrzebujecie, gdyż jeśli mu resztek po nas nie starczy, to o hienę, albo szakala nie będzie mu trudno. Zostawcie go w spokoju, mówię wam — i nie traćmy czasu na gadanie. + +— Może masz słuszność — rzekł Idrys. + +— Jeśli mam słuszność, to mu dam i wody, aby sam nie latał do Nilu i nie pokazywał się w wioskach. + +W ten sposób został rozstrzygnięty los Saby, który wypocząwszy nieco i pożywiwszy się należycie, wychłeptał w mgnieniu oka miskę wody i puścił się z nowymi siłami za karawaną. + +Wjechali teraz na wysoką płaszczyznę, na której wiatr pomarszczył piasek i z której widać było na obie strony ogromną przestrzeń pustyni. Niebo przybrało barwę muszli perłowej. Lekkie chmurki, zgromadzone na wschodzie, mieniły się jak opale, po czym nagle zabarwiły się złotem. Strzelił jeden promień, potem drugi — i słońce, jak zwykle w krajach południowych, w których nie ma prawie zmierzchu i świtu, nie wzeszło, ale wybuchnęło zza obłoków jak słup ognia i zalało jasnym światłem widnokrąg. Poweselało niebo, poweselała ziemia i niezmierne obszary piaszczyste odkryły się oczom ludzkim. + +— Musimy pędzić — rzekł Idrys — bo stąd widać nas z daleka. + +Jakoż wypoczęte i napojone wielbłądy pędziły z szybkością gazeli. Saba pozostał za nimi, ale nie było obawy, by się zabłąkał i nie zjawił na pierwszym popasie. Dromader, na którym jechał Idrys ze Stasiem, biegł tuż obok wierzchowca Nel, tak że dzieci mogły rozmawiać swobodnie. Siedzenie, które wymościli Sudańczycy, okazało się wyborne i dziewczynka wyglądała w nim rzeczywiście jak ptaszek w gniazdku. Nie mogła spaść, nawet śpiąc, i jazda męczyła ją daleko mniej niż w nocy. Jasne światło dzienne dodało obojgu dzieciom otuchy. W serce Stasia wstąpiła nadzieja, że skoro Saba ich doścignął, to i pogoń potrafi uczynić to samo. Tą nadzieją podzielił się natychmiast z Nel, która uśmiechnęła się do niego po raz pierwszy od chwili porwania. + +— A kiedy nas dogonią? — spytała po francusku, by Idrys nie mógł ich zrozumieć. + +— Nie wiem. Może dziś jeszcze, może jutro, może za dwa lub trzy dni. + +— Ale nie będziemy jechali z powrotem na wielbłądach? + +— Nie. Dojedziemy tylko do Nilu, a Nilem do El-Wasta. + +— To dobrze, oj, dobrze! + +Biedna Nel, która tak lubiła poprzednio tę jazdę, miała jej teraz widocznie dosyć. + +— Nilem… do El-Wasta i do tatusia! — poczęła powtarzać sennym głosem. + +I ponieważ na poprzednim postoju nie wyspała się należycie, więc usnęła znowu głębokim snem, takim, jakim po wielkim zmęczeniu śpi się nad ranem. Tymczasem Beduini pędzili wielbłądy bez wytchnienia i Staś zauważył, że kierują się w głąb pustyni. + +Więc chcąc zachwiać w Idrysie pewność, że zdołają ujść przed pogonią, a zarazem pokazać mu, że sam liczy na nią niezawodnie, rzekł: + +— Odjeżdżacie od Nilu i od Bahr-Jussef, ale nic wam to nie pomoże, bo przecie nie będą was szukali nad brzegiem, gdzie wsie leżą jedna przy drugiej, ale w głębi. + +A Idrys zapytał: + +— Skąd wiesz, że odjeżdżamy od Nilu, skoro brzegów nie możesz stąd dostrzec? + +— Bo słońce, które jest po wschodniej stronie nieba, grzeje nas w plecy; to znaczy, że skręciliśmy na zachód. + +— Mądry z ciebie chłopiec — rzekł z uznaniem Idrys. + +Po chwili zaś dodał: + +— Ale ani pogoń nas nie doścignie, ani ty nie uciekniesz. + +— Nie — odrzekł Staś — ja nie ucieknę… chyba z nią. + +I ukazał na śpiącą Nel. + +Do południa pędzili prawie bez wytchnienia, ale gdy słońce wzbiło się wysoko na niebo i poczęło przypiekać, wielbłądy, które z natury mało się pocą, oblały się jednak potem i bieg ich stał się znacznie wolniejszy. Karawanę otoczyły znowu skały i osypiska. Wąwozy, które w czasie deszczów zmieniają się w łożyska strumieni, czyli tzw. khory, zdarzały się coraz częściej. Beduini zatrzymali się na koniec w jednym z nich, całkiem ukrytym wśród skał. Lecz zaledwie zsiedli z wielbłądów, podnieśli krzyk i rzucili się naprzód, schylając się co chwila i ciskając przed siebie kamieniami. Stasiowi, który jeszcze nie zsunął się z siodła, przedstawił się dziwny widok. Oto spośród suchych krzaków porastających dno khoru wysunął się duży wąż i wijąc się z szybkością błyskawicy między okruchami skał, umykał do jakiejś znanej sobie kryjówki. Beduini ścigali go zaciekle, a na pomoc im poskoczył Gebhr z nożem w ręku. Ale z powodu nierówności gruntu zarówno trudno trafić było węża kamieniem, jak przygwoździć go nożem — wkrótce też wrócili wszyscy trzej z widocznym w twarzach przestrachem. + +I zabrzmiały zwykłe u Arabów okrzyki: + +— Allach! + +— Bismillach! + +— Maszallach! + +Następnie obaj Sudańczycy poczęli spoglądać jakimś dziwnym, zarazem badawczym i pytającym wzrokiem na Stasia, który nie rozumiał wcale, o co chodzi. + +Tymczasem Nel zsiadła także z wielbłąda i jakkolwiek mniej była zmęczona niż w nocy, Staś rozciągnął dla niej wojłok w cieniu na równym miejscu i kazał się jej położyć, by mogła, jak mówił, rozprostować nóżki. Arabowie zabrali się do południowego posiłku, który jednak składał się tylko z sucharów i daktyli oraz z łyku wody. Wielbłądów nie pojono, albowiem piły w nocy. Twarze Idrysa, Gebhra i Beduinów były wciąż frasobliwe i postój odbywał się w milczeniu. Na koniec Idrys odwołał Stasia na bok i począł wypytywać go z twarzą zarazem tajemniczą i niespokojną: + +— Widziałeś węża? + +— Widziałem. + +— Nie tyś go zaklął, by się nam ukazał? + +— Nie. + +— Spotka nas jakieś nieszczęście, gdyż ci głupcy nie zdołali węża zabić! + +— Spotka was szubienica. + +— Milcz. Czy twój ojciec jest czarownikiem? + +— Jest — odpowiedział bez wahania Staś zrozumiawszy w jednej chwili, że ci dzicy i przesądni ludzie uważają ukazanie się płaza za złą wróżbę i za zapowiedź, że ucieczka im się nie uda. + +— To więc twój ojciec nam go zesłał — odpowiedział Idrys — ale powinien zrozumieć, że za jego czary możemy się pomścić na tobie. + +— Nic mi nie zrobicie, gdyż przypłaciliby za moją krzywdę synowie Fatmy. + +— I to już zrozumiałeś? Ale pamiętaj, że gdyby nie ja, byłbyś spłynął krwią pod korbaczem Gebhra — ty i mała bint także. + +— Wstawię się też tylko za tobą, a Gebhr pójdzie na powróz. + +Na to Idrys popatrzył na niego przez chwilę jakby ze zdziwieniem i rzekł: + +— Życie nasze nie jest jeszcze w twoich rękach, a ty przemawiasz już do nas jak nasz pan… + +Po chwili zaś dodał: + +— Dziwny z ciebie uled (chłopiec) i takiego jeszcze nie widziałem. Byłem dotychczas dobry dla was, lecz ty się miarkuj i nie groź. + +— Bóg karze zdradę — odpowiedział Staś. + +Było jednak rzeczą widoczną, że pewność, z jaką mówił chłopak, w połączeniu ze złą wróżbą pod postacią węża, który zdołał umknąć, zaniepokoiła w wysokim stopniu Idrysa. Siadłszy już na wielbłąda powtórzył kilkakrotnie: „Tak! Ja byłem dla was dobry!”, jakby na wszelki wypadek chciał wrazić to Stasiowi w pamięć, a następnie zaczął przesuwać ziarnka różańca wyrobione ze skorupy orzecha dum i modlić się. + +Koło godziny drugiej po południu upał, mimo iż pora była zimowa, uczynił się niezwykły. Na niebie nie było żadnej chmurki, ale krańce widnokręgu poszarzały. Nad karawaną unosiło się kilka sępów, których rozpostarte szeroko skrzydła rzucały ruchome, czarne cienie na płowe piaski. W rozpalonym powietrzu czuć było jakby swąd. Wielbłądy nie przestając pędzić poczęły dziwnie chrząkać. Jeden z Beduinów zbliżył się do Idrysa. + +— Zanosi się na coś niedobrego — rzekł. + +— Co myślisz? — zapytał Sudańczyk. + +— Złe duchy zbudziły wiatr śpiący na zachodzie pustyni, a ów wstał z piasków i bieży ku nam. + +Idrys podniósł się nieco na siodle, popatrzył w dal i odpowiedział: + +— Tak jest. Idzie z zachodu i południa, ale on nie bywa tak wściekły jak khmasin. + +— Trzy lata temu zasypał jednak koło Abu-Hamel całą karawanę, a odwiał ją dopiero zeszłej zimy. Ualla! Może mieć dosyć siły, by pozatykać nozdrza wielbłądów i wysuszyć wodę w workach. + +— Trzeba pędzić, by zawadził nas jednym tylko skrzydłem. + +— Lecimy mu w oczy i nie potrafimy go ominąć. + +— Im prędzej przyjdzie, tym prędzej przewieje. + +To rzekłszy Idrys uderzył wielbłąda korbaczem, a za jego przykładem poszli inni. Przez jakiś czas słychać było tylko tępe razy grubych batów, podobne do klaskania w dłonie, i okrzyki: yalla!… Na południowym zachodzie białawy przedtem widnokrąg pociemniał. Upał trwał ciągle i słońce paliło głowy jeźdźców. Sępy wzbiły się widocznie bardzo wysoko, albowiem cienie od ich skrzydeł malały coraz bardziej, a w końcu znikły zupełnie. + +Uczyniło się duszno. + +Arabowie krzyczeli na wielbłądy, póki nie wyschły im gardła, po czym umilkli i nastała cisza śmiertelna, przerywana stękaniem zwierząt. Małe dwa liski piaskowe o ogromnych uszach przemknęły się koło karawany, uciekając w stronę przeciwną. + +Ten sam Beduin, który poprzednio rozmawiał z Idrysem, ozwał się znowu jakimś dziwnym, jakby nie swoim głosem: + +— To nie będzie zwykły wiatr. Ścigają nas złe czary. Wszystkiemu winien wąż… + +— Wiem — odpowiedział Idrys. + +— Patrz, powietrze drży. Tego nie bywa w zimie. + +Jakoż rozpalone powietrze poczęło drgać, a wskutek złudzenia oczu jeźdźcom wydało się, że drgają i piaski. Beduin zdjął z głowy przepoconą myckę i rzekł: + +— Serce pustyni bije trwogą. + +A wtem drugi Beduin, jadący na czele jako przewodnik wielbłądów, odwrócił się i jął wołać: + +— Idzie już! idzie! + +I rzeczywiście wiatr nadchodził. W oddali pojawiła się jakby ciemna chmura, która czyniła się w oczach coraz wyższą i zbliżała się do karawany. Poruszyły się też naokół najbliższe fale powietrza i nagle podmuchy poczęły skręcać piasek. Tu i ówdzie tworzyły się lejki, jakby ktoś wiercił kijem powierzchnię pustyni. Miejscami wstawały chybkie wiry, podobne do kolumienek cienkich u spodu, a rozwianych jak pióropusze w górze. Ale wszystko to trwało przez jedno mgnienie oka. Chmura, którą pierwszy ujrzał przewodnik wielbłądów, nadleciała z niepojętą szybkością. W ludzi i zwierzęta uderzyło jakby skrzydło olbrzymiego ptaka. W jednej chwili oczy i usta jeźdźców napełniły się kurzawą. Tumany pyłu zakryły niebo, zakryły słońce i na świecie uczynił się mrok. Ludzie poczęli tracić się z oczu, a najbliższe nawet wielbłądy majaczyły jak we mgle. Nie szum — bo na pustyni nie ma drzew — ale huk wichru głuszył nawoływania przewodnika i ryk zwierząt. W powietrzu czuć było taką woń, jaką wydaje czad węgli. Wielbłądy stanęły i odwróciwszy się od wiatru, powyciągały długie szyje w dół, tak że nozdrza ich dotykały prawie piasku. + +Sudańczycy nie chcieli jednak pozwolić na postój, gdyż karawany, które się wstrzymują w czasie huraganu, bywają często zasypywane. Najlepiej wtedy jest pędzić razem z wichrem, ale Idrys i Gebhr nie mogli i tego uczynić, albowiem w ten sposób wracaliby do Fajumu, skąd spodziewali się pogoni. Więc gdy pierwsze uderzenie przeszło, pognali znów wielbłądy. + +Nastała chwilowa cisza, lecz rudy mrok rozpraszał się bardzo powoli, albowiem słońce nie mogło przebić się przez tumany zawieszone w powietrzu. Grubsze i cięższe drobinki piasku poczęły jednak opadać. Napełniły one wszystkie szpary i załamania w siodłach i zatrzymywały się w fałdach odzieży. Ludzie i zwierzęta za każdym oddechem wciągali pył, który drażnił ich płuca i skrzypiał w zębach. + +Przy tym wicher mógł się zerwać na nowo i przesłonić całkiem świat. Stasiowi przyszło na myśl, że gdyby w chwili takich ciemności znalazł się na jednym wielbłądzie z Nel, to mógłby go zawrócić i uciekać z wiatrem na północ. Kto wie, czyby dostrzeżono ich wśród mroku i zamętu żywiołów, a jeśliby zdołali dotrzeć do pierwszej lepszej wioski nad Bahr-Jussef przy Nilu, byliby ocaleni — Idrys i Gebhr nie ośmieliliby się nawet ich ścigać, albowiem wpadliby natychmiast w ręce miejscowych zabtiów. + +Staś zważywszy to wszystko trącił w ramię Idrysa i rzekł: + +— Daj mi gurdę z wodą. + +Idrys nie odmówił, gdyż jakkolwiek rano skręcili znacznie w głąb pustyni i byli dość daleko od rzeki, mieli wody dość, a wielbłądy napiły się obficie w czasie nocnego postoju. Prócz tego, jako człowiek obeznany z pustynią, wiedział, że po huraganie przychodzi zwykle deszcz i wyschnięte khory zmienia chwilowo na strumienie. + +Stasiowi chciało się rzeczywiście pić, więc pociągnął dobrze wody, po czym nie oddając gurdy trącił znowu w ramię Idrysa. + +— Zatrzymaj karawanę. + +— Dlaczego? — zapytał Sudańczyk. + +— Dlatego że chcę przesiąść się na wielbłąda małej bint i dać jej wody. + +— Dinah ma większą gurdę od mojej. + +— Ale jest łakoma i pewnie ją wypiła. Musiało się też nasypać dużo piasku do siodła, które uczyniliście podobnym do kosza. Dinah nie da sobie z tym rady. + +— Wiatr zerwie się za chwilę i znów wszystko zasypie. + +— Tym bardziej mała bint będzie potrzebowała pomocy. + +Idrys uderzył batem wielbłąda — i przez chwilę jechali w milczeniu. + +— Czemu nie odpowiadasz? — zapytał Staś. + +— Bo się namyślam, czy lepiej przywiązać cię do siodła, czy związać ci ręce z tyłu. + +— Oszalałeś! + +— Nie. Ale odgadłem, coś chciał uczynić. + +— Pogoń i tak nas doścignie, więc nie potrzebuję tego czynić. + +— Pustynia jest w ręku Boga. + +Umilkli znowu. Grubszy piasek opadł zupełnie; pozostał w powietrzu tylko subtelny, czerwony pył, coś w rodzaju śreżogi, przez którą słońce przeświecało jak miedziana blacha. Ale widać już było dalej. Przed karawaną ciągnęła się teraz płaska równina, na której krańcu bystre oczy Arabów dostrzegły znów chmurę. Była ona wyższa od poprzedniej, a prócz tego wystrzelały z niej jakby słupy, jakby olbrzymie rozszerzone u góry kominy. Na ten widok zadrżały serca Arabów i Beduinów, albowiem rozpoznali wielkie wiry piaszczyste. Idrys podniósł ręce i zbliżywszy dłonie do uszu począł bić pokłony nadlatującemu wichrowi. Jego wiara w jedynego Boga nie przeszkadzała mu widocznie czcić i bać się innych, albowiem Staś usłyszał wyraźnie, jak mówił: + +— Panie! my dzieci twoje, a więc nie pożresz nas! + +A „pan” właśnie nadleciał i targnął wielbłądami z siłą tak straszliwą, że omal nie poupadały na ziemię. Zwierzęta zbiły się teraz w ciasną gromadę, z głowami zwróconymi w środek ku sobie. Poruszyły się całe masy piasku. Karawanę ogarnął mrok głębszy niż poprzednio, a w tym mroku przelatywały obok jeźdźców jakieś jeszcze ciemniejsze, niewyraźne przedmioty, jakby olbrzymie ptaki lub rozpędzone wraz z huraganem wielbłądy. Lęk ogarnął Arabów, którym zdawało się, że to są duchy zaginionych pod piaskami zwierząt i ludzi. Wśród huku i wycia wichru słychać było dziwne głosy podobne do szlochania, to do śmiechu, to do wołania o pomoc. Lecz to były złudy. Karawanie groziło stokroć straszniejsze, rzeczywiste niebezpieczeństwo. Sudańczycy wiedzieli dobrze, że jeśli który z wielkich wirów tworzących się ustawicznie w łonie huraganu pochwyci ich w swe skręty, to postrąca jeźdźców i porozprasza wielbłądy, a jeśli załamie się i zwali na nich, wówczas w mgnieniu oka usypie nad nimi olbrzymią piaszczystą mogiłę, w której będą czekali, póki następny huragan nie odwieje ich kościotrupów. + +Stasiowi kręciło się w głowie, tchu brakło w piersiach i oślepiał go piasek. Ale zdawało mu się chwilami, że słyszy płacz i wołanie Nel, więc myślał tylko o niej. Korzystając z tego, że wielbłądy stały w zbitej kupie i że Idrys nie może na niego uważać, postanowił przeleźć po cichu na wielbłąda dziewczynki, już nie dlatego, by uciekać, ale by jej dać pomoc i dodać odwagi. Zaledwie jednak wziął nogi pod siebie i wyciągnął ręce chcąc schwycić za krawędź Nelinego siodła, szarpnęła nim olbrzymia pięść Idrysa. Sudańczyk porwał go jak piórko, położył przed sobą i począł go krępować palmowym powrozem, a po związaniu mu rąk przewiesił go przez siodło. Staś ścisnął zęby i opierał się, jak mógł, ale na próżno. Mając wyschłe gardło i zasypane usta, nie mógł i nie chciał przekonywać Idrysa, że pragnie przyjść tylko z pomocą dziewczynce, nie zaś uciekać. + +Po chwili jednak czując, że się dusi, począł wołać zdławionym głosem: + +— Ratujcie małą bint!… ratujcie małą bint! + +Lecz Arabowie woleli myśleć o własnym życiu. Wieja uczyniła się tak straszna, że ani nie mogli usiedzieć na wielbłądach, ani wielbłądy ustać na miejscu. Dwaj Beduini oraz Chamis i Gebhr zeskoczyli na ziemię, aby trzymać zwierzęta za postronki przywiązane do kantarów pod ich szczęką dolną. Idrys zepchnąwszy Stasia w tył siodła uczynił to samo. Zwierzęta rozstawiały jak najszerzej nogi, by oprzeć się wściekłej wichurze, ale brakło im sił, i karawana, smagana żwirem, który zacinał jakby setkami biczów, i piaskiem, który kłuł jak szpilkami, poczęła to powolniej, to pośpieszniej kręcić się i cofać pod naporem. Chwilami wicher wyrywał doły pod jej nogami; to znów piasek i żwir, obijając się o boki wielbłądów, tworzyły w mgnieniu oka kopce sięgające do ich kolan i wyżej. W ten sposób płynęła godzina za godziną. Niebezpieczeństwo stawało się coraz straszliwsze. Idrys zrozumiał wreszcie, że jedynym zbawieniem będzie siąść na wielbłądy i lecieć z wichrem. Ale byłoby to wracać w stronę Fajumu, gdzie czekały na nich sądy egipskie i szubienica. + +„Ha! trudno — pomyślał Idrys. — Huragan wstrzymał także i pogoń, a gdy ustanie, puścimy się znów na południe.” + +I począł krzyczeć, by wsiadano na wielbłądy. + +A wtem zaszło coś, co zmieniło całkiem położenie. + +Oto nagle mroczne, prawie czarne chmury piasku prześwieciły się sinawym światłem. Ciemność potem uczyniła się jeszcze głębsza, ale jednocześnie wstał śpiący na wysokościach i zbudzony przez wicher grzmot i począł przewalać się między Pustynią Arabską i Libijską — potężny, groźny, rzekłbyś: gniewny. Zdawało się, że z niebios staczają się góry i skały. Ogłuszający łoskot wzmagał się, rósł, wstrząsał światem, jął obiegać cały widnokrąg — miejscami wybuchał z siłą tak straszliwą, jakby spękane sklepienie niebieskie waliło się na ziemię; potem znów toczył się z głuchym, ciągłym turkotem; znów wybuchał, znów łamał się, oślepiał błyskawicą, raził gromami, zniżał się, podwyższał, huczał i trwał. + +Wiatr ucichł jakby przerażony, a gdy po długim czasie — gdzieś z niezmiernej oddali wrzeciądze niebios zatrzasnęły się za grzmotem, nastała martwa cisza. + +Lecz po chwili w tej ciszy rozległ się głos przewodnika: + +— Bóg jest nad wichrem i burzą! Jesteśmy ocaleni! + +Ruszyli. Ale otaczała ich noc tak nieprzebita, że choć wielbłądy biegły blisko, ludzie nie mogli się widzieć — i musieli co chwila odzywać się głośno, by się wzajemnie nie pogubić. Od czasu do czasu jaskrawe błyskawice, sine lub czerwone, rozświecały piaszczystą przestrzeń, lecz po nich zapadała ciemność tak gęsta, że prawie namacalna. Mimo otuchy, którą wlał w serce Sudańczyków głos przewodnika, niepokój nie opuścił ich jeszcze właśnie dlatego, że posuwali się na oślep, nie wiedząc naprawdę, w którą stronę dążą — czy nie kręcą się w kółko lub nie wracają na północ. Zwierzęta potykały się co chwila i nie mogły biec prędko, a przy tym dyszały jakoś dziwnie i tak rozgłośnie, że jeźdźcom wydawało się, iż to cała pustynia dyszy z trwogi. Spadły na koniec pierwsze wielkie krople dżdżu, który prawie zawsze następuje po huraganie, a jednocześnie głos przewodnika ozwał się wśród ciemności: + +— Khor!… + +Byli nad wąwozem. Wielbłądy zatrzymały się na brzegu, po czym zaczęły ostrożnie zstępować ku dołowi. + + + +ROZDZIAŁ IX + +Khor był szeroki, zasypany na dole kamieniami, między którymi rosły karłowate cierniste krzaki. Południową jego ścianę stanowiły wysokie skały, pełne załamań i rozpadlin. Arabowie rozeznali to wszystko przy świetle cichych, ale coraz częstszych błyskawic. Wkrótce też odkryli w skalistej ścianie rodzaj płytkiej jaskini, a raczej obszerną wnękę, w której ludzie łatwo mogli się pomieścić i w razie wielkiej ulewy znaleźć przed nią schronienie. Wielbłądy pomieściły się też wygodnie na lekkim wzniesieniu, tuż przed wnęką. Beduini i dwaj Sudańczycy pozdejmowali z nich ciężary i siodła, by mogły dobrze wypocząć, a Chamis, syn Chadigiego, zajął się tymczasem ścinaniem krzaków cierniowych na ognisko. Duże, pojedyncze krople deszczu spadały ciągle, ale ulewa rozpoczęła się dopiero wówczas, gdy już ludzie rozłożyli się na nocleg. Z początku były to jakby sznurki wody, potem powrozy, a w końcu zdawało się, że całe rzeki zlatują z niewidzialnych chmur na ziemię. Takie to właśnie dżdże, które zdarzają się raz na kilka lat, wzdymają nawet w zimie wodę w kanałach i w Nilu, a w Adenie napełniają olbrzymie cysterny, bez których miasto nie mogłoby wcale istnieć. Staś nigdy w życiu nie widział nic podobnego. Na dnie khoru począł szumieć potok, wejście do wnęki zasłaniały jakby firanki wody, naokół słychać było tylko plusk i bełkotanie. Wielbłądy stały na wzniesieniu i ulewa mogła co najwyżej sprawić im kąpiel, jednakże Arabowie wyglądali co chwila, czy nie grozi zwierzętom niebezpieczeństwo. Ludziom natomiast miło było siedzieć w zabezpieczonej od deszczu jaskini, przy jasnym ogniu z chrustu, który nie zdążył zamoknąć. Na twarzach malowała się radość. Idrys, który zaraz po przybyciu rozwiązał Stasiowi ręce, aby mógł jeść, zwrócił się teraz do niego i rzekł uśmiechając się wzgardliwie: + +— Mahdi większy jest od wszystkich białych czarowników. On to potłumił huragan i zesłał deszcz. + +Staś nie odpowiedział nic, albowiem zajął się Nel, która ledwie żyła. Naprzód powytrząsał piasek z jej włosów, następnie, poleciwszy starej Dinah rozpakować rzeczy, które w przekonaniu, że dzieci jadą do ojców, zabrała z Fajumu, wziął ręcznik, namoczył go w wodzie, przetarł nim oczy i twarz dziewczynki. Dinah nie mogła tego uczynić, gdyż widząc, i to źle, na jedno tylko oko, zaniewidziała prawie zupełnie podczas huraganu i przemywanie rozpalonych powiek nie przyniosło jej na razie ulgi. Nel poddawała się biernie wszelkim zabiegom Stasia, patrzyła tylko na niego tak jak zmęczony ptaszek — i dopiero gdy zdjął jej trzewiczki, by powysypywać z nich piasek, a następnie usłał jej wojłok, zarzuciła mu rączki na szyję. + +A w jego sercu wezbrała wielka litość. Uczuł się opiekunem, starszym bratem i jedynym w tej chwili obrońcą Nel i poczuł zarazem, że tę małą siostrzyczkę kocha ogromnie, daleko więcej niż kiedykolwiek przedtem. Kochał ją przecie i w Port-Saidzie, ale uważał za „berbecia” — więc na przykład nie przychodziło mu nawet do głowy, by na dobranoc całować ją w rękę. Gdyby mu ktoś poddał taką myśl, uważałby, że kawaler, który skończył lat trzynaście, nie może bez ujmy dla swej godności i wieku czegoś podobnego uczynić. Ale obecnie wspólna niedola wzbudziła w nim uśpioną tkliwość, więc ucałował nie jedną, ale obie rączki dziewczynki. + +Położywszy się myślał o niej w dalszym ciągu i postanowił dokonać dla wyrwania jej z niewoli jakiegoś nadzwyczajnego czynu. Gotów był na wszystko, nawet na rany i śmierć, tylko z tym utajonym w duszy małym zastrzeżeniem, żeby rany nie bolały zanadto, a śmierć żeby już tam nie była koniecznie i naprawdę śmiercią, gdyż w takim razie nie mógłby widzieć szczęścia oswobodzonej Nel. Następnie jął zastanawiać się nad najbardziej bohaterskimi sposobami ratunku, ale myśli poczęły mu się mącić. Przez chwilę wydało mu się, że zasypują je całe chmury piasku, potem, że wszystkie wielbłądy pakują mu się do głowy — i usnął. + +Arabowie po obrządzeniu wielbłądów, zmordowani walką z huraganem, posnęli też kamiennym snem. Ogniska przygasły, we wnęce zapanował mrok. Wkrótce rozległo się chrapanie ludzi, a z zewnątrz dochodził plusk ulewy i szum wody rozbijającej się o kamienie na dnie khoru. W ten sposób upływała noc. + +Lecz przed świtem zbudziło Stasia z twardego snu uczucie zimna. Pokazało się, że woda zebrana w załamach na wierzchu skały, przedostając się z wolna i kropla po kropli przez jakąś szparę w sklepieniu jaskini, zaczęła wreszcie sączyć mu się na głowę. Chłopak siadł na wojłoku i przez jakiś czas zmagał się ze snem nie mogąc zmiarkować, gdzie jest i co się z nim dzieje. + +Po chwili jednak wróciła mu przytomność. + +„Aha! — pomyślał. — Wczoraj był huragan, a my jesteśmy porwani i to jest jaskinia, do której schroniliśmy się przed deszczem.” + +I jął rozglądać się dokoła. Naprzód spostrzegł ze zdziwieniem, że deszcz przeszedł — i że w jaskini nie jest wcale ciemno, gdyż roświeca ją księżyc bliski już zachodu, więc tkwiący nisko na nieboskłonie. Przy bladych jego promieniach widać było całe wnętrze szerokiej, lecz płytkiej wnęki. Staś ujrzał wyraźnie leżących obok siebie Arabów, a pod drugą ścianą jaskini białą sukienkę Nel śpiącej przy Dinah. + +I znów wielka tkliwość opanowała mu serce. + +„Śpi Nel… śpi — mówił sobie — a ja nie śpię… i muszę ją ratować.” + +Po czym spojrzawszy na Arabów dodał w duszy: + +„Ach, chciałbym tych wszystkich łotrów…” + +Nagle drgnął. + +Oto wzrok jego padł na skórzane pudło, w którym był sztucer ofiarowany mu na gwiazdkę — i na puszkę z ładunkami leżącą między nim a Chamisem tak blisko, że dość było wyciągnąć rękę. + +Serce poczęło mu bić jak młotem. Gdyby mógł dorwać się do strzelby i ładunków, stałby się po prostu panem położenia. Dość było w takim razie wysunąć się cicho z wnęki, ukryć się o jakie kilkadziesiąt kroków między złamami kamieni i stamtąd pilnować wyjścia. + +„Sudańczycy i Beduini — myślał — gdy zbudzą się i spostrzegą, że mnie nie ma, wypadną razem z jaskini, ale wówczas dwoma strzałami powalę dwóch pierwszych, a zanim drudzy nadbiegną, strzelba znów będzie nabita. Zostanie Chamis, ale z tym łatwo dam sobie radę.” + +Tu wyobraził sobie cztery trupy leżące we krwi i jednakże strach i zgroza chwyciły go za pierś. Zamordować czterech ludzi! Wprawdzie są to łotry, ale w każdym razie to rzecz przerażająca. Przypomniał sobie, jak raz w Port-Saidzie zobaczył robotnika-fellacha zabitego przez korbę parowej pogłębiarki i jakie straszne wrażenie zrobił na nim ten drgający w czerwonej kałuży szczątek ludzki. I wzdrygnął się na samo wspomnienie. A teraz trzeba by czterech… I grzech, i okropność!… Nie, nie! tego nigdy nie potrafi uczynić. + +Począł się bić z myślami. Dla siebie by tego nie zrobił — tak! Ale tu chodzi o Nel, chodzi o jej obronę, ocalenie i o jej życie, bo przecież ona tego wszystkiego nie wytrzyma i umrze z pewnością albo w drodze, albo wśród dzikich i rozbestwionych hord derwiszów. Co znaczy krew takich nędzników wobec życia Nel i czy w podobnym położeniu wolno się wahać? + +— Dla Nel! Dla Nel! + +Lecz nagle przez głowę Stasia przeleciała jak wicher myśl, od której włosy zjeżyły mu się na głowie. Co będzie, jeśli który z tych zbójów przyłoży Nel nóż do piersi i zapowie, że ją zamorduje, jeśli on — Staś — nie podda się i nie zwróci im strzelby. Wówczas co? + +— Wówczas — odpowiedział sobie chłopak — poddam się natychmiast. + +I w poczuciu swej niemocy rzucił się znów bezwładnie na wojłok. + +Księżyc zaglądał już tylko z ukosa przez otwór jaskini i zrobiło się w niej ciemniej. Arabowie chrapali ciągle. Staś przeleżał czas jakiś, po czym nowa myśl poczęła mu świtać w głowie. + +A gdyby, wysunąwszy się z bronią i ukrywszy wśród skał, nie zabijał ludzi, ale powystrzelał wielbłądy? Szkoda i żal niewinnych zwierząt — to prawda, cóż jednak robić! Ludzie zabijają przecie zwierzęta nie tylko dla ocalenia życia, lecz na rosół i pieczeń. Otóż pewną jest rzeczą, że gdyby zdołał zabić cztery, a tym bardziej pięć wielbłądów, to dalsza podróż byłaby niemożliwa. Nikt z karawany nie śmiałby się udać do nadbrzeżnych wiosek dla zakupu nowych wielbłądów. A w takim razie Staś obiecałby w imieniu ojców ludziom bezkarność, a nawet nagrody pieniężne — i… nie pozostałoby im nic innego, jak wracać. + +Tak. Jeśli jednak nie dadzą mu czasu do zrobienia tych obietnic i zabiją go w pierwszej chwili złości? + +Dać czas i wysłuchać go muszą, albowiem mając w ręku strzelbę potrafi utrzymać ich w przyzwoitej odległości, póki wszystkiego nie wypowie. Gdy to uczyni, zrozumieją, że jedynym dla nich ratunkiem jest poddać się. Wówczas stanie na czele karawany i poprowadzi ją wprost do Bahr-Jussef i do Nilu. Wprawdzie są obecnie od nich dość daleko, może o dzień lub dwa drogi, gdyż Arabowie skręcili przez ostrożność znacznie w głąb pustyni. Ale to nic nie szkodzi; zostanie przecie kilka wielbłądów, a na jednym z nich pojedzie Nel. Staś począł się przypatrywać uważnie Arabom. Spali wszyscy mocno, jak śpią ludzie niezmiernie strudzeni, ale ponieważ noc miała się ku końcowi, mogli się wkrótce przebudzić. Trzeba było działać zaraz. Zabranie puszki z ładunkami nie przedstawiało trudności, gdyż leżała tuż obok. Trudniejsza była sprawa ze strzelbą, którą Chamis położył przy drugim swym boku. Staś miał nadzieję, że mu się uda ją wykraść, ale postanowił wydobyć ją z pudelka i włożyć osadę z lufami dopiero, gdy będzie o kilkadziesiąt kroków od jaskini, gdyż obawiał się, by szczęk żelaza o żelazo nie pobudził śpiących. + +Chwila nadeszła. Chłopak wygiął się jak pałąk nad Chamisem i chwyciwszy za ucho pudła podniósł je i począł przenosić na swoją stronę. Serce i tętna biły mu ciężko, w oczach ciemniało, oddech stał się szybki, ale on ścisnął zęby i starał się opanować wzruszenie. Jednakże gdy rzemyki opasujące pudło zaskrzypiały z lekka, krople zimnego potu wystąpiły mu na czoło. Ta sekunda wydała mu się wiekiem. Lecz Chamis ani drgnął. Pudło opisało nad nim łuk i stanęło cicho obok puszki z nabojami. + +Staś odetchnął. Połowa roboty była wykonana. Teraz należało wysunąć się bez szelestu z jaskini, ubiec kilkadziesiąt kroków, następnie schować się w załamach, otworzyć pudło, złożyć strzelbę, nabić ją i wsypać sobie kilkanaście ładunków do kieszeni. Karawana byłaby wówczas istotnie na jego łasce. + +Czarna sylwetka Stasia zarysowała się na jaśniejszym tle otworu jaskini. Jeszcze sekunda, a będzie już na zewnątrz. Jeszcze minuta, a ukryje się w załamach skalnych. A wtedy, choćby który ze zbójów się zbudził, nim pomiarkuje, co się stało, nim rozbudzi innych — będzie za późno. Chłopak z obawy, by nie zrzucić jakiego kamienia, których dużo leżało na progu wnęki, wysunął jedną nogę i począł szukać stopą pewnego gruntu. + +I już wychylił z otworu głowę, już miał wysunąć się cały, gdy nagle stało się coś takiego, od czego krew ścięła mu się lodem w żyłach. + +Oto wśród głębokiej ciszy rozgrzmiało jak grom radosne szczekanie Saby, napełniło cały wąwóz i zbudziło śpiące w nim echa. Arabowie porwali się ze snu jak jeden człowiek i pierwszym przedmiotem, który uderzył ich w oczy, był widok Stasia z pudłem w jednej i puszką z nabojami w drugiej ręce. + + + + + +Ach, Sabo, coś ty uczynił!… + + + +ROZDZIAŁ X + +Wszyscy w jednej chwili rzucili się z okropnym krzykiem na Stasia, w mgnieniu oka wydarli mu strzelbę, naboje i przewróciwszy go na ziemię skrępowali mu ręce i nogi postronkami, bijąc go przy tym i kopiąc, póki wreszcie nie odpędził ich Idrys w obawie o życie chłopca. Następnie poczęli rozmawiać urywanymi słowami, jak ludzie, nad którymi zawisło straszliwe niebezpieczeństwo i których ocalił tylko wypadek. + +— To szatan wcielony! — zawołał Idrys z twarzą pobladłą ze strachu i wzruszenia. + +— Byłby nas powystrzelał jak dzikie gęsi na karm!— dodał Gebhr. + +— Ach, gdyby nie ten pies. + +— Bóg go zesłał. + +— A chcieliście go zabić! — rzekł Chamis. + +— Nikt go odtąd nie dotknie. + +— Będzie miał zawsze kości i wodę. + +— Allach! Allach! — powtarzał nie mogąc się uspokoić Idrys — śmierć była nad nami. Uf! + +I poczęli spoglądać na leżącego Stasia z nienawiścią, ale i z pewnym zdumieniem, że jeden mały chłopak mógłby stać się przyczyną ich klęski i zguby. + +— Na proroka! — ozwał się jeden z Beduinów — trzeba przecie zapobiec temu, by ten syn Iblisa nie poskręcał nam karków. Węża wieziemy Mahdiemu! Co myślicie z nim teraz uczynić? + +— Trzeba mu obciąć prawą pięść! — zawołał Gebhr. + +Beduini nie odpowiedzieli nic, lecz Idrys nie chciał się na to zgodzić. Przyszło mu na myśl, że gdyby pogoń ich schwytała, kara za okaleczenie chłopca spadłaby na nich tym straszniejsza. Wreszcie któż mógł zaręczyć, czy Staś nie umrze po operacji? A w takim razie na zamianę za Fatmę i jej dzieci pozostałaby tylko Nel. + +Więc gdy Gebhr wydobył nóż chcąc spełnić swą groźbę, Idrys chwycił go za przegub ręki i zatrzymał: + +— Nie! — rzekł. — Wstyd byłby dla pięciu wojowników Mahdiego bać się tak jednego chrześcijańskiego szczeniaka, by aż obcinać mu pięści. Będziemy wiązali go na noc, a za to, co chciał teraz uczynić, otrzyma dziesięć uderzeń korbaczem. + +Gebhr gotów był natychmiast do wykonania wyroku, ale Idrys odepchnął go znów i nakazał bić jednemu z Beduinów, szepnąwszy mu do ucha, żeby nie czynił tego zbyt mocno. Ponieważ Chamis może ze względu na swą dawną służbę u inżynierów, a może z jakiej innej przyczyny, nie chciał się do niczego mieszać, drugi Beduin przewrócił Stasia grzbietem do góry i egzekucja miała się już rozpocząć, gdy wtem zaszła niespodziewana przeszkoda. + +Oto w otworze wnęki ukazała się Nel wraz z Sabą. + +Zajęta swoim ulubieńcem, który wpadłszy do jaskini rzucił się zaraz do jej nóżek, słyszała ona wprawdzie krzyki Arabów, ale że w Egipcie zarówno Arabowie, jak i Beduini wrzeszczą przy każdej sposobności, tak jakby się mieli wzajem mordować, więc nie zwracała na to uwagi. Dopiero zawoławszy Stasia i nie otrzymując od niego odpowiedzi wyszła zobaczyć, czy nie siedzi już na wielbłądzie, i z przerażeniem ujrzała przy pierwszych blaskach poranku Stasia leżącego na ziemi, a nad nim Beduina z korbaczem w ręku. Na ten widok poczęła krzyczeć wniebogłosy i tupać nóżkami, a gdy Beduin nie zważając na to wymierzył pierwsze uderzenie, rzuciła się naprzód i przykryła sobą chłopca. + +Beduin zawahał się, gdyż nie miał rozkazu bić dziewczynki, a tymczasem rozległ się jej pełen rozpaczy i przerażenia głos: + +— Saba! Saba! + +A Saba zrozumiał, o co chodzi — i w jednym skoku znalazł się przy dzieciach. Sierść zjeżyła mu się na karku i grzbiecie, oczy zapłonęły czerwono, w piersiach i w potężnej gardzieli zahuczał jakby grzmot. + +A następnie wargi pomarszczonej paszczy podniosły się z wolna w górę — i zęby oraz długie na cal białe kły ukazały się aż do krwawych dziąseł. Olbrzymi brytan począł teraz zwracać głowę w prawo i w lewo, jakby chciał pokazać dobrze Sudańczykom i Beduinom swój straszliwy „garnitur”, powiedzieć im: — Patrzcie! oto, czym będę bronił dzieci. + +Oni zaś cofnęli się pośpiesznie, albowiem naprzód wiedzieli, że Saba uratował im życie, a po wtóre było rzeczą jasną, że kto by zbliżył się w tej chwili do Nel, temu rozwścieczony mastyf utopiłby natychmiast kły w gardle. Więc stali bezradni, spoglądając na się niepewnym wzrokiem i jakby pytając jeden drugiego, co obecnie należy czynić. + +Wahanie się ich trwało tak długo, że Nel miała dość czasu, by zawołać starą Dinah i kazać jej porozcinać więzy Stasia. Wtedy chłopiec wstał i trzymając dłoń na głowie Saby, zwrócił się do napastników: + +— Nie chciałem pozabijać was, tylko wielbłądy — rzekł przez zaciśnięte zęby. + +Lecz i ta wiadomość przeraziła tak Arabów, że byliby się niezawodnie rzucili znów na Stasia, gdyby nie płonące oczy i nie zjeżona jeszcze sierść Saby. Gebhr chciał nawet skoczyć ku niemu, ale jedno głuche warknięcie przykuło go na miejscu. + +Nastała chwila milczenia — po czym zabrzmiał donośny głos Idrysa: + +— W drogę! W drogę! + + + +ROZDZIAŁ XI + +Minął dzień, noc i jeszcze dzień, a oni pędzili wciąż na południe, zatrzymując się tylko na czas krótki w khorach, by nie zmordować zbyt wielbłądów, napoić je, nakarmić, a zarazem rozdzielić żywność i wodę między sobą. Z obawy pogoni wykręcili jeszcze bardziej na zachód, o wodę bowiem nie potrzebowali się przez pewien czas troszczyć. Ulewa trwała wprawdzie nie więcej nad siedem godzin, ale była tak niezmierna, jakby nad pustynią nastąpiło oberwanie się chmur, więc zarówno Idrys i Gebhr, jak i Beduini wiedzieli, że na dnie khorów i w tych miejscach, gdzie skały tworzą naturalne wgłębienia i ocembrzyny, znajdzie się przez parę dni tyle wody, że nie tylko starczy dla nich i dla wielbłądów, ale nawet na zrobienie zapasów. Po wielkim dżdżu nastała, jak zwykle bywa, wspaniała pogoda. Niebo było bez chmurki, powietrze tak przezroczyste, że wzrok sięgał na niezmierną odległość. W nocy niebo nabite gwiazdami skrzyło się i migotało, jakby tysiącami diamentów. Od piasków pustyni szedł rzeźwy chłód. + +Garby wielbłądów stały się już mniejsze, ale zwierzęta karmione dobrze, były wciąż wedle arabskiego wyrażenia „harde”, to jest nie podupadły na siłach i biegły tak ochoczo, że karawana posuwała się naprzód niewiele wolniej niż pierwszego dnia po wyruszeniu z Gharak-el-Sultani. Staś ze zdziwieniem zauważył, że w niektórych khorach, w rozpadlinach skalnych zabezpieczonych od deszczu, Beduini znajdują zapasy durry i daktyli. Domyślił się z tego, że przed porwaniem ich zostały poczynione pewne przygotowania i że wszystko było z góry ułożone między Fatmą, Idrysem i Gebhrem z jednej a Beduinami z drugiej strony. Łatwo było również odgadnąć, że dwaj ci ludzie byli to stronnicy i wyznawcy Mahdiego, którzy chcieli do niego się przedostać i dlatego łatwo dali się wciągnąć Sudańczykom do spisku. W okolicach Fajumu i koło Gharak-el-Sultani sporo było Beduinów, którzy wraz z dziećmi i wielbłądami koczowali na pustyni i przychodzili do Medinet lub do stacji kolejowych dla zarobku. Tych dwóch Staś nie widywał jednak nigdy poprzednio — i oni również nie musieli bywać w Medinet, skoro, jak się pokazało, nie znali Saby. + +Chłopcu przychodziło na myśl, czyby nie spróbować ich przekupić, ale przypomniawszy sobie ich pełne zapału okrzyki, ilekroć wspominano przy nich imię Mahdiego, uznał to za rzecz niemożliwą. Nie poddał się wszelako biernie wypadkom, albowiem w tej chłopięcej duszy tkwiła zadziwiająca istotnie energia, którą podnieciły jeszcze dotychczasowe niepowodzenia. „Wszystko, com przedsięwziął — mówił sobie — skończyło się na tym, że mnie obito. Ale choćby mnie mieli co dzień smagać korbaczem, a nawet zabić, nie przestanę myśleć o tym, by wyrwać Nel i siebie z rąk tych łotrów. Jeżeli pogoń ich schwyci, to tym lepiej, ja jednak będę tak postępował, jakbym się jej wcale nie spodziewał.” — I na wspomnienie o tym, co go spotkało, na myśl o tych zdradliwych i okrutnych ludziach, którzy po wyrwaniu mu strzelby okładali go pięściami i kopali, burzyło się w nim serce i rosła zawziętość. Czuł się nie tylko zwyciężonym, lecz i upokorzonym przez nich w swej dumie białego człowieka. Przede wszystkim jednak czuł krzywdę Nel — i to poczucie wraz z goryczą, która zapiekła się w nim po ostatnim niepowodzeniu, zmieniło się w nieubłaganą nienawiść do obu Sudańczyków. Słyszał wprawdzie nieraz od ojca, że nienawiść zaślepia i że poddają jej się tylko takie dusze, które nie umieją zdobyć się na coś lepszego; na razie jednak nie mógł jej w sobie pokonać i nie umiał jej ukryć. + +Nie umiał zaś tak dalece, że Idrys zauważył ją i począł się niepokoić, zrozumiał bowiem, że w razie jeśli pogoń ich schwyta, nie może już liczyć na wstawiennictwo chłopca. Idrys gotów był zawsze do czynów najzuchwalszych, ale jako człowiek nie pozbawiony rozumu sądził, że należy wszystko przewidzieć i w razie nieszczęścia zostawić sobie jakąś otwartą furtkę ocalenia. Z tego powodu chciał się po ostatnim zajściu jako tako ze Stasiem pojednać i w tym celu na pierwszym przystanku rozpoczął z nim następującą rozmowę: + +— Po tym, coś zamierzał uczynić — rzekł — musiałem cię ukarać, gdyż inaczej tamci byliby cię zabili, ale zakazałem Beduinom bić cię zbyt mocno. + +A gdy nie otrzymał żadnej odpowiedzi, tak po chwili mówił dalej: + +— Słuchaj, sam powiedziałeś, że biali dotrzymują zawsze przysięgi, więc jeśli mi przysięgniesz na twego Boga i na głowę małej bint, że nie uczynisz nic przeciw nam, to nie każę cię na noc wiązać. + +Staś nie odrzekł i na to ani słowa i tylko z błysku jego oczu Idrys poznał, że przemawia na próżno. Jednakże mimo namów Gebhra i Beduinów nie kazał go na noc wiązać, a gdy Gebhr nie przestawał nalegać, odrzekł mu z gniewem: + +— Zamiast pójść spać będziesz dziś stał na straży. Postanawiam też odtąd, że jeden z nas będzie zawsze czuwał podczas snu innych. + +I rzeczywiście zmiany straży zaprowadzone zostały od owego dnia na stałe. Utrudniało to i niweczyło w wysokim stopniu wszelkie zamysły Stasia, na którego każdy wartownik zwracał baczną uwagę. + +Lecz natomiast zostawiono dzieciom większą swobodę, tak że mogły zbliżać się do siebie i rozmawiać bez przeszkód. Zaraz też na pierwszym przystanku Staś siadł koło Nel, pilno mu bowiem było podziękować jej za pomoc. + +Ale choć czuł dla niej wielką wdzięczność, nie umiał wyrażać się górnolotnie ani czule, więc począł tylko potrząsać obie jej rączki. + +— Nel! — rzekł. — Jesteś bardzo dobra i dziękuję ci, a prócz tego otwarcie powiadam, że postąpiłaś jak osoba co najmniej trzynastoletnia. + +W ustach Stasia podobne słowa były najwyższą pochwałą, więc serce małej kobietki zapłonęło radością i dumą. Wydało jej się w tej chwili, że nie masz dla niej nic niepodobnego. + +— Niech ja tylko całkiem dorosnę, to oni obaczą! — odrzekła spoglądając wojowniczo w stronę Sudańczyków. + +Ale ponieważ nie rozumiała jeszcze, o co chodziło i dlaczego Arabowie rzucili się wszyscy na Stasia, więc chłopak począł opowiadać, jak postanowił wykraść strzelbę, pozabijać wielbłądy i zmusić wszystkich do powrotu nad rzekę. + +— Gdyby mi było się to udało — mówił — bylibyśmy już wolni. + +— Ale oni przebudzili się? — pytała z bijącym sercem dziewczynka. + +— Przebudzili się. Zrobił to Saba, którzy przyleciał i począł tak szczekać, że zbudziłby umarłego. + +Wówczas oburzenie jej zwróciło się przeciw Sabie. + +— Brzydki Saba! Brzydki! Za to, jak teraz przyleci nie przemówię do niego ani słowa i powiem mu, że jest szkaradny. + +Na to Staś, choć nie było mu w ogóle do śmiechu, uśmiechnął się jednak i zapytał: + +— Jakże będziesz mogła nie przemówić do niego ani słowa i jednocześnie powiedzieć mu, że jest szkaradny? + +Brewki Nel podniosły się do góry i na twarzy odbiło się zakłopotanie, po czym odrzekła: + +— Pozna to z mojej miny. + +— Chyba. Ale on nie jest winien, bo nie mógł wiedzieć, co się dzieje. Pamiętaj także, że potem przyszedł nam na ratunek. + +Wspomnienie to złagodziło trochę gniew Nel, nie chciała jednak udzielić od razu winowajcy przebaczenia. + +— To dobrze — rzekła — ale kto jest prawdziwym dżentelmenem, ten nie powinien szczekać na powitanie. + +Staś uśmiechnął się znowu: + +— Prawdziwy dżentelmen nie szczeka i na pożegnanie, chyba że jest psem, a Saba jest nim. + +Lecz po chwili smutek zamglił oczy chłopca — westchnął raz, drugi, po czym wstał z kamienia, na którym siedzieli, i rzekł: + +— Najgorsze to, że nie mogłem ciebie uwolnić. + +A Nel wspięła się na paluszki i zarzuciła mu ręce na szyję. Chciała go pocieszyć, chciała z bliska, z noskiem przy jego twarzy, wyszeptać podziękowanie, ale ponieważ nie umiała znaleźć słów odpowiednich, więc ścisnęła go tylko jeszcze mocniej za szyję i pocałowała w ucho. Tymczasem Saba, który spóźniał się zawsze — nie tyle dlatego, że nie mógł zdążyć za wielbłądami, ile dlatego, że polował po drodze na szakale lub obszczekiwał sępy siedzące na zrębach skał — nadleciał z nie mniejszym niż zwykle hałasem. Dzieci na jego widok zapomniały o wszystkim i mimo ciężkiego ich położenia zwykłe pieszczoty i zabawy rozpoczęły się na dobre, póki nie przerwali ich Arabowie. Chamis dał psu jeść i wody, po czym siedli wszyscy na wielbłądy i ruszyli w największym pędzie na południe. + + + +ROZDZIAŁ XII + +Był to najdłuższy etap, jechali bowiem z małą tylko przerwą przez godzin osiemnaście. Tylko prawdziwie wierzchowe wielbłądy mające dobry zapas wody w żołądkach mogą taką drogę wytrzymać. Idrys nie oszczędzał ich, albowiem bał się rzeczywiście pogoni. Rozumiał, że musiała już od dawna wyruszyć, a przypuszczał, że obaj inżynierowie znajdują się na jej czele i że czasu nie tracą. Niebezpieczeństwo groziło od strony rzeki, albowiem było rzeczą pewną, że zaraz po porwaniu dzieci zostały wysłane rozkazy telegraficzne do wszystkich osad pobrzeżnych, ażeby szejkowie czynili wyprawy w głąb pustyni na obie strony Nilu i zatrzymywali wszystkich jadących na południe. Chamis zapewniał, że rząd i inżynierowie musieli wyznaczyć wielkie nagrody za ich schwytanie i że wskutek tego pustynia roi się zapewne od poszukujących. Jedyną na to radą byłoby skręcić jak najdalej na zachód; ale na zachodzie leżała wielka oaza Kharge, do której depesze mogły dojść także, a prócz tego, gdyby odjechali za daleko od rzeki, po kilku dniach zabrakłoby im wody i czekałaby ich śmierć z pragnienia. + +A chodziło także o żywność. Beduini w ciągu dwóch tygodni poprzedzających porwanie dzieci przygotowali wprawdzie w znanych sobie kryjówkach zapas durry, sucharów i daktylów, ale tylko na odległość czterech dni drogi od Medinet. Idrys ze strachem myślał, że gdy zabraknie pożywienia, trzeba będzie koniecznie wysłać ludzi po zakup zapasów do wiosek nadbrzeżnych, a wtedy ludzie ci, wobec rozbudzonej czujności i przyobiecanych za schwytanie zbiegów nagród, łatwo mogą wpaść w ręce miejscowych szejków — i wydać całą karawanę. Położenie było istotnie trudne, niemal rozpaczliwe, i Idrys widział z każdym dniem jaśniej, na jakie szalone porwał się przedsięwzięcie. + +„Byle minąć Assuan! byle minąć Assuan!” — mówił sobie z trwogą i rozpaczą w duszy. Nie dowierzał on Chamisowi, który twierdził, że wojownicy Mahdiego dochodzą już do Assuanu, albowiem Staś temu zaprzeczył, Idrys zaś pomiarkował od dawna, że biały uled wie więcej od nich wszystkich. Ale przypuszczał, że za pierwszą kataraktą, gdzie lud jest dzikszy, mniej podległy wpływom Anglików i egipskiego rządu, znajdzie się więcej utajonych wyznawców proroka, którzy w danym razie dadzą im pomoc, dostarczą żywności i wielbłądów. Lecz i do Assuanu było jeszcze, jak wyliczyli Beduini, około pięciu dni drogi, coraz bardziej pustynnej, a każdy postój zmniejszał w oczach zapasy dla zwierząt i ludzi. + +Na szczęście, mogli przynaglać wielbłądy i pędzić w największym pośpiechu, albowiem upały nie wyczerpywały ich sił. W dzień, podczas godzin południowych, słońce przypiekało wprawdzie mocno, ale powietrze było wciąż rzeźkie, a noce tak chłodne, że Staś przesiadał się za zgodą Idrysa na wielbłąda Nel, chcąc czuwać nad jej zdrowiem i bronić ją od zaziębienia. + +Lecz jego obawy były płonne, gdyż Dinah, której stan oczu, a raczej oka, poprawił się znacznie, pilnowała z wielką troskliwością swej panienki. Chłopca zdziwiło to nawet, że zdrowie małej nie poniosło dotychczas szwanku i że tę drogę, z coraz mniejszymi odpoczynkami, znosiła równie dobrze jak on sam. Zmartwienie, obawa i łzy, które przelewała z tęsknoty za tatusiem, nie zaszkodziły jej zbyt widocznie. Może wychudła trochę i jasna twarzyczka sczerniała jej od wiatru, ale w następnych dniach podróży odczuwała daleko mniej zmęczenia niż z początku. Prawda, że Idrys oddał jej najlżej niosącego wielbłąda i urządził siodło znakomicie, tak że mogła w nim sypiać leżąc, głównie jednak świeże powietrze pustyni, którym dzień i noc oddychała, dodawało jej sił do znoszenia trudów i niewywczasów. + +Staś nie tylko czuwał nad nią, ale umyślnie otaczał ją jakby czcią, której mimo ogromnego przywiązania do małej siostrzyczki wcale dla niej nie odczuwał. Zauważył jednak, że to udziela się Arabom i że ci mimo woli utwierdzają się w przekonaniu, iż wiozą coś niesłychanie cennego, jakąś wyjątkowo ważną brankę, z którą trzeba postępować jak najostrożniej. Idrys przyzwyczaił się do tego jeszcze w Medinet — toteż wszyscy obchodzili się z nią dobrze. Nie żałowano jej wody ani daktylów. Okrutny Gebhr nie śmiałby już teraz podnieść na nią ręki. Może przyczyniała się do tego nadzwyczajna uroda dziewczynki i to, że było w niej coś jakby z kwiatu i jakby z ptaszka, a urokowi temu nie umiały oprzeć się nawet dzikie i nierozwinięte dusze Arabów. Nieraz też, gdy na postojach stawała przy ognisku nanieconym z róż jerychońskich lub cierni — różowa od płomienia i srebrna od księżyca, zarówno Sudańczycy, jak Beduini nie mogli od niej oczu oderwać cmokając wedle swego zwyczaju z podziwu i pomrukując: Allach, Maszallach lub Bismillach. + +Drugiego dnia w południe, po owym długim etapie, Staś i Nel, którzy jechali tym razem na jednym wielbłądzie, mieli chwilę radosnego wzruszenia. Zaraz po wschodzie słońca unosiła się nad pustynią jasna i przezrocza mgła, która jednak wnet opadła. Potem, gdy słońce wzbiło się wyżej, upał uczynił się większy niż w dniach poprzednich. W chwilach gdy wielbłądy przystawały, nie było czuć najmniejszego powiewu, tak że zarówno powietrze, jak i piaski zdawały się spać w cieple, świetle i ciszy. Karawana wjechała właśnie na wielką, jednostajną równinę nie poprzerywaną khorami, gdy nagle oczom dzieci przedstawił się cudny widok. Kępy smukłych palm i drzew pieprzowych, plantacje mandarynek, białe domy, mały meczet ze strzelistym minaretem, a niżej mury otaczające ogrody, wszystko to pojawiło się z taką wyrazistością i w odległości tak niewielkiej, iż można było mniemać, że po upływie pół godziny karawana znajdzie się wśród drzew oazy. + +— Co to? — zawołał Staś. — Nel! Nel! patrz! + +Nel podniosła się i na razie zamilkła ze zdumienia, ale po chwili poczęła krzyczeć z radości: + +— Medinet! do tatusia! do tatusia! + +A Staś aż pobladł ze wzruszenia. + +— Doprawdy… Może to Kharge… Ale nie! to chyba Medinet… Poznaję minaret i widzę nawet wiatraki na studniach. + +Jakoż istotnie w oddali błyszczały wysoko wzniesione wiatraki studni amerykańskich podobne do wielkich białych gwiazd. Na zielonym tle drzew widać je było tak dokładnie, że bystry wzrok Stasia mógł odróżnić pomalowane na czerwono brzegi skrzydeł. + +— To Medinet!… + +Staś wiedział przecie i z książek, i z opowiadań, że na pustyni istnieją majaki, zwane fatamorgana, i że nieraz podróżnym zdarza się widzieć oazy, miasta, kępy drzew i jeziora, które są niczym innym jak złudą, grą światła i odbiciem rzeczywistych, dalekich przedmiotów. Ale tym razem zjawisko było tak wyraźne, tak niemal dotykalne, że jednak nie mógł wątpić, iż widzi prawdziwe Medinet. Oto wieżyczka na domu mudira, oto urządzony pod samym szczytem minaretu kolisty ganek, z którego muezin woła do modlitwy, oto znajome grupy drzew — i zwłaszcza te wiatraki! Nie — to musi być rzeczywistość. Chłopcu przyszło na myśl, że może Sudańczycy zastanowiwszy się nad położeniem przyszli do przekonania, że nie uciekną, i nic mu nie mówiąc nawrócili do Fajumu. Ale spokój ich nasunął mu pierwsze wątpliwości. Gdyby to istotnie było Fajum, czyżby patrzyli na nie tak obojętnie? Widzieli przecie zjawisko i pokazywali je sobie palcami, ale w ich twarzach nie było znać najmniejszej niepewności lub wzruszenia. Staś spojrzał jeszcze raz i może ta obojętność Arabów sprawiła, że obraz wydał mu się bledszy. Pomyślał także, że gdyby naprawdę wracali, to karawana skupiłaby się i ludzie, choćby tylko z obawy, jechaliby wszyscy razem. A tymczasem Beduinów, którzy z rozkazu Idrysa od kilku dni wysuwali się znacznie naprzód, wcale nie było widać — a Chamis jadący w tylnej straży wydawał się z oddali nie większy od lecącego przy ziemi sępa. + +„Fatamorgana!” — rzekł sobie Staś. + +Tymczasem Idrys zbliżył się ku niemu i zawołał: + +— Hej! popędzaj wielbłąda! widzisz Medinet? + +Mówił widocznie żartobliwie i w głosie jego było tyle przekory, że w duszy chłopca zniknął ostatni cień nadziei, by miał przed sobą prawdziwy Medinet. + +I z żalem w sercu zwrócił się do Nel chcąc rozproszyć i jej złudzenie, gdy niespodzianie zaszedł wypadek, który zwrócił uwagę wszystkich w inną stronę. + +Naprzód pojawił się Beduin pędząc co sił ku nim i machając z daleka długą arabską strzelbą, której poprzednio nikt w karawanie nie posiadał. Dopadłszy do Idrysa zamienił z nim kilka pośpiesznych słów, po czym karawana skręciła żywo w głąb pustyni. Lecz po upływie pewnego czasu ukazał się drugi Beduin wiodący za sobą na powrozie tłustą wielbłądzicę z siodłem na garbie i ze skórzanymi workami zawieszonymi po bokach. Zaczęła się znów krótka rozmowa, z której Staś nie mógł jednak nic pochwycić. Karawana w wielkim pędzie dążyła wciąż na zachód i zatrzymała się dopiero wówczas, gdy trafiono na wąski khor, pełen porozrzucanych w dzikim nieładzie skał, rozpadlin i pieczar. Jedna z nich była tak obszerna, że Sudańczycy ukryli w niej ludzi i wielbłądy. Staś, jakkolwiek domyślał się mniej więcej, co zaszło, położył się obok Idrysa i udał śpiącego w nadziei, że Arabowie, którzy zamienili dotychczas zaledwie kilka słów o zdarzeniu, zaczną o nim teraz rozmawiać. Jakoż nadzieja nie zawiodła go, albowiem zaraz po zasypaniu wielbłądom obroków Beduini i Sudańczycy wraz z Chamisem zasiedli do narady. + +— Możemy odtąd jechać tylko nocą, a w dzień musimy się przytajać — ozwał się jednooki Beduin. — Khorów będzie teraz dużo i w każdym znajdzie się bezpieczna kryjówka. + +— Czy jesteście pewni, że to był strażnik? — zapytał Idrys. + +— Allach! Rozmawialiśmy z nim. Szczęście, że był tylko jeden. Stał zakryty skałą, tak że nie mogliśmy go widzieć, ale usłyszeliśmy z dala głos wielbłąda. Wtedy zwolniliśmy biegu i podjechaliśmy tak cicho, że zobaczył nas dopiero, gdyśmy byli o kilka kroków. Przestraszył się bardzo i chciał zmierzyć ku nam ze strzelby. Gdyby był wystrzelił, choćby żadnego z nas nie zabił, mogli usłyszeć strzał inni strażnicy, więc co tchu powiadam: „Stój! Ścigamy ludzi, którzy porwali dwoje białych dzieci, i wkrótce nadbiegnie tu cała pogoń.” Chłopiec był młody i głupi, więc uwierzył, kazał nam tylko przysiąc na Koran, że tak jest. Zsiedliśmy z wielbłądów i przysięgli… Mahdi nas rozgrzeszy… + +— I pobłogosławi — rzekł Idrys. — Mów, coście następnie uczynili. + +— Oto — ciągnął Beduin — gdyśmy mu przysięgli, powiadam chłopcu tak: „Ale któż nam zaręczy, czy ty sam nie należysz do zbójców, którzy uciekają z białymi dziećmi, i zali to nie oni zostawili cię tu, byś wstrzymał pogoń.” I kazałem mu także przysiąc, a on się na to zgodził i tym bardziej nam uwierzył. Zaczęliśmy go wypytywać, czy przyszły jakie rozkazy po miedzianym drucie od szejków i czy na pustyni pościg jest urządzony. Powiedział, że tak, że obiecano im wielkie nagrody i że wszystkie khory są strzeżone na dwa dni drogi od rzeki, a po rzece przepływają ciągle wielkie babury (parowce) z Anglikami, z wojskiem… + +— Nie pomogą babury ani wojsko przeciw sile Allacha i proroka… + +— Niech się stanie, jak mówisz! + +— A ty powiedz, jak skończyliście z chłopcem? + +Jednooki Beduin wskazał swego towarzysza. + +— Abu-Anga — rzekł — zapytał go jeszcze, czy w pobliżu nie ma drugiego strażnika, a gdy odpowiedział, że nie, wówczas pchnął go nożem pod szyję tak nagle, że ów nie wydał żadnego głosu. Wrzuciliśmy go w głęboką szczelinę i przykryliśmy kamieniami i cierniem. W wiosce będą myśleli, że uciekł do Mahdiego, bo mówił nam, że to się trafia. + +— Niech Bóg błogosławi tych, którzy uciekają, jak pobłogosławił was — odpowiedział Idrys. + +— Tak! pobłogosławił — odparł Abu-Anga — albowiem wiemy teraz, że musimy trzymać się o trzy dni drogi od rzeki, a oprócz tego zdobyliśmy strzelbę, której nam brakło, i dojną wielbłądzicę. + +— Gurdy — dodał jednooki — są napełnione wodą i w biesagach jest sporo prosa, tylko prochu znaleźliśmy mało. + +— Chamis wiezie kilkaset ładunków do tej strzelby białego chłopca, z której nie umiemy strzelać. Proch zawsze jest jednaki i przyda się do naszej. + +To rzekłszy Idrys zamyślił się jednak i ciężka troska odbiła się na jego ciemnej twarzy, zrozumiał bowiem, że gdy raz trup padł za nimi, to gdyby obecnie wpadli w ręce egipskiego rządu, już i wstawiennictwo Stasia nie ochroniłoby ich od sądu i kary. + +Staś słuchał z bijącym sercem i natężoną uwagą. Były w tej rozmowie rzeczy pocieszające, a mianowicie to, że pościg był urządzony, nagrody obiecane i że szejkowie plemion pobrzeżnych odebrali rozkazy zatrzymywania karawan jadących na południe. Ucieszyła chłopca i wiadomość o parowcach płynących w górę rzeki, napełnionych wojskiem angielskim. Derwisze Mahdiego mogli się mierzyć z armią egipską i nawet zwyciężać ją, ale z Anglikami była całkiem inna sprawa, i Staś ani na chwilę nie wątpił, że pierwsza bitwa skończy się doszczętną zagładą dzikich tłumów. Więc z pociechą w duszy mówił sobie tak: „Choćby nas dowieźli do Mahdiego, to może się zdarzyć, że nim nas dowiozą, nie będzie już ani Mahdiego, ani jego derwiszów.” Lecz tę pociechę zatruła mu myśl, że w takim razie czekają ich jeszcze całe tygodnie drogi, która w końcu musi jednak wyczerpać siły Nel — i przez cały ten czas czeka ich towarzystwo łotrów i morderców. Na wspomnienie tego młodego Araba, którego Beduini zarżnęli jak barana, ogarnął Stasia lęk i żal. Postanowił nie mówić o tym Nel, by nie przestraszyć jej i nie powiększać smutku, który odczuwała po zniknięciu złudnego obrazu oazy Fajum i miasta Medinet. Widział przed przybyciem do wąwozu, że mimo woli łzy cisnęły się jej do oczu; przeto gdy dowiedział się z opowiadania Beduinów wszystkiego, czego chciał, udał, że się rozbudził, i podszedł ku niej. A ona siedziała w kącie przy Dinah i jedząc daktyle skrapiała je trochę łzami. Ale ujrzawszy Stasia przypomniała sobie, że niedawno uznał jej postępowanie za godne osoby co najmniej trzynastoletniej, więc nie chcąc pokazać się znów dzieckiem ścisnęła z całej siły ząbkami pestkę daktyla, aby pohamować łkanie. + +— Nel! — rzekł chłopak — Medinet to było złudzenie, ale wiem na pewno, że nas ścigają, więc nie martw się i nie płacz. + +Na to dziewczynka podniosła ku niemu załzawione źrenice i odpowiedziała przerywanym głosem: + +— Nie, Stasiu… ja nie chcę płakać… tylko mi się tak… oczy pocą… + +Ale w tej chwili bródka poczęła się jej trząść, spod stulonych rzęs wybiegły wielkie łzy i rozszlochała się na dobre. + +Że jednak wstyd jej było tych łez i oczekiwała za nie bury od Stasia, więc ze wstydu, a trochę i ze strachu, pochowała główkę na jego piersiach, mocząc mu obficie ubranie. + +Lecz on jął ją zaraz pocieszać. + +— Nel, nie bądź fontanną. Widziałaś, że oni odebrali jakiemuś Arabowi strzelbę i wielbłądzicę? A wiesz, co to znaczy? To znaczy, że na pustyni pełno jest straży. Raz się tym niegodziwcom udało przyłapać strażnika, a drugi raz ich samych złapią. Po Nilu krąży też mnóstwo statków… A jakże! Wrócimy, Nel, wrócimy — i do tego parowcem. Nie bój się!… + +I byłby ją dłużej w ten sposób pocieszał, gdyby uwagi jego nie zwrócił dziwny dźwięk dochodzący z zewnątrz od wydm piaszczystych, których ostatni huragan nawiał na dno wąwozu. Było to coś podobnego do cienkiego, metalicznego głosu trzcinowej piszczałki. Staś przerwał rozmowę i począł nasłuchiwać. Po chwili takie cieniutkie i żałosne głosy ozwały się z wielu stron naraz. Chłopcu przebłysła myśl, że to może straże arabskie otaczają wąwóz i nawołują się za pomocą gwizdawek. Serce poczęło mu bić. Spojrzał raz i drugi na Sudańczyków, w nadziei, że na twarzach ich ujrzy trwogę, ale nie! Idrys, Gebhr i dwaj Beduini gryźli spokojnie suchary, tylko Chamis zdawał się być trochę zdziwiony. A głosy trwały ciągle. Po pewnym czasie Idrys wstał i wyjrzał z pieczary, po czym wracając zatrzymał się koło dzieci i rzekł. + +— Piaski zaczynają śpiewać. + +Staś był tak rozciekawiony, że zapomniał w tej chwili, iż postanowił nie rozmawiać wcale z Idrysem, i zapytał: + +— Piaski? Co to znaczy? + +— Tak bywa, a znaczy to, że długo nie będzie deszczu. Ale upał nam nie dokuczy, gdyż aż do Assuanu będziemy jechali tylko nocą. + +I więcej nie można się było od niego dowiedzieć. Staś i Nel wsłuchiwali się długo w te osobliwe dźwięki, które trwały dopóty, dopóki słońce nie zniżyło się ku zachodowi. Po czym zapadła noc i karawana ruszyła w dalszą drogę. + + + +ROZDZIAŁ XIII + +We dnie chronili się w ukrytych i trudno dostępnych miejscach wśród skał i rozpadlin, a nocami pędzili bez wytchnienia, póki nie minęli pierwszej katarakty. Aż na koniec, gdy Beduini z położenia i postaci khorów rozpoznali, że Assuan został już za nimi, wielki ciężar spadł z piersi Idrysa. Ponieważ cierpieli już na brak wody, zbliżyli się więc na pół dnia drogi od rzeki. Tam następnej nocy Idrys ukrywszy karawanę wysłał z Beduinami wszystkie wielbłądy do Nilu, aby napoiły się dobrze i na czas dłuższy. Pas urodzajny wzdłuż rzeki Nilu był już za Assuanem węższy. W niektórych miejscach pustynia dochodziła do rzeki. Wsie leżały w znacznej od siebie odległości. Beduini zatem wrócili szczęśliwie, przez nikogo nie widziani, ze znacznymi zapasami wody. Należało tylko myśleć o żywności, gdyż zwierzęta, karmione skąpo, od tygodnia wychudły bardzo. Szyje ich wydłużyły się, garby opadły, a nogi stały się słabe. Durry i zapasów dla ludzi mogło z wielką biedą wystarczyć jeszcze na dwa dni. Idrys myślał jednakże, że po dwóch dniach można będzie, jeżeli nie we dnie, to w nocy, zbliżyć się do pastwisk nadrzecznych, a może i zakupić sucharów i daktylów w jakiej wiosce. + +Sabie nie dawano już wcale jeść ani pić i tylko dzieci chowały dla niego resztki pożywienia, ale on sobie jakoś radził i na postoje przylatywał często z zakrwawioną paszczą i ze śladami ukąszeń na szyi i piersiach. Czy łupem tych walk stawały się szakale czy hieny, czy może lisy piaskowe lub gazele, tego nie wiedział nikt, dość, że nie było na nim znać wielkiego głodu. Czasem też czarne wargi jego bywały wilgotne, jakby pił. Beduini domyślali się, że musiał wykopywać głębokie jamy na dnie wąwozów i w ten sposób dokopywać się do wody, którą węchem pod ziemią wyczuwał. Tak rozkopują nieraz dna rozpadlin zbłąkani podróżni i jeśli często nie znajdą wody, to prawie zawsze dostają się do wilgotnych piasków i wysysając je oszukują w ten sposób męczarnie pragnienia. + +I w Sabie zaszły jednak znaczne zmiany. Piersi i kark miał zawsze potężne, ale boki mu zapadły, przez co wydawał się jeszcze wyższy. W jego oczach o zaczerwienionych białkach było teraz coś dzikiego i groźnego. Do Nel i do Stasia był przywiązany jak i poprzednio i pozwalał robić z sobą, co im się podobało. Chamisowi kiwał jeszcze niekiedy ogonem, ale na Beduinów i Sudańczyków warczał albo kłapał swymi strasznymi kłami, które uderzały wówczas o siebie jak stalowe bretnale. Idrys i Gebhr poczęli się go po prostu bać i mimo usługi, jaką im oddał, znienawidzili go do tego stopnia, że byliby go prawdopodobnie zabili z owej zdobycznej strzelby, gdyby nie chęć przywiezienia Smainowi osobliwego zwierzęcia i gdyby nie to, że minęli już Assuan. + +Minęli Assuan! Staś myślał o tym ciągle i w duszę poczęła mu z wolna wkradać się wątpliwość, czy pościg ich dogoni. Wiedział wprawdzie, że nie tylko właściwy Egipt, który kończy się za Wadi-Halfa, to jest za drugą kataraktą, ale i cała Nubia jest dotychczas w ręku rządu egipskiego, ale rozumiał, że za Assuanem, a zwłaszcza za Wadi-Halfa, pogoń będzie trudniejsza, a rozkazy rządu niedbalej wykonywane. Miał tylko jeszcze nadzieję, że ojciec wraz z panem Rawlisonem po urządzeniu pogoni z Fajumu sami udali się do Wadi-Halfa parowcem i tam, uzyskawszy od rządu żołnierzy na wielbłądach, będą starali się przeciąć drogę karawanie z południa. Chłopak wyrozumował sobie, że na ich miejscu byłby tak właśnie zrobił, i dlatego uważał przypuszczenie swe za bardzo prawdopodobne. + +Nie zaniechał jednak myśli o ratunku na własną rękę. Sudańczycy chcieli mieć proch do zdobycznej strzelby i w tym celu postanowili porozkręcać kilkanaście ładunków sztucerowych, więc powiedział im, że on sam tylko potrafi to zrobić i że gdy który z nich weźmie się do tego nieumiejętnie, wówczas ładunek wybuchnie mu w palcach i pourywa ręce. Idrys bojąc się w ogóle rzeczy nieznanych i wynalazków angielskich postanowił wreszcie powierzyć chłopcu tę czynność. Staś wziął się do tego chętnie, naprzód w nadziei, że silny angielski proch rozsadzi przy pierwszym strzale starą arabską strzelbę, a po wtóre, że będzie mógł ukryć trochę ładunków. Jakoż poszło mu to łatwiej, niż myślał. Niby to pilnowano go przy robocie, ale Arabowie poczęli zaraz gadać między sobą i wkrótce zajęli się więcej rozmową niż dozorem. Ostatecznie ta ich gadatliwość i wrodzone niedbalstwo pozwoliło Stasiowi ukryć w zanadrzu siedem ładunków. Teraz należało się tylko dobrać do sztucera. + +Chłopiec sądził, że za Wadi-Halfa, to jest drugą kataraktą, nie będzie to rzeczą zbyt trudną, gdyż przewidywał, że czujność Arabów zmniejszać się będzie w miarę, jak będą bliżej celu. Myśl, że będzie musiał pozabijać Sudańczyków i Beduinów, a nawet i Chamisa, przejmowała go zawsze dreszczem, ale po morderstwie, którego dopuścili się Beduini, nie miał już żadnych skrupułów. Mówił sobie, że przecież chodzi o obronę, o wolność i życie Nel i że wobec tego może nie liczyć się z życiem przeciwników, zwłaszcza jeśli się nie poddadzą i jeśli przyjdzie do walki. + +Ale chodziło o sztucer. Staś umyślił dostać go w ręce podstępem i gdyby się zdarzyła sposobność, nie czekać aż do Wadi-Halfa, ale dokonać dzieła jak najprędzej. + +Jakoż nie czekał. + +Przeszły już dwa dni, jak minęli Assuan — i Idrys musiał wreszcie o świcie trzeciego dnia wyprawić Beduinów po żywność, której zabrakło zupełnie. Wobec zmniejszonej liczby przeciwników Staś powiedział sobie: „Teraz albo nigdy” — i natychmiast zwrócił się do Sudańczyka z następującym pytaniem: + +— Idrysie, czy wiesz, że kraj który zaczyna się niedaleko za Wadi-Halfa, to już Nubia? + +— Wiem. Miałem piętnaście lat, a Gebhr osiem, gdy ojciec przywiózł nas z Sudanu do Fajumu, i pamiętam, że przejechaliśmy wówczas na wielbłądach całą Nubię. Ale kraj ten należy jeszcze do Turków (Egipcjan). + +— Tak, Mahdi jest dopiero pod Chartumem — i widzisz, jak głupio gadał Chamis, gdy mówił wam, że wojska derwiszów dochodzą już do Assuanu. Ja jednak zapytam się o co innego. Oto czytałem w książkach, że w Nubii dużo jest dzikich zwierząt i dużo rozbójników, którzy nikomu nie służą i napadają zarówno Egipcjan, jak i wiernych Mahdiego. Czymże będziecie się bronili, jeśli napadną was dzikie zwierzęta albo rozbójnicy? + +Staś przesadzał umyślnie, mówiąc o dzikich zwierzętach, natomiast rozboje w Nubii od czasu wojny zdarzały się dość często, zwłaszcza w południowej, graniczącej z Sudanem części kraju. + +Idrys zastanowił się przez chwilę nad pytaniem, które zaskoczyło go niespodzianie, gdyż dotychczas nie pomyślał o tym nowym niebezpieczeństwie — i odrzekł: + +— Mamy noże i strzelbę. + +— Taka strzelba jest na nic. + +— Wiem. Twoja jest lepsza, ale nie umiemy z niej strzelać, a tobie nie damy jej w ręce. + +— Nawet nie nabitej? + +— Tak jest, albowiem może być zaczarowana. + +Staś wzruszył ramionami. + +— Idrysie, gdyby to mówił Gebhr, to bym się nie dziwił, ale o tobie myślałem, że masz więcej rozumu. Z nie nabitej strzelby nie wystrzeli i sam wasz Mahdi. + +— Milcz — przerwał surowo Idrys. — Mahdi potrafi wystrzelić nawet z palca. + +— To strzelajże tak i ty. + +Sudańczyk popatrzył bystro w oczy chłopca. + +— Dlaczego chcesz, żeby dać ci strzelbę? + +— Chcę cię nauczyć z niej strzelać. + +— Co ci na tym zależy? + +— Bardzo wiele, bo jeśli napadną nas rozbójnicy, to mogą wszystkich pozabijać! Ale jeśli się boisz i strzelby, i mnie, to mniejsza o to. + +Idrys zamilkł. Bał się istotnie, ale nie chciał się do tego przyznać. Zależało mu jednak na tym bardzo, by zapoznać się z bronią angielską, albowiem posiadanie jej i umiejętność użycia podniosłyby jego znaczenie w obozie mahdystów — nie mówiąc o tym, że w razie jakiego napadu łatwiej by było mu się obronić. + +Więc po krótkim namyśle rzekł: + +— Dobrze. Niech Chamis poda strzelbę, a ty ją wyjmij. + +Chamis spełnił obojętnie rozkaz, któremu Gebhr nie mógł się sprzeciwić, albowiem zajęty był opodal przy wielbłądach. Staś wyjął trochę drżącymi rękoma osadę, następnie lufy — i podał je Idrysowi. + +— Widzisz, że są puste — rzekł. + +Idrys wziął lufy i spojrzał przez nie w górę. + +— Tak jest, nie ma w nich nic. + +— Teraz uważaj — mówił Staś — tak się strzelba składa (i to mówiąc złożył lufy z osadą), a tak się otwiera. Widzisz? Rozkładam ją znów, a teraz złóż ją ty… + +Sudańczyk, który przypatrywał się z wielką uwagą ruchom Stasia, począł próbować. Nie od razu poszło mu łatwo, ale ponieważ Arabowie odznaczają się w ogóle wielką zręcznością, więc po chwili strzelba została złożona. + +— Otwórz! — komenderował Staś. + +Idrys otworzył sztucer łatwo. + +— Zamknij. + +Poszło jeszcze łatwiej. + +— Teraz mi daj dwie puste gilzy. Nauczę cię, jak się zakłada ładunki. + +Arabowie zachowali wykręcone gilzy, ponieważ miały dla nich wartość mosiądzu, więc Idrys podał dwie z nich Stasiowi — i nauka rozpoczęła się na nowo. + +Sudańczyk w pierwszej chwili przestraszył się trochę trzasku tkwiących w gilzach kapiszonów, ale ostatecznie przekonał się, że zarówno z pustych luf, jak z pustych ładunków nikt nie zdoła wystrzelić. Zaufanie jego do Stasia wróciło przy tym i dlatego, że chłopiec oddawał mu co chwila broń do ręki. + +— Tak — rzekł Staś — umiesz już składać sztucer, umiesz otwierać, zamykać i trzymać przy twarzy oraz pociągać za cyngiel. Ale trzeba się jeszcze nauczyć mierzyć. To jest rzecz najtrudniejsza. Weź pustą gurdę od wody i postaw ją o sto kroków… oto, na tych tam kamieniach, a potem wróć tu do mnie — pokażę ci, jak się mierzy. + +Idrys wziął gurdę i bez najmniejszego wahania poszedł umieścić ją na wskazanych kamieniach. Ale zanim zrobił pierwsze sto kroków, Staś wysunął puste gilzy, a wsunął na ich miejsce pełne ładunki. Nie tylko serce, ale i tętna w skroniach poczęły mu bić z taką siłą, że myślał, że mu rozsadzą głowę. Chwila stanowcza nadeszła — chwila wolności dla Nel i dla niego — chwila zwycięstwa — zarazem straszna i pożądana! + +Oto życie Idrysa jest w jego ręku. Jedno pociągnięcie za cyngiel i ów zdrajca, który porwał Nel, padnie trupem. Ale Staś, który miał w żyłach polską i francuską krew, uczuł nagle, że za nic w świecie nie zdoła strzelić do człowieka odwróconego plecami. Niech się przynajmniej zawróci — i niech spojrzy śmierci w oczy. A potem co? Potem przyleci Gebhr i nim przebieży dziesięć kroków, również chwyci zębami za kurzawę. Pozostanie Chamis. Ale Chamis straci głowę, a choćby jej nie stracił, będzie czas wsunąć nowe ładunki do luf. Gdy nadjadą Beduini, zastaną trzy trupy i sami znajdą to, na co zasłużyli. Potem dość będzie skierować wielbłądy ku rzece. + +Wszystkie te myśli i obrazy przelatywały jak wichry przez głowę Stasia. Czuł, że to, co za parę minut ma się stać, jest zarazem straszne i konieczne. W piersiach skłębiła mu się duma zwycięzcy z poczuciem okropnego wstrętu do zwycięstwa. Była chwila, że się zawahał, ale wspomniał na te męki, które znosili biali jeńcy, na ojca, na pana Rawlisona, na Nel, na Gebhra, który uderzył dziewczynkę korbaczem, i nienawiść wybuchnęła w nim z nową siłą. „Trzeba! Trzeba!” — mówił sobie przez zaciśnięte zęby i nieubłagane postanowienie odbiło się na jego twarzy, która stała się jakby wykuta z kamienia. Tymczasem Idrys umieścił skórzaną gurdę na odległym o sto kroków kamieniu i zawrócił. Staś widział jego uśmiechniętą twarz i całą wysoką postać na równej, piaszczystej płaszczyźnie. Po raz ostatni przebłysła mu myśl, że oto ten żywy człowiek padnie za chwilę na ziemię i palcami będzie rwał piasek w ostatnich konwulsjach konania. Ale wahania chłopca skończyły się — i gdy Idrys uszedł pięćdziesiąt kroków, począł z wolna podnosić broń do oka. + +Lecz zanim dotknął palcem cyngla, zza osypisk, odległych o kilkaset kroków, dał się słyszeć gromki okrzyk i w tej samej minucie około dwudziestu jeźdźców na koniach i wielbłądach wyroiło się na płaszczyznę. Idrys skamieniał na ich widok. Staś zdumiał nie mniej, ale natychmiast zdumienie jego ustąpiło szalonej radości. Oto wreszcie oczekiwana pogoń! Tak! to nie może być nic innego! W wiosce schwytano widocznie Beduinów i ci wskazali, gdzie ukrywa się reszta karawany! Zrozumiał to tak samo i Idrys, który ochłonąwszy przybiegł do Stasia z twarzą popielatą z przerażenia i klęknąwszy u jego nóg począł powtarzać zdyszanym głosem: + +— Panie, ja byłem dla was dobry! Byłem dla małej bint dobry — pamiętaj o tym!… + +Staś wysunął mechanicznie ładunki z luf — i patrzył. Jeźdźcy pędzili ile tchu w koniach i wielbłądach, krzycząc z radości i wyrzucając w górę długie arabskie strzelby, które łapali w biegu z nadzwyczajną zręcznością. W jasnym, przezroczystym powietrzu widać ich było doskonale. W środku na czele lecieli dwaj Beduini machając jak opętańcy rękoma i burnusami. + +Po kilku minutach cała banda dopadła do karawany. Niektórzy z jeźdźców zeskakiwali z koni i wielbłądów; niektórzy zostali na siodłach, ale wrzeszcząc ciągle wniebogłosy. Wśród tych krzyków można było odróżnić tylko dwa wyrazy: + +— Chartum! Gordon! Gordon! Chartum!… + +Na koniec jeden z Beduinów — ten, którego towarzysz zwał Abu-Angą — przypadł do Idrysa skurczonego u nóg Stasia i począł wołać: + +— Chartum wzięte! Gordon zabity. Mahdi zwycięzca! + +Idrys wyprostował się, ale jeszcze uszom nie wierzył. + +— A ci ludzie? — zapytał drżącymi wargami. + +— Ci ludzie mieli nas schwytać, a teraz idą wraz z nami do proroka! + +Stasiowi pociemniało w oczach… + + + +ROZDZIAŁ XIV + +I rzeczywiście zgasła ostatnia nadzieja ucieczki w czasie podróży. Staś wiedział już teraz, że ani jego pomysły na nic się nie przydadzą, ani pogoń ich nie doścignie i że jeśli wytrzymają trudy drogi, to dojadą do Mahdiego i zostaną wydani w ręce Smaina. Jedynym pokrzepieniem była mu teraz tylko myśl, że zostali porwani dlatego, by Smain oddał ich za swe dzieci. Ale kiedy się to stanie i co ich przedtem może spotkać? Jak straszliwa czeka ich niedola wśród spitej krwią dzikiej hordy? Czy Nel wytrzyma te wszystkie trudy i niewygody — na to nikt nie mógł odpowiedzieć. Wiadomo było natomiast, że Mahdi i jego derwisze nienawidzą chrześcijan i w ogóle Europejczyków; więc w duszy chłopca zrodziła się obawa, czy wpływ Smaina będzie dostateczny, by osłonił ich oboje przed zniewagami, przed okrucieństwem i wściekłością wyznawców Mahdiego, którzy mordowali nawet i wiernych rządowi mahometan? Po raz pierwszy od chwili porwania ogarnęła Stasia głęboka rozpacz, a jednocześnie i jakieś przesadne przypuszczenie, że prześladuje ich zły los. Przecież sam pomysł porwania ich z Fajumu i zawiezienia ich do Chartumu był po prostu szaleństwem, którego mogli dopuścić się tylko tak dzicy i głupi ludzie, jak Idrys i Gebhr, nie rozumiejący, że muszą przebyć tysiące kilometrów krajem podległym rządowi egipskiemu, a właściwie Anglikom. Na dobrą sprawę powinni być schwytani na drugi dzień, a jednak wszystko składało się tak, że oto są już niedaleko drugiej katarakty — i że nie doścignęły ich żadne poprzednie pogonie, a ostatnia, która mogła ich zatrzymać, połączyła się z nimi i będzie im odtąd pomocą. Do rozpaczy Stasia, do jego bojaźni o los małej Nel dołączyło się jeszcze uczucie upokorzenia, że jednak nic nie potrafi poradzić i co więcej, nie zdoła już nic wymyślić, albowiem choćby mu oddano teraz strzelbę i ładunki, nie może przecież powstrzymać wszystkich Arabów składających karawanę. + +I gryzł się tymi myślami tym bardziej, że zbawienie było już tak bliskie. Gdyby Chartum nie był upadł lub upadł o kilka dni później, ci sami ludzie, którzy przeszli teraz na stronę Mahdiego, byliby ich schwytali i oddali w ręce rządu. Staś siedząc na wielbłądzie za Idrysem i słuchając ich rozmów przekonał się, że byłoby tak niezawodnie. Zaraz bowiem po wyruszeniu w dalszą drogę naczelnik pogoni zaczął opowiadać Idrysowi, co ich skłoniło do zdrady chedywa. Wiedzieli poprzednio, że wielka armia — już nie egipska, ale angielska — wyruszyła na południe przeciw derwiszom pod wodzą jenerała Wolseleya. Widzieli mnóstwo statków, które wiozły groźnych żołnierzy angielskich z Assuanu do Wadi-Halfa, skąd budowano dla nich kolej do Abu-Hammed. Przez długi czas wszyscy szejkowie pobrzeżni — i ci, którzy pozostali wierni rządowi, i ci, którzy w głębi duszy sprzyjali Mahdiemu — byli pewni, że zguba derwiszów i ich proroka jest nieuchronna, albowiem Anglików nigdy nikt nie zwyciężył. + +— Akbar Allach! — przerwał wznosząc do góry ręce Idrys — a jednakże zostali zwyciężeni! + +— Nie — odpowiedział naczelnik pogoni — Mahdi wysłał przeciw nim plemiona Dżallno, Barbara i Dadżim, razem blisko trzydzieści tysięcy najlepszych swych wojowników, którymi dowodził Musa, syn Helu; pod Abu-Klea przyszło do strasznej bitwy, w której Bóg dał zwycięstwo niewiernym. + +— Tak jest, Musa, syn Helu, poległ, a z jego żołnierzy garść tylko wróciła do Mahdiego. Dusze innych są w raju, a ciała leżą w piaskach, czekając dnia zmartwychwstania. Wieść o tym prędko rozeszła się nad Nilem. Wtedy myśleliśmy, że Anglicy pójdą dalej na południe i oswobodzą Chartum. Ludzie powtarzali: „Koniec, koniec!” A tymczasem Bóg zrządził inaczej. + +— Jak? co się stało? — pytał gorączkowo Idrys. + +— Co się stało? — mówił z rozjaśnioną twarzą naczelnik. — Oto tymczasem Mahdi zdobył Chartum, a Gordonowi ucięto w czasie szturmu głowę. A że Anglikom tylko o Gordona chodziło, więc dowiedziawszy się o jego śmierci wrócili z powrotem na północ. Allach! widzieliśmy znów statki z ogromnymi żołnierzami płynące w dół rzeki, ale nie rozumieliśmy, co to znaczy. Anglicy dobre tylko nowiny rozgłaszają natychmiast, a złe tają. Niektórzy z naszych mówili, że Mahdi już zginął. Ale wreszcie prawda wyszła na jaw. Kraj ten należy jeszcze do rządu. W Wadi-Halfa i dalej, aż do trzeciej, a może i do czwartej katarakty, znajdują się jeszcze żołnierze chedywa, wszelako teraz, po odwrocie Anglików, my wierzymy już, że Mahdi podbije nie tylko Nubię i Egipt, nie tylko Mekkę i Medinę, ale i cały świat. Dlatego, zamiast was schwytać i wydać w ręce rządu, idziemy razem z wami do proroka. + +— Więc przyszły rozkazy, by nas schwytać? + +— Do wszystkich wiosek, do wszystkich szejków, do załóg wojskowych. Gdzie miedziany drut, po którym przelatują rozkazy z Kairu, nie dochodzi, tam przyjeżdżali zabtiowie (żandarmi) z oznajmieniem, że kto was schwyta, dostanie tysiąc funtów nagrody. Masz-allach… to wielkie bogactwo!… wielkie!… + +Idrys spojrzał podejrzliwie na mówiącego: + +— Ale wy wolicie błogosławieństwo Mahdiego? + +— Tak jest. A przy tym zdobył on tak ogromne łupy i tyle pieniędzy w Chartumie, że funty egipskie mierzy workami od obroków i rozdaje je między swych wiernych… + +— Jednakże jeśli żołnierze egipscy są jeszcze w Wadi-Halfa i dalej, to mogą nas schwytać po drodze. + +— Nie. Trzeba się tylko śpieszyć, póki się nie opamiętają. Oni teraz, po odwrocie Anglików, potracili całkiem głowy — zarówno wierni rządowi szejkowie, jak żołnierze i zabtiowie. Wszyscy myślą, że Mahdi lada chwila nadejdzie, toteż ci z nas, którzy mu w duszy sprzyjali, uciekają teraz śmiało do niego i nikt ich nie ściga, albowiem w tych pierwszych chwilach nikt nie wydaje rozkazów i nikt nie wie, kogo słuchać. + +— Tak — odpowiedział Idrys — ale prawdę rzekłeś, że trzeba się śpieszyć, póki się nie opamiętają, gdyż do Chartumu jeszcze daleko… + +Stasiowi, który wysłuchał dokładnie całej tej rozmowy, zabłysnął znów na chwilę nikły promyk nadziei. Jeśli żołnierze egipscy zajmują dotychczas rozmaite miejscowości pobrzeżne w Nubii, to wobec tego, że Anglicy zabrali wszystkie statki, muszą ustępować przed hordami Mahdiego lądem. A w takim razie może się zdarzyć, że karawana wpadnie na którykolwiek z cofających się oddziałów i zostanie otoczona. Staś wyliczył również, że nim wieść o zdobyciu Chartumu rozeszła się pomiędzy plemionami arabskimi mieszkającymi na północ od Wadi-Halfa, upłynęło niezawodnie sporo czasu, tym bardziej że rząd egipski i Anglicy ją taili — przypuszczał zatem, że i rozprzężenie, które musiało zapanować w pierwszej chwili wśród Egipcjan, już przeszło. Niedoświadczonemu chłopcu nie przyszło to jednak na myśl, że w każdym razie upadek Chartumu i śmierć Gordona każą ludziom zapomnieć o wszystkim innym i że szejkowie wierni rządowi jako też miejscowe władze egipskie będą teraz miały co innego do roboty niż myśleć o ratowaniu dwojga białych dzieci. + +I rzeczywiście Arabowie, którzy przyłączyli się do karawany, niezbyt obawiali się pogoni. Jechali wprawdzie z wielkim pośpiechem i nie żałowali wielbłądów, ale trzymali się blisko Nilu i często nocami skręcali do rzeki, by napoić zwierzęta i nabrać wody w skórzane worki. Czasem ośmielali się zajeżdżać nawet w dzień do wiosek. Dla bezpieczeństwa wysyłali zawsze naprzód na zwiady kilku ludzi, którzy pod pozorem zakupów żywności dowiadywali się, co słychać w okolicy, czy nie ma w pobliżu wojsk egipskich i czy mieszkańcy nie należą do wiernych „Turkom”. Jeśli trafili na ludność sprzyjającą tajemnie Mahdiemu, wówczas cała karawana zjeżdżała do wsi — i często zdarzało się, że opuszczała ją zwiększona o kilku lub nawet kilkunastu młodych Arabów, którzy chcieli także uciekać do Mahdiego. + +Idrys dowiedział się też, że prawie wszystkie oddziały egipskie stoją od strony Pustyni Nubijskiej, zatem po prawej, wschodniej stronie Nilu. Żeby uniknąć spotkania się z nimi, należało tylko trzymać się lewego brzegu i omijać znaczniejsze miasteczka i osady. Przysparzało to wprawdzie dużo drogi, albowiem rzeka począwszy od Wadi-Halfa tworzy olbrzymi łuk, który schodzi daleko ku południowi, a potem skręca znów na północny wschód, aż do Abu-Hammed, gdzie przybiera już zupełnie południowy kierunek, ale za to ten lewy brzeg, zwłaszcza od oazy Selima, prawie wcale nie był strzeżony, droga zaś upływała Sudańczykom wesoło wśród zwiększonej kompanii, przy obfitości wody i zapasów. + +Minąwszy trzecią kataraktę przestali się nawet śpieszyć — i jechali tylko nocami ukrywając się we dnie wśród piaszczystych wzgórz i wąwozów, którymi cała pustynia była poprzecinana. Rozciągało się teraz nad nimi niebo bez jednej chmurki, szare na krańcach widnokręgu, w środku wydęte jakby olbrzymia kopuła, ciche i spokojne. Z każdym dniem jednak upał, w miarę jak posuwali się na południe, czynił się coraz straszliwszy i nawet w wąwozach, w głębokim cieniu, żar dokuczał ludziom i zwierzętom. Noce natomiast były bardzo chłodne, roziskrzone od migotliwych gwiazd tworzących jakby mniejsze i większe stadka. + +Staś spostrzegł, że to już nie są te same konstelacje, które świeciły nocami nad Port-Saidem. Marzył on o tym nieraz, żeby kiedy w życiu zobaczyć Południowy Krzyż — i wreszcie ujrzał go za El-Orde. Ale obecnie blask jego zwiastował mu tylko nieszczęście. Świeciło im także od kilku dni co noc blade, rozpierzchłe i smutne światło zodiakalne, które po zgaśnięciu zórz wieczornych do późnej godziny rozsrebrzało zachodnią stronę nieba. + + + +ROZDZIAŁ XV + +We dwa tygodnie po wyruszeniu z okolic Wadi-Halfa karawana weszła w kraj zdobyty przez Mahdiego. Przebyli w skok pagórkowatą pustynię Gezire i w pobliżu Chendi, gdzie przedtem Anglicy znieśli doszczętnie Musę-uled-Helu, wjechali w okolice wcale już do pustyni niepodobne. Piasków ani osypisk nie było tu widać. Jak okiem sięgnąć rozciągał się step porośnięty w części zieloną trawą, w części dżunglą, wśród której rosły kępami kolczaste akacje, wydające znaną gumę sudańską, a tu i ówdzie pojedyncze, olbrzymie drzewa nabaku, tak rozłożyste, że pod ich konarami stu ludzi mogło znaleźć przed słońcem schronienie. Od czasu do czasu karawana mijała wysokie, podobne do słupów kopce termitów, czyli termitiery, którymi cała podzwrotnikowa Afryka jest zasiana. Zieloność pastwisk i akacyj mile nęciła oczy po jednostajnej, jałowej barwie piasków pustyni. + +W miejscach, gdzie step był łąką, pasły się stada wielbłądów strzeżonych przez zbrojnych wojowników Mahdiego. Na widok karawany zrywali się oni jak ptaki drapieżne, biegli ku niej, otaczali ją ze wszystkich stron i potrząsając dzidami oraz wrzeszcząc wniebogłosy, wypytywali się ludzi, skąd są, dlaczego ciągną z północy i dokąd dążą? Czasami przybierali postawę tak groźną, że Idrys musiał z największym pośpiechem odpowiadać na pytania, aby uniknąć napaści. + +Staś, który wyobrażał sobie, że mieszkańcy Sudanu różnią się od wszystkich Arabów zamieszkujących Egipt tym tylko, że wierzą w Mahdiego i nie chcą uznać władzy chedywa, spostrzegł, że omylił się zupełnie. Ci, którzy zatrzymywali teraz co chwila karawanę, mieli po większej części skórę ciemniejszą nawet niż Idrys i Gebhr, a w porównaniu z dwoma Beduinami prawie czarną. Krew murzyńska przeważała w nich nad arabską. Twarze ich i piersi były tatuowane, a nakłucia przedstawiały albo rozmaite rysunki, albo napisy z Koranu. Niektórzy byli prawie nadzy, inni nosili dżiuby, czyli opończe z białej tkaniny bawełnianej naszywanej w różnobarwne łatki. Wielu miało gałązki z korala lub kawałki kości słoniowej przeciągnięte przez nozdrza, wargi i uszy. Przywódcy okrywali głowy białymi krymkami z takiejże tkaniny jak i opończe, prości wojownicy nosili głowy odkryte, lecz nie golone tak jak Arabowie w Egipcie, ale przeciwnie, porośnięte ogromnymi, kręconymi kudłami, spalonymi często na kolor czerwony od wapna, którym namazywali czupryny dla ochrony przed robactwem. Broń ich stanowiły przeważnie dzidy, straszne w ich ręku, ale nie brakło im także i karabinów Remingtona, które zdobyli w zwycięskich walkach z armią egipską i po upadku Chartumu. Widok ich był w ogóle przerażający, a zachowanie się względem karawany wrogie, albowiem posądzali, że składa się ona z kupców egipskich, którym w pierwszej chwili po zwycięstwie Mahdi zabronił wstępu do Sudanu. + +Zwykle otoczywszy karawanę sięgali wśród wrzasku i gróźb dzidami ku piersiom ludzi lub mierzyli do nich z karabinów, na co Idrys odpowiadał krzykiem, że on i jego brat należą do pokolenia Dangalów, tego samego, do którego należy Mahdi, i że wiozą prorokowi białe dzieci jako niewolników. To jedno wstrzymywało dzidy od gwałtów. W Stasiu, gdy wreszcie zetknął się z tą okropną rzeczywistością, zamierała dusza na myśl, co czeka ich oboje w dniach następnych, a i Idrys, który żył poprzednio długie lata w kraju ucywilizowanym, nie wyobrażał sobie nic podobnego. Rad też był, gdy pewnego wieczora ogarnął ich zbrojny oddział emira Nur-el-Tadhila i poprowadził do Chartumu. + +Nur-el-Tadhil, zanim uciekł do Mahdiego, był przedtem oficerem egipskim w pułku murzyńskim chedywa, nie był więc tak dziki jak inni mahdyści i Idrys mógł się z nim łatwiej porozumieć. Ale i tu czekał go zawód. Wyobrażał on sobie, że przybycie jego z białymi dziećmi do obozu Mahdiego wzbudzi podziw, choćby tylko ze względu na szalone trudy i niebezpieczeństwo drogi. Spodziewał się, że mahdyści przyjmą go z zapałem, z otwartymi ramionami i że go odprowadzą w tryumfie do proroka, a ów obsypie go złotem i pochwałami, jak człowieka, który nie wahał się narazić głowy, by oddać usługę jego krewnej Fatmie. Tymczasem mahdyści przykładali dzidy do piersi uczestników karawany, a Nur-el-Tadhil słuchał dość obojętnie opowiadań o podróży; w końcu zapytany, czy zna Smaina, męża Fatmy, rzekł: + +— Nie, w Omudurmanie i w Chartumie znajduje się przeszło sto tysięcy wojowników, więc łatwo się nie spotkać i nie wszyscy oficerowie się znają. Państwo proroka jest ogromne, a przeto wielu emirów rządzi odległymi miastami, w Sennarze, w Kordofanie i Dar-furze, i około Faszody. Być może, że tego Smaina, o którego się pytasz, nie ma obecnie przy boku proroka. + +Idrysa dotknął pewien lekceważący ton, z jakim Nur mówił o „tym Smainie”, więc odpowiedział z odcieniem niecierpliwości: + +— Smain żonaty jest z siostrą cioteczną Mahdiego, a zatem dzieci Smaina są krewnymi proroka. + +Nur-el-Tadhil wzruszył ramionami. + +— Mahdi ma wielu krewnych i nie może o wszystkich pamiętać. + +Czas jakiś jechali w milczeniu, po czym Idrys znów zapytał: + +— Jak prędko dojedziemy do Chartumu? + +— Przed północą — odpowiedział Tadhil spoglądając na gwiazdy, które poczęły ukazywać się na wschodniej stronie nieba. + +— Czy o tak późnej godzinie będę mógł dostać żywności i obroków? Od ostatniego wypoczynku w południe nie jedliśmy nic… + +— Dziś przenocuję i pożywię was w domu swoim, ale jutro w Omdurmanie sam musisz się starać o jadło — i z góry cię uprzedzam, że nie przyjdzie ci to łatwo. + +— Dlaczego? + +— Bo jest wojna. Ludzie od kilku lat nie obsiewali pól i żywili się tylko mięsem, więc gdy wreszcie zbrakło i bydła, przyszedł głód. Głód jest w całym Sudanie i worek durry kosztuje dziś więcej niż niewolnik. + +— Allach akbar! — zawołał ze zdziwieniem Idrys. — Widziałem jednak na stepie stada wielbłądów i bydła. + +— Te należą do proroka, do „szlachetnych” i do kalifów… Tak… Dangalowie, z których pokolenia wyszedł Mahdi, i Baggarowie, których naczelnikiem jest główny kalif Abdullahi, mają jeszcze dość liczne stada, ale innym pokoleniom coraz trudniej żyć na świecie. + +Tu Nur-el-Tadhil poklepał się po żołądku i rzekł: + +— W służbie proroka mam wyższy stopień, więcej pieniędzy i wyższą władzę, ale brzuch miałem większy w służbie chedywa… + +Lecz zmiarkowawszy, że może za dużo powiedział, po chwili dodał: + +— Ale to wszystko przeminie, gdy prawdziwa wiara zwycięży. + +Idrys, słuchając tych słów, mimo woli pomyślał, że jednak w Fajumie, w służbie u Anglików, nigdy głodu nie zaznał i o zarobki było mu łatwo — więc zasępił się mocno. + +Po czym jął dalej pytać: + +— Jutro przeprowadzisz nas do Omdurmanu? + +— Tak jest. Chartum z rozkazu proroka ma być opuszczone i mało kto tam już mieszka. Burzą teraz co większe domy i cegłę wywożą wraz z innymi łupami do Omdurmanu. Prorok nie chce mieszkać w mieście splamionym przez niewiernych. + +— Uderzę mu jutro czołem, a on każe zaopatrzyć mnie w żywność i obroki. + +— Ha! jeśli naprawdę należysz do Dangalów, to może będziesz dopuszczony przed jego oblicze. Ale wiedz o tym, że domu jego strzeże dzień i noc stu ludzi zaopatrzonych w korbacze i ci nie żałują razów tym, którzy by chcieli wejść bez pozwolenia do Mahdiego. Inaczej tłumy nie dałyby świętemu mężowi ani chwili wypoczynku… Allach! widziałem nawet i Dangalów z krwawymi pręgami na plecach. + +Idrysa z każdą chwilą ogarniało większe rozczarowanie. + +— Więc wierni — zapytał — nie widują proroka? + +— Wierni widują go co dzień na placu modlitwy, gdy klęcząc na owczej skórze wznosi ręce do Boga lub gdy naucza tłumy i utrwala je w prawdziwej wierze. + +Ale dostać się do niego i mówić z nim jest trudno — i kto dostąpi tego szczęścia, wszyscy zazdroszczą mu, albowiem spływa na niego łaska boża, która gładzi poprzednie jego grzechy. + +Zapadła głęboka noc, a z nią razem przyszedł i dojmujący chłód. W szeregach rozległo się parskanie koni, a przeskok od dziennego upału do zimna był tak mocny, że skóry rumaków poczęły dymić i oddział jechał jak we mgle. Staś pochylił się zza Idrysa ku Nel i zapytał: + +— Nie zimno ci? + +— Nie — odpowiedziała dziewczynka — ale… już nas nikt nie obroni… + +I łzy stłumiły dalsze jej słowa. + +Staś nie znalazł tym razem dla niej żadnej pociechy, bo i sam był przekonany, że nie masz dla nich ratunku. Oto wjechali w krainę nędzy, głodu, zwierzęcych okrucieństw i krwi. Byli jak dwa listki marne wśród burzy, która niosła śmierć i zniszczenie nie tylko pojedynczym głowom ludzkim, ale całym grodom i całym plemionom. Jakaż ręka mogła wyrwać z niej i ocalić dwoje małych, bezbronnych dzieci? + +Księżyc wytoczył się wysoko na niebo i zmienił jakby w srebrne pióra gałązki mimozy i akacyj. W gęstych dżunglach rozlegał się tu i ówdzie przeraźliwy, a zarazem jakby radosny śmiech hien, które w tej krwawej krainie znajdowały aż nadto ludzkich trupów. Kiedy niekiedy oddział wiodący karawanę spotykał się z innymi patrolami i zamieniał z nimi umówione hasło. Przybyli wreszcie do wzgórz nadbrzeżnych i długim wąwozem dotarli do Nilu. Ludzie, konie i wielbłądy weszli na szerokie i płaskie dahabije i wkrótce ciężkie wiosła jęły miarowym ruchem rozbijać i łamać gładką toń rzeki usianą diamentami gwiazd. + +Po upływie pół godziny w południowej stronie, w którą płynęły pod wodę dahabije, zabłysły światła, które, w miarę jak statki zbliżały się ku nim, zmieniały się w snopy czerwonego blasku leżące na wodzie. Nur-el-Tadhil trącił Idrysa w ramię, po czym wyciągnąwszy przed siebie rękę rzekł: + +— Chartum! + + + +ROZDZIAŁ XVI + +Stanęli na krańcu miasta, w domu, który poprzednio był własnością bogatego kupca włoskiego, a po zamordowaniu jego w czasie szturmu do miasta dostał się przy podziale łupów Tadhilowi. Żony emira zajęły się w dość ludzki sposób ledwie żywą ze zmęczenia Nel i chociaż w całym Chartumie dawał się uczuć brak żywności, znalazły dla małej dżanem trochę suszonych daktylów i trochę ryżu z miodem, po czym zaprowadziły ją na piętro i ułożyły do snu. Staś, który nocował między wielbłądami i końmi na dworze, musiał poprzestać na jednym sucharze, natomiast nie brakło mu wody, albowiem fontanna w ogrodzie nie została dziwnym trafem zrujnowana. Pomimo ogromnego znużenia długo nie mógł zasnąć, naprzód z powodu skorpionów włażących ustawicznie na wojłok, na którym leżał, a po wtóre, z powodu śmiertelnego niepokoju, że rozłączą go z Nel i że nie będzie mógł nad nią osobiście czuwać. Niepokój ten podzielał widocznie i Saba, który wietrzył naokół, a niekiedy wył, za co gniewali się żołnierze. Staś uspokajał go, jak umiał, w obawie, by nie czyniono mu krzywdy. Na szczęście, olbrzymi brytan wzbudził taki podziw samego emira i wszystkich derwiszów, że żaden nie podniósł nań ręki. + +Idrys nie spał także. Od wczorajszego dnia czuł się niezdrów, a przy tym po rozmowie z Nur-el-Tadhilem stracił dużo złudzeń — i na przyszłość patrzył jakby przez grubą zasłonę. Rad był, że przeprawią się jutro do Omdurmanu oddzielonego tylko szerokością Białego Nilu; miał nadzieję, że odnajdzie tam Smaina, ale co dalej? W czasie drogi wszystko przedstawiało mu się jakoś wyraźniej i daleko wspanialej. Wierzył on szczerze w proroka i serce ciągnęło go tym bardziej ku niemu, że pochodzili obaj z jednego pokolenia. Ale był przy tym, jak każdy prawie Arab, chciwy i ambitny. Marzył, iż obsypią go złotem i uczynią co najmniej emirem; marzył o wyprawach wojennych przeciw „Turkom”, o zdobytych miastach i łupach. Tymczasem teraz, po tym co słyszał od Tadhila, począł się obawiać, czy wszystkie jego czyny nie znikną tak wobec daleko większych zdarzeń, jak kropla deszczu ginie w morzu. „Może — myślał z goryczą — nikt nie zwróci uwagi na to, czegom dokonał, a Smain nie będzie nawet rad, żem mu przywiózł te dzieci.” I gryzł się tą myślą. Jutrzejszy dzień miał rozproszyć lub potwierdzić jego obawy, więc czekał go niecierpliwie. + +O szóstej rano wzeszło słońce i rozpoczął się ruch wśród derwiszów. Wkrótce pojawił się Tadhil i kazał im gotować się do drogi. Zapowiedział przy tym, że pójdą do przeprawy piechotą, przy jego koniu. Ku wielkiej radości Stasia Dinah sprowadziła z górnego piętra Nel, po czym ruszyli wałem wzdłuż całego miasta aż do miejsca, w którym stały łodzie przewozowe. Tadhil jechał naprzód konno. Staś prowadził za rękę Nel, za nim szli Idrys, Gebhr i Chamis ze starą Dinah i z Sabą oraz trzydziestu żołnierzy emira. Reszta karawany pozostała w Chartumie. + +Staś rozglądając się wokół, nie mógł zrozumieć, jakim sposobem upadło miasto tak silnie obwarowane i leżące w widłach utworzonych przez Biały i Niebieski Nil, a zatem z trzech stron otoczone wodą, a dostępne tylko od południa. Później dopiero dowiedział się od niewolników chrześcijan, że rzeka wówczas opadła i odsłoniła szerokie łachy piaszczyste, które ułatwiły przystęp do wałów. Załoga, straciwszy nadzieję odsieczy i wycieńczona głodem, nie mogła odeprzeć szturmu rozwścieczonej dziczy, i miasto zostało zdobyte, po czym nastąpiła rzeź mieszkańców. Ślady walki, lubo od szturmu upłynął już miesiąc, widać było wszędzie wzdłuż wału, wewnątrz sterczały gruzy zburzonych domów, na które zwrócił się pierwszy impet zdobywców, a w fosie zewnętrznej pełno było trupów, których nikt nie myślał grzebać. Zanim doszli do przeprawy, Staś naliczył przeszło czterysta. Nie zarażały one jednak powietrza, gdyż słońce sudańskie wysuszyło je na mumie, wszystkie miały barwę szarego pergaminu, tak jednostajną, że ciał Europejczyków, Egipcjan i Murzynów nie można było odróżnić. Wśród trupów roiły się małe jaszczurki, które przed nadchodzącymi ludźmi chowały się szybko pod te szczątki ludzkie, często do ich ust lub między wyschnięte żebra. + +Staś prowadził Nel tak, by jej zasłonić ten okropny widok, i kazał jej patrzeć w drugą stronę, ku miastu. Ale i od strony miasta działy się rzeczy, które napełniały oczy i duszę dziewczynki przerażeniem. Widok „angielskich” dzieci wziętych w niewolę i Saby prowadzonego na smyczy przez Chamisa ściągał tłumy, które w miarę jak pochód posuwał się do przeprawy, powiększały się z każdą chwilą. Ciżba uczyniła się po pewnym czasie tak wielka, że trzeba było się zatrzymać. Zewsząd ozwały się groźne okrzyki. Straszne, tatuowane twarze pochylały się nad Stasiem i nad Nel. Niektórzy z dzikich wybuchali na ich widok śmiechem i uderzali się z radości dłońmi po biodrach, inni złorzeczyli im, niektórzy ryczeli jak dzikie zwierzęta, wyszczerzając białe zęby i przewracając oczyma, w końcu poczęto im grozić i sięgać ku nim nożami. Nel, na wpół przytomna, w strachu tuliła się do Stasia, on zaś osłaniał ją, jak umiał, w przekonaniu, że nadchodzi ostatnia dla nich obojga godzina. Na szczęście ów napór rozbestwionej ciżby sprzykrzył się w końcu i Tadhilowi. Kilkunastu żołnierzy otoczyło z jego rozkazu dzieci, pozostali zaś poczęli smagać bez miłosierdzia korbaczami wyjące gromady. Zbiegowisko rozproszyło się na przedzie, natomiast tłumy poczęły zbierać się za oddziałem i wśród dzikich wrzasków przeprowadziły go aż do łodzi. + +Dzieci odetchnęły w czasie przewozu. Staś pocieszał Nel, że gdy derwisze oswoją się z ich widokiem, wówczas przestaną im grozić — i zapewniał, że Smain będzie ich oboje, a zwłaszcza ją, ochraniał i bronił, albowiem gdyby stało im się co złego, to nie miałby kogo oddać za swoje potomstwo. Była to prawda, ale dziewczynkę tak przeraziły poprzednie napaści, że chwyciwszy rękę Stasia nie chciała ani na chwilę jej puścić, powtarzając ciągle jakby w gorączce: „Boję się! Boję się!” On życzył sobie istotnie z całej duszy, by jak najprędzej dostali się w ręce Smaina, który znał ich od dawna i który w Port-Saidzie okazywał im wielką przyjaźń albo przynajmniej ją udawał. W każdym razie nie był to człowiek tak dziki jak inni Sudańczycy Dangalowie i niewola w jego domu mogła być znośniejsza… + +Chodziło tylko o to, czy go znajdą w Omdurmanie. O tym samym rozmawiał Idrys z Nur-el-Tadhilem, gdyż ów przypomniał sobie wreszcie, że przed rokiem, bawiąc z polecenia kalifa Abdullahi daleko od Chartumu, w Kordofanie, słyszał o jakimś Smainie, który uczył derwiszów strzelać z armat zdobytych na Egipcjanach, a potem stał się wielkim łowcą niewolników. Nur wskazywał Idrysowi następny sposób odnalezienia emira: + +— Gdy usłyszysz po południu głos umbaji, bądź wraz z dziećmi na placu modlitwy, na który prorok udaje się codziennie, by budować wiernych przykładem pobożności i utwierdzać ich w wierze. Tam prócz świętej osoby Mahdiego zobaczysz wszystkich „szlachetnych”, a także trzech kalifów oraz paszów i emirów; między emirami odnajdziesz Smaina. + +— A co mam czynić i gdzie się podziać aż do czasu południowej modlitwy? + +— Zostaniesz między mymi żołnierzami. + +— A ty, Nur-el-Tadhilu, opuścisz nas? + +— Ja udam się po rozkazy do kalifa Abdullahiego. + +— Czy to największy z kalifów? Przybywam z daleka i jakkolwiek imiona wodzów obijały się o moje uszy, jednakże ty dopiero możesz mnie pouczyć o nich dokładniej. + +— Abdullahi, mój wódz, to miecz Mahdiego. + +— Niech Allach uczyni go synem zwycięstwa. + +Przez czas jakiś łodzie płynęły w milczeniu. Słychać było tylko chrobot wioseł o brzegi łodzi, a niekiedy plusk wody uderzonej ogonem krokodyla. Dużo tych strasznych płazów napłynęło z południa aż pod Chartum, gdzie znalazły obfite pożywienie, albowiem rzeka roiła się od trupów nie tylko ludzi pomordowanych po zdobyciu miasta, ale i zmarłych z chorób grasujących wśród mahdystów, a szczególniej wśród ich niewolników. Rozkazy kalifów zabraniały wprawdzie „psuć wody” — ale nie baczono na nie, i ciała, których nie zdołały pożreć krokodyle, płynęły z wodą twarzami na dół do szóstej katarakty i nawet dalej, aż na Berber. + +Ale Idrys myślał teraz o czym innym i po chwili znów rzekł: + +— Dzisiejszego rana nie dostaliśmy nic do zjedzenia. Zali wytrzymamy do godziny modlitw o głodzie — i kto nas później pożywi? + +— Nie jesteś niewolnikiem — odpowiedział Tadhil — i możesz pójść na rynek, gdzie kupcy rozkładają swoje zapasy. Tam dostaniesz suszonego mięsa i czasem dochnu (prosa), ale za grube pieniądze, gdyż, jak ci to mówiłem, głód panuje w Omdurmanie. + +— A tymczasem źli ludzie porwą lub zabiją mi dzieci. + +— Żołnierze je obronią — a jeśli dasz któremu pieniędzy, to ci chętnie sam pójdzie po żywność. + +Idrysowi, który miał większą ochotę brać pieniądze niż je komukolwiek dawać, nie bardzo podobała się ta rada, ale nim zdobył się na odpowiedź, łodzie przybiły do brzegu. + +Omdurman inaczej przedstawił się dzieciom niż Chartum. Tam były murowane domy piętrowe, była mudiria, to jest pałac gubernatora, w którym zginął bohaterski Gordon, był kościół, szpital, budynki misyjne, arsenał, wielkie koszary dla wojska i pełno większych i mniejszych ogrodów ze wspaniałą podzwrotnikową roślinnością. Omdurman zaś wyglądał raczej na wielkie obozowisko dzikich. Fort, który wznosił się w północnej stronie osady, został z rozkazu Gordona zburzony. Zresztą, jak okiem sięgnąć, miasto składało się z okrągłych stożkowatych chat skleconych ze słomy dochnu. Wąskie, cierniowe płotki oddzielały te budy od siebie i od ulicy. Gdzieniegdzie widać było także namioty, widocznie zdobyte na Egipcjanach. Indziej kilka palmowych mat pod rozpiętym na bambusach kawałkiem brudnego płótna stanowiło całe mieszkanie. Ludność chroniła się pod dachy tylko w czasie deszczu lub wyjątkowych upałów, poza tym przesiadywała, paliła ognie, gotowała strawę, żyła i umierała na dworze. Toteż na ulicach było tak rojno, że miejscami oddział z trudnością przeciskał się przez tłumy. Omdurman był przedtem nędzną wioską, obecnie jednak, licząc z niewolnikami, skłębiło się w nim przeszło dwieście tysięcy ludzi. Nawet Mahdi i jego kalifowie zaniepokoili się tym zbiegowiskiem, któremu zagrażał głód i choroby. Wysyłano też ciągle nowe wyprawy w stronę północną na podbój okolic i miast wiernych jeszcze rządowi egipskiemu. + +Na widok białych dzieci rozlegały się i tu także nieprzyjazne okrzyki, ale motłoch nie groził im przynajmniej śmiercią. Może nie śmiał tego uczynić tuż pod bokiem Mahdiego, a może bardziej przywykł do widoku jeńców, których wszystkich przeniesiono zaraz po zdobyciu Chartumu do Omdurmanu. Staś i Nel widzieli jednak piekło na ziemi. Widzieli Europejczyków i Egipcjan bitych do krwi korbaczami, głodnych, spragnionych, zgiętych pod ciężarami, które kazano im przenosić, lub pod wiadrami z wodą. Widzieli kobiety i dzieci europejskie, niegdyś wychowane w dostatku, obecnie żebrzące o garść durry lub skrawek suchego mięsa — okryte łachmanami, wychudłe, podobne do mar o sczerniałych z nędzy twarzach i obłąkanym wzroku, w którym zastygło przerażenie i rozpacz. Widzieli, jak dzicz wybuchała na ich widok śmiechem, jak popychała je i biła. Na wszystkich ulicach i uliczkach nie brakło widoków, od których oczy odwracały się ze zgrozą i wstrętem. W Omdurmanie srożyła się w okropny sposób dyzenteria i tyfus, a przede wszystkim ospa. Chorzy, okryci wrzodami, leżeli u wejścia do chat, zarażając powietrze. Jeńcy dźwigali poobwijane w płótno trupy świeżo zmarłych, by je pochować w piasku za miastem, gdzie prawdziwym ich pogrzebem zajmowały się hieny. Nad miastem unosiło się stado sępów, od których skrzydeł padały na rozświecony piasek żałobne cienie. Staś widząc to wszystko pomyślał, że najlepiej i dla niego, i dla Nel byłoby jak najprędzej umrzeć. + +Jednakże i w tym morzu nędzy i złości ludzkiej rozkwitało tam czasem miłosierdzie, jak blady kwiatek rozkwita na zgniłym bagnie. W Omdurmanie była garść Greków i Koptów, których Mahdi oszczędził, albowiem ich potrzebował. Ci nie tylko chodzili wolno, ale zajmowali się handlem i rozmaitymi sprawami, a niektórzy, tacy zwłaszcza, co udawali, że zmienili wiarę, byli nawet urzędnikami proroka i to dawało im wśród dzikich derwiszów znaczną powagę. Jeden z takich Greków zatrzymał oddział i począł wypytywać dzieci, skąd się tu wzięły. Dowiedziawszy się ze zdziwieniem, że dopiero co przybyły, a zostały porwane aż z Fajumu, obiecał wspomnieć o nich Mahdiemu i dowiadywać się o nie w przyszłości. Tymczasem pokiwał litośnie głową nad Nel i dał obojgu po sporej garści suszonych dzikich fig i po talarze srebrnym z wyobrażeniem Marii Teresy. Po czym przykazał żołnierzom, by nie ważyli się krzywdzić dziewczynki i odszedł powtarzając po angielsku: „Poor little bird!” (biedny mały ptaszek). + + + +ROZDZIAŁ XVII + +Przez kręte uliczki doszli na koniec do rynku, położonego w środku miasta. Po drodze widzieli wielu ludzi z obciętą jedną ręką lub jedną nogą. Byli to przestępcy, którzy zataili łupy, albo złodzieje. Kary wymierzane przez kalifów i emirów za nieposłuszeństwo lub przekroczenie praw ogłaszanych przez proroka były straszne i nawet za lekkie przewinienia, jak na przykład za palenie tytoniu, bito do krwi i do nieprzytomności korbaczami. Ale sami kalifowie stosowali się do przepisów tylko pozornie, w domach zaś pozwalali sobie na wszystko, tak że kary spadały tylko na biednych ludzi, którym zagrabiano za jednym zachodem całe mienie. Nie pozostawało im potem nic innego, jak żebrać, a ponieważ w ogóle w Omdurmanie brakło zapasów, więc przymierali głodem. + +Pełno też żebraków roiło się koło straganów z żywnością. Pierwszym jednak przedmiotem, jaki zwrócił uwagę dzieci, była głowa ludzka zatknięta na wysokim bambusie wkopanym w środku rynku. Twarz tej głowy była wyschnięta i prawie czarna, natomiast włosy na czaszce i brodzie białe jak mleko. Jeden z żołnierzy objaśnił Idrysa, że to jest głowa Gordona. Stasia, gdy to usłyszał, ogarnął niezgłębiony żal, oburzenie i paląca chęć zemsty, a zarazem przestrach zmroził mu krew w żyłach. Tak więc skończył ów bohater, ów rycerz bez skazy i bojaźni, człowiek przy tym sprawiedliwy i dobry, kochany nawet w Sudanie. I Anglicy nie przyszli mu na czas z pomocą, a potem cofnęli się pozostawiając jego zwłoki bez chrześcijańskiego pogrzebu, na pohańbienie! Staś stracił w tej chwili wiarę w Anglików. Dotychczas mniemał naiwnie, że Anglia za najmniejszą krzywdę wyrządzoną jednemu z jej obywateli gotowa jest zawsze do wojny z całym światem. Na dnie duszy taiła mu się nadzieja, że i w obronie córki Rawlisona ruszą, po nieudanej pogoni, groźne zastępy angielskie, choćby do Chartumu i dalej. Teraz przekonał się, że Chartum i cały kraj jest w ręku Mahdiego i że rząd egipski również jak Anglia myślą raczej o tym, jak by obronić Egipt przed dalszymi zaborami, nie zaś o wydobyciu z niewoli jeńców europejskich. + +Zrozumiał, że oboje z Nel wpadli w przepaść, z której nie masz wyjścia — i te myśli, w połączeniu z okropnościami, jakie widział na ulicach Omdurmanu, przybiły go ostatecznie. Zwykłą mu energię zastąpiło na chwilę zupełnie bierne poddanie się losowi i bojaźń przyszłości. Tymczasem począł prawie bezmyślnie rozglądać się po rynku i po straganach, przy których Idrys targował się o żywność. Przekupnie, głównie zaś kobiety sudańskie i Murzynki, sprzedawały tu dżiuby, to jest białe płócienne chałaty ponaszywane w różnokolorowe płatki, gumę akacjową, wydrążone tykwy, paciorki szklane, siarkę i wszelkiego rodzaju maty. Straganów z żywnością było mało i naokół wszystkich cisnęły się tłumy. Mahdyści kupowali po wygórowanych cenach przeważnie suszone paski mięsa z bydła domowego tudzież z bawołów, antylop i żyraf. Daktyli, fig, manioku i durry brakło zupełnie. Sprzedawano tylko gdzieniegdzie wodę z miodem dzikich pszczół i ziarna dochnu rozmoczone w odwarze z owoców tamaryndy. Idrys wpadł w rozpacz, pokazało się bowiem, że wobec cen targowych wyda wkrótce wszystkie otrzymane od Fatmy Smainowej pieniądze na życie, a potem będzie musiał chyba żebrać. Nadzieję miał teraz tylko w Smainie i rzecz szczególna, że i Staś liczył obecnie jedynie na pomoc Smaina. + +Po upływie godziny wrócił Nur-el-Tadhil od kalifa Abdullahiego. Widocznie spotkała go tam jakaś niemiła przygoda, gdyż wrócił w złym humorze. Toteż gdy Idrys zapytał go, czy nie dowiedział się czego o Smainie, odrzekł mu opryskliwie: + +— Głupcze, czy myślisz, że kalif i ja nie mamy nic lepszego do roboty, jak szukać dla ciebie Smaina? + +— Więc co teraz ze mną zrobisz? + +— Rób sobie, co chcesz. Przenocowałem cię w domu moim i udzieliłem ci kilku dobrych rad, a teraz nie chcę o tobie nic wiedzieć. + +— To dobrze, ale gdzie ja się na noc podzieję? + +— Wszystko mi jedno. + +I tak mówiąc zabrał żołnierzy i poszedł. Idrys zaledwie go uprosił, żeby mu odesłał na rynek wielbłądy i resztę karawany wraz z tymi Arabami, którzy przyłączyli się do niej między Assuanem a Wadi-Halfa. Ludzie ci nadeszli dopiero w południe i następnie pokazało się, że wszyscy razem wzięci nie wiedzą, co mają począć. Dwaj Beduini jęli się kłócić z Idrysem i Gebhrem twierdząc, że ci obiecywali im zgoła inne przyjęcie i że ich oszukali. Po długich sporach i naradach postanowili wreszcie zbudować na końcu miasta szałasy z gałęzi i trzciny dochnu, by zapewnić sobie na noc schronienie, a resztę zdać na wolę Opatrzności i — czekać. + +Po zbudowaniu szałasów, która to czynność nie zabiera wcale Sudańczykom i Murzynom dłuższego czasu, udali się wszyscy prócz Chamisa, który miał sporządzić wieczerzę, na miejsce modłów publicznych. Łatwo im było trafić, gdyż dążyły tam tłumy z całego Omdurmanu. Plac był obszerny, okolony płotem cierniowym, a w części glinianym parkanem, który poczęto niedawno lepić. W środku wznosiło się drewniane podwyższenie. Prorok wstępował na nie wówczas, gdy chciał nauczać lud. Przed podwyższeniem rozesłano na ziemi skóry owcze dla Mahdiego, dla kalifów i znakomitych szejków. Po bokach pozatykane były chorągwie emirów, które łopotały na wietrze, mieniąc się i grając wszelkimi barwami jak wielkie kwiaty. Cztery strony placu otaczały zbite szeregi derwiszów. Naokół widać było sterczący, nieprzeliczony las dzid, w które byli uzbrojeni wszyscy niemal wojownicy. + +Było to prawdziwe szczęście dla Idrysa i Gebhra oraz innych uczestników karawany, że poczytani za orszak jednego z emirów, mogli przedostać się do pierwszych rzędów zgromadzonego tłumu. Przybycie Mahdiego oznajmiły najprzód piękne i uroczyste dźwięki umbai, lecz gdy ukazał się na placu, rozległy się przeraźliwe głosy piszczałek, huk bębnów, grzechot kamieni potrząsanych w pustych tykwach i świstanie na słoniowych przednich zębach, co wszystko razem uczyniło piekielny hałas. Tłumy ogarnął nieopisany zapał. Jedni rzucali się na kolana, inni wrzeszczeli co sił: „O, zesłany od Boga! o, zwycięski! o, litościwy! o, łaskawy!” Trwało to dopóty, dopóki Mahdi nie wstąpił na kazalnicę. Wówczas zapadła cisza śmiertelna, on zaś podniósł ręce, przyłożył wielkie palce do uszu i przez jakiś czas modlił się. + +Dzieci nie stały daleko i mogły mu się dobrze przypatrzyć. Był to człowiek w średnim wieku dziwnie otyły, jakby rozpuchnięty, i prawie czarny. Staś, który miał wzrok nadzwyczaj bystry, dostrzegł, że twarz jego była tatuowana. W jednym uchu nosił dużą obrączkę z kości słoniowej. Przybrany był w białą dżiubę i białą krymkę na głowie, a nogi miał bose, gdyż wstępując na podwyższenie zrzucił czerwone ciżmy i zostawił je przy skórach owczych, na których miał się następnie modlić. W ubiorze jego nie było najmniejszego zbytku. Tylko chwilami wiatr przynosił od niego mocny zapach sandałowy, który wierni chciwie wciągali w nozdrza, przewracając przy tym z rozkoszy oczyma. W ogóle Staś wyobrażał sobie inaczej strasznego proroka, grabieżcę i mordercę tylu tysięcy ludzi, i patrząc teraz na tę tłustą twarz z łagodnym wejrzeniem, z załzawionymi oczyma i z uśmiechem jakby do ust przyrosłym, nie mógł po prostu wyjść ze zdziwienia. Myślał, że taki człowiek powinien nosić na ramionach głowę hieny lub krokodyla, a widział natomiast przed sobą pyzatą dynię, podobną do rysunków przedstawiających księżyc w pełni. + +Lecz prorok rozpoczął naukę. Głęboki i dźwięczny głos jego słychać było doskonale na całym placu, tak że każde słowo dochodziło do uszu wiernych. Mówił naprzód o karach, jakie Bóg wymierza tym, którzy nie słuchają przepisów Mahdiego, lecz zatajają łupy, upijają się merisą, kradną, oszczędzają w bitwach nieprzyjaciół i palą tytoń. Z powodu tych zbrodni Allach zsyła na grzeszników głód i tę chorobę, która zmienia twarz w plaster miodu. Doczesne życie jest jak dziurawy bukłak na wodę. Bogactwo i rozkosze wsiąkają w piasek, który zasypuje zmarłych. Jedynie wiara jest jako krowa dająca słodkie mleko. Ale raj otworzy się tylko dla zwycięzców. Kto zwycięża nieprzyjaciół, zdobywa sobie zbawienie. Kto umiera za wiarę, zmartwychwstaje na wieczność. Szczęśliwi, stokroć szczęśliwi ci, którzy już polegli!… + +— Chcemy umrzeć za wiarę! — odpowiedziały jednym gromkim okrzykiem tłumy. + +I na chwilę wszczął się znów piekielny hałas. Ozwały się głosy umbai i bębnów. Wojownicy uderzali mieczami o miecze i dzidami o dzidy. Zapał wojenny szerzył się jak płomień. Niektórzy wołali: „Wiara jest zwycięska!”, inni: „Przez śmierć do raju!” Staś zrozumiał teraz, dlaczego tym dzikim zastępom nie mogły się oprzeć wojska egipskie. + +Gdy uciszyło się nieco, prorok znów zabrał głos. Opowiadał o widzeniach, jakie miewa, i — o posłannictwie, jakie od Boga otrzymał. Oto Allach kazał mu oczyścić wiarę i rozszerzyć po całym świecie. Kto go nie uzna za Mahdiego, odkupiciela, ten skazany jest na zatracenie. Koniec świata już bliski, ale przedtem obowiązkiem wiernych jest podbić Egipt, Mekkę i wszystkie te krainy, w których za morzami żyją poganie. Taka jest wola boża i nic nie zdoła jej zmienić. Dużo jeszcze krwi popłynie, wielu wojowników nie wróci do żon i dzieci, pod swe namioty, ale szczęścia tych, którzy legną, żaden język ludzki nie zdoła wysłowić. + +Po czym wyciągnął ręce ku zgromadzonym i tak skończył: + +— Więc oto ja, odkupiciel i sługa Boży, błogosławię wojnę świętą i was, wojownicy. Błogosławię wasze trudy, rany, śmierć, błogosławię zwycięstwo i płaczę z wami jak ojciec, który was umiłował… + +I rozpłakał się. Ryk i wrzawa rozległy się, gdy zstępował z kazalnicy. Płacz stał się powszechny. Na dole dwaj kalifowie, Abdullahi i Ali-uled-Helu, wzięli proroka pod ręce i wprowadzili na owcze skóry, na których klęknął. Przez tę krótką chwilę Idrys wypytywał gorączkowo Stasia, czy wśród emirów nie ma Smaina. + +— Nie! — odrzekł chłopiec, który na próżno szukał oczyma znajomej twarzy. — Nie widzę go nigdzie. Może poległ przy zdobyciu Chartumu. + +Modlitwy trwały długo. Mahdi rzucał podczas nich rękoma i nogami jak pajac lub wznosił w zachwycie oczy powtarzając: „Oto on! oto on!” i słońce poczęło już chylić się ku zachodowi, gdy podniósł się i poszedł ku domowi. Dzieci mogły się teraz przekonać, jaką czcią otaczają derwisze swego proroka, albowiem całe gromady ludzi rzuciły się w jego ślady i rozdrapywały ziemię w tych miejscach, których dotknęły jego stopy. Dochodziło przy tym do kłótni i bitew, a wierzono, że ziemia taka zabezpiecza zdrowych i uzdrawia chorych. + +Plac modlitwy opróżniał się z wolna. Idrys sam nie wiedział, co z sobą zrobić, i już chciał wraz z dziećmi i z całą czeredą wrócić na noc do szałasów i Chamisa, gdy niespodzianie stanął przed nimi ten sam Grek, który rano dał po talarze i po garści daktyli Stasiowi i Nel. + +— Mówiłem o was z Mahdim — rzekł po arabsku — i prorok chce was widzieć. + +— Dzięki Allachowi i tobie, panie — zawołał Idrys. — Zali przy boku Mahdiego odnajdziemy i Smaina? + +— Smain jest w Faszodzie — odpowiedział Grek. + +Po czym zwrócił się w języku angielskim do Stasia: + +— Być może, że prorok weźmie was w opiekę, gdyż starałem się go na to namówić. Powiedziałem mu, że sława jego miłosierdzia rozejdzie się wówczas wśród wszystkich białych narodów. Tu dzieją się straszne rzeczy i bez jego opieki zginiecie niezawodnie z głodu, z niewygód, z chorób lub z ręki szaleńców. Ale musicie sobie go zjednać, a to zależy od ciebie. + +— Co mam czynić, panie? — zapytał Staś. + +— Naprzód, gdy staniesz przed nim, rzuć się na kolana, a jeśli poda ci rękę, to ją ze czcią ucałuj i błagaj go, by was oboje wziął pod swoje skrzydła. + +Tu Grek przerwał i zapytał: + +— Czy nikt z tych ludzi nie rozumie po angielsku? + +— Nie. Chamis został w szałasie, Idrys i Gebhr rozumieją tylko kilka pojedynczych słów — a inni i tego nie. + +— To dobrze. Więc słuchaj dalej, albowiem trzeba wszystko przewidzieć. Otóż Mahdi zapyta cię prawdopodobnie, czy gotów jesteś przyjąć jego wiarę. Odpowiedz na to natychmiast, że tak — i że na jego widok od pierwszego rzutu oka spłynęło na ciebie nieznane światło łaski. Zapamiętaj sobie: „Nieznane światło łaski!…” To mu pochlebi i zaliczy cię może do mulazemów, to jest do swych sług osobistych. Będziecie mieli wówczas dostatek i wszelkie wygody, które uchronią was od chorób… Gdybyś postąpił inaczej, naraziłbyś siebie, to małe biedactwo, a nawet i mnie, który chce waszego dobra. Rozumiesz? + +Staś zacisnął zęby i nie odrzekł nic, tylko twarz mu skrzepła i oczy zaświeciły ponuro, co widząc Grek tak mówił dalej: + +— Ja wiem, mój chłopcze, że to jest rzecz przykra, ale nie ma innej rady! Ci, którzy ocaleli po rzezi w Chartumie, wszyscy przyjęli naukę Mahdiego. Nie zgodziło się na to kilku katolików misjonarzy i kilka zakonnic, lecz to jest co innego. Koran zabrania mordować kapłanów, więc choć los ich jest straszny, nie grozi im przynajmniej śmierć. Natomiast dla świeckich ludzi nie było innego ratunku. Powtarzam ci, że wszyscy przyjęli mahometanizm: Niemcy, Włosi, Koptowie, Anglicy, Grecy… i ja sam… + +I tu, jakkolwiek Staś upewniał go, że nikt w gromadzie nie rozumie po angielsku, zniżył jednakże głos: + +— Nie potrzebuję ci przy tym mówić, że to nie jest żadne zaparcie się wiary, żadna zdrada, żadne odstępstwo. W duszy każdy pozostał tym, czym był, i Bóg to widzi… Przed przemocą trzeba się ugiąć, choćby pozornie… Obowiązkiem człowieka jest bronić życia, i byłoby szaleństwem, a nawet grzechem narażać je — dlaczego? Dla pozorów, dla kilku słów, których jednocześnie możesz się w duszy zaprzeć? A ty pamiętaj, że masz w ręku życie nie tylko swoje, ale i życie swojej małej towarzyszki, którym nie wolno ci rozporządzać. Oczywiście!… Mogę ci zaręczyć, że jeśli Bóg wybawi cię kiedy z tych rąk, to ani sam sobie nie będziesz miał nic do zarzucenia, ani nikt nie będzie ci robił zarzutów — tak samo jak i nam wszystkim. + +Grek mówiąc w ten sposób oszukiwał może własne sumienie, ale oszukało go także i milczenie Stasia, w końcu bowiem poczytał je za przestrach. Postanowił więc dodać chłopcu otuchy. + +— Oto domy Mahdiego — rzekł. — Woli on mieszkać w tych drewnianych budach w Omdurmanie niż w Chartumie, chociaż tam mógłby zająć pałac Gordona. No, śmiało! Nie trać głowy! Na pytania odpowiadaj rezolutnie. Oni cenią tu odwagę. Nie myśl też, że Mahdi ryknie zaraz na ciebie jak lew. Nie! On uśmiecha się zawsze — nawet wtedy, kiedy nie zamyśla nic dobrego. + +I to rzekłszy począł wołać na gromady stojące przed domem, by rozstąpiły się przed „gośćmi” proroka. + + + +ROZDZIAŁ XVIII + +Gdy weszli do izby, Mahdi leżał na miękkim tapczanie, otoczony przez żony, z których dwie wachlowały go wielkimi strusimi piórami, inne dwie drapały mu lekko podeszwy u nóg. Prócz żon byli obecni tylko: kalif Abdullahi i kalif Szeryf, gdyż trzeci, Ali-uled-Helu wyprawiał w tym czasie wojska na północ, a mianowicie do Berberu i Abu-Hammed, które już przedtem zostały zdobyte przez derwiszów. Na widok wchodzących prorok odsunął żony i siadł na tapczanie. Idrys, Gebhr i dwaj Beduini padli na twarze, a potem uklękli ze skrzyżowanymi na piersiach rękoma. Grek skinął na Stasia, by uczynił to samo, ale chłopiec udając, że tego nie widzi, skłonił się tylko i pozostał wyprostowany. Twarz mu zbladła, ale oczy świeciły mocno i z całej jego postawy i podniesionej hardo do góry głowy, z zaciśniętych ust, łatwo było poznać, że coś przeważyło się w nim, że niepewność i obawa przeszły, że powziął jakieś nieugięte postanowienie, od którego za nic nie odstąpi. Grek zrozumiał to widocznie, gdyż wielki niepokój odbił się w jego rysach. Mahdi objął oboje dzieci przelotnym spojrzeniem, rozjaśnił swą tłustą twarz zwykłym uśmiechem, po czym zwrócił się naprzód do Idrysa i Gebhra. + +— Przybyliście z dalekiej północy — rzekł. + +Idrys uderzył czołem o ziemię. + +— Tak jest, o Mahdi! Należymy do pokolenia Dangalów, przeto porzuciliśmy nasze domy w Fajumie, aby klęknąć u twoich błogosławionych stóp. + +— Widziałem was w pustyni. Straszna to droga, ale posłałem anioła, który was strzegł i ochraniał od śmierci z ręki niewiernych. Wyście go nie widzieli, ale on czuwał nad wami. + +— Dzięki ci, odkupicielu. + +— I przywieźliście Smainowi te dzieci, aby je zamienił na własne, które Turcy uwięzili wraz z Fatmą w Port-Saidzie. + +— Tobie chcieliśmy służyć. + +— Kto mnie służy, służy własnemu zbawieniu, więc otworzyliście sobie drogę do raju. Fatma jest moją krewną… Ale zaprawdę mówię wam, że gdy podbiję cały Egipt, wówczas krewna moja i jej potomstwo odzyskają i tak wolność. + +— A więc uczyń z tymi dziećmi, co chcesz, błogosławiony!… + +Mahdi przymknął powieki, potem je otworzył, uśmiechnął się dobrotliwie i skinął na Stasia. + +— Zbliż się tu, chłopcze. + +Staś postąpił kilka kroków energicznym, jakby żołnierskim chodem, skłonił się po raz drugi, potem wyprężył się jak struna i patrząc wprost w oczy Mahdiego czekał. + +— Czy radzi jesteście, że przyjechaliście do mnie? — zapytał Mahdi. + +— Nie, proroku. Zostaliśmy porwani mimo naszej woli od naszych ojców. + +Prosta ta odpowiedź uczyniła pewne wrażenie — i na przywykłym do pochlebstw władcy, i na obecnych. Kalif Abdullahi zmarszczył brwi. Grek przygryzł wąsy i począł wyłamywać sobie palce, Mahdi jednakże nie przestał się uśmiechać. + +— Ale — rzekł — jesteście za to u źródła prawdy. Czy chcesz napić się z tego źródła? + +Nastała chwila milczenia, więc Mahdi sądząc, że chłopiec nie zrozumiał pytania, powtórzył je wyraźniej: + +— Czy chcesz przyjąć moją naukę? + +Na to Staś ręką, którą trzymał przy piersiach, zrobił nieznacznie znak krzyża świętego, jakby z tonącego okrętu miał skoczyć w odmęt wodny. + +— Proroku — rzekł — twojej nauki nie znam, więc gdybym ją przyjął, uczyniłbym to tylko ze strachu jak tchórz i człowiek podły. A czyż zależy ci na tym, by wiarę twoją wyznawali tchórze i ludzie podli? + +I tak mówiąc patrzył wciąż wprost w oczy Mahdiego. Uczyniła się taka cisza, że słychać było brzęczenie much. + +Lecz stała się zarazem rzecz nadzwyczajna. Oto Mahdi zmieszał się i na razie nie umiał znaleźć odpowiedzi. Uśmiech zniknął mu z twarzy, na której odbiło się zakłopotanie i niechęć. Wyciągnąwszy rękę wziął tykwę napełnioną wodą z miodem i począł pić, ale widocznie dlatego tylko, by zyskać na czasie i pokryć zmieszanie. + +A dzielny chłopak, nieodrodny potomek obrońców chrześcijaństwa, prawa krew zwycięzców spod Chocimia i Wiednia, stał z podniesioną głową czekając wyroku. Na wychudłych, opalonych przez pustynny wicher policzkach wykwitły mu jasne rumieńce, oczy rozbłysły, a ciałem wstrząsnął dreszcz zapału. „Oto — mówił sobie — wszyscy inni przyjęli jego naukę, a jam nie zaparł się wiary ni duszy.” I lęk przed tym, co mogło i miało nastąpić, przytaił mu się w tej chwili w sercu, a natomiast zalała je radość i duma. + +A tymczasem Mahdi postawił tykwę i zapytał: + +— Więc odrzucasz moją naukę? + +— Jestem chrześcijaninem jak mój ojciec… + + + + + +— Kto zamyka uszy na głos boży — rzekł z wolna, zmienionym głosem Mahdi — jest tylko drzewem na opał. + +Na to — znany ze srogości i okrucieństwa kalif Abdullahi zabłysnął swymi białymi zębami jak dziki zwierz i ozwał się: + +— Zuchwała jest mowa tego chłopca, przeto ukarz go, panie, lub pozwól, abym ukarał go ja. + +„Stało się!” — pomyślał Staś. + +Lecz Madhi pragnął zawsze, by sława jego miłosierdzia rozchodziła się nie tylko między derwiszami, ale i w całym świecie, pomyślał więc, że wyrok zbyt surowy, zwłaszcza na małego jeszcze chłopca, mógłby zaszkodzić tej sławie. + +Przez chwilę przesuwał paciorki różańca i myślał, a następnie rzekł: + +— Nie. Te dzieci porwano dla Smaina, więc choć ja w żadne układy z niewiernymi wchodzić nie będę, trzeba odesłać je Smainowi. Taka jest wola moja. + +— Stanie się wedle niej — odpowiedział kalif. + +Lecz Mahdi wskazał mu Idrysa, Gebhra i Beduinów: + +— Tych ludzi nagródź ode mnie, o Abdullahi, albowiem wielką i niebezpieczną odbyli podróż, aby służyć Bogu i mnie. + +Po czym skinął na znak, że posłuchanie skończone, a zarazem rozkazał Grekowi, by wyszedł także. Ów, gdy znalazł się znowu w ciemnościach na placu modlitw, schwycił za ramię Stasia i począł nim potrząsać z gniewem i rozpaczą. + +— Przeklęty! zgubiłeś to dziecko niewinne — mówił wskazując na Nel — zgubiłeś siebie, a może i mnie. + +— Nie mogłem inaczej — odpowiedział Staś. + +— Nie mogłeś! Wiedz, że skazani jesteście na drugą podróż stokroć gorszą od pierwszej. I to jest śmierć — rozumiesz? W Faszodzie febra zabije was w ciągu tygodnia. Mahdi wie, dlaczego wysyła was do Smaina. + +— W Omdurmanie pomarlibyśmy także. + +— Nieprawda! Nie pomarlibyście w domu Mahdiego, w dostatku i wygodach. A on gotów był wziąć was pod swoje skrzydła. Wiem, że był gotów. Odpłaciłeś się także dobrze i mnie za to, żem się za was wstawiał. Ale róbcie teraz, co chcecie! Abdullahi wysyła pocztę wielbłądzią za tydzień do Faszody, a przez ten tydzień róbcie co chcecie! Nie zobaczycie mnie więcej!… + +I to powiedziawszy odszedł, ale po chwili znów wrócił. Był wielomówny jak wszyscy Grecy i potrzebował się wygadać. Chciał wylać żółć, która się w nim zebrała, na głowę Stasia. Nie był okrutny i nie miał złego serca, pragnął jednakże, by chłopiec zrozumiał jeszcze dokładniej okropną odpowiedzialność, jaką wziął na siebie nie posłuchawszy jego rad i przestróg. + +— Kto by ci zabronił zostać w duszy chrześcijaninem? — mówił. — Myślisz, że ja nim nie jestem? Ale nie jestem głupcem. Tyś zaś wolał się popisać ze swym fałszywym bohaterstwem. Oddawałem dotąd wielkie usługi białym jeńcom, a teraz nie będę mógł ich oddawać, bo Mahdi zagniewał się i na mnie. Wszyscy poginą. A twoja mała towarzyszka niedoli na pewno! Zabiłeś ją! W Faszodzie dorośli nawet Europejczycy giną z febry jak muchy, a cóż dopiero takie dziecko. A jeśli każą wam iść piechotą przy koniach i wielbłądach, to ona padnie pierwszego dnia. To tyś tego narobił. Cieszże się teraz… ty chrześcijaninie! + +I oddalił się, a oni skręcili z placu modlitwy przez ciemne uliczki ku szałasom. Szli długo, gdyż miasto było rozciągnięte na ogromnej przestrzeni. Nel, zbiedzona przez trudy, głód, bojaźń i okropne wrażenia całego dnia, poczęła ustawać. Idrys i Gebhr napędzali ją, by szła prędzej. Lecz po pewnym czasie nogi omdlały zupełnie pod nią. Wtedy Staś wziął ją bez namysłu na ręce i niósł. Po drodze chciał do niej mówić, chciał się usprawiedliwić przed nią, że nie mógł inaczej postąpić, ale myśli zdrętwiały i jakby obumarły mu w głowie, tak że powtarzał tylko w kółko: „Nel! Nel! Nel!” — i tulił ją do siebie nie mogąc nic więcej powiedzieć. Po kilkudziesięciu krokach Nel usnęła mu z wyczerpania na ręku, więc szedł w milczeniu wśród ciszy uśpionych uliczek przerywanej tylko rozmową Idrysa i Gebhra. + +A ich serca przepełniała radość, co było rzeczą pomyślną dla Stasia, inaczej bowiem może by znowu chcieli ukarać go za zuchwałe odpowiedzi Mahdiemu. Byli jednak tak zajęci tym, co ich spotkało, że nie mogli myśleć o czym innym. + +— Czułem się chory — mówił Idrys — ale widok proroka uzdrowił mnie. + +— Jest on jak palma na pustyni i jako zimna woda w dzień upalny, a słowa jego są jako dojrzałe daktyle — odpowiedział Gebhr. + +— Kłamał Nur-el-Tadhil mówiąc, że on nie dopuści nas przed swe oblicze. Dopuścił, pobłogosławił i kazał nas obdarzyć Abdullahiemu. + +— Który obdarzy nas hojnie, albowiem wola Mahdiego jest święta. + +— Bismillach! Niechaj tak będzie, jak mówisz — ozwał się jeden z Beduinów. + +A Gebhr począł marzyć o całych stadach wielbłądów, bydła rogatego, koni i o workach pełnych piastrów. + +Z tych marzeń rozbudził go Idrys, który wskazawszy na Stasia niosącego uśpioną Nel zapytał: + +— A co uczynimy z tym szerszeniem i z tą muchą? + +— Ha! Smain powinien wynagrodzić nas za nich osobno. + +— Skoro prorok mówi, że na żadne układy z niewiernymi nie pozwoli, to Smainowi nic już na nich nie zależy. + +— W takim razie żałuję, że nie dostali się w ręce kalifa, który byłby nauczył tego szczeniaka, co to jest szczekać przeciw prawdzie i bożemu wybrańcowi. + +— Mahdi jest miłosierny — odpowiedział Idrys. + +Po czym zastanowił się przez chwilę i rzekł: + +— Jednakże Smain mając oboje w ręku będzie pewien, że ani Turcy, ani Anglicy nie zabiją jego dzieci i Fatmy. + +— Więc może nas wynagrodzi? + +— Tak. Niech ich poczta Abdullahiego zabierze sobie do Faszody. Nam spadnie ciężar z głowy. A gdy Smain tu powróci, upomnimy się u niego o zapłatę. + +— Mówisz zatem, że pozostaniemy w Omdurmanie? + +— Allach! Nie dość ci drogi z Fajumu do Chartumu? Przyszedł czas na odpoczynek. + +Szałasy były już niedaleko. Staś jednak zwolnił kroku, bo i jego siły poczęły się wyczerpywać. Nel, jakkolwiek lekka, ciążyła mu coraz bardziej. Sudańczycy, którym pilno było do snu, krzyczeli na niego, by pośpieszał, a następnie popędzali go bijąc kułakami po głowie. Gebhr ukłuł go nawet boleśnie nożem w łopatkę. Chłopak znosił to wszystko w milczeniu, ochraniając przede wszystkim swą małą siostrzyczkę, i dopiero gdy jeden z Beduinów pchnął go tak, że o mało nie upadł, rzekł im przez zaciśnięte zęby: + +— Mamy żywi dojechać do Faszody. + +I słowa te powstrzymały Arabów, albowiem bali się przestąpić rozkazu Mahdiego. Jeszcze skuteczniej powstrzymało ich jednak to, że Idrys dostał nagle zawrotu głowy tak silnego, że musiał wesprzeć się na ramieniu Gebhra. Po chwili zawrót przeszedł, ale Sudańczyk przestraszył się i rzekł: + +— Allach! coś ze mną niedobrze. Czy nie chwyta mnie jaka choroba? + +— Widziałeś Mahdiego, więc nie zachorujesz — odpowiedział Gebhr. + +Doszli wreszcie do szałasów. Staś, goniąc resztkami sił, oddał uśpioną Nel w ręce starej Dinah, która, lubo także niezdrowa, wymościła jednak dla swej panienki dość wygodne posłanie. Sudańczycy i Beduini połknąwszy po kilka pasków surowego mięsa rzucili się jak kloce na wojłoki. Stasiowi nie dano nic do jedzenia — tylko stara Dinah wsunęła mu w rękę garść rozmoczonej durry, której pewną ilość wykradła wielbłądom. Ale jemu nie było ani do snu, ani do jedzenia. + +Brzemię bowiem, które zaciężyło na jego ramionach, było istotnie zbyt ciężkie. Czuł oto, że odrzuciwszy łaskę Mahdiego, za którą trzeba było zapłacić zaparciem się wiary i duszy, postąpił, jak był powinien, czuł, że ojciec byłby z jego postępku dumny i uszczęśliwiony, a jednocześnie myślał, że zgubił Nel, towarzyszkę niedoli, małą, ukochaną siostrzyczkę, za którą byłby chętnie oddał ostatnią kroplę krwi. + +Więc gdy wszyscy posnęli porwał go ogromny płacz — i leżąc na kawałku wojłoku płakał długo jak dziecko, którym ostatecznie był jeszcze. + + + +ROZDZIAŁ XIX + +Odwiedziny u Mahdiego i rozmowa z nim widocznie nie uzdrowiły Idrysa, gdyż w nocy jeszcze zachorował ciężko, rano był już nieprzytomny. Chamis, Gebhr i dwaj Beduini zostali wezwani do kalifa, który trzymał ich kilka godzin i wychwalał ich odwagę. Ale wrócili w najgorszych humorach i ze złością w duszy, spodziewali się bowiem Bóg wie jakich nagród, a tymczasem Abdullahi dał na każdego po funcie egipskim i po koniu. + +Beduini rozpoczęli kłótnię z Gebhrem, w której o mało nie przyszło do bitki, w końcu oświadczyli, że pojadą wraz z pocztą wielbłądzią do Faszody, by upomnieć się u Smaina o zapłatę. Przyłączył się do nich Chamis, który spodziewał się, że protekcja Smaina więcej mu przyniesie korzyści niż pobyt w Omdurmanie. + +Dla dzieci rozpoczął się tydzień głodu i nędzy, gdyż Gebhr ani myślał ich żywić. Na szczęście Staś posiadał dwa talary z Marią Teresą, które dostał od Greka, poszedł więc na miasto kupić daktylów i ryżu. Sudańczycy nie sprzeciwiali się wcale tej wycieczce wiedząc, że z Omdurmanu nie można już uciec i że w żadnym razie nie opuściłby małej bint. Nie obyło się jednak bez przygód, albowiem widok chłopca w europejskim ubraniu kupującego na rynku żywność ściągnął znowu gromady półdzikich derwiszów, które przyjmowały go śmiechem i wyciem. Na szczęście wielu widziało, że wczoraj był u Mahdiego, i ci, wstrzymywali tych, którzy chcieli się na niego porwać. Tylko dzieci rzucały nań piaskiem i kamieniami, ale on na to wcale nie zważał. + +Na rynku ceny były wygórowane. Daktylów nie mógł Staś dostać zupełnie, a znaczną część ryżu odebrał mu „dla chorego brata” Gebhr. Chłopiec opierał się temu z całej siły, wskutek czego skończyło się na szarpaninie i bitwie, z których oczywiście słabszy wyszedł z mnóstwem sińców i guzów. Okazało się przy tym i okrucieństwo Chamisa. Okazywał on przywiązanie tylko do Saby i karmił go surowym mięsem. Natomiast na nędzę dzieci, które znał przecie od dawna i które zawsze były dla niego dobre, patrzył z największą obojętnością, a gdy Staś zwrócił się do niego z prośbą, by przynajmniej Nel udzielał trochę pokarmu, odpowiedział śmiejąc się: + +— Idź żebrać. + +I doszło na koniec do tego, że Staś w następnych kilku dniach, chcąc ratować Nel od głodowej śmierci — żebrał. Nie zawsze było to bezskuteczne. Czasem jakiś dawny żołnierz lub oficer egipskiego chedywa dał mu parę piastrów lub kilka fig suszonych i obiecał wspomóc go jeszcze nazajutrz. Raz trafił na misjonarza i siostrę miłosierdzia, którzy wysłuchawszy jego historii zapłakali nad losem obojga dzieci — i lubo sami wycieńczeni głodem, podzielili się z nim wszystkim, co mieli. Obiecali mu też odwiedzić ich w szałasach i nazajutrz przyszli rzeczywiście w nadziei, że może uda się im zabrać dzieci, aż do czasu wyruszenia pocztą, do siebie. Ale Gebhr z Chamisem przepędzili ich korbaczami. Nazajutrz Staś spotkał ich jednak znowu i dostał od nich miarkę ryżu oraz dwa proszki chininy, które misjonarz polecił mu zachować jak najstaranniej, w przewidywaniu, że w Faszodzie niechybnie czeka ich oboje febra. + +— Pojedziecie teraz — mówił — wzdłuż rozlewisk Białego Nilu, czyli wśród tak zwanych suddów. Rzeka nie mogąc płynąć swobodnie przez zatory utworzone z roślin i z liści, które prąd wody znosi i osadza w płytszych miejscach, tworzy tam obszerne i zaraźliwe błota, wśród których febra nie oszczędza nawet Murzynów. Strzeżcie się szczególnie noclegów bez ognia, na gołej ziemi. + +— My byśmy już chcieli umrzeć — odpowiedział prawie z jękiem Staś. + +Na to misjonarz podniósł swą wynędzniałą twarz i przez chwilę modlił się, po czym przeżegnał chłopca i rzekł: + +— Ufaj w Bogu. Nie wyparłeś się Go, więc miłosierdzie Jego i opieka będzie nad tobą. + +Staś próbował nie tylko żebrać, ale i pracować. Widząc pewnego dnia gromady ludzi pracujące na placu modlitwy, przyłączył się do nich i jął nosić glinę na parkan, którym plac miał być otoczony. Śmiano się z niego i potrącano go, ale pod wieczór, stary szejk pilnujący robót dał mu dwanaście daktylów. Staś rad był z tej zapłaty niezmiernie, daktyle bowiem stanowiły obok ryżu jedyny zdrowy pokarm dla Nel, a było o nie coraz trudniej w Omdurmanie. + +Przyniósł je więc z dumą małej siostrzyczce, której oddawał wszystko, co mógł dostać, sam żywiąc się od tygodnia prawie wyłącznie durrą wykradaną wielbłądom. Nel ucieszyła się bardzo na widok ulubionych owoców, ale chciała, żeby się z nią podzielił. Więc wspiąwszy się na paluszki położyła mu ręce na ramionach i zadarłszy główkę poczęła patrzeć mu w oczy i prosić: + +— Staś! zjedz połowę, zjedz! + +A on na to odrzekł: + +— Jadłem już, jadłem! O, taki jestem syty! + +I uśmiechnął się, ale zaraz począł przygryzać wargi, by się nie rozpłakać, gdyż był po prostu głodny. Obiecywał sobie, że nazajutrz pójdzie znów na zarobek. Tymczasem stało się inaczej. Rano przyszedł mulazem od Abdullahiego z oznajmieniem, że poczta wielbłądzia wychodzi na noc do Faszody, i z rozkazem kalifa, by Idrys, Gebhr, Chamis i dwaj Beduini gotowali się wraz z dziećmi do drogi. Gebhra zdumiał i oburzył ten rozkaz, więc oświadczył, że nie pojedzie, gdyż brat jego chory i nie ma go kto pilnować, a gdyby nawet był zdrów, to i tak obaj postanowili pozostać w Omdurmanie. + +Lecz mulazem odpowiedział: + +— Mahdi ma jedną tylko wolę, a Abdullahi, jego kalif, a mój pan, nie zmienia nigdy rozkazów. Brata twego będzie pilnować niewolnik, ty zaś pojedziesz do Faszody. + +— Więc pójdę i oznajmię mu, że nie pojadę. + +— Do kalifa wchodzą tylko ci, których on sam chce widzieć. A jeśli gwałtem wedrzesz się do niego bez pozwolenia, wyprowadzą cię — na szubienicę. + +— Allach akbar! to powiedz mi wyraźnie, że jestem niewolnikiem. + +— Milcz i słuchaj rozkazów! — odpowiedział mulazem. + +Sudańczyk widział w Omdurmanie szubienice łamiące się pod ciężarem wisielców, które co dzień z wyroków srogiego Abdullahiego ubierano w nowe ciała — i zląkł się. To, co mu powiedział mulazem, że Mahdi ma tylko jedną wolę, a Abdullahi raz tylko rozkazuje — powtarzali wszyscy derwisze. Nie było więc rady — i trzeba było jechać. + +„Nie zobaczę już więcej Idrysa!” — myślał Gebhr. I w jego tygrysim sercu taiło się jednak jakieś przywiązanie do starszego brata, gdyż na myśl, że musi go opuścić w chorobie, ogarnęła go rozpacz. Próżno Chamis i Beduini przekładali mu, że może w Faszodzie będzie lepiej niż w Omdurmanie i że Smain prawdopodobnie wynagrodzi ich hojniej, niż to uczynił kalif. Żadne słowa nie mogły złagodzić żalu i złości Gebhra, która to złość odbiła się przeważnie na Stasiu. + +Był to dla chłopca prawdziwie męczeński dzień. Nie pozwolono mu pójść na rynek, więc nie mógł nic zarobić ani uprosić, a musiał pracować jak niewolnik przy jukach, które przygotowywano do podróży, co przychodziło mu tym trudniej, że z głodu i zmęczenia osłabł bardzo. Był już pewien, że w drodze umrze, jeśli nie pod korbaczem Gebhra, to z wycieńczenia. + +Na szczęście Grek, który miał dobre serce, przyszedł przed wieczorem odwiedzić dzieci i pożegnać, a zarazem opatrzyć je na drogę. Przyniósł im także kilka proszków chininy, a prócz tego trochę paciorków szklanych i trochę żywności. Przede wszystkim jednak, dowiedziawszy się o chorobie Idrysa, zwrócił się do Gebhra oraz Chamisa i Beduinów. + +— Wiedzcie — rzekł im — że przychodzę tu z rozkazu Mahdiego. + +A gdy słysząc to uderzyli czołem, tak mówił dalej: + +— Macie w drodze żywić dzieci i obchodzić się z nimi dobrze. Mają one zdać sprawę z waszego postępowania Smainowi. Smain zaś napisze o tym do proroka. Jeśli przyjdzie tu na was jakakolwiek skarga, następna poczta przywiezie wam wyrok śmierci. + +Nowy pokłon był jedyną odpowiedzią na te słowa, przy czym Gebhr i Chamis mieli miny psów, którym nałożono kaganiec. + +Grek zaś kazał im pójść precz, po czym tak odezwał się po angielsku do dzieci: + +— Zmyśliłem to wszystko, gdyż Mahdi nie wydał co do was żadnych nowych rozkazów. Ale ponieważ powiedział, że macie jechać do Faszody, więc trzeba, żebyście mogli do niej żywi dojechać. Liczę też i na to, że żaden z tych ludzi nie zobaczy już przed wyjazdem ani Mahdiego, ani kalifa. + +Po czym do Stasia: + +— Miałem do ciebie, chłopcze, urazę i mam ją jeszcze. Czy wiesz, że omal mnie nie zgubiłeś? Mahdi obraził się i na mnie i żeby uzyskać jego przebaczenie, musiałem znaczną część majątku oddać Abdullahiemu, a i to jeszcze nie wiem, czy uratowałem się na długo. W każdym razie nie będę mógł pomagać jeńcom tak, jak pomagałem dotychczas. Ale mi was żal, a zwłaszcza (i tu ukazał na Nel) jej… Mam córkę w tym samym wieku… którą kocham więcej niż własne życie… Dla niej uczyniłem wszystko to, com uczynił… Chrystus będzie mnie za to sądził… Nosi ona dotychczas pod suknią na piersiach srebrny krzyżyk… Na imię jej tak jak tobie, moja mała. Gdyby nie ona, wolałbym i ja umrzeć niż żyć w tym piekle. + +I wzruszył się. Przez chwilę zamilkł, na koniec potarł ręką czoło i począł mówić o czym innym. + +— Mahdi wysyła was do Faszody w tej myśli, że tam pomrzecie. W ten sposób zemści się na was za twój, chłopcze, opór, który go dotknął głęboko, a nie straci sławy „miłosiernego”. Taki on zawsze… Ale kto wie komu pierwej śmierć przeznaczona! Abdullahi poddał mu myśl, żeby tym psom, którzy was porwali, kazał jechać z wami. Marnie ich wynagrodził, a teraz boi się, żeby się to nie rozgłosiło. Obaj z prorokiem wolą przy tym, by ci ludzie nie opowiadali, że w Egipcie są jeszcze wojska, armaty, pieniądze i Anglicy… Ciężka to będzie droga i daleka. Pojedziecie krajem pustym i niezdrowym, więc pilnujcie jak oka w głowie tych proszków, które wam dałem. + +— Przykaż, panie, jeszcze raz Gebhrowi, by nie ważył się głodzić i bić Nel — rzekł Staś. + +— Nie bójcie się. Poleciłem was staremu szejkowi, który wiezie pocztę. To mój dawny znajomy. Dałem mu zegarek i tym zjednałem dla was jego opiekę. + +Tak mówiąc począł się żegnać. Wziąwszy Nel na ręce przycisnął ją do piersi i powtórzył: + +— Niech Bóg błogosławi cię, moje dziecko!… + +Tymczasem słońce zaszło i uczyniła się noc gwiaździsta. W ciemności ozwało się parskanie koni i stękanie obładowanych wielbłądów. + + + +ROZDZIAŁ XX + +Stary szejk Hatim dotrzymał wiernie obietnicy danej Grekowi i opiekował się dziećmi starannie. Droga w górę Białego Nilu była ciężka. Jechali przez Ketainę, Ed-Ducim i Kanę, po czym minęli Abbę, lesistą wyspę nilową, na której przed wojną mieszkał w wypróchniałym drzewie Mahdi jako derwisz-pustelnik. Karawana często musiała okrążać obszerne, porośnięte papirusem rozlewiska, czyli tak zwane suddy, od których powiew przynosił zatrutą woń rozkładających się liści, naniesionych prądem wody. Angielscy inżynierowie poprzecinali byli w swoim czasie te zapory i statki parowe mogły wówczas chodzić z Chartumu do Faszody i dalej. Obecnie jednak rzeka zatkała się znowu i nie mogąc płynąć swobodnie, rozlewała na obie strony. Okolica po prawym i lewym brzegu pokryta była wysoką dżunglą, wśród której wznosiły się kopce termitów i pojedyncze olbrzymie drzewa; gdzieniegdzie lasy dochodziły aż do rzeki. Na suchszych miejscach rosły gaje akacji. Przez pierwsze tygodnie spotykali osady i miasteczka arabskie złożone z domów o dziwnych baniastych dachach uwitych ze słomy dochnu, lecz za Abbą, od osady Goz-Abu-Guma, wjechali w kraj czarnych. Był on jednak zupełnie pusty, gdyż derwisze wygarnęli prawie do szczętu miejscową murzyńską ludność i sprzedawali ją na targach Chartumu, Omdurmanu, Dary, Faszeru, El-Obeidu i innych miast sudańskich, darlurskich i kordofańskich. Tych mieszkańców, którzy zdołali się ukryć przed niewolą w gąszczach, w lasach, wyniszczył głód i ospa, która rozpanoszyła się z niebywałą siłą wzdłuż Białego i Niebieskiego Nilu. Sami derwisze mówili, że wymierały na nią „całe narody”. Dawne plantacje sorga, manioku i bananów pokryła dżungla. Tylko zwierz dziki, nie ścigany przez nikogo, rozmnożył się obficie. Nieraz pod zorzą wieczorną dzieci widziały z dala gromady słoni, podobne do ruchomych skał, dążące powolnym krokiem do znanych sobie wodopojów. Na widok ich Hatim, dawny handlarz kością słoniową, cmokał, wzdychał i tak w zaufaniu mówił do Stasia: + +— Maszallach! — ile tu bogactwa! Ale teraz nie warto polować, bo Mahdi zabronił kupcom egipskim przyjeżdżać do Chartumu i nie ma komu sprzedawać kłów, chyba emirom na umbaje. + +Prócz słoni spotykano także i żyrafy, które ujrzawszy karawanę uciekały pośpiesznie ciężkim kłusem, kiwając długimi szyjami, jakby były kulawe. Za Goz-Abu-Guma pojawiały się coraz częściej bawoły i całe stada antylop. Ludzie z karawany, gdy im brakło świeżego mięsa, polowali na nie — wszelako prawie zawsze bezskutecznie, albowiem czujne i chybkie zwierzęta nie dawały się podejść ani otoczyć. + +Żywności w ogóle było skąpo, gdyż z powodu wyludnienia kraju nie można było dostać ani prosa ani bananów, ani ryb, których w dawnych czasach dostarczali karawanom Murzyni z pokoleń Szylluk i Dinka, wymieniając je chętnie za paciorki szklane i drut mosiężny. Hatim nie dał jednak dzieciom mrzeć głodem, a co więcej, trzymał krótko Gebhra i gdy ów raz na noclegu uderzył Stasia przy zdejmowaniu siodeł z wielbłądów, kazał go rozciągnąć na ziemi i wyliczyć mu po trzydzieści razów w każdą piętę bambusem. Okrutny Sudańczyk przez dwa dni mógł chodzić tylko na palcach i przeklinał chwilę, w której opuścił Fajum, i mścił się na młodym, darowanym sobie niewolniku, imieniem Kali. + +Staś z początku prawie rad był, że opuścili zapowietrzony Omdurman i że widzi kraje, o których marzył zawsze. Jego silny organizm wytrzymywał dotychczas doskonale trudy podróży, a obfitsze pożywienie wróciło mu energię. Nieraz znów w czasie drogi i na postojach szeptał do ucha siostrzyczce, że uciec można i znad Białego Nilu i że wcale nie zaniechał tego zamiaru. Lecz niepokoiło go jej zdrowie. Po trzech tygodniach od dnia wyjazdu z Omdurmanu Nel nie zapadła wprawdzie jeszcze na febrę, ale twarz jej schudła i zamiast opalić się, stawała się coraz przezroczystsza, a jej małe rączki wyglądały jakby ulepione z wosku. Nie brakło jej starań ani nawet takich wygód, jakie Staś i Dinah mogli jej przy pomocy Hatima zapewnić, ale brakło zdrowego powietrza pustyni. Wilgotny i upalny klimat w połączeniu z trudami drogi podkopywał coraz bardziej siły wątłego dziecka. + +Staś począwszy od Goz-Abu-Guma dawał jej codziennie po pół proszka chininy i martwił się okropnie na myśl, że nie starczy mu na długo tego lekarstwa, którego nigdzie nie będzie można później dostać. Ale na to nie było rady, należało bowiem przede wszystkim zapobiegać febrze. Chwilami brała go rozpacz. Łudził się tylko nadzieją, że Smain, jeśli zechce wymienić ich oboje na własne dzieci, to musi wyszukać dla nich jakiejś zdrowszej niż Faszoda okolicy. + +Lecz nieszczęście zdawało się ciągle ścigać swe ofiary. Na dzień przed przybyciem do Faszody Dinah, która jeszcze w Omdurmanie czuła się słabą, zemdlała nagle przy rozwiązywaniu tobołka z rzeczami Nel zabranymi z Fajumu i spadła z wielbłąda. Staś i Chamis docucili się jej z największą trudnością. Nie odzyskała jednak przytomności, a raczej odzyskała ją dopiero wieczorem, po to tylko, by pożegnać ze łzami swą ukochaną panienkę i umrzeć. Gebhr chciał koniecznie obciąć jej po śmierci uszy, aby pokazać je Smainowi na dowód, że skończyła w drodze, i zażądać osobnej i za jej porwanie zapłaty. Tak czyniono zmarłym w czasie podróży niewolnikom. Ale Hatim, na prośbę Stasia i Nel, nie zgodził się na to, więc pochowano ją uczciwie, a mogiłę jej zabezpieczono przed hienami za pomocą kamieni i cierni. Dzieci uczuły się jeszcze samotniejsze, straciły w niej bowiem jedyną bliską i przywiązaną duszę. Był to szczególnie okrutny cios dla Nel, toteż Staś na próżno starał się ją utulić przez całą noc i dzień następny. + +Nadszedł szósty dzień podróży. Nazajutrz w południe karawana dotarła do Faszody, ale znalazła tylko zgliszcza. Mahdyści biwakowali pod gołym niebem lub w skleconych naprędce szałasach z trawy i gałęzi. Trzy dni temu osada zgorzała była całkowicie. Pozostały jedynie osmalone dymem ściany glinianych okrągłych chat i stojąca tuż nad wodą wielka drewniana szopa, która za czasów egipskich służyła jako skład kości słoniowej, a w której mieszkał obecnie wódz derwiszów, emir Seki-Tamala. Był to znakomity między mahdystami człowiek, skryty nieprzyjaciel kalifa Abdullahiego, ale natomiast osobisty przyjaciel Hatima. Ten przyjął gościnnie u siebie starego szejka wraz z dziećmi, zaraz jednak na wstępie opowiedział im niepomyślną nowinę. + +Oto Smaina nie zastaną w Faszodzie. Przed dwoma dniami udał się na wschód i południe od Nilu na wyprawę po niewolników i nie wiadomo, kiedy wróci, gdyż najbliższe okolice były już wyludnione, tak że ludzkiego towaru należało szukać bardzo daleko. Blisko od Faszody leżała wprawdzie Abisynia, z którą derwisze byli również w wojnie. Ale Smain mając tylko trzystu ludzi nie mógł odważyć się na przekroczenie jej granic, strzeżonych obecnie pilnie przez wojowniczych mieszkańców i przez żołnierzy króla Jana. + +Wobec tego Seki-Tamala i Hatim poczęli zastanawiać się, co robić z dziećmi. Narada toczyła się głównie przy wieczerzy, na którą emir zaprosił także Stasia i Nel. + +— Ja — mówił do Hatima — muszę wkrótce wyruszyć ze wszystkimi ludźmi na daleką wyprawę na południe przeciw Eminowi paszy, który siedzi w Lado mając tam parowce i wojsko. Taki rozkaz przywiozłeś mi, Hatimie… Ty musisz wracać do Omdurmanu, więc w Faszodzie nie zostanie jedna żywa dusza. Mieszkać tu nie ma gdzie, jeść nie ma co i panują choroby. Wiem wprawdzie, że biali nie chorują na ospę, ale febra zabije te dzieci w ciągu miesiąca. + +— Kazano mi je przywieźć do Faszody — odpowiedział Hatim — więc je przywiozłem i mógłbym się o nie więcej nie troszczyć. Ale polecił mi je przyjaciel mój, Grek Kaliopuli, dlatego nie chciałbym, by pomarły. + +— A to się stanie z pewnością. + +— Co zatem robić? + +— Zamiast pozostawiać je w pustej Faszodzie, odeślij je do Smaina wraz z tymi ludźmi, którzy przywieźli je do Omdurmanu. Smain poszedł ku górom, do suchego i wysokiego kraju, gdzie febra nie zabija tak ludzi jak nad rzeką. + +— Jakże odnajdą Smaina? + +— Śladem ognia. Będzie on palił dżunglę; raz dlatego, by napędzić zwierzynę do skalistych wąwozów, w których łatwo ją otoczyć i wybić, a po wtóre, by wypłaszać z gąszczów pogan, którzy się w nich pokryli przed pościgiem… Smaina nietrudno znaleźć… + +— Czy go jednak dogonią? + +— Będzie on czasem spędzał i po tygodniu w jednej okolicy, ponieważ musi wędzić mięso. Choćby wyjechali za dwa i trzy dni, dogonią go z pewnością. + +— Ale dlaczego mają go gonić? On przecież wróci i tak do Faszody. + +— Nie. Jeśli połów niewolników uda mu się, poprowadzi ich do miast na targi… + +— Co robić? + +— Pamiętaj, że gdy obaj odjedziemy z Faszody, dzieci, choćby ich nie zabiła febra, umrą tu z głodu. + +— Na proroka! To prawda! + +I rzeczywiście nie było innej rady, jak wysłać dzieci na nową tułaczkę. Hatim, który okazał się zupełnie dobrym człowiekiem, troszczył się tylko o to, czy Gebhr, którego okrucieństwo poznał w czasie drogi, nie będzie znęcał się nad nimi. Ale groźny Seki-Tamala, wzbudzający strach nawet we własnych żołnierzach, kazał przywołać Sudańczyka i zapowiedział mu, że ma odwieźć dzieci żywe i zdrowe do Smaina, a zarazem obchodzić się z nimi dobrze, gdyż inaczej zostanie powieszony. Dobry Hatim uprosił jeszcze emira, by darował małej Nel niewolnicę, która by jej służyła i opiekowała się nią w drodze i w obozie Smaina. Nel ucieszyła się bardzo tym podarkiem, zwłaszcza gdy okazało się że niewolnica jest młodą dziewczyną z pokolenia Dinka, o miłych rysach i słodkim wyrazie twarzy. + +Staś wiedział, że Faszoda to śmierć, więc nie prosił bynajmniej Hatima, by nie wyprawiano ich w nową, trzecią z kolei podróż. W duszy myślał też, że jadąc na wschód i południe zbliżyć się muszą bardzo do południowych granic abisyńskich, i że będzie można uciec. Miał nadzieję, że na suchych wyżynach Nel uchroni się może od febry, i z tych wszystkich przyczyn chętnie i gorliwie zajął się przygotowaniami do drogi. + +Gebhr, Chamis i dwaj Beduini nie byli także przeciwni wyprawie licząc i na to, że przy boku Smaina uda im się upolować sporą ilość niewolników, a potem sprzedać ich korzystnie na targach. Wiedzieli, że handlarze niewolników dochodzą czasem do wielkich majątków, w każdym razie woleli jechać niż pozostawać na miejscu pod ręką Hatima i Seki-Tamali. + +Przygotowania zabrały jednak sporo czasu, zwłaszcza że dzieci musiały wypocząć. Wielbłądy nie mogły już być użyte do tej podróży, więc Arabowie a z nimi Staś i Nel mieli jechać konno, Kali zaś, niewolnik Gebhra, i Mea, tak nazwana z porady Stasia służąca Nel, iść piechotą przy koniach. Hatim wystarał się też o osła, który niósł namiot przeznaczony dla dziewczynki i żywność dla dzieci na trzy dni. Więcej nie mógł jej udzielić Seki-Tamala. Dla Nel urządzono coś w rodzaju kobiecego siodła z wojłoku, mat palmowych i bambusów. + +Trzy dni spędziły dzieci dla odpoczynku w Faszodzie, lecz niezmierna ilość komarów nad rzeką czyniła tu pobyt wprost nieznośnym. W dzień pojawiały się roje wielkich niebieskich much, nie gryzących wprawdzie, ale tak uprzykrzonych, że właziły w uszy, obsiadały oczy i wpadały nawet w usta. Staś słyszał jeszcze w Port-Saidzie, że komary i muchy roznoszą febrę i zarazki zapalenia oczu; w końcu więc sam prosił Seki-Tamalę, by ich jak najprędzej wyprawił, zwłaszcza że zbliżała się wiosenna pora dżdżysta. + + + +ROZDZIAŁ XXI + +— Stasiu, dlaczego my jedziemy i jedziemy, a Smaina jak nie ma, tak nie ma? + +— Nie wiem. Zapewne idzie szybko naprzód, żeby jak najprędzej dojść do okolic, w których będzie mógł nałapać Murzynów. Czy chciałabyś, żebyśmy się już połączyli z jego oddziałem? + +Dziewczynka skinęła swoją płową główką na znak, że bardzo jej o to chodzi. + +— Co ci na tym zależy? — zapytał Staś. + +— Bo może Gebhr nie będzie śmiał przy Smainie tak okropnie bić tego biednego Kali. + +— Smain pewnie nie lepszy. Oni wszyscy nie mają miłosierdzia dla swoich niewolników. + +— Tak? + +Było to dziewiątego dnia podróży. Gebhr, który teraz był wodzem karawany, odnajdował z początku łatwo ślady pochodu Smaina. Wskazywały jego drogę szlaki wypalonej dżungli i obozowiska pełne ogryzionych kości i rozmaitych szczątków. Ale po upływie pięciu dni trafiono na niezmierną przestrzeń spalonego stepu, na którym wiatr rozniósł pożar na wszystkie strony. Ślady stały się mętne i zawiłe, gdyż widocznie Smain rozdzielił swój oddział na kilkanaście mniejszych, by ułatwić im otaczanie zwierzyny i zdobywanie żywności. Gebhr nie wiedział, w jakim kierunku iść, i często zdarzało się, że karawana po długim kołowaniu wracała na to samo miejsce, z którego wyszła. Potem trafili na lasy, a po przebyciu ich weszli w kraj skalisty, gdzie grunt pokrywały płaskie głazy lub drobne kamienie rozrzucone na wielkich rozległościach tak gęsto, że dzieciom przypominały się bruki miejskie. Roślinności było tam skąpo. Tylko gdzieniegdzie w rozpadlinach skał rosły euforbie, starce, mimozy, a rzadziej jeszcze wysmukłe jasnozielone drzewa, które Kali nazywał w języku ki-swahili „m'ti” i których liśćmi karmiono konie. W okolicy brakło całkiem rzeczułek i strumieni, na szczęście poczęły już od czasu do czasu padać deszcze, więc znajdowano wodę we wgłębieniach i wydrążeniach skał. + +Zwierzynę wypłoszyły oddziały Smaina i karawana byłaby marła głodem, gdyby nie mnóstwo pentarek, które co chwila zrywały się spod nóg koni, a pod wieczór obsiadały drzewa tak gęsto, że dość było strzelić w odpowiednim kierunku, ażeby kilka spadło na ziemię. Nie były przy tym wcale płochliwe i pozwalały się zajść blisko, a podrywały się tak ciężko i opieszale, że Saba, biegnący przed karawaną, chwytał je i dusił prawie każdego dnia. + +Chamis zabijał ich po kilkanaście dziennie ze starej kapiszonowej strzelby, którą był wyszachrował od jednego z podwładnych Hatimowi derwiszów podczas drogi z Omdurmanu do Faszody. Śrutu jednak nie posiadał już więcej jak na dwadzieścia nabojów i niepokoił się myślą, co będzie, gdy cały zapas się wyczerpie. Wprawdzie pomimo przepłoszenia zwierzyny pojawiały się niekiedy wśród skał stadka arieli, pięknych antylop pospolitych w całej środkowej Afryce, ale do arieli trzeba było strzelać ze sztucera, oni zaś nie umieli użyć strzelby Stasia, a Gebhr nie chciał mu jej dać do ręki. + +Sudańczyk również począł się niepokoić długą drogą. Przychodziło mu chwilami do głowy, by wracać do Faszody, w razie bowiem gdyby się rozminęli ze Smainem, mogli się zabłąkać w dzikich okolicach, w których nie mówiąc już o głodzie, groziły im napady dzikich zwierząt i dzikszych jeszcze Murzynów, dyszących zemstą za łowy, które na nich wyprawiono. Ale ponieważ nie wiedział, że Seki-Tamala wybiera się przeciw Eminowi, gdyż rozmowa o tym odbywała się nie przy nim, więc brał go strach na myśl, że przyjdzie mu stanąć przed obliczem potężnego emira, który kazał mu odwieźć dzieci do Smaina i dał mu do niego list, zapowiedziawszy przy tym, że jeśli nie wywiąże się należycie z obowiązku — pójdzie na powróz. Wszystko to razem wzięte przepełniało mu duszę goryczą i złością. Nie śmiał już jednak mścić się za swe zawody na Stasiu i Nel, natomiast plecy biednego Kalego broczyły co dzień krwią pod korbaczem. Młody niewolnik zbliżał się do srogiego pana zawsze z drżeniem i trwogą. Ale na próżno obejmował jego nogi i całował ręce, na próżno padał przed nim na twarz. Kamiennego serca nie wzruszała ni pokora, ni jęki i korbacz rozdzierał z lada powodu, a czasem i bez powodu, ciało nieszczęśliwego chłopca. Na noc wkładano mu nogi w drewnianą deskę z otworami, by nie uciekł. W dzień szedł na powrozie przy koniu Gebhra, co nadzwyczaj bawiło Chamisa. Nel oblewała łzami niedolę Kalego, Staś burzył się w sercu i kilkakrotnie ujmował się za nim zapalczywie, ale gdy spostrzegł, że to podnieca jeszcze Gebhra, zaciskał tylko zęby i milczał. + +Lecz Kali zrozumiał, że tych dwoje ujmuje się za nim, i pokochał ich swym zbolałym, biednym sercem głęboko. + +Od dwu dni jechali skalistym wąwozem o wysokich, stromych skałach. Z naniesionych i porozrzucanych bezładnie kamieni łatwo było poznać, że w czasie pory dżdżystej wąwóz napełniał się wodą, ale obecnie dno jego było zupełnie suche. Pod ścianami rosło po obu stronach trochę trawy, dużo cierni, a nawet gdzieniegdzie i drzewa. Gebhr zapuścił się w tę kamienną gardziel dlatego, że szła ustawicznie w górę, sądził więc, że doprowadzi go do jakiej wyżyny, z której łatwiej mu będzie dostrzec w dzień dymy, a w nocy ogniska obozu Smaina. Miejscami wąwóz stawał się tak ciasny, że tylko dwa konie mogły iść w pobok, miejscami rozszerzał się w małe, okrągłe doliny, otoczone jakby wysokimi kamiennymi murami, na których siedziały wielkie pawiany igrając z sobą, szczekając i pokazując karawanie zęby. + +Była godzina piąta po południu. Słońce zniżyło się już ku zachodowi. Gebhr myślał o noclegu; chciał tylko dotrzeć do jakiejś dolinki, w której można by urządzić zeribę, to jest otoczyć karawanę wraz z końmi płotem z kolczastych mimoz i akacji, chroniących od napadu dzikich zwierząt. Saba biegł naprzód, poszczekując na małpy, które na jego widok rzucały się niespokojnie, i raz w raz znikał w zakrętach wąwozu. Echo powtarzało rozgłośnie jego szczekanie. + +Nagle jednak umilkł, a po chwili przybiegł pędem do koni ze zjeżoną sierścią na grzbiecie i wtulonym pod siebie ogonem. Beduini i Gebhr zrozumieli, że musiało go coś przestraszyć, ale spojrzawszy po sobie i chcąc przekonać się, co to być mogło, ruszyli dalej. Lecz przejechawszy mały zakręt, zdarli konie i stanęli w jednej chwili jak wryci na widok, który uderzył ich oczy. + +Oto na niewielkiej skale, leżącej w samym środku dość szerokiego w tym miejscu wąwozu, leżał lew. + +Dzieliło ich od niego najwyżej sto kroków. Potężny zwierz ujrzawszy jeźdźców i konie podniósł się na przednie łapy i począł na nich patrzeć. Nisko stojące już słońce oświecało jego ogromną głowę, kudłate piersi — i w tym czerwonym blasku podobny był do jednego z takich sfinksów, jakie zdobią wejścia do starożytnych świątyń egipskich. + +Konie jęły przysiadać na zadach, kręcić się i cofać. Zdumieni i przerażeni jeźdźcy nie wiedzieli, co począć, więc z ust do ust przelatywały tylko trwożne i bezradne słowa: „Allach! Bismillach! Allach akbar!” + +A król puszczy patrzał na nich z góry, nieruchomy, jakby odlany z brązu. + +Gebhr i Chamis słyszeli od kupców przybywających z kością słoniową i gumą z Sudanu do Egiptu, że lwy kładą się czasem na drodze karawan, które wobec tego muszą po prostu zbaczać. Lecz tu nie było gdzie zboczyć. Wypadało chyba zawrócić i uciekać! Tak, ale w takim razie było rzeczą niemal pewną, że straszny zwierz rzuci się za nimi w pogoń. + +Znów zatem zabrzmiały gorączkowe pytania: + +— Co robić? + +— Co robić? + +— Allach! może ustąpi. + +— Nie ustąpi. + +I znowu zapadła cisza. Słychać było tylko chrapanie koni i przyspieszony oddech piersi ludzkich. + +— Spuść Kalego z powroza — ozwał się nagle do Gebhra Chamis — a my uciekajmy na koniach, wówczas lew jego pierwszego dogoni i jego tylko zabije. + +— Uczyń tak! — powtórzyli Beduini. + +Lecz Gebhr odgadł, że w takim razie Kali wdrapie się w mgnieniu oka na ścianę skalną, a lew pogna za końmi, przeto do głowy wpadł mu inny, okropny pomysł. Oto zarżnie chłopca i rzuci go przed siebie, a wtedy zwierz skoczywszy za nimi ujrzy na ziemi krwawe ciało i zatrzyma się, by je pożreć. + +Więc przyciągnął Kalego powrozem do siodła i już podniósł nóż, gdy w tej samej sekundzie Staś chwycił go za szeroki rękaw dżiuby. + +— Co robisz, łotrze? + +Gebhr począł się szarpać i gdyby chłopiec chwycił był go za rękę, wyrwałby się natychmiast, ale z rękawem nie poszło tak łatwo, więc szarpiąc się począł jednocześnie charczeć stłumionym ze wściekłości głosem: + +— Psie, jeśli jego nie starczy, zakłuję i was! Allach! zakłuję, zakłuję! + +A Staś pobladł śmiertelnie, albowiem błyskawicą przebiegła mu myśl, że lew, goniąc przede wszystkim za końmi, może istotnie pominąć w pędzie trupa Kalego, a w takim razie Gebhr z największą pewnością zarżnie kolejno ich oboje. + +Więc ciągnąc ze zdwojoną siłą za rękaw krzyknął: + +— Daj mi strzelbę!… zabiję lwa! + +Beduinów zdumiały te słowa, ale Chamis, który widział jeszcze w Port-Saidzie, jak Staś strzela, począł natychmiast wołać: + +— Daj mu strzelbę! On zabije lwa! + +Gebhr przypomniał sobie od razu strzały na jeziorze Karouni wobec straszliwego niebezpieczeństwa prędko zaniechał oporu. Z wielkim nawet pośpiechem podał chłopcu sztucer, a Chamis otworzył co duchu pudło z nabojami, z którego Staś zaczerpnął pełną garścią. + +Potem zeskoczył z konia, wsunął ładunki w lufy i ruszył naprzód. + +Przez pierwszych kilka kroków był jakby odurzony i widział tylko siebie i Nel z szyjami poderżniętymi nożem Gebhra. Ale wnet bliższe i straszniejsze niebezpieczeństwo kazało mu zapomnieć o wszystkim innym. Miał przed sobą lwa! Na widok zwierza pociemniało mu w oczach. Poczuł zimno w policzkach i w nosie, poczuł, że nogi ma jak ołowiane i że mu brak tchu. Po prostu bał się. W Port-Saidzie czytywał, nawet i w czasie lekcji, o polowaniach na lwy, ale co innego było oglądać obrazki w książkach, a co innego stanąć oko w oko z potworem, który teraz oto patrzył na niego jakby ze zdziwieniem, marszcząc swe szerokie, podobne do tarczy czoło. + +Arabowie przytaili dech w piersiach, albowiem nigdy w życiu nie widzieli nic podobnego. Z jednej strony mały chłopiec, który wśród wysokich skał wydawał się jeszcze mniejszy, z drugiej potężny zwierz, złoty w promieniach słońca, wspaniały, groźny — „pan z wielką głową”, jak mówią Sudańczycy. + +Staś przemógł całą siłą woli bezwładność nóg i posunął się dalej. Jeszcze przez chwilę wydało mu się, że serce podchodzi mu aż do gardła — i trwało to dopóty, dopóki nie podniósł strzelby do twarzy. Wówczas trzeba było myśleć o czym innym. Czy zbliżyć się więcej, czy już strzelać? Gdzie mierzyć? Im mniejsza odległość, tym strzał pewniejszy… a zatem dalej! dalej! kroków czterdzieści jeszcze za dużo… trzydzieści! — dwadzieścia! Już powiew przynosi ostry zwierzęcy swąd… + +Chłopiec stanął. + +„Kula między oczy albo po mnie! — pomyślał. — W imię Ojca i Syna!…” + +A lew podniósł się, przeciągnął grzbiet i zniżył głowę. Wargi poczęły mu się odchylać, brwi nasunęły się na oczy. Ta drobna jakaś istotka ośmieliła się podejść zbyt blisko — więc gotował się do skoku przysiadając, z drganiem ud, na tylnych łapach… + +Lecz Staś przez jedno mgnienie oka dostrzegł, że muszka sztucera przypada na czole zwierza, i pociągnął za cyngiel. + +Huknął strzał. Lew wspiął się tak, że przez chwilę wyprostował się na całą wysokość, po czym runął na wznak, czterema łapami do góry. + +I w ostatniej konwulsji stoczył się ze skały na ziemię. + +Staś trzymał go jeszcze przez kilka minut pod strzałem, lecz widząc, że drgawki ustają i że płowe cielsko wyprężyło się bezwładnie, otworzył strzelbę i założył nowy ładunek. + +Ściany skaliste rozbrzmiewały jeszcze gromkim echem. Gebhr, Chamis i Beduini nie mogli zrazu dojrzeć, co się stało, gdyż poprzedniej nocy padał deszcz i z powodu wilgoci powietrza dym zasłonił wszystko w ciasnym wąwozie. Dopiero gdy dym opadł, poczęli krzyczeć z radości i chcieli skoczyć ku chłopcu, ale na próżno, gdyż żadna siła nie mogła zmusić koni do kroku naprzód. + +A Staś zawrócił, objął wzrokiem czterech Arabów i wpił oczy w Gebhra. + +— Ach, dość! — rzekł zaciskając zęby. — Przebrałeś miarę. Nie zamordujesz ani Nel, ani nikogo więcej! + +I nagle uczuł, że nos i policzki bledną mu znowu, ale było to inne zimno, płynące nie ze strachu, lecz ze strasznego i nieubłaganego postanowienia, od którego serce w piersiach czym się na razie żelazne. + +— Tak! To przecie łotry, katy, mordercy, a Nel w ich ręku!… + +— Nie zamordujesz jej — powtórzył. + +Zbliżył się ku nim — znów stanął i — nagle z błyskawiczną szybkością podniósł strzelbę do twarzy. + +Dwa strzały jeden za drugim targnęły echem wąwozu: Gebhr runął na ziemię jak wór piasku, a Chamis pochylił się w kulbace i uderzył krwawym czołem o kark koński. + +Dwaj Beduini wydali okropny okrzyk przerażenia i zeskoczywszy z koni rzucili się ku Stasiowi. Zakręt był za nimi niedaleko i gdyby byli uciekali za siebie, czego Staś życzył sobie w duszy, byliby mogli uchronić się przed śmiercią. Ale zaślepionym trwogą i wściekłością wydało się, że dopadną chłopca wpierw, nim zdoła zmienić naboje, i zadźgają go nożami. Głupcy! ledwie przebiegli kilkanaście kroków, szczęknęła znów złowroga strzelba, wąwóz odegrzmiał echem nowych strzałów i obaj padli twarzami na ziemię, rzucając się i tłukąc jak wyjęte z wody ryby. + +Jeden — gorzej w pośpiechu strzelony — podniósł się jeszcze i wsparł na rękach, ale w tej chwili Saba zatopił mu kły w karku. + +Nastała śmiertelna cisza. + +Przerwały ją dopiero jęki Kalego, który rzucił się na kolana i wyciągnąwszy przed się ręce krzyczał w łamanym języku ki-swahili: + +— Bwana kubwa! (Panie wielki) zabić lwa, zabić złych ludzi, ale nie zabijać Kalego! + +Staś jednak nie zważał na jego wołanie. Czas jakiś stał jak błędny, po czym spostrzegłszy zbielałą twarzyczkę Nel i jej na wpół przytomne, rozszerzone z przerażenia oczy skoczył ku niej: + +— Nel! nie bój się!… Nel! jesteśmy wolni… + + + + + +Jakoż byli istotnie wolni, ale i zabłąkani w dzikiej bezludnej puszczy, w czeluściach „czarnego lądu”. + + + +ROZDZIAŁ XXII + +Zanim Staś i młody Murzyn poodciągali na boki wąwozu zabitych Arabów i ciężkie cielsko lwa, słońce zniżyło się jeszcze i wkrótce miała zapaść noc. Ale niepodobna było nocować w sąsiedztwie trupów, więc chociaż Kali ukazując na zabitego zwierza głaskał się po piersiach i powtarzał mlaskając językiem: „Msuri nyama” (dobre, dobre mięso), Staś nie dał mu się zająć „nyamą”, a natomiast kazał mu łapać konie, które pouciekały po strzałach. Czarny chłopak wywiązał się z tego nadzwyczaj zręcznie, zamiast bowiem gonić je wąwozem, w którym to razie byłyby uciekały coraz dalej, wdrapał się na górę i skracając sobie drogę przez wymijanie zakrętów, zabiegł spłoszonym rumakom drogę od przodu. W ten sposób schwytał z łatwością dwa, a dwa inne napędził na Stasia. Tylko koni Gebhra i Chamisa nie można już było odszukać, ale i tak pozostały cztery, nie licząc objuczonego namiotem i rzeczami kłapoucha, który wobec tragicznych wypadków okazał prawdziwie filozoficzny spokój. Znaleziono go za zakrętem, szczypiącego dokładnie, ale bez pośpiechu, trawę rosnącą na dnie wąwozu. + +Mierzyny sudańskie przyzwyczajone są w ogóle do widoku dzikich zwierząt, ale boją się lwów, było więc sporo trudności z przeprowadzeniem ich obok skały, przy której czerniała kałuża krwi. Konie chrapały rozdymając nozdrza i wyciągając szyje ku zakrwawionym kamieniom, wszelako gdy osioł przystrzygłszy tylko nieco uszyma przeszedł spokojnie, przeszły i one. Noc była tuż, ujechali jednak około kilometra i zatrzymali się dopiero w miejscu, w którym wąwóz rozszerzał się znów w małą, amfiteatralną dolinkę, porośniętą gęsto cierniem i krzewami kolczastej mimozy. + +— Panie — rzekł młody Murzyn — Kali napalić ogień, duży ogień! + +I wziąwszy sudański, szeroki miecz, który zdjął był z trupa Gebhra, począł ścinać nim ciernie, a nawet i większe drzewka. Po napaleniu ognia ścinał jeszcze, póki nie nagromadził tak wielkiego zapasu, że mogło wystarczyć go na całą noc. + +Po czym obaj ze Stasiem ustawili namiocik dla Nel pod wysoką prostopadłą ścianą doliny, a następnie otoczyli go półkolistym, szerokim i wysokim kolczastym płotem, czyli tak zwaną zeribą. Staś wiedział z opisów afrykańskich wędrówek, że podróżnicy ubezpieczają się w ten sposób przed napadami dzikich zwierząt. Konie jednak nie mogły się za płotem pomieścić, więc chłopcy rozkulbaczywszy je i zdjąwszy z nich naczynia blaszane i worki popętali je tylko, by nie oddaliły się zanadto w poszukiwaniu trawy lub wody. Mea znalazła zresztą wodę w pobliżu, we wgłębieniu skalnym tworzącym jakby mały basen, pod przeciwległymi skałami. Było jej sporo, tak że starczyło i dla koni, i na ugotowanie pentarek, zastrzelonych rano przez Chamisa. W jukach, które wraz z namiotem dźwigał osioł, znalazło się też około trzech garncy durry i kilka garści soli oraz wiązka suszonych korzeni manioku. + +Starczyło więc na obfitą wieczerzę. Korzystali z niej jednak przeważnie tylko Kali i Mea. Młody Murzyn, którego Gebhr głodził w okropny sposób, zjadł taką ilość pokarmu, jaka mogła nasycić dwóch ludzi. Ale też był za to całym sercem wdzięczny swoim nowym państwu i natychmiast po wieczerzy padł na twarz przed Stasiem i Nel na znak, że pragnie do końca życia zostać ich niewolnikiem, a następnie złożył równie pokorną czołobitność strzelbie Stasia rozumiejąc widocznie, że bezpieczniej jest zjednać sobie łaskę tak groźnego narzędzia. Po czym oświadczył, że podczas snu „pana wielkiego” i bibi będzie czuwał na przemian z Meą, by ogień nie zgasł — i siadł przy nim w kucki mrucząc z cicha coś w rodzaju piosenki, w której powtarzały się co chwila wyrazy: „Simba kufa! simba kufa!”, co znaczy w języku ki-swahili: lew zabity. + +Ale „panu wielkiemu” ani małej bibi nie było do snu. Nel na wielkie prośby Stasia przełknęła zaledwie parę kawałków pentarki i kilka ziarnek rozgotowanej durry. Mówiła, że nie chce się jej ani jeść, ani spać, tylko pić. Stasia chwyciła obawa, czy nie dostała gorączki, ale przekonał się, że ręce ma chłodne, a nawet aż nadto zimne. Namówił ją jednak, aby weszła pod namiot, gdzie przygotował dla niej posłanie, obszukawszy wpierw starannie, czy w trawie nie ma skorpionów. Sam siadł na kamieniu ze sztucerem w ręku, by bronić jej od napadu dzikich zwierząt, w razie gdyby ogień okazał się niedostateczną obroną. Ogarnęło go niezmierne zmęczenie i wyczerpanie. W duszy powtarzał sobie: „Zabiłem Gebhra i Chamisa, zabiłem Beduinów, zabiłem lwa i jesteśmy wolni.” Ale było to tak, jakby te słowa szeptał mu kto inny i jakby on sam nie rozumiał dobrze, co to znaczy. Miał tylko poczucie, że są wolni, ale że stało się zarazem coś okropnego, co napełniało go niepokojem i przygniatało na piersi jak ciężki kamień. Wreszcie myśli poczęły mu drętwieć. Długi czas patrzył na wielkie ćmy krążące nad płomieniem, a w końcu jął kiwać się i drzemać. Kali drzemał także, ale budził się co chwila i dorzucał gałęzi do ognia. + +Noc uczyniła się głęboka i co rzadko zdarza się pod zwrotnikami, bardzo cicha. Słychać tylko było trzask płonących cierni i syczenie płomienia, który rozświecał zatoczone półkolem wiszary skalne. Księżyc nie rozjaśniał głębin wąwozu, ale w górze migotały roje nieznanych gwiazd. Powietrze stało się tak chłodne, że Staś zbudził się, otrząsnął senne odrętwienie i począł troszczyć się o to, czy chłód nie dokuczy małej Nel. + +Lecz uspokoił się przypomniawszy sobie, że zostawił jej pod namiotem na wojłokach pled, który Dinah zabrała jeszcze z Fajumu. Przyszło mu też na myśl, że jadąc od samego Nilu ciągle, lubo nieznacznie, pod górę, musieli przez tyle dni zajechać już dość wysoko, a zatem do krajów, w których febra nie grozi już tak jak w niskim łożysku rzeki. Dojmujący chłód nocny zdawał się potwierdzać to przypuszczenie. + +I myśl ta dodała mu otuchy. Podszedł na chwilę pod namiot, by posłuchać, czy Nel śpi spokojnie, po czym wrócił, siadł bliżej ognia i znów począł drzemać, a nawet zasnął głęboko. + +Nagle zbudziło go warczenie Saby, który poprzednio ułożył się do snu tuż przy jego nogach. + +Kali ocknął się także i obaj poczęli spoglądać niespokojnie na brytana, który wyciągnięty jak struna, nastawił uszy i łopocąc nozdrzami wietrzył w stronę, z której przybyli, wpatrując się zarazem w ciemność. Sierść zjeżyła mu się na karku i grzbiecie, a piersi wzdymały się od powietrza, które warcząc wciągał w płuca. + +Młody niewolnik dorzucił co prędzej suchych gałęzi na ogień. + +— Panie — szeptał — wziąć strzelbę! wziąć strzelbę! + +Staś wziął strzelbę i wysunął się przed ogień, by widzieć lepiej mroczną głąb wąwozu. Warczenie Saby zmieniło się w urywane poszczekiwanie. Przez długą chwilę nie było nic słychać, po czym jednakże do uszu Kalego i Stasia doleciał z odległości głuchy tętent, jakby jakieś wielkie zwierzęta biegły szybko w stronę ognia. Tętent ów odbijał się wśród ciszy echem o skalne ściany i stawał się coraz głośniejszy. + +Staś zrozumiał, że zbliża się śmiertelne niebezpieczeństwo. Ale co to być mogło? Może bawoły, może jaka para nosorożców, która szuka wyjścia z wąwozu? W takim razie, jeśli huk strzału nie spłoszy ich i nie zawróci, nic nie uratuje karawany, albowiem zwierzęta te, nie mniej złośliwe i napastnicze od drapieżnych nie boją się ognia i roztratują wszystko po drodze… + +Gdyby to był jednak jaki oddział Smaina, który, natknąwszy się na trupy w wąwozie, ściga morderców? Staś sam nie wiedział, co byłoby lepsze — prędka śmierć czy nowa niewola? Przebiegło mu przy tym przez głowę, że jeżeli sam Smain znajdzie się w oddziale, to ich może oszczędzi, ale jeśli go nie ma, to derwisze albo zamordują ich natychmiast, albo co gorzej, umęczą ich przed śmiercią w okrutny sposób. „Ach — pomyślał — daj Boże, żeby to były zwierzęta, nie ludzie!” + +Tymczasem tętent rósł i zmienił się w grzmot kopyt — aż na koniec z ciemności wyłoniły się błyszczące oczy, rozdęte chrapy i rozwiane od biegu grzywy. + +— Konie! — zawołał Kali. + +Jakoż były to konie Gebhra i Chamisa. Przybiegły oba w dzikim pędzie, gnane widocznie trwogą, lecz wpadłszy w krąg światła i ujrzawszy swych popętanych towarzyszów wspięły się na zadnich nogach, po czym parskając zaryły się kopytami w ziemię i pozostały przez chwilę nieruchome. + +Lecz Staś nie odjął strzelby od twarzy. Był pewien, że za końmi wychyli się lada chwila kudłata głowa lwa lub płaska czaszka pantery. Ale czekał na próżno. Konie uspokajały się z wolna, a co więcej, Saba przestał po niejakim czasie wietrzyć, natomiast okręciwszy się kilkakrotnie na miejscu, jak czynią zwykle psy, położył się, zwinął w kółko i zamknął oczy. Widocznie jeśli jaki zwierz drapieżny ścigał konie, to poczuwszy dym lub zobaczywszy odblask ognia na skałach, cofnął się z daleka. + +— Musiało jednak coś mocno je nastraszyć — rzekł do Kalego Staś — skoro nie bały się przebiec obok trupów ludzi i lwa. + +— Panie — odrzekł chłopak. — Kali domyślać się, co się stało. Dużo, dużo hien i szakali wejść do wąwozu i iść do trupów. Konie przed nimi uciekać, ale hieny ich nie gonić, bo one jeść Gebhra i tamtych innych… + +— Być może; ale ty teraz idź, rozsiodłaj konie, zabierz naczynia i worki i przynieś tu. A nie bój się, bo strzelba cię obroni. + +— Kali się nie bać — odpowiedział chłopak. + +I rozsunąwszy nieco cierni przy samej skale, wysunął się za zeribę, a tymczasem wyszła z namiotu Nel. + +Saba podniósł się natychmiast i trącając ją nosem, upominał się o zwykłe pieszczoty. Ale ona wyciągnąwszy zrazu rękę cofnęła ją natychmiast jakby ze wstrętem. + +— Stasiu, co się stało? — spytała. + +— Nic. Przybiegły tamte konie. Czy to ich tętent cię rozbudził? + +— Obudziłam się już przedtem i chciałam nawet wyjść z namiotu, ale… + +— Ale co? + +— Myślałam, że się może rozgniewasz. + +— Ja? na ciebie? + +A Nel podniosła oczy i poczęła na niego spoglądać jakimś szczególnym wzrokiem, takim, jakim nie patrzyła nigdy przedtem. Po twarzy Stasia przemknęło wielkie zdziwienie, albowiem w jej słowach i spojrzeniu wyczytał wyraźnie obawę. + +„Ona się mnie boi!” — pomyślał. + +I w pierwszej chwili odczuł jakby przebłysk zadowolenia. Pochlebiła mu myśl, że po tym, czego dokonał, nawet Nel uważa go nie tylko za człowieka zupełnie dorosłego, ale za groźnego wojownika rozsiewającego wokół trwogę. Ale trwało to krótko, albowiem niedola rozwinęła w nim umysł i dar spostrzegawczy, pomiarkował przeto, że w zaniepokojonych oczach dziewczynki widać obok trwogi jakby odrazę do tego, co się stało, do tej przelanej krwi i do tej okropności, której była dziś świadkiem — przypomniał sobie, jak przed chwilą cofnęła rękę nie chcąc pogłaskać Saby, który dodusił jednego z Beduinów. Tak! Staś sam czuł przecie na piersiach zmorę. Inna rzecz była czytać w Port-Saidzie o traperach amerykańskich zabijających na Dalekim Zachodzie tuzinami czerwonoskórych Indian, a inna dokonać tego osobiście i widzieć żywych przed chwilą ludzi chrapiących w drgawkach wśród kałuż krwi. Tak! Nel ma niezawodnie w sercu pełno lęku, ale zarówno i odrazy, która w niej pozostanie na zawsze. „Będzie się mnie bała — pomyślał Staś — ale w głębi serca, mimo woli, nie przestanie mieć mi tego za złe i to będzie moja zapłata za to wszystko, com dla niej zrobił.” + +Na tę myśl wielka gorycz wezbrała mu w piersiach, albowiem zdawał sobie doskonale sprawę, że gdyby nie Nel, to już dawno albo zostałby zabity, albo byłby uciekł. Dla niej więc przecierpiał to wszystko, co przecierpiał, a te męki i głody na to tylko się przydały, że oto teraz stoi przed nim spłoszona, jakby nie ta sama, mała siostrzyczka i wznosi ku niemu oczy nie z dawną ufnością, ale ze zdziwionym lękiem. Staś uczuł się nagle bardzo nieszczęśliwy. Po raz pierwszy w życiu zrozumiał, co to jest rozżalenie. Łzy napływały mu mimo woli do oczu i gdyby nie to, że „groźnemu wojownikowi” żadną miarą nie wypadało się rozpłakać, byłby to może uczynił. + +Pohamował się jednak i zwróciwszy się do dziewczynki zapytał: + +— Czy ty się boisz, Nel?… + +A ona odpowiedziała cicho: + +— Jakoś… tak straszno! + +Na to Staś kazał Kalemu przynieść wojłoki spod siodeł i nakrywszy jednym z nich kamień, na którym poprzednio drzemał, drugi rozesłał na ziemi i rzekł: + +— Siądź tu przy mnie koło ognia… Prawda, jaka noc chłodna? Jeśli sen cię zmorzy, to oprzesz o mnie głowę i zaśniesz. + +Nel zaś powtórzyła: + +— Jakoś tak straszno!… + +Staś owinął ją starannie pledem i przez czas jakiś siedzieli w milczeniu, wsparci o siebie i oświeceni różowym blaskiem, który pełgał po skałach i iskrzył się migotliwie na blaszkach miki, którymi upstrzone były kamienne złomy. + +Za zeribą słychać było parskanie koni i chrzęst trawy w ich zębach. + +— Słuchaj, Nel — ozwał się Staś — ja musiałem to zrobić… Gebhr zagroził, że nas zakłuje, jeśli lew nie poprzestanie na Kalim, i będzie ich dalej gonił. Słyszałaś?… Pomyśl, że zagroził tym nie tylko mnie, ale i tobie. I byłby to zrobił! Ja powiem ci szczerze, że gdyby nie ta groźba, to jednak, choć myślałem już o tym dawniej, nie byłbym do nich strzelał. Myślę, że nie mógłbym… Ale on przebrał miarę. Widziałaś, jak okropnie znęcał się przedtem nad Kalim. A Chamis? jakże on nikczemnie nas zaprzedał. Przy tym czy wiesz. co by się stało, gdyby oni nie byli znaleźli Smaina? Oto Gebhr zacząłby się znęcać tak samo nad nami… nad tobą. Okropność pomyśleć, że biłby cię korbaczem i byłby nas oboje zamęczył, a po naszej śmierci wróciłby sobie do Faszody i powiedział, żeśmy pomarli z febry… Ja, Nel, nie z żadnego okrucieństwa tak zrobiłem, ale musiałem myśleć o tym, jak by cię uratować… O ciebie tylko mi chodziło… + +I w głosie jego odbiło się wyraźnie to rozżalenie, które przepełniało mu serce. Nel zrozumiała to widocznie, gdyż przytuliła się do niego mocniej, on zaś opanowawszy chwilowe wzruszenie tak mówił dalej: + +— Ja się przecie nie zmienię i będę cię strzegł i pilnował jak poprzednio. Póki oni żyli, nie było żadnej nadziei ratunku. Teraz możemy uciec do Abisynii. Abisyńczycy są czarni i dzicy, ale chrześcijanie i nieprzyjaciele derwiszów. Byleś była zdrowa, to nam się to uda, bo do Abisynii nie jest bardzo daleko. A choćby nam się nawet nie udało, choćbyśmy wpadli w ręce Smaina, to nie myśl, że on się będzie na nas mścił. On nigdy w życiu nie widział ani Gebhra, ani Beduinów; znał tylko Chamisa, ale co mu tam Chamis! Możemy przy tym nie mówić wcale Smainowi, że Chamis z nami był. Jeśli nam się uda przedostać do Abisynii, to będziemy ocaleni, a jeśli nie, to i w takim razie nie będzie ci gorzej, tylko lepiej, bo takich okrutników jak tamci nie ma chyba więcej na świecie… Nie bój się ty mnie, Nel!… + +I chcąc wzbudzić jej zaufanie, a zarazem dodać otuchy, począł ją głaskać po płowej główce. Dziewczynka słuchała podnosząc nieśmiało na niego oczy. Widoczne było, że chce coś powiedzieć, ale się ociąga i waha — i obawia. Na koniec schyliła głowę, tak że włosy zakryły całkiem jej twarz, i zapytała jeszcze ciszej niż poprzednio i trochę drżącym głosem: + +— Stasiu… + +— Co, kochanie? + +— A oni tu nie przyjdą?… + +— Kto? — zapytał ze zdziwieniem Staś. + +— Tamci… zabici? + +— Co ty mówisz, Nel?… + +— Boję się! boję się!… + +I pobladłe usta poczęły się jej trząść. + +Zapadło milczenie. Staś nie wierzył, by zabici mogli zmartwychwstać, ale ponieważ była noc i ciała ich leżały niedaleko, więc uczyniło mu się jakoś dziwnie nieswojo: dreszcz przebiegł mu po plecach. + +— Co ty mówisz, Nel? — powtórzył. — To Dinah nauczyła cię bać się duchów… Umarli nie… + +I nie skończył, bo w tej chwili stało się coś przerażającego. Oto wśród ciszy nocnej w głębiach wąwozu, w tej stronie, gdzie leżały trupy, rozległ się nagle jakiś nieludzki okropny śmiech, w którym drgała rozpacz i radość, i okrucieństwo, i ból, i łkanie, i szyderstwo — rozdzierający i spazmatyczny śmiech obłąkanych lub potępieńców. + +Nel krzyknęła i z całych sił objęła Stasia ramionami. A jemu wszystkie włosy stanęły dębem. Saba zerwał się i począł warczeć. + +Lecz siedzący opodal Kali podniósł spokojnie głowę i rzekł prawie wesoło: + +— To hieny śmiać się z Gebhra i z lwa. + + + +ROZDZIAŁ XXIII + +Wielkie wypadki poprzedniego dnia i wrażenia nocne tak wymęczyły Stasia i Nel, że gdy wreszcie zmorzył ich sen, zasnęli oboje kamiennym snem i dziewczynka dopiero koło południa ukazała się przed namiotem. Staś zerwał się nieco wcześniej z wojłoku rozciągniętego blisko ogniska i w oczekiwaniu na towarzyszkę kazał Kalemu zająć się śniadaniem, które ze względu na późną godzinę miało być zarazem obiadem. + +Jasne światło dnia rozpędziło nocne strachy; oboje zbudzili się nie tylko wypoczęci, ale i pokrzepieni na duchu. Nel wyglądała lepiej i czuła się silniejsza, że zaś oboje chcieli odjechać jak najdalej od miejsca, w którym leżeli postrzelani Sudańczycy, więc zaraz po posiłku siedli na koń i ruszyli przed siebie. + +O tej porze dnia wszyscy podróżnicy po Afryce zatrzymują się na południowy wypoczynek i nawet karawany złożone z Murzynów chronią się pod cień wielkich drzew, są to bowiem tak zwane „białe godziny” — godziny upału i milczenia, podczas których słońce praży niemiłosiernie i spoglądając z wysoka, zdaje się szukać, kogo by zabić. Wszelki zwierz zaszywa się wówczas w największe gąszcze; ustaje śpiew ptaków, ustaje brzęczenie owadów i cała natura zapada w ciszę, przytaja się, jakby chcąc uchronić się przed okiem złego bóstwa. Lecz oni jechali wąwozem, w którym jedna ze ścian rzucała głęboki cień, więc mogli posuwać się naprzód nie narażając się na spiekę. Staś nie chciał opuszczać wąwozu naprzód dlatego, że na górze mogli być dostrzeżeni z dala przez oddziały Smaina, a po wtóre, że łatwiej w nim było znaleźć w rozpadlinach skalnych wodę, która w miejscach odkrytych wsiąkała w ziemię lub zmieniała się pod wpływem promieni słonecznych w parę. + +Droga ciągle, lubo nieznacznie, szła w górę. Na ścianach skalnych widać było miejscami żółte złogi siarki. Woda w szczelinach przejęta była także jej zapachem, co obojgu dzieciom przypominało w niemiły sposób Omdurman i mahdystów, którzy namaszczali głowy tłuszczem ugniecionym z proszkiem siarczanym. W innych natomiast miejscach czuć było koty piżmowe, a tam, gdzie z wysokich wiszarów spadały aż na dół wąwozu przepyszne kaskady lianów, rozchodziła się upajająca woń wanilii. Mali wędrowcy chętnie zatrzymywali się w cieniu tych kotar haftowanych kwieciem purpurowym i lila, które wraz z liśćmi dostarczało pokarmu dla koni. + +Zwierząt nie było widać, tylko gdzieniegdzie na zrębach skał siedziały w kucki małpy, podobne na tle nieba do takich fantastycznych bożyszcz pogańskich, jakie w Indiach zdobią krawędzie świątyń. Wielkie grzywiaste samce pokazywały Sabie zęby lub wyciągały w trąbkę paszczę na znak zdumienia i gniewu, podskakując jednocześnie, mrugając oczyma i drapiąc się po bokach. Ale Saba, przyzwyczajony już do ich ciągłego widoku, niewiele zwracał na te groźby uwagi. + +Jechali raźnie. Radość z odzyskanej wolności spędziła z piersi Stasia tę zmorę, która dławiła go w nocy. Głowę miał obecnie zajętą tylko myślą, co dalej czynić, jak wyprowadzić Nel i siebie z okolic, w których groziła im ponowna niewola u derwiszów, jak radzić sobie podczas długiej podróży przez puszczę, by nie umrzeć z głodu i pragnienia, i na koniec: dokąd iść? Wiedział jeszcze od Hatima, że z Faszody w prostej linii do granicy abisyńskiej nie ma więcej niż pięć dni drogi — i wyrachował, że wyniesie to około stu mil angielskich. Owóż od wyjazdu ich z Faszody upłynęło blisko dwa tygodnie, jasną więc było rzeczą, że nie szli tą najkrótszą drogą, lecz w poszukiwaniu Smaina musieli skręcić znacznie na południe. Przypomniał sobie, że w szóstym dniu podróży przebyli rzekę, która nie była Nilem, a potem, zanim kraj zaczął się wznosić, przejeżdżali koło jakichś dużych błot. W szkole w Port-Saidzie uczono bardzo dokładnie geografii Afryki i Stasiowi została w pamięci nazwa Ballor, oznaczająca rozlewiska mało znanej rzeki Sobbat, wpadającej do Nilu. Nie był wprawdzie pewny, czy pominęli te właśnie rozlewiska, ale przypuszczał, że tak było. Przyszło mu do głowy, że Smain chcąc nałapać niewolników nie mógł ich szukać wprost na wschód od Faszody, gdyż kraj był tam już całkowicie wyludniony przez derwiszów i ospę, lecz musiał iść ku południowi, w okolice dotychczas przez wyprawy nie nawiedzane. Staś wywnioskował z tego, że idą śladami Smaina — i ta myśl przestraszyła go w pierwszej chwili. + +Począł więc zastanawiać się, czy nie należy porzucić wąwozu, który skręcał coraz wyraźniej na południe, i iść wprost na wschód. Lecz po chwili rozwagi zaniechał tego zamiaru. Owszem, ciągnąć w trop za bandą Smaina na odległość dwóch lub trzech dni — wydało mu się najbezpieczniej, gdyż było zupełnie nieprawdopodobne, by Smain wracał z towarem ludzkim tą samą kołującą drogą zamiast skierować się wprost do Nilu. Staś zrozumiał też, że do Abisynii można się było przedostać tylko od strony południowej, w której kraj ten styka się z dziką puszczą, nie zaś od granicy wschodniej, pilnie strzeżonej przez derwiszów. + +I wskutek tych myśli postanowił zapuścić się jak najdalej w stronę południową. Można tam było wprawdzie natknąć się na Murzynów, bądź zbiegłych znad brzegów Białego Nilu, bądź miejscowych. Ale z dwojga złego Staś wolał mieć do czynienia z czarnymi niż z mahdystami. Liczył przy tym i na to, że na wypadek spotkania zbiegów lub osad miejscowych Kali i Mea mogą mu być pomocni. Na młodą Murzynkę dość było spojrzeć, aby odgadnąć, że należy do plemienia Dinka lub Szylluk, miała bowiem niezmiernie długie i cienkie nogi, jakimi odznaczają się oba te szczepy zamieszkujące pobrzeża Nilu i brodzące na podobieństwo żurawi lub bocianów po jego rozlewiskach. Kali natomiast, lubo pod ręką Gebhra stał się podobny do kościotrupa, miał zupełnie inną postać. Był krępy i mocno zbudowany; ramiona miał silne, a stopy w porównaniu ze stopami Mei stosunkowo małe. + +Ponieważ nie mówił prawie wcale po arabsku, a źle językiem ki-swahili, którym można rozmówić się prawie w całej Afryce i którego Staś wyuczył się jako tako od Zanzibarytów pracujących przy Kanale, widoczne więc było, że pochodził z jakichś odległych stron. Staś postanowił wybadać go, z jakich. + +— Kali, jak się zowie twój naród? — zapytał. + +— Wa-hima — odpowiedział młody Murzyn. + +— Czy to jest duży naród? + +— Wielki, który wojuje ze złymi Samburu i zabiera im bydło. + +— A gdzie leży twoja wieś? + +— Daleko! daleko!… Kali nie wie gdzie. + +— Czy w takim kraju jak ten? + +— Nie. Tam jest wielka woda i góry. + +— Jak nazywacie tę wodę? + +— Nazywamy ją „Ciemna Woda”. + +Staś pomyślał, że chłopiec może pochodzić z okolic Albert-Nianza, które było dotychczas w rękach Emina paszy, więc chcąc to sprawdzić pytał dalej: + +— Czy nie mieszka tam biały naczelnik, który ma czarne dymiące łodzie i wojsko? + +— Nie. Starzy ludzie mówić u nas, że widzieli białych ludzi (tu Kali rozstawił palce) raz, dwa, trzy!… Tak. Było trzech w długich białych sukniach. Szukali kłów… Kali ich nie widział, bo nie był jeszcze na świecie, ale ojciec Kalego przyjmować ich i dać im dużo kłów. + +— Czym jest twój ojciec? + +— Królem Wa-hima. + +Stasiowi pochlebiło to trochę, że ma za sługę królewicza. + +— Czy chciałbyś zobaczyć ojca? + +— Kali chcieć zobaczyć matkę. + +— A co byś uczynił, gdybyśmy spotkali Wa-hima, i co by oni uczynili? + +— Wa-hima paść na twarz przed Kalim. + +— Więc zaprowadź nas do nich, to wówczas ty zostaniesz z nimi i będziesz panował po ojcu, a my pójdziemy dalej aż do morza. + +— Kali do nich nie trafić i nie zostać, bo Kali kochać pana wielkiego i córkę księżyca. + +Staś zwrócił się wesoło do towarzyszki i rzekł: + +— Nel, zostałaś córką księżyca! + +Lecz spojrzawszy na nią posmutniał nagle, przyszło mu bowiem na myśl, że zbiedzona dziewczynka wygląda ze swoją bladą i przezroczystą twarzyczką istotnie więcej na księżycową niż na ziemską istotę. + +Młody Murzyn zamilkł na chwilę, po czym powtórzył: + +— Kali kochać bwana kubwa, bo bwana kubwa nie zabić Kalego, tylko Gebhra, a Kalemu dać dużo jeść. + +I począł gładzić się po piersiach powtarzając z widoczną rozkoszą: + +— Mnóstwo mięsa, mnóstwo mięsa! + +Staś chciał jeszcze dowiedzieć się, jakim sposobem chłopiec dostał się w niewolę do derwiszów, ale pokazało się, że od czasu gdy pewnej nocy złapano go przy dołach wykopanych na zebry, przechodził przez tyle rąk, iż z odpowiedzi jego nie było można wcale wywnioskować, przez jakie kraje i którędy prowadzono go aż do Faszody. Zastanowiło Stasia to tylko, co mówił o „Ciemnej Wodzie”, gdyby bowiem pochodził z okolic Albert-Nianza, Albert-Edward-Nianza albo Wiktoria-Nianza, przy którym leżały państwa Unioro i Uganda, byłby niewątpliwie słyszał coś o Eminie paszy, o jego wojskach i o parowcach, które wzbudzały podziw i strach w Murzynach. Tanganika była zbyt odległa, pozostało zatem tylko przypuszczenie, że naród Kalego ma swe siedziby gdzieś bliżej. Z tego powodu spotkanie się z ludźmi Wa-hima nie było całkiem niepodobne. + +Po kilku godzinach jazdy słońce poczęło się zniżać. Upał zmniejszył się znacznie. Trafili na szeroką dolinę, w której była woda i rosło kilkanaście dzikich fig, więc zatrzymali się, by dać wytchnienie koniom i pokrzepić się zapasami. Ponieważ ściany skaliste były w tym miejscu niższe, Staś rozkazał Kalemu, by wydostał się na górę i zobaczył, czy w okolicy nie widać jakich dymów. + +Kali spełnił rozkaz i w mgnieniu oka znalazł się na krawędzi skał. Rozejrzawszy się dobrze na wszystkie strony, zsunął się po grubej łodydze lianu i oświadczył, że dymu nie ma, ale jest nyama. Łatwo się było domyślić, że mówi nie o pentarkach, lecz o grubszej jakiejś zwierzynie; ukazawszy bowiem na strzelbę Stasia przyłożył następnie palce do głowy na znak, że jest to zwierzyna rogata. + +Staś wdrapał się z kolei na górę i wychyliwszy ostrożnie głowę ponad krawędź, począł patrzeć przed siebie. Nic nie zasłaniało mu widoku w dal, gdyż dawna, wysoka dżungla była spalona, a nowa, która puściła się już ze sczerniałej ziemi, miała zaledwie kilka cali wysokości. Jak okiem sięgnąć, widać było rzadko rosnące wielkie drzewa z osmalonymi przez ogień pniami. Pod cieniem jednego z nich pasło się stadko antylop gnu, podobnych z kształtów ciała do koni, a z głów do bawołów. Słońce przedzierając się przez liście baobabu, rzucało drgające świetliste plamy na ich brunatne grzbiety. Było ich dziewięć sztuk. Odległość wynosiła nie więcej jak sto kroków, ale wiatr wiał od zwierząt ku wąwozowi, pasły się więc spokojnie nie podejrzewając niebezpieczeństwa. Staś, chcąc zaopatrzyć karawanę w mięso, strzelił do najbliżej stojącej sztuki, która runęła, jak piorunem rażona na ziemię. Reszta stada pierzchła, a wraz z nią i wielki bawół, którego nie dostrzegli poprzednio, gdyż leżał ukryty za kamieniem. Chłopiec, nie z potrzeby, ale przez żyłkę myśliwską, upatrzywszy chwilę, w której zwierz zwrócił się nieco bokiem, posłał i za nim kulę. Bawół zachwiał się silnie po strzale, pociągnął zadem, ale pobiegł dalej i nim Staś zdążył zmienić naboje, znikł w nierównościach gruntu. + +Zanim dym się rozwiał, Kali siedział już na antylopie i rozcinał jej brzuch nożem Gebhra. Staś podszedł ku niemu chcąc się bliżej zwierzęciu przypatrzyć — i wielkie było jego zdziwienie, gdy po chwili młody Murzyn podał mu zakrwawionymi rękoma dymiącą jeszcze wątrobę antylopy. + +— Dlaczego mi to dajesz? — zapytał. + +— Msuri, msuri! Bwana kubwa jeść zaraz. + +— Zjedzże sam! — odpowiedział Staś, oburzony propozycją. + +Kali nie dał sobie tego dwa razy powtarzać, lecz natychmiast począł rwać zębami wątrobę i łykać z chciwością surowe kawały, a widząc, że Staś patrzy na niego z obrzydzeniem, nie przestawał między jednym a drugim łykiem powtarzać: „Msuri! msuri!” + +Zjadł w ten sposób przeszło pół wątroby, po czym zabrał się do oprawienia antylopy. Czynił to nadzwyczaj szybko i umiejętnie, tak że niebawem skóra była zdjęta i udziec oddzielony od grzbietu. Wówczas Staś, zdziwiony nieco, że Saba nie znalazł się przy tej robocie, gwizdnął na niego, by zaprosić go na walną ucztę z przednich części zwierzęcia. + +Lecz Saba nie pojawił się wcale, natomiast schylony nad antylopą Kali podniósł głowę i rzekł: + +— Wielki pies polecieć za bawołem. + +— Widziałeś? — zapytał Staś. + +— Kali widzieć. + +To rzekłszy założył na głowę polędwicę antylopy, a dwa udźce na ramiona i ruszył do wąwozu. Staś gwizdnął jeszcze kilka razy i czekał, ale widząc, że czyni to na próżno, poszedł za nim. W wąwozie Mea zajęta już była ścinaniem cierni na zeribę, Nel zaś skubiąc swymi małymi paluszkami ostatnią pentarkę zapytała: + +— Czy to na Sabę gwizdałeś? On poleciał za wami. + +— Poleciał za bawołem, którego postrzeliłem, i jestem bardzo niespokojny — odpowiedział Staś. — To są zwierzęta ogromnie zawzięte, a tak silne, że lew nawet boi się na nie napadać. Z Sabą może być źle, jeśli rozpocznie walkę z takim przeciwnikiem. + +Usłyszawszy to Nel zaniepokoiła się bardzo i oświadczyła, że nie pójdzie spać, póki Saba nie wróci. Staś widząc jej zmartwienie zły był na siebie, że nie zataił przed nią niebezpieczeństwa, i począł ją pocieszać. + +— Poszedłbym za nimi ze strzelbą — mówił — ale muszą już być bardzo daleko, a wkrótce zapadnie noc i ślady staną się niewidzialne. Bawół jest mocno strzelony i mam nadzieję, że padnie. W każdym razie osłabi go utrata krwi i jeśli nawet rzuci się na Sabę, to Saba potrafi uciec… Tak! Wróci może dopiero w nocy, ale wróci na pewno. + +I mówiąc to sam nie bardzo wierzył we własne słowa, pamiętał bowiem, co czytywał o niesłychanej mściwości afrykańskiego bawołu, który nawet ciężko ranny obiega kołem i zasadza się przy ścieżce, którą idzie myśliwy, a potem atakuje niespodzianie, porywa go na rogi i wyrzuca w górę. Z Sabą mogło się łatwo wydarzyć coś podobnego, nie mówiąc o innych niebezpieczeństwach, które groziły mu w powrotnej drodze — w nocy. + +Jakoż niebawem noc zapadła. Kali i Mea urządzili zeribę, rozpalili ogień i zajęli się wieczerzą. Saba nie wracał. + +Nel strapiona była coraz więcej i w końcu zaczęła płakać. + +Staś zmusił ją nieledwie, żeby się położyła, obiecując, że będzie czekał na Sabę, a jak tylko się rozwidni, pójdzie sam go szukać i przyprowadzi. Nel poszła wprawdzie pod namiot, ale co chwila wychylała główkę spod jego skrzydeł pytając, czy pies nie wrócił. Sen zmorzył ją dopiero po północy, gdy Mea wyszła, by zastąpić Kalego, który czuwał nad ogniem. + +— Czemu córka księżyca płakać? — zapytał Stasia młody Murzyn, gdy obaj pokładli się do snu na czaprakach. — Kali tego nie chce. + +— Żal jej Saby, którego bawół pewno zabił. + +— A może nie zabił — odrzekł czarny chłopak. + +Po czym umilkli i Staś zasnął głęboko. Było jednak jeszcze ciemno, gdy się obudził, albowiem począł mu dokuczać chłód. Ogień przygasł. Mea, która miała go pilnować, zdrzemnęła się i od pewnego czasu przestała dorzucać chrustu na węgle. + +Wojłok, na którym spał Kali, był pusty. + +Staś sam dorzucił paliwa, po czym trącił Murzynkę i spytał: + +— Gdzie jest Kali? + +Chwilę patrzyła na niego nieprzytomnie, po czym roztrzeźwiwszy się należycie rzekła: + +— Kali wziął miecz Gebhra i poszedł za zeribę. Myślałam, że chce naciąć więcej chrustu, ale on wcale nie wrócił. + +— Dawno wyszedł? + +— Dawno. + +Staś czekał przez pewien czas, ale gdy Murzyna nie było długo widać, mimo woli zadał sobie pytanie: + +— Uciekł? + +I serce ścisnęło mu się przykrym uczuciem, jakie budzi zawsze niewdzięczność ludzka. Przecie on ujmował się za tym Kalim i bronił go wówczas, gdy Gebhr znęcał się nad nim po całych dniach, a następnie ocalił mu życie. Nel była zawsze dla niego dobra i płakała nad jego niedolą, a oboje obchodzili się z nim jak najlepiej. On zaś uciekł! Sam przecie mówił, że nie wie, w której stronie leżą osady Wa-hima, i że nie zdołałby do nich trafić, a jednak uciekł! Stasiowi znów przypomniały się podróże afrykańskie czytane w Port-Saidzie i opowiadania podróżników o głupocie Murzynów, którzy porzucają ładunki i uciekają nawet wówczas, gdy ucieczka grozi im niechybną śmiercią. Oczywiście, że i Kali, mając za całą broń tylko sudański miecz Gebhra, musi umrzeć z głodu lub — o ile nie wpadnie w ponowną niewolę u derwiszów — stać się łupem dzikich zwierząt. + +— Ach! Niewdzięcznik i głupiec! + +Staś począł następnie rozmyślać i nad tym, o ile podróż bez Kalego będzie trudniejsza dla nich i kłopotliwsza, a praca cięższa. Poić konie i pętać na noc, rozpinać namiot, budować zeribę, pilnować w czasie drogi, by nie poginęły zapasy i juki z rzeczami, obdzierać i dzielić zabitą zwierzynę — wszystko to, z braku młodego Murzyna, miało teraz spaść na niego, a on przyznawał w duchu, że o niektórych czynnościach, na przykład o obdzieraniu ze skóry zwierzyny, nie ma najmniejszego pojęcia. + +„Ha! trudno — rzekł sobie — trzeba!…” + +Tymczasem słońce wysunęło się zza widnokręgu i — jak zawsze bywa pod zwrotnikami — dzień zrobił się w jednej chwili. Nieco później woda do mycia, którą Mea przygotowała na noc dla panienki, poczęła chlupać pod namiotem, co znaczyło, że Nel wstała i ubiera się. Jakoż wkrótce ukazała się ubrana już, ale z grzebieniem w ręku i z nastroszoną jeszcze czuprynką. + +— A Saba? — zapytała. + +— Nie ma go dotąd. + +Usta dziewczynki poczęły zaraz drgać. + +— Może jeszcze wróci — rzekł Staś. — Pamiętasz, że na pustyni nie bywało go czasem po dwa dni, a potem zawsze nas doganiał. + +— Mówiłeś, że pójdziesz go poszukać?… + +— Nie mogę. + +— Dlaczego, Stasiu? + +— Bo nie mogę zostawić cię tylko z Meą w wąwozie. + +— A Kali? + +— Kalego nie ma. + +I zamilkł nie wiedząc sam, czy ma jej powiedzieć całą prawdę; ale ponieważ rzecz nie mogła się ukryć, więc pomyślał, że lepiej jest wyjawić ją od razu. + +— Kali zabrał miecz Gebhra — rzekł — i w nocy poszedł nie wiadomo dokąd. Kto wie, czy nie uciekł. Murzyni często tak robią, nawet na własną zgubę. Żal mi go… Ale może jeszcze zrozumie, że głupstwo zrobił, i… + +Dalsze słowa przerwało mu radosne szczekanie Saby, które napełniło cały wąwóz. Nel rzuciła grzebień na ziemię i chciała biec na spotkanie — wstrzymały ją jednak ciernie zeriby. + +Staś począł je co prędzej rozrzucać, zanim wszelako otworzył przejście, naprzód zjawił się Saba, a za nim Kali, tak świecący i mokry od rosy jakby po największym deszczu. + +Radość ogromna ogarnęła oboje dzieci i gdy Kali, nie mogąc złapać tchu ze zmęczenia, znalazł się za płotem zeriby, Nel zarzuciła mu swoje białe rączki na czarną szyję i uściskała go z całej siły. + +A on rzekł: + +— Kali nie chce widzieć bibi płakać, więc Kali znaleźć psa. + +— Dobry Kali! — odpowiedział Staś klepiąc go po ramieniu. — A nie bałeś się spotkać w nocy lwa albo pantery? + +— Kali bać się, ale Kali pójść — odpowiedział chłopak. + +Słowa te zjednały mu jeszcze bardziej serca dzieci. Staś na prośby Nel wydobył z jednego toboła sznurek szklanych paciorków, w które przy wyjeździe z Omdurmanu zaopatrzył ich Grek Kaliopuli, i przyozdobił nim wspaniale szyję Kalego, ów zaś, uszczęśliwiony z podarku, spojrzał zaraz z wielką dumą na Meę i rzekł: + +— Mea nie mieć paciorków, a Kali mieć, bo Kali jest „wielki świat”. + +W ten sposób zostało nagrodzone poświęcenie czarnego chłopca. Saba natomiast otrzymał ostrą burę, z której po raz wtóry od czasu służby u Nel dowiedział się, że jest zupełnie brzydki i że jeśli jeszcze raz zrobi coś podobnego, to będzie prowadzony na sznurku jak małe szczenię. On słuchał tego kiwając w dość dwuznaczny sposób ogonem. Nel jednak twierdziła, iż widać mu było z oczu, że się wstydzi i że z pewnością się zaczerwienił, czego nie można było zobaczyć tylko dlatego, że ma paszczę pokrytą sierścią. + +Potem nastąpiło śniadanie złożone z wybornych dzikich fig i z combra gnu, a podczas śniadania Kali opowiadał swe przygody. Staś zaś tłumaczył je nie rozumiejącej języka ki-swahili Nel na angielski. Bawół, jak się pokazało, uciekł daleko. Kalemu trudno było znaleźć ślad, ponieważ noc była bezksiężycowa. Na szczęście dwa dni przedtem padał deszcz i ziemia nie była zbyt twarda, skutkiem czego racice ciężkiego zwierzęcia wybijały w niej zagłębienia. Kali szukał ich za pomocą palców u nóg i szedł długo. Bawół padł wreszcie i musiał paść nieżywy, gdyż nie było żadnych śladów walki między nim a Sabą. Gdy Kali ich znalazł, Saba zżarł już był większą część przedniej łopatki bawołu, ale choć więcej już jeść nie mógł, nie pozwalał jednak zbliżyć się do mięsa dwom hienom i kilkunastu szakalom, które stały naokół czekając, aż silniejszy drapieżnik ukończy ucztę i odejdzie. + +Chłopiec skarżył się, że pies warczał także i na niego, ale on wówczas zagroził mu gniewem „pana wielkiego” i bibi, po czym wziął go za obrożę i odciągnął od bawołu, a puścił dopiero w wąwozie. + +Na tym skończyło się opowiadanie nocnych przygód Kalego, po czym wszyscy w dobrych humorach siedli na konie i pojechali dalej. + +Jedna tylko długonoga Mea, lubo cicha i pokorna, spoglądała z zazdrością na naszyjnik młodego Murzyna i na obrożę Saby i myślała ze smutkiem w duszy: + +„Oni obaj są «wielki świat», a ja mam tylko mosiężną obrączkę na jednej nodze.” + + + +ROZDZIAŁ XXIV + +Przez następne trzy dni jechali wciąż wąwozem i zawsze w górę. Dni były przeważnie upalne, noce na przemian chłodne albo parne. Zbliżała się pora dżdżysta. Zza widnokręgu wysuwały się tu i ówdzie chmury, białe jak mleko, ale głębokie i zawalne. Stronami widać było już smugi dżdżu i dalekie tęcze. Nad ranem trzeciego dnia jedna z takich chmur pękła nad ich głowami jak beczka, z której zleciała obręcz, i pokropiła ich ciepłym i obfitym, ale na szczęście krótkotrwałym deszczem. Potem pogoda uczyniła się jednak piękna i mogli jechać dalej. Pentarki ukazywały się znów w takiej ilości, że Staś strzelał do nich nie zsiadając z konia i zabił w ten sposób pięć sztuk, co licząc nawet z Sabą aż nadto starczyło na jednorazowy posiłek. Podróż w odświeżonym powietrzu nie była wcale uciążliwa, a obfitość zwierzyny i wody usuwała obawę głodu i pragnienia. W ogóle szło im łatwiej, niż się spodziewali, toteż Stasia nie opuszczał dobry humor i jadąc obok dziewczynki gwarzył z nią wesoło, a chwilami i żartował: + +— Wiesz co, Nel — mówił, gdy na chwilę zatrzymali konie pod wielkim drzewem chlebowym, z którego Kali z Meą obcinali podobne do ogromnych melonów owoce — czasem mi się zdaje, że ja jestem błędny rycerz. + +— A co to jest błędny rycerz? — zapytała Nel zwracając ku niemu swą śliczną główkę. + +— Dawno, dawno temu, w średnich wiekach, byli tacy rycerze, którzy jeździli po świecie i szukali przygód. Walczyli z olbrzymami i smokami i wiesz? Każdy miał swoją damę, którą opiekował się i której bronił. + +— To ja jestem taka dama? + +Staś zastanowił się przez chwilę, po czym odrzekł: + +— Nie — tyś na to za mała. Tamte wszystkie były dorosłe. + +I ani przez głowę mu nie przeszło, że może żaden błędny rycerz nie uczynił tyle dla swojej damy, ile on dla tej małej siostrzyczki — po prostu wydawało mu się, że to, co czynił, rozumiało się samo przez się. + +Lecz Nel uczuła się pokrzywdzona jego słowami, więc wysunąwszy z nadąsaną minką usta rzekła: + +— A mówiłeś raz w pustyni, że postąpiłam jak osoba trzynastoletnia? Aha! + +— No to raz. Ale masz lat osiem. + +— To za dziesięć będę miała osiemnaście! + +— Wielka rzecz! A ja dwudziesty czwarty! W takim wieku człowiek nie myśli już o żadnych damach, bo ma co innego do roboty. Rozumie się! + +— A co będziesz robił? + +— Będę inżynierem albo marynarzem, albo jeśli w Polsce będzie wojna, to pojadę się bić jak mój ojciec. + +Ona zaś spytała niespokojnie: + +— Ale wrócisz do Port-Saidu? + +— Pierwej musimy tam powrócić oboje. + +— Do tatusia! — odpowiedziała dziewczynka. + +I oczy jej zamgliły się smutkiem i tęsknotą. Na szczęście nadleciało w tej chwili stadko prześlicznych papug, szarych, z różowymi głowami i z różową podszewką pod spodem skrzydeł. Dzieci zapomniały natychmiast o poprzedniej rozmowie i poczęły śledzić oczyma ich lot. + +Stadko zakręciło nad grupą euforbii i spadło na rosnący opodal sykomor, wśród którego gałęzi rozległy się zaraz głosy podobne do gadatliwej narady lub kłótni. + +— To są papugi, które najłatwiej uczą się mówić — rzekł Staś. — Gdy zatrzymamy się gdzie na dłużej, postaram się złapać taką dla ciebie. + +— O Stasiu! Dziękuję! — odpowiedziała z radością Nel. — Będzie się nazywała Daisy… + +Tymczasem Mea i Kali naobcinawszy owoców z chlebowca, obładowali nimi konie i mała karawana ruszyła dalej. Po południu zaczęło się jednak znów chmurzyć i chwilami przelatywały krótkie dżdże napełniając wodą wszystkie załamy i wgłębienia gruntu. Kali przepowiadał wielką ulewę, więc Stasiowi przyszło dc głowy, że wąwóz, który zacieśniał się znów coraz bardziej, nie będzie dość bezpiecznym na noc schronieniem, albowiem zmienić się może w potok. Z tego powodu postanowił nocować na górze, a postanowienie to ucieszyło i Nel, zwłaszcza gdy wysłany na zwiady Kali powrócił i oświadczył, że niedaleko znajduje się lasek złożony z rozmaitych drzew, a w nim dużo małych małpek, nie tak brzydkich i złych jak pawiany, które spotykali dotychczas. + +Trafiwszy zatem na miejsce, w którym ściany skalne były niskie i rozchylały się łagodnie, wyprowadzili konie i zanim się ściemniło, roztasowali się na nocleg. Namiot Nel stanął w miejscu wysokim i suchym, pod wielkim kopcem termitów, który zamykał całkiem przystęp z jednej strony i ułatwiał przez to robotę zeriby. + +Blisko wznosiło się potężne drzewo o szeroko rozpostartych konarach, te zaś, okryte gęstym liściem, mogły dać dobrą ochronę od deszczu. Przed zeribą rosły pojedyncze kępy drzew, a dalej zbity i powiązany pnączami las, ponad którym wystrzelały wysoko korony jakichś dziwacznych palm, podobne jakby do olbrzymich wachlarzy albo do rozwiniętych pawich ogonów. + +Staś dowiedział się od Kalego, że przed drugą porą dżdżystą, a więc w jesieni, niebezpiecznie jest nocować pod tymi palmami, albowiem dojrzałe wówczas, ogromne ich owoce obrywają się niespodzianie i spadają ze znacznej wysokości z taką siłą, że mogą zabić człowieka, a nawet i konia. Obecnie jednak owoce były dopiero w zawiązku, i z dala, zanim słońce zaszło, widać było pod koronami śmigające małe małpeczki, które w wesołych skokach uganiały się wzajem za sobą. + +Staś wraz z Kalim przygotowali wielki zapas drzewa, tak aby starczyło go na całą noc, a ponieważ chwilami zrywały się silne podmuchy gorącego wiatru, więc wzmocnili zeribę kołkami, które młody Murzyn pozaostrzał mieczem Gebhra i pozatykał w ziemię. Ostrożność ta nie była wcale zbyteczna, gdyż silny wicher mógł porozrzucać kolczaste gałęzie, z których wzniesiona była zeriba i ułatwić napad drapieżnikom. + +Jednakże zaraz po zachodzie słońca wiatr ustał, natomiast powietrze stało się parne i ciężkie. W przerwach między chmurami przeświecały z początku tu i ówdzie gwiazdy, ale następnie noc zapadła zupełnie czarna, tak że na krok nie było nic widać. Mali wędrowcy zgromadzili się przy ogniu, nasłuchując wrzasków i skrzeczenia małp, które w pobliskim lesie czyniły prawdziwy jarmark. Wtórowało im skomlenie szakali i rozmaite inne nieznane głosy, w których znać było niepokój i strach przed tym, co pod osłoną ciemności grozi w puszczy każdej żywej istocie. + +Nagle zrobiło się cicho jak makiem siał, albowiem w mrocznych głębinach rozległo się stękanie lwa. + +Konie, które pasły się opodal wśród młodej dżungli, poczęły zbliżać się do światła, podskakując na spętanych przednich nogach, waleczny zaś zwykle Saba zjeżył sierść i z wciśniętym ogonem tulił się do ludzi szukając widocznie ich opieki. + +Stękanie rozległo się znowu — rzekłbyś, spod ziemi — głębokie, ciężkie, wysilone, jakby zwierz z trudnością wydobywał je ze swych potężnych płuc. Szło nisko nad ziemią, na przemian wzmagało się i cichło, przechodząc chwilami w głuche, ogromne, posępne jęki. + +— Kali! dorzuć do ognia! — ozwał się Staś. + +Murzyn dorzucił tak skwapliwie na ognisko naręcze gałęzi, że naprzód buchnęły całe snopy iskier, po czym dopiero strzelił w górę wysoki płomień. + +— Stasiu, lew nas nie napadnie?… prawda? — szeptała Nel pociągając chłopca za rękaw. + +— Nie. Nie napadnie. Patrz, jaka zeriba wysoka… + +I mówiąc tak wierzył istotnie, że niebezpieczeństwo im nie grozi, ale lękał się o konie, które coraz bliżej cisnęły się do płotu i mogły go stratować. + +Tymczasem stękanie przeszło w przeciągły grzmiący ryk, od którego truchleje wszelkie żywe stworzenie, a ludziom, nawet nie znającym trwogi, drgają tak nerwy, jak drgają szyby od dalekich strzałów armatnich. + +Staś rzucił przelotne spojrzenie na Nel i widząc jej trzęsącą się bródkę i wilgotne oczy rzekł: + +— Nie bój się! nie płacz! + +A ona odpowiedziała tak samo jak niegdyś w pustyni: + +— Ja nie chcę płakać… tylko mi się… oczy pocą! Oj! + +Ostatni wykrzyk wyrwał jej się z ust dlatego, że w tej chwili od strony lasu zagrzmiał drugi ryk jeszcze potężniejszy od pierwszego, bo bliższy. Konie poczęły wprost pchać się na zeribę i gdyby nie długie i twarde jak stal kolce akacjowych gałęzi, byłyby ją przełamały. Saba warczał i zarazem drżał jak liść, Kali zaś jął powtarzać przerywanym głosem: + +— Panie! dwa! dwa!… dwa!… + +A lwy, poczuwszy się wzajem, nie ustawały teraz ryczeć i straszliwy koncert trwał w ciemnościach ciągle, albowiem gdy jeden zwierz milknął, poczynał drugi. Staś nie mógł wkrótce rozpoznać, skąd dochodzą ich głosy, gdyż echo powtarzało je w wąwozie, skała odsyłała je skale, szły górą i dołem, napełniały las, dżunglę, nasycały całą ciemność grzmotem i trwogą. + +Jedna tylko rzecz zdawała się chłopcu pewna, a mianowicie, że zbliżały się coraz bardziej. Kali zmiarkował również, że lwy obiegają obozowisko zataczając coraz mniejsze kręgi i że powstrzymywane od napadu tylko blaskiem płomienia wypowiadają rykiem swe niezadowolenie i obawę. + +Widocznie jednak i on sądził, że niebezpieczeństwo grozi jedynie koniom, gdyż rozstawiwszy palce rzekł: + +— Lwy zabić jeden, zabić dwa — nie wszystkie! nie wszystkie!… + +— Dorzuć do ognia! — powtórzył Staś. + +Buchnął znów żywszy płomień; ryki ustały nagle. Ale Kali podniósł głowę i patrząc w górę począł nasłuchiwać. + +— Co tam? — zapytał Staś. + +— Deszcz! — odrzekł Murzyn. + +Staś nastawił z kolei uszu. Konary drzewa osłaniały namiot i całą zeribę, więc na ziemię nie spadła jeszcze żadna kropla, ale w górze słychać było szelest liści. Ponieważ parnego powietrza nie poruszał najmniejszy powiew, łatwo się było domyślić, że to deszcz poczyna szemrać w gęstwinie. + +Szelest wzmagał się z każdą chwilą i po niejakim czasie dzieci ujrzały krople spływające z liści, podobne przy blasku ognia do wielkich, różowych pereł. Jak przepowiedział Kali, rozpoczynała się ulewa. Szelest zmienił się w szum. Spadało coraz więcej kropel, a wreszcie przez gęstwę poczęły przenikać całe sznurki wody. + +Ognisko pociemniało. Próżno Kali dorzucał całe naręcza. Z wierzchu mokre gałęzie dymiły tylko, a od spodu syczały węgle — i płomień co się wzmógł, to przygasał. + +— Gdy ulewa zaleje ogień, będzie nas broniła jeszcze zeriba — rzekł Staś dla uspokojenia Nel. + +Po czym wprowadził dziewczynkę pod namiot i otulił ją pledem, ale sam wyszedł co prędzej, gdyż krótkie, urywane ryki ozwały się na nowo. Tym razem rozległy się one znacznie bliżej i brzmiała w nich jakby radość. + +Ulewa potężniała z każdą chwilą. Deszcz dudnił po twardych liściach nabaku i pluskał. Gdyby ognisko nie było pod osłoną konarów, byłoby zgasło od razu, ale i tak unosił się nad nim przeważnie dym, wśród którego przebłyskiwały wąskie, błękitne płomyki. Kali dał za wygraną i nie dokładał więcej suszu. Natomiast, zarzuciwszy naokoło drzewa powróz, wspinał się za pomocą niego coraz wyżej po pniu. + +— Co robisz? — zawołał Staś. + +— Kali włazić na drzewo. + +— Po co? — krzyknął chłopiec, oburzony samolubstwem Murzyna. + +Jasna, przeraźliwa błyskawica rozdarła ciemność, a odpowiedź Kalego zgłuszył nagły grzmot, który wstrząsnął niebem i puszczą. Jednocześnie zerwał się wicher, targnął konarami drzewa, rozmiótł w mgnieniu oka ognisko, porwał rozżarzone jeszcze pod popiołem węgle i wraz ze snopami iskier poniósł je w dżunglę. + +Nieprzebita ciemność ogarnęła chwilowo obozowisko. Straszna podzwrotnikowa burza rozszalała się na ziemi i niebie. Grzmot następował po grzmocie, błyskawica po błyskawicy. Krwawe zygzaki piorunów rozdzierały czarne jak kir niebo. Na pobliskich skałach pojawiła się dziwna błękitna kula, która przez czas jakiś toczyła się wzdłuż wąwozu, a następnie buchnęła oślepiającym światłem i pękła z hukiem tak okropnym, iż zdawało się, że skały rozsypią się w proch od wstrząśnienia. + +Potem znów nastała ciemność. + +Staś zląkł się o Nel i poszedł omackiem do namiotu. Namiot, osłonięty kopcem termitów i olbrzymim pniem, stał jeszcze, ale pierwsze silniejsze uderzenie wichru mogło potargać sznury i ponieść go Bóg wie dokąd. A wicher to opadał, to zrywał się ze wściekłą siłą, niosąc fale dżdżu i całe chmary liści i gałęzi nałamanych w pobliskim lesie. Stasia ogarnęła rozpacz. Nie wiedział, czy zostawić Nel w namiocie, czy ją z niego wyprowadzić. W pierwszym razie mogła zaplątać się w sznury i zostać porwana wraz ze zwojami płótna, w drugim groziło jej przemoczenie i także porwanie, gdyż i Staś, lubo bez porównania silniejszy, z największym trudem utrzymywał się na nogach. + +Sprawę rozstrzygnął wicher, który w chwilę później porwał dach namiotu. Płócienne ściany nie dawały już żadnego schronienia. Nie pozostawało nic innego, jak czekać na przejście burzy, w ciemnościach, wśród których krążyły dwa lwy. + +Staś przypuszczał, że może i one schroniły się w pobliskim lesie przed nawałnicą, ale był zupełnie pewien, że po jej przejściu wrócą. Grozę położenia zwiększało i to, że wiatr rozmiótł do szczętu zeribę. + +Wszystko groziło zgubą. Strzelba Stasia nie mogła przydać się na nic. Jego energia również. Wobec burzy, piorunów, huraganu, dżdżu, ciemności i wobec lwów, które przytaiły się może o kilka kroków, czuł się bezbronny i bezradny. Szarpane wichrem płócienne ściany oblewały ich ze wszystkich stron wodą, więc otoczywszy ramieniem Nel wyprowadził ją z namiotu, po czym oboje przytulili się do pnia nabaku czekając śmierci lub bożego zmiłowania. + +A wtem, między jednym a drugim uderzeniem wiatru, doszedł ich głos Kalego zaledwie dosłyszalny wśród pluskania dżdżu: + +— Panie wielki, na drzewo! na drzewo! + +I jednocześnie koniec spuszczonego z góry mokrego sznura dotknął ramienia chłopca. + +— Przywiązać bibi, a Kali ją wciągnąć! — wołał dalej Murzyn. + +Staś nie wahał się ani chwili. Otuliwszy Nel wojłokiem, by powróz nie wpił się w jej ciało, obwiązał ją nim w pasie, następnie podniósł na wyciągniętych ramiona w górę i zawołał: + +— Ciągnij! + +Pierwsze konary drzewa wyrastały dość nisko, więc powietrzna podróż Nel trwała krótko. Kali chwycił ją niebawem swymi silnymi rękoma i umieścił między pniem a olbrzymim konarem, gdzie było dość miejsca nawet i na pół tuzina takich drobnych istotek. Żaden wiatr nie mógł jej stamtąd wydmuchnąć, a prócz tego, chociaż po całym drzewie spływała woda, jednakże gruby na kilkanaście stóp pień chronił ją przynajmniej od nowych fal deszczu, niesionych przez wicher ukośnie. + +Zabezpieczywszy małą bibi Murzyn spuścił znów powróz dla Stasia, lecz ów jak kapitan, który z tonącego okrętu ustępuje ostatni, kazał włazić przed sobą Mei. + +Kali nie potrzebował jej wcale ciągnąć, gdyż w jednej chwili wdrapała się po powrozie z taką wprawą i zręcznością, jakby była rodzoną siostrą szympansa. Stasiowi poszło znacznie trudniej, lecz i on dość był na to dobrym gimnastykiem, by przezwyciężyć ciężar własnego ciała oraz strzelby i kilkunastu naboi, którymi napełnił kieszenie. + +W ten sposób wszyscy czworo znaleźli się na drzewie. + +Staś tak przyzwyczaił się myśleć w każdym położeniu o Nel, że i teraz zajął się przede wszystkim sprawdzeniem czy jej nie grozi upadek, czy ma dosyć miejsca i czy może wygodnie się położyć. Uspokojony pod tym względem począł łamać głowę, jak by zabezpieczyć ją od deszczu. Ale na to nie było rady. Zbudować jakiś daszek nad jej głową byłoby łatwo w dzień, ale teraz otaczała ich taka ciemność, że nie widzieli się wzajem wcale. Gdybyż przynajmniej ta burza przeszła i gdyby udało się rozpalić ogień, można by osuszyć ubranie Nel! Staś z rozpaczą myślał, że przemoczona do ostatniej nitki dziewczynka dostanie niezawodnie nazajutrz pierwszego ataku febry. + +Bał się, że nad ranem, po burzy, zrobi się chłodno, jak bywało poprzednich nocy. Dotychczas jednak uderzenia wiatru były raczej gorące i deszcz jak ugrzany. Dziwiła tylko Stasia jego uporczywość, gdyż wiedział, że burze podzwrotnikowe im bardziej szaleją, tym trwają krócej. + +Po długim dopiero czasie ucichły grzmoty i uderzenia wiatru osłabły, ale deszcz padał ciągle mniej wprawdzie ulewny niż poprzednio, ale ciężki i tak gęsty, że liście nabaku nie dawały żadnej przed nim ochrony. Z dołu dochodził szum wody, jakby cała dżungla zmieniła się w jedno jezioro. Staś pomyślał, że w wąwozie czekałaby ich śmierć niechybna. Ogromnym żalem przejmowała go też myśl, co się stanie z Sabą — i nie śmiał mówić o nim z Nel. Miał wszelako trochę nadziei, że zmyślny pies znajdzie bezpieczny przytułek wśród skał sterczących nad wąwozem. Nie było jednak możności przyjść mu z jakąkolwiek pomocą. + +Siedzieli więc jedno przy drugim wśród rozłożystych konarów, moknąc i czekając dnia. Po upływie jeszcze kilku godzin powietrze poczęło się ochładzać i deszcz na koniec ustał. Woda spłynęła też już widocznie po pochyłości na niższe miejsca, gdyż nie było słychać plusku ni szumu. Staś zauważył poprzednich dni, że Kali umie rozniecić ogień nawet z mokrych gałęzi, przyszło mu więc do głowy, by kazać Murzynowi zejść i spróbować, czy mu się to nie uda i tym razem. Lecz w chwili, w której zwrócił się do niego, stało się coś takiego, co wszystkim czworgu zmroziło krew w żyłach. + +Oto głęboką ciszę nocną rozdarł nagle kwik koński, straszny, przeraźliwy, pełen bólu, trwogi i śmiertelnego przerażenia. Zakotłowało się coś w ciemności, rozległ się krótki charkot, następnie głuche jęki, chrapanie, drugi kwik koński, jeszcze przeraźliwszy, po czym wszystko umilkło. + +— Lwy, panie wielki! lwy zabijać konie! — szeptał Kali. + +Było coś tak okropnego w tym nocnym napadzie, w tej przemocy potworów i w tym nagłym morderstwie bezbronnych zwierząt, że Staś struchlał na chwilę i zapomniał o strzelbie. Na co zresztą przydałoby się strzelać wśród takiej ćmy? Chyba na to, by ci mordercy, jeśli światło i huk ich przestraszy, porzucili zabite konie, a pognali za tymi, które rozproszyły się i odleciały od obozowiska tak daleko, jak na spętanych nogach mogły odlecieć. + +Stasia przeszły ciarki na myśl, co by się stało, gdyby byli pozostali na dole. Przytulona do niego Nel dygotała tak, jakby już chwycił ją pierwszy atak febry, ale drzewo zabezpieczało ich przynajmniej od napadu. Kali ocalił im po prostu życie. + +Była to jednak straszna noc — najstraszniejsza w całej podróży. + +Siedzieli jak zmokłe ptaki na gałęzi, nasłuchując, co się dzieje na dole. A tam przez jakiś czas trwało głębokie milczenie, lecz niebawem ozwały się pomruki, odgłos jakby chłeptania, cmokanie oddzieranych kawałów mięsa oraz chrapliwy oddech i postękiwanie potworów. + +Woń surowizny i krwi doszła aż do drzewa, gdyż lwy ucztowały nie więcej jak o dwadzieścia kroków od zeriby. + +I ucztowały tak długo, że Stasia porwała w końcu złość. Chwycił strzelbę i wypalił w kierunku odgłosów. + +Ale odpowiedział mu tylko urywany, gniewliwy ryk, po czym rozległ się trzask gruchotanych w potężnych szczękach kości. W głębi połyskiwały błękitno i czerwono oczy hien i szakali czekających na swoją kolej. + +I tak upływały długie godziny nocy. + + + +ROZDZIAŁ XXV + +Słońce wzeszło nareszcie i rozświeciło dżunglę, kępy drzew i las. Lwy znikły, zanim pierwszy promień zabłysnął na widnokręgu. Staś kazał Kalemu rozniecić ogień, a Mei wydobyć rzeczy Nel ze skórzanego worka, w którym były upakowane, wysuszyć je i przebrać dziewczynkę jak najprędzej. Sam wziąwszy strzelbę poszedł zwiedzić obozowisko, a zarazem przypatrzyć się spustoszeniu, jakiego narobiła burza i dwaj nocni mordercy. + +Zaraz za zeribą, z której zostały tylko kołki, leżał pierwszy koń zżarty prawie do połowy, o sto kroków drugi ledwie napoczęty, a zaraz za nim trzeci z wyszarpanym brzuchem i ze zgruchotanym łbem. Wszystkie straszny przedstawiały widok, oczy bowiem miały otwarte, pełne zakrzepłego przerażenia, i wyszczerzone zęby. Ziemia była stratowana, w zagłębieniach całe kałuże krwi. Stasia porwała taka złość, że w tej chwili prawie życzył sobie, żeby zza jakiejś kępy wychyliła się kudłata głowa ociężałego po nocnej uczcie rozbójnika i żeby mógł wpakować w nią kulę. Ale musiał odłożyć zemstę na czas późniejszy, obecnie bowiem miał co innego do roboty. Należało odnaleźć i połapać pozostałe konie. Chłopiec przypuszczał, że musiały schronić się w lesie, również jak Saba, którego trupa nigdzie nie było widać. Nadzieja, że wierny towarzysz niedoli nie padł ofiarą drapieżników, uradowała tak Stasia, że nabrał lepszej otuchy, a jego radość powiększyło jeszcze odnalezienie osła. Pokazało się, że mądry długouch nie chciał nawet utrudzać się zbyt daleką ucieczką. Zaszył się po prostu na zewnątrz zeriby w kąt utworzony przez kopiec termitów i drzewo — i tam mając zabezpieczoną głowę i boki czekał, co się stanie dalej, gotów w danym razie odeprzeć napad za pomocą bohaterskiego wierzgania. Ale lwy najwidoczniej nie dostrzegły go wcale, więc gdy słońce wzeszło i niebezpieczeństwo minęło, uważał za stosowne położyć się i odpocząć po dramatycznych wrażeniach nocnych. + +Staś krążąc koło obozowiska odnalazł wreszcie na rozmiękłej ziemi wyciski kopyt końskich. Ślady szły w stronę lasu, a potem skręcały ku wąwozowi. Była to okoliczność pomyślna, albowiem połapanie koni w wąwozie nie przedstawiało wielkich trudności. O kilkanaście kroków dalej znalazło się w trawie pęto, które jeden z koni zerwał w ucieczce. Ten musiał odbiec tak daleko, że na razie można go było uważać za straconego. Natomiast dwa inne dostrzegł Staś za niską skałą, nie w samym parowie, lecz na jego brzegu. Jeden z nich tarzał się, drugi szczypał młodą jasnozieloną trawę. Oba wyglądały niesłychanie zmęczone jakby po długiej drodze. Ale światło dzienne wygnało trwogę z ich serc, gdyż powitały Stasia krótkim, przyjaznym rżeniem. Koń, który się tarzał, zerwał się na nogi, przy czym chłopiec zauważył, że i ten wyswobodził się także z pęt, na szczęście jednak wolał widocznie zostać przy towarzyszu niż uciekać, gdzie go oczy poniosą. + +Staś zostawił oba pod skałą i poszedł nad brzeg wąwozu by przekonać się, czy dalsza nim podróż jest możliwa. Jakoż obaczył, że z powodu wielkiego spadku woda już spłynęła i że dno jest prawie suche. Po chwili uwagę jego zwrócił jakiś białawy przedmiot zaplątany w pnącze zwieszające się z przeciwległej ściany skalnej. Pokazało się, że był to dach namiotu, który uderzenie wichru przyniosło aż tutaj i wbiło w gęstwinę, tak że woda nie mogła go porwać. Namiot zapewniał, bądź co bądź, małej Nel lepsze schronienie niż sklecony naprędce z gałęzi szałas, więc odnalezienie tej zguby uradowało Stasia mocno. + +Ale radość jego zwiększyła się jeszcze, gdy z niszy skalnej ukrytej nieco wyżej pod lianami wyskoczył Saba trzymający w zębach jakieś zwierzę, którego głowa i ogon zwieszały się po obu stronach jego paszczy. Potężny pies wydrapał się w mgnieniu oka na górę i złożył u nóg Stasia pręgowaną hienę z pogruchotanym grzbietem i odgryzioną nogą, po czym jął machać ogonem i poszczekiwać radośnie, jakby chciał mówić: „Stchórzyłem, wyznaję, przed lwami, ale co prawda, to i wy siedzieliście na drzewie jak pentarki. Patrz jednak, żem nie zmarnował nocy.” + +I tak był dumny z siebie, że Staś zaledwie zdołał go skłonić, by zostawił na miejscu cuchnące zwierzę i nie zanosił go w podarunku Nel. + +Gdy powrócili obaj, w obozie palił się już suty ogień, a w naczyniach wrzała woda, w której gotowały się ziarna durry, dwie pentarki i wędzone paski polędwicy z gnu. Nel była już przebrana w suchą odzież, ale wyglądała tak mizernie i blado, że Staś zląkł się o nią i wziąwszy ją za rękę, by się przekonać, czy nie ma gorączki, zapytał: + +— Nel, co tobie jest? + +— Nic, Stasiu, tylko mi się bardzo chce spać. + +— Wierzę! Po takiej nocy! Ręce, chwała Bogu, masz zimne. Ach! co to była za noc! Oczywiście, że ci się chce spać. I mnie także. Ale czy nie czujesz się chora? + +— Boli mnie trochę głowa. + +Staś położył jej dłoń na czole. Główka była zimna tak jak i ręce, to jednak dowodziło właśnie ogromnego wyczerpania i osłabienia, więc chłopiec westchnął i rzekł: + +— Zjesz coś ciepłego, a potem zaraz położysz się spać i będziesz spała aż do wieczora. Dziś pogoda przynajmniej piękna i nie będzie tak jak wczoraj. + +A Nel spojrzała na niego ze strachem. + +— Ale my tu nie będziemy nocowali? + +— Tu nie, bo tu leżą zagryzione konie; wybierzemy jakie inne drzewo lub też pojedziemy do wąwozu i tam urządzimy taką zeribę, jakiej świat nie widział. Będziesz spała tak spokojnie jak w Port-Saidzie. + +Lecz ona złożyła rączki i poczęła go prosić ze łzami, żeby jechali dalej, gdyż w tym strasznym miejscu nie będzie mogła oka zmrużyć i zachoruje z pewnością. I tak go błagała, tak powtarzała patrząc mu w oczy: „Co, Stasiu? — dobrze?” — że zgodził się na wszystko. + +— Więc pojedziemy wąwozem — rzekł — bo tam jest cień. Przyrzeknij mi tylko, że jeśli ci zbraknie sił albo będzie ci słabo, to mi powiesz. + +— Nie zbraknie, nie zbraknie! Przywiążesz mnie do siodła i usnę w drodze doskonale. + +— Nie. Siądę na tego samego konia i będę cię trzymał, Kali i Mea pojadą na drugim, a osioł poniesie namiot. + +— Dobrze! dobrze! + +— Zaraz po śniadaniu musisz się trochę przespać. Nie możemy i tak wyruszyć przed południem, ponieważ jest dużo do roboty. Trzeba połapać konie, złożyć namiot, urządzić inaczej juki. Część rzeczy zostawimy, bo teraz mamy wszystkiego dwa konie. Zejdzie nam na tym parę godzin, a ty tymczasem prześpisz się i wzmocnisz. Dziś będzie upał, ale pod drzewem cienia nie zbraknie. + +— A ty i Mea, i Kali? Mnie tak przykro, że ja jedna będę spała, a wy się musicie męczyć… + +— Owszem, znajdzie się i dla nas czas. O mnie się nie troszcz. Ja w Port-Saidzie w czasie egzaminów nie sypiałem często po całych nocach, o czym nawet i mój ojciec nie wiedział… Koledzy nie sypiali także. Ale co mężczyzna, to nie taka mała mucha jak ty. Nie masz pojęcia, jak dziś wyglądasz… zupełnie jak szklana! Zostały tylko oczy i czupryna, a twarzy wcale nie ma. + +Mówił to żartobliwie, ale w duszy się bał, gdyż przy mocnym świetle dziennym Nel miała twarz po prostu chorą, i po raz pierwszy zrozumiał jasno, że jeśli tak dalej pójdzie, to biedne dziecko nie tylko może, ale i musi umrzeć. I na tę myśl zadygotały pod nim nogi, albowiem poczuł nagle, że w razie jej śmierci on także nie miałby ani po co żyć, ani po co wracać do Port-Saidu. + +„Bo cóż bym wtedy miał do roboty?” — pomyślał. + +Na chwilę odwrócił się, by Nel nie dostrzegła w jego oczach żalu i lęku, a następnie poszedł do złożonych pod drzewem rzeczy, odrzucił wojłok, którym była okryta szkatułka z nabojami, otworzył ją i począł czegoś szukać. + +Chował tam w małej szklanej flaszce ostatni proszek chininy i strzegł go jak oka w głowie na „czarną godzinę”, to jest na wypadek, gdyby Nel dostała febry. Ale teraz był prawie pewien, że po takiej nocy pierwszy atak przyjdzie niezawodnie, więc postanowił mu zapobiec. Czynił to z ciężkim sercem, myśląc o tym, co będzie później, i gdyby nie to, że mężczyźnie i naczelnikowi karawany nie wypadało płakać, byłby się nad tym ostatnim proszkiem rozpłakał. + +Więc chcąc pokryć wzruszenie przybrał wielce surową minę i wróciwszy do dziewczynki rzekł: + +— Nel, weź przed jedzeniem resztę chininy. + +Ona zaś spytała: + +— A jeśli ty dostaniesz febry? + +— To się będę trząsł. Weź, mówię ci. + +Wzięła bez dalszego oporu, albowiem od czasu jak pozabijał Sudańczyków, bała się go trochę mimo wszelkich starań, jakimi ją otaczał, i dobroci, jaką jej okazywał. Zasiedli potem do śniadania i po zmęczeniu nocnym gorący rosół z pentarki smakował im wybornie. Nel zasnęła zaraz po posiłku i spała przez kilka godzin. Staś, Kali i Mea urządzili przez ten czas karawanę, przynieśli z wąwozu wierzch namiotu, posiodłali konie, objuczyli i osła — i zakopali pod korzeniami nabaku te rzeczy, których nie mogli zabrać. Sen morzył ich przy tej robocie okropnie, ale Staś z obawy, by nie zaspać, pozwolił sobie i im na krótką tylko drzemkę. + +Była może godzina druga, gdy wyruszyli w dalszą drogę. Staś trzymał przed sobą Nel, Kali jechał z Meą na drugim koniu. Nie zjechali jednak od razu do parowu, ale posuwali się między jego brzegiem a lasem. Młoda dżungla podrosła przez tę jedną dżdżystą noc bardzo znacznie, grunt jednak pod nią był czarny i nosił ślady ognia. Łatwo było odgadnąć, że albo przechodził tędy ze swoim oddziałem Smain, albo że pożar przygnany z daleka wichrem, leciał suchą dżunglą i wreszcie trafiwszy na wilgotny las przesunął się niezbyt szerokim szlakiem między nim a wąwozem i poszedł dalej. Stasiowi chciało się sprawdzić, czy na tym szlaku nie znajdą się jakie ślady obozowisk Smaina albo wyciski kopyt — i z przyjemnością przekonał się, że nic podobnego nie było widać. Kali, który się na takich rzeczach znał dobrze, twierdził stanowczo, że ogień musiał być przyniesiony przez wiatr i że od tego czasu upłynęło już dni kilkanaście. + +— To dowodzi — zauważył Staś — że Smain ze swoimi mahdystami jest już Bóg wie gdzie — i że w żadnym razie nie wpadniemy w jego ręce. + +Po czym oboje z Nel zaczęli przypatrywać się ciekawie roślinności, ponieważ dotychczas nigdy nie przejeżdżali tak blisko podzwrotnikowego lasu. Jechali teraz samym jego brzegiem, aby mieć nad głową cień. + +Ziemia tu była wilgotna i miękka, zarośnięta ciemnozielonawą trawą, mchami i paprocią. Gdzieniegdzie leżały stare, spróchniałe pnie, pokryte jakby kobiercem, prześlicznymi storczykami o pstrych, podobnych do motyli kwiatach, z również pstrym dzbankiem w środku korony. Gdzie dochodziło słońce, tam ziemia złociła się od innych dziwnych storczyków, drobnych i żółtych, w których dwa płatki kwiatu wznosząc się po bokach płatka trzeciego czyniły podobieństwo do głowy zwierzątka, o dużych, ostro zakończonych uszach. W niektórych miejscach las podszyty był krzakami dzikiego jaśminu, upiętymi w girlandy z cienkich pnączów kwitnących różowo. Płytkie parowy i wgłębienia porastały paprocie zbite w jeden nieprzenikniony gąszcz: to niskie i rozłożyste, to wysokie, z pniami poobwijanymi jakby kądzielą, sięgające aż do pierwszych konarów drzew i rozpostarte pod nimi w delikatną, zieloną koronkę. W głębi nie było jednolitych drzew: daktylowce, rafie, palmy wachlarzowe, sykomory, chlebowce, euforbie, olbrzymie odmiany senecjonów, akacji, drzewa o uliścieniu ciemnym i lśniącym, i jasnym lub czerwonym jak krew, rosły obok siebie, pień przy pniu, splątane gałęziami, z których strzelały kwiaty żółte i purpurowe, podobne do świeczników. W niektórych ostępach nie było wcale widać drzew, gdyż od ziemi aż do wierzchołków pokrywały je pnącza przerzucając się z pnia na pień, tworząc jakby wielkie litery: W i M, zwieszając się na kształt festonów, firanek i całych kotar. Liany kauczukowe dusiły wprost w tysiącznych wężowych skrętach drzewa i zmieniały je w piramidy zasypane białym kwieciem jak śniegiem. Naokół większych lianów obwijały się mniejsze i gmatwanina stawała się tak niesłychana, że przetwarzała się niemal w ścianę, przez którą ani człowiek, ani zwierz nie zdołałby się przedrzeć. Miejscami tylko, gdzie przedzierały się słonie, których sile nic nie potrafi się oprzeć, były powybijane w gąszczu jakby głębokie i kręte korytarze. + +Śpiewu ptaków, który tak umila lasy europejskie, nie było wcale słychać, natomiast wśród wierzchołków drzew rozlegały się najdziwaczniejsze wołania, podobne to do odgłosu, jaki wydaje piła, to do bicia w kotły, to do klekotania bocianów, to do skrzypienia starych drzwi, to do klaskania w ręce, do miauczenia kotów lub nawet do głośnej podnieconej rozmowy ludzkiej. Kiedy niekiedy wzbijało się ponad drzewa stadko papug szarych, zielonych, białych lub gromadka jaskrawo upierzonych tukanów, o cichym falistym locie. Na śnieżnym tle kauczukowych pnączy migały niekiedy jak leśne duchy małe małpki żałobniczki, czarne zupełnie, z wyjątkiem białego ogona, białych pasów po bokach i takichże faworytów otaczających twarz barwy węgla. + +Dzieci patrzyły z podziwem na ten dziewiczy las, na który może jeszcze nigdy nie spojrzały oczy białego człowieka. Saba dawał co chwila nurka w gąszcze, skąd dochodziło jego wesołe szczekanie. Małą Nel pokrzepiła chinina, śniadanie i wypoczynek. Twarzyczka jej ożywiła się i nabrała lekkich kolorów, oczki patrzyły weselej. Co chwila wypytywała Stasia o nazwy rozmaitych drzew i ptaków, a on odpowiadał, jak umiał. Na koniec oświadczyła, że chce zejść z konia i nazbierać dużo kwiatów. + +Lecz chłopak uśmiechnął się i odrzekł: + +— Zaraz by cię tam zjadły siafu. + +— Co to siafu? czy to co gorszego od lwa? + +— I gorszego, i nie gorszego. To są mrówki kąsające ogromnie. Pełno ich na gałęziach, z których spadają ludziom na plecy jak deszcz ognisty. Ale chodzą i po ziemi. Spróbuj tylko zsiąść z konia i pójść trochę w las, a zaraz zaczniesz podskakiwać i piszczeć jak małpka. Nawet od lwa łatwiej się obronić. Czasem idą w ogromnych szeregach i wtedy wszystko im ustępuje z drogi. + +— Ale ty dałbyś sobie z nimi radę? + +— Ja? Rozumie się! + +— A jak? + +— Za pomocą ognia albo ukropu. + +— Ty to sobie zawsze potrafisz poradzić — rzekła z głębokim przekonaniem. + +Stasiowi pochlebiły wielce te słowa, więc odpowiedział zarozumiale, ale zarazem i wesoło: + +— Byleś była tylko zdrowa, to resztę możesz zdać na mnie. + +— Mnie już nawet i głowa nie boli. + +— Chwała Bogu, chwała Bogu! + +Tak rozmawiając minęli las, który jednym tylko bokiem dochodził do parowu. Słońce stało jeszcze wysoko na niebie i dopiekało potężnie, gdyż pogoda uczyniła się wspaniała i na niebie nie było żadnej chmurki. Konie oblały się potem, a Nel poczęła bardzo narzekać na gorąco. Z tego powodu Staś upatrzywszy odpowiednie miejsce skręcił do wąwozu, w którym zachodnia ściana rzucała głęboki cień. Było tam chłodniej i woda, pozostała we wgłębieniach po wczorajszej ulewie, była również stosunkowo chłodna. Nad głowami małych podróżników przelatywały ciągle z jednego brzegu parowu na drugi tukany o purpurowych głowach, niebieskich piersiach i żółtych skrzydłach, więc chłopiec jął opowiadać Nel to, co o ich obyczajach wiedział z książek. + +— Wiesz — mówił — są takie tukany, które w porze lęgu wyszukują dziuplę w drzewie; tam samica znosi jaja i siada na nich, a samiec oblepia otwór gliną, tak że tylko jej głowę widać, i dopiero gdy pisklęta się wylęgną, tłucze swoim wielkim dziobem glinę i wypuszcza samicę na wolność. + +— A co ona przez ten czas je? + +— Samiec ją karmi. Lata ciągle naokoło i przynosi jej rozmaite jagody. + +— A czy jej pozwala spać? — pytała dalej sennym głosem. + +Staś uśmiechnął się. + +— Jeśli pani tukanowa ma taką ochotę jak ty w tej chwili, to jej pozwala. + +Jakoż w chłodnym wąwozie począł dziewczynkę morzyć nieprzeparty sen, gdyż od rana do wczesnego popołudnia za mało jej było wypoczynku. Staś miał szczerą chęć pójść za jej przykładem, lecz nie mógł, ponieważ musiał ją trzymać obawiając się, by nie spadła, a przy tym było mu ogromnie niewygodnie siedzieć po męsku na płaskim i szerokim siodle, jakie Hatim wraz z Seki-Tamalą urządzili dla małej jeszcze w Faszodzie. Nie śmiał jednak poruszać się i prowadził konia jak najwolniej, by jej nie rozbudzić. + +Ona tymczasem, przechyliwszy się w tył, oparła mu główkę na ramieniu i rozespała się na dobre. + +Ale oddychała tak równo i spokojnie, że Staś przestał żałować ostatniego proszku chininy. Czuł słuchając jej oddechu, że niebezpieczeństwo febry zostało na razie usunięte, i tak począł rozmyślać: + +„Wąwóz idzie ciągle w górę, a teraz nawet dość stromo. Jesteśmy coraz wyżej i kraj jest coraz suchszy. Trzeba tylko będzie znaleźć jakie miejsce wyniosłe, doskonale zasłonięte, przy bystrej wodzie, tam się rozgospodarzyć, dać małej parę tygodni wypoczynku, a może i przeczekać całą massikę. Niejedna nie wytrzymałaby i dziesiątej części tych trudów, ale trzeba, aby wypoczęła! Po takiej nocy inna dostałaby natychmiast febry, a ona — jak to sobie śpi doskonale! Chwała Bogu!” + +I myśli te wprawiły go w doskonały humor, toteż spoglądając z góry na główkę Nel opartą na jego piersiach mówił sobie wesoło, ale zarazem nie bez pewnego zdziwienia: + +„Szczególna jednak rzecz, jak ja tę małą muchę lubię! Co prawda lubiłem ją zawsze, ale teraz to coraz więcej!” + +I nie wiedząc, jak sobie tak osobliwy objaw wytłumaczyć, wpadł na następujące przypuszczenie: + +„To pewno dlatego, żeśmy tyle razem przeszli i że ona jest na mojej opiece.” + +Tymczasem trzymał tę „muchę” z wielką ostrożnością prawą ręką za pasek, żeby mu nie zleciała z siodła i nie potłukła sobie noska. Posuwali się noga za nogą i w milczeniu, tylko Kali podśpiewywał sobie pod nosem na chwałę Stasia: + +— Pan wielki zabić Gebhra, zabić lwa i bawołu! yah! pan wielki zabić jeszcze dużo lwów! yah! Mnóstwo mięsa! mnóstwo mięsa! yah! yah!… + +— Kali — zapytał cicho Staś — czy Wa-hima polują na lwy? + +— Wa-hima bać się lwów, ale Wa-hima kopać głębokie doły i jeśli lew w nocy wpadnie, to Wa-hima śmiać się. + +— Cóż wtedy robicie? + +— Wa-hima rzucać dużo oszczepów, aż lew jak jeż. Wtedy go wyciągnąć z dołu i zjeść. Lew dobry. + +I wedle swego zwyczaju pogładził się po żołądku. + +Stasiowi nie bardzo podobał się ten sposób polowania, więc począł wypytywać, jaka inna zwierzyna znajduje się w kraju Wa-hima, i rozmawiali dalej o antylopach, strusiach, żyrafach i nosorożcach dopóty, dopóki do uszu ich nie doszedł szum wodospadu. + +— Co to? — zawołał Staś — rzeka przed nami i wodospad? + +Kali pokiwał głową na znak, że widocznie tak jest. + +I przez czas jakiś jechali bardziej sporym krokiem nasłuchując szumu, który stawał się coraz wyraźniejszy. + +— Wodospad! — powtórzył zaciekawiony Staś. + +Lecz zaledwie minęli jeden i drugi zakręt, gdy nagle przeszkoda nie do przebycia zatamowała im dalszą drogę. + +Nel, którą poprzednio uśpił ruch koński, rozbudziła się zaraz. + +— Czy już stajemy na nocleg? — zapytała. + +— Nie, ale patrz! — odpowiedział Staś — skała zamyka wąwóz. + +— To cóż zrobimy? + +— Przecisnąć się obok niej niepodobna, bo tu ciasno, więc trzeba się będzie trochę wrócić, wydostać się na górę i objechać przeszkodę, ale do wieczora jeszcze ze dwie godziny, a zatem mamy czas. Niech też i konie trochę odetchną. Słyszysz wodospad? + +— Słyszę. + +— Zatrzymamy się przy nim na nocleg. + +Po czym zwrócił się do Kalego, kazał mu wydrapać się na brzeg parowu i zobaczyć, czy dalej dno wąwozu nie jest zawalone podobnymi przeszkodami, sam zaś począł przypatrywać się uważnie skale i po chwili zawołał: + +— Ona oderwała się i runęła niedawno. Widzisz, Nel, ten odłam? Przypatrz się, jaki świeży. Nie ma na nim żadnych mchów ani roślin. Rozumiem już — rozumiem! + +I ręką wskazał dziewczynce na rosnący nad brzegiem wąwozu baobab, którego ogromny korzeń zwieszał się po ścianie wzdłuż odłamu. + +— To ten korzeń zapuścił się w szparę między ścianą i skałą i rozrastając się odłupał w końcu skałę. To jest rzecz bardzo osobliwa, bo przecie kamień twardszy jest od drzewa, wiem jednak, że w górach często tak bywa. Byle co trąci potem taki głaz, który się ledwie trzyma — i głaz się odrywa. + +— Ale co go mogło trącić? + +— Trudno powiedzieć. Może dawniejsza burza, może wczorajsza. + +W tej chwili Saba, który poprzednio pozostał był za karawaną, nadleciał, stanął nagle jakby pociągnięty z tyłu za ogon, zawietrzył, następnie wcisnął się w wąskie przejście między ścianą a oderwaną skałą, ale natychmiast począł się cofać ze zjeżoną sierścią. + +Staś zsiadł z konia, by zobaczyć, co mogło psa przestraszyć. + +— Stasiu, nie chodź tam — prosiła Nel — tam może być lew. + +Chłopiec zaś, który był trochę junak-samochwał i który od wczorajszej nocy miał nadzwyczajną urazę do lwów, odrzekł: + +— Wielka rzecz lew — w dzień! + +Zanim jednak zbliżył się do przejścia, rozległ się z góry głos Kalego: + +— Bwana kubwa! Bwana kubwa! + +— Co takiego? — zapytał Staś. + +Murzyn zsunął się w mgnieniu oka po łodydze pnącza. Z twarzy łatwo mu było wyczytać, że przynosi jakąś ważną nowinę. + +— Słoń! — zawołał. + +— Słoń? + +— Tak — odpowiedział młody Murzyn, machając rękoma. — Tam grzmiąca woda, a tu skała. Słoń nie móc wyjść. Pan wielki zabić słonia, a Kali go jeść, och, jeść, jeść! + +I na tę myśl opanowała go taka radość, że jął skakać, uderzać dłońmi po kolanach i śmiać się jak szalony, przewracając przy tym oczy i połyskując białymi zębami. + +Staś nie zrozumiał od razu, dlaczego Kali mówi, że słoń nie może wyjść z wąwozu, więc chcąc zobaczyć, co się stało, siadł na koń i powierzywszy Nel Mei, by w danym razie mieć wolne do strzału ręce, kazał Kalemu siąść za sobą, po czym zawrócili wszyscy i poczęli szukać miejsca, przez które by mogli wydostać się na górę. Po drodze Staś wypytywał się, jakim sposobem słoń mógł znaleźć się tam, gdzie był — i z odpowiedzi Kalego wymiarkował mniej więcej, co zaszło. + +Oto słoń uciekał widocznie wąwozem podczas pożaru dżungli przed ogniem; po drodze otarł się silnie o nadwerężoną skałę, a ta zwaliła się i przecięła mu odwrót. Potem dobiegłszy do końca parowu znalazł się nad brzegiem przepaści, w którą spadała rzeka, i w ten sposób został zamknięty. + +Po pewnym czasie młodzi podróżnicy znaleźli wyjście, ale dość strome, tak że trzeba było zsiąść z koni i prowadzić je za sobą. Ponieważ, wedle zapewnień Murzyna, do rzeki było bardzo blisko, więc ruszyli dalej piechotą. Doszli na koniec na wysoki cypel ograniczony z jednej strony rzeką, z drugiej parowem i spojrzawszy w dół ujrzeli na dnie kotliny słonia. + +Olbrzymi zwierz leżał na brzuchu i ku wielkiemu zdziwieniu Stasia nie zerwał się na ich widok, tylko gdy Saba począł dopadać do brzegu wądołu i szczekać zajadle, poruszył na chwilę ogromnymi uszami i podniósł trąbę, ale opuścił ją natychmiast. + +Dzieci trzymając się za ręce długo patrzyły na niego w milczeniu, które przerwał dopiero Kali. + +— On umierać z głodu! — zawołał. + +Rzeczywiście słoń wychudzony był do tego stopnia, że jego grzbiet tworzył wzdłuż ciała jakby sterczący grzebień; boki miał zapadłe, pod skórą, mimo jej grubości, rysowały się wyraźnie żebra — i łatwo było odgadnąć, że nie wstaje dlatego, że nie ma już sił. + +Wąwóz, dość przy ujściu szeroki, zmieniał się w zamkniętą z obu boków pionowymi skałami kotlinkę, na której dnie rosło kilka drzew. Otóż drzewa te były połamane, kora na nich obdarta, na gałęziach ani listka. Pnącze zwieszające się ze skał były również pozdzierane i objedzone, a trawa w kotlinie wyskubana do ostatniego źdźbła. + +Staś, rozpatrzywszy się dokładnie w położeniu, jął dzielić się swymi spostrzeżeniami z Nel, ale pod wrażeniem nieuniknionej śmierci olbrzymiego zwierzęcia mówił cicho, jakby się bał, by nie zamącić mu ostatnich chwil życia. + +— Tak, on rzeczywiście umiera z głodu. Siedzi tu już pewnie ze dwa tygodnie, to jest od czasu, gdy pożar spalił starą dżunglę. Zjadł wszystko, co było do zjedzenia, a teraz męczy się tylko, tym bardziej że tu na górze rosną chlebowce i akacje o wielkich strąkach, a on je widzi i nie może się do nich dostać. + +I przez chwilę patrzyli znów w milczeniu, a słoń także zwracał na nich raz w raz swe małe, gasnące oczka — i coś w rodzaju gulgotania wydobywało mu się z gardła. + +— Doprawdy — ozwał się chłopiec — lepiej będzie skrócić mu tę mękę. + +To rzekłszy podniósł strzelbę do twarzy, lecz Nel chwyciła go za kurtkę i opierając się na obu nóżkach poczęła odciągać go z całej siły znad brzegu parowu. + +— Stasiu, nie rób tego! Stasiu, dajmy mu jeść! — on taki biedny! Ja nie chcę, żebyś ty go zabijał, nie chcę! nie chcę! + +I tupiąc nóżkami nie przestawała go ciągnąć, a on spojrzał na nią z wielkim zdumieniem, lecz widząc jej oczy pełne łez rzekł: + +— Ależ, Nel… + +— Nie chcę! nie dam go zabić! Ja dostanę febry, jeśli go zabijesz!… + +Dla Stasia dość było tej groźby, by się wyrzec zabójczych zamiarów — i względem tego słonia, którego mieli przed sobą, i względem wszystkich innych na świecie. Przez chwilę milczał jeszcze, nie wiedząc, co małej odpowiedzieć, po czym rzekł: + +— No, dobrze! dobrze!… Mówię ci, że dobrze! Nel! puść mnie! + +A Nel uściskała go zaraz i przez jej zapłakane oczy przebłysnął uśmiech. Teraz chodziło jej tylko o to, by jak najprędzej dać słoniowi jeść. Kali i Mea zdziwili się bardzo, gdy dowiedzieli się, że bwana kubwa nie tylko go nie zabije, ale że mają natychmiast narwać dla niego tyle melonów z drzewa chlebowego, tyle strąków akacji i tyle wszelkiego rodzaju zielska, liści i traw, ile tylko zdołają. Obosieczny sudański miecz Gebhra przydał się Kalemu do tych czynności bardzo i gdyby nie on, robota nie poszłaby łatwo. Nel jednak nie chciała czekać na jej ukończenie i gdy tylko pierwszy melon spadł z drzewa, porwała go w obie ręce i niosąc go do wąwozu powtarzała prędko, jakby z obawą, by jej nie chciał kto inny wyręczyć: + +— Ja! ja! ja! + +Lecz Staś nie myślał bynajmniej pozbawić jej tej rozkoszy, z obawy tylko, by ze zbytku zapału nie zleciała razem z melonem, chwycił ją za pasek i zawołał: + +— Ciskaj! + +Ogromny owoc potoczył się po stromej pochyłości i padł przy nogach słonia, ów zaś wyciągnął w mgnieniu oka trąbę, pochwycił go, potem ją zgiął, jakby chciał sobie włożyć melon pod szyję — i tyle go dzieci widziały! + +— Zjadł! — zawołała uszczęśliwiona Nel. + +— Spodziewam się! — odpowiedział śmiejąc się Staś. + +A słoń wyciągnął ku nim trąbę, jakby chciał prosić o więcej, i odezwał się potężnym głosem: + +— Hrrumf! + +— Chce jeszcze! + +— Spodziewam się — powtórzył Staś. + +Drugi melon poszedł w ślad za pierwszym i zniknął w jednej chwili tak samo, potem trzeci, czwarty, dziesiąty, następnie zaczęły zlatywać strąki akacji i całe wiązki traw i wielkich liści. Nel nie pozwoliła się nikomu zastąpić i gdy jej małe ręce zmęczyły się robotą, spychała nóżkami coraz nowe zapasy, słoń zaś jadł i podnosząc kiedy niekiedy trąbę wygłaszał swoje grzmiące: „hrrumf”, na znak, że chce jeszcze więcej, i — jak utrzymywała Nel — na znak, że dziękuje. + +Lecz Kali i Mea zmęczyli się na koniec robotą, którą spełniali bardzo gorliwie, ale tylko w tej myśli, że bwana kubwa pragnie naprzód odpaść słonia, a potem dopiero go zabić. Wreszcie jednak bwana kubwa kazał im przestać, gdyż słońce zniżyło się już mocno i czas było rozpocząć budowę zeriby. Na szczęście nie była to rzecz trudna, albowiem dwa boki trójkątnego cypla były zupełnie niedostępne, tak że należało tylko zagrodzić trzeci. Akacji z okrutnymi kolcami nie brakło także. + +Nel nie odstępowała ani na krok od wąwozu i siedząc w kucki nad jego brzegiem oznajmiała z dala Stasiowi, co słoń robi, i raz w raz rozlegał się jej cienki głosik: + +— Szuka koło siebie trąbą! + +Albo: + +— Rusza uszami. Ogromne ma uszy! + +A wreszcie: + +— Stasiu! Stasiu, wstaje! Oj! + +Staś zbliżył się szybko i chwycił Nel za rękę. Słoń wstał rzeczywiście i teraz dopiero dzieci mogły przypatrzyć się jego ogromowi. Widziały one poprzednio kilka razy wielkie słonie, które przez Kanał Sueski przewożono na okrętach z Indii do Europy, ale żaden z nich nie mógł się porównać z tym kolosem, który istotnie wyglądał jak wielka szyfrowej barwy skała, chodząca na czterech nogach. Różnił się także od tamtych niezmiernymi kłami, które dochodziły do pięciu lub więcej stóp długości, i jak to zauważyła już Nel, bajecznymi wprost uszami. Przednie jego nogi były bardzo wysokie, ale stosunkowo cienkie, czego przyczyną był zapewne post wielodniowy. + +— Oto liliput! — zawołał Staś. — Gdyby wspiął się i wyciągnął dobrze trąbę, mógłby cię złapać za nóżkę. + +Ale kolos nie myślał ani się wspinać, ani łapać nikogo za nóżkę. Chwiejnym krokiem zbliżył się do wylotu wąwozu, popatrzył przez chwilę w przepaść, na której dnie kotłowała się woda, potem zwrócił się do ściany leżącej bliżej wodospadu, skierował ku niemu trąbę i zanurzywszy ją, jak mógł najdokładniej, począł pić. + +— Jego szczęście — rzekł Staś — że mógł dostać trąbą do wody. Inaczej byłby zdechł. + +Słoń pił tak długo, że w końcu niepokój ogarnął dziewczynkę. + +— Stasiu, czy on sobie nie zaszkodzi? — zapytała. + +— Nie wiem — odpowiedział śmiejąc się — ale skoro wzięłaś go w opiekę, to go teraz przestrzeż. + +Więc Nel przechyliła się nad krawędzią i nuż wołać: + +— Dosyć, kochany słoniu, dosyć! + +A kochany słoń, jakby zrozumiał, o co chodzi, przestał zaraz pić, a natomiast począł tylko oblewać się wodą: naprzód oblał sobie nogi, potem grzbiet, a następnie oba boki. + +Ale tymczasem ściemniło się, więc Staś odprowadził dziewczynkę do zeriby, gdzie czekała już na nich wieczerza. + +Oboje byli w doskonałych humorach: Nel dlatego, że uratowała słoniowi życie, a Staś dlatego, że widział jej błyszczące jak dwie gwiazdki oczy i rozradowaną twarzyczkę, która wyglądała czerstwiej i zdrowiej niż kiedykolwiek od czasu wyjazdu z Chartumu. Do zadowolenia chłopca przyczyniało się i to, że obiecywał sobie spokojną i doskonałą noc. Niedostępny z dwóch stron cypel zabezpieczał ich zupełnie od napaści, a z trzeciej strony Kali z Meą wznieśli tak wysoką ścianę z kolczastych gałęzi akacji i passiflory, że nie mogło być mowy o tym, by jakiekolwiek drapieżne zwierzę zdołało się przez taką zaporę przedostać. Pogoda przy tym uczyniła się piękna i niebo zaraz po zachodzie słońca obsypało się gwiazdami. Chłodnawym z powodu bliskości wodospadu powietrzem, przesyconym zapachem dżungli i świeżo połamanych gałęzi, przyjemnie było oddychać. + +„Nie dostanie ta mucha febry!” — myślał z radością Staś. + +Następnie zaczęli rozmawiać o słoniu, gdyż Nel nie była zdolna rozmawiać o czym innym i nie przestawała unosić się nad jego wzrostem, trąbą i kłami, które rzeczywiście miał olbrzymie. W końcu zapytała: + +— Stasiu, prawda, jaki on rozumny? + +— Jak Salomon — odpowiedział Staś. — Ale z czego to wnosisz? + +— Bo jak go poprosiłam, żeby więcej nie pił, zaraz mnie usłuchał. + +— Jeśli przedtem nie brał lekcji języka angielskiego, a jednak go rozumie, to istotnie cudowne. + +Nel pomiarkowała, że Staś stroi sobie z niej żarty, więc fuknęła na niego jak kotka, po czym rzekła: + +— Mów sobie, co chcesz, a ja jestem pewna, że on jest bardzo rozumny i że się zaraz oswoi. + +— Czy zaraz, nie wiem, ale oswoić się może. Słonie afrykańskie są wprawdzie dziksze od azjatyckich, jednakże myślę, że na przykład Hannibal posługiwał się afrykańskimi. + +— A kto to był Hannibal? + +Staś spojrzał na nią z wyrozumiałością, ale i z politowaniem. + +— Oczywiście — rzekł — w twoim wieku nawet takich rzeczy się nie wie. Hannibal był to wielki wódz kartagiński, który używał słoni do wojny z Rzymianami, a ponieważ Kartagina leżała w Afryce, więc musiał używać afrykańskich… + +Dalszą rozmowę przerwał im rozgłośny ryk słonia, który najadłszy się i napiwszy począł sobie trąbić, nie wiadomo czy z radości, czy z tęsknoty za zupełną wolnością. Saba zerwał się i jął szczekać, a Staś rzekł: + +— Masz tobie! Teraz zwołuje towarzyszów. Ładnie będziemy wyglądali, jeśli nadciągnie tu całe stado. + +— On powie innym, żeśmy byli dla niego dobrzy! — odrzekła pośpiesznie Nel. + +Lecz Staś, który nie zaniepokoił się naprawdę, albowiem liczył, że gdyby nawet stado nadbiegło, to spłoszy je blask ognia — uśmiechnął się przekornie i rzekł: + +— Dobrze, dobrze! A jeśli się słonie pokażą, to ty nie będziesz ze strachu płakała, o nie! — tylko będą ci się oczy pociły, jak już było dwa razy. + +I począł ją przedrzeźniać: + +— Ja nie płaczę, tylko mi się oczy pocą… + +Nel jednak widząc jego wesołą minę domyśliła się, że żadne niebezpieczeństwo im nie grozi. + +— Jak go oswoimy — rzekła — to nie będą mi się oczy pociły, choćby dziesięć lwów ryczało. + +— Dlaczego? + +— Bo on nas obroni. + +Staś uciszył Sabę, który nie przestawał słoniowi odpowiadać, po czym zastanowił się nieco i tak mówił: + +— Nie pomyślałaś o jednej rzeczy, Nel. Przecież my tu na wieki nie zostaniemy, ale pojedziemy dalej. Nie mówię, że zaraz… Owszem: miejsce jest dobre i zdrowe, postanowiłem więc tu zostać… może tydzień, może dwa, bo i tobie, i nam wszystkim należy się wypoczynek. No, dobrze! Póki tu zostaniemy, będziemy słonia karmili, chociaż to dla wszystkich robota ogromna. Ale on jest przecież zamknięty i nie możemy wziąć go z sobą. Więc co później? Pójdziemy, a on tu zostanie i znów się będzie męczył z głodu, póki nie zdechnie. Wtedy tym bardziej będzie go nam żal… + +Nel zasmuciła się bardzo i czas jakiś siedziała w milczeniu, nie wiedząc widocznie, co odpowiedzieć na te słuszne uwagi, lecz po chwili podniosła głowę i odrzuciwszy czuprynkę, która jej spadła na oczy, zwróciła pełny ufności wzrok na chłopca: + +— Wiem — rzekła — że jak ty zechcesz, to go wyprowadzisz z wąwozu. + +— Ja? + +A ona wyciągnąwszy paluszek dotknęła nim ręki Stasia i powtórzyła: + +— Ty. + +Mała, chytra kobietka rozumiała, że jej zaufanie pochlebi chłopcu i że od tej chwili zacznie rozmyślać, jakby uwolnić słonia. + + + +ROZDZIAŁ XXVI + +Noc zeszła spokojnie i lubo na południowej stronie nieba nagromadziło się dużo chmur, ranek uczynił się pogodny. Z rozkazu Stasia Kali i Mea zajęli się zaraz po śniadaniu gromadzeniem melonów, strąków akacjowych i świeżych liści oraz trawy i wszelkiego rodzaju żywności dla słonia, którą składali następnie nad brzegiem wąwozu. Ponieważ Nel chciała koniecznie karmić osobiście swego nowego przyjaciela, więc Staś wyciął dla niej z młodego rosochatego figowca coś w rodzaju wideł, aby jej łatwiej było spychać zapasy na dno wąwozu. Słoń trąbił od rana, upominając się widocznie o posiłek, a gdy następnie ujrzał na krawędzi tę samą białą istotkę, która nakarmiła go wczoraj, powitał ją radosnym gulgotaniem i natychmiast wyciągnął ku niej trąbę. Przy świetle poranku wydał się dzieciom jeszcze bardziej olbrzymi niż wczoraj. Chudy był bardzo, ale wyglądał już raźniej i zwracał ku Nel swe małe, bystre oczy prawie wesoło. Nel twierdziła nawet, że przednie jego nogi pogrubiały przez jedną noc, i poczęła spychać żywność z takim zapałem, że Staś musiał ją powstrzymywać, a w końcu, gdy się zadyszała zanadto, zastąpić ją w robocie. Oboje bawili się wybornie, a zwłaszcza bawiły ich „grymasy” słonia. Jadł on z początku wszystko, co mu pod nogi wpadło, lecz wkrótce zaspokoiwszy pierwszy głód począł przebierać. Trafiwszy na roślinę, która mniej mu smakowała, otrzepywał ją o przednie nogi, po czym odrzucał ją trąbą w górę, jakby chciał mówić: „Zjedzcie sami ten przysmak.” Wreszcie, po zaspokojeniu głodu i pragnienia, jął wachlować się swymi ogromnymi uszami z widocznym zadowoleniem. + +— Jestem pewna — mówiła Nel — że gdybyśmy do niego teraz zeszli, nie zrobiłby nam nic złego. + +I poczęła nań wołać: + +— Słoniu, kochany słoniu, prawda, że nie zrobiłbyś nam nic złego? + +A gdy słoń kiwnął w odpowiedzi trąbą, zwróciła się do Stasia: + +— Widzisz, powiada, że tak. + +— Być może — odrzekł Staś. — Są to zwierzęta bardzo inteligentne i ten zrozumiał już niezawodnie, że oboje jesteśmy mu potrzebni. Kto wie, czy nie odczuwa też i trochę wdzięczności dla nas; lepiej jednak jeszcze nie próbować, a zwłaszcza niech nie próbuje Saba, gdyż jego zabiłby z pewnością. Ale z czasem może się i oni poprzyjaźnią. + +Dalsze zachwyty nad słoniem przerwał im Kali, który przewidując, że będzie musiał co dzień pracować na wyżywienie olbrzyma, zbliżył się do Stasia z zachęcającym uśmiechem i rzekł: + +— Pan wielki zabić słonia, a Kali go jeść zamiast zbierać trawę i gałęzie. + +Lecz „pan wielki” był już o sto mil od chęci zabicia słonia, a że przy tym był z natury niezmiernie żywy, odpowiedział na poczekaniu: + +— Jesteś osioł. + +Na nieszczęście zapomniał, jak jest osioł w języku ki-swahili, i powiedział po angielsku donkey. Kali zaś nie rozumiejąc po angielsku poczytał widocznie ten wyraz za jakiś komplement czy jakąś pochwalę dla siebie, gdyż w chwilę później dzieci usłyszały, jak zwróciwszy się do Mei mówił chełpliwie: + +— Mea mieć czarną skórę i czarny mózg, a Kali jest donkey. + +Po czym dodał z dumą: + +— Sam pan wielki powiedział, że Kali jest donkey. + +Tymczasem Staś przekazawszy obojgu, by pilnowali jak oka w głowie panienki i w razie jakiegokolwiek wypadku przywołali go natychmiast, wziął strzelbę i poszedł do owej oderwanej skały, która zamykała wąwóz. Przybywszy na miejsce obejrzał ją uważnie, zbadał wszystkie jej pęknięcia, wsunął pręt w szparę, którą znalazł w dolnej części głazu, zmierzył starannie jej głębokość, następnie wrócił wolnym krokiem do obozowiska i otworzywszy puszkę z nabojami począł je liczyć. + +Zaledwie doliczył jednak do trzystu, gdy z baobabu rosnącego o pięćdziesiąt kroków od namiotu rozległ się głos Mei: + +— Panie, panie! + +Staś zbliżył się do olbrzymiego drzewa, którego pień, wypróchniały przy ziemi, wyglądał jak wieża, i zapytał: + +— Czego chcesz? + +— Niedaleko widać dużo zebr, a dalej pasą się antylopy. + +— Dobrze. Wezmę strzelbę i pójdę, bo trzeba będzie nawędzić mięsa. Ale po coś ty wlazła na drzewo i co tam robisz? + +Dziewczyna odpowiedziała na to swoim smutnym, śpiewnym głosem: + +— Mea zobaczyła gniazdo szarych papug i chciała przynieść młodej panience, ale gniazdo jest puste, więc Mea nie dostanie paciorków na szyję. + +— Dostaniesz za to, że kochasz panienkę. + +Młoda Murzynka zlazła co prędzej po chropowatej korze i z oczyma błyszczącymi radością jęła powtarzać: + +— O tak! tak! Mea kocha ją bardzo — i paciorki także! + +Staś pogłaskał ją łaskawie po głowie, po czym wziął strzelbę, zamknął pudło z nabojami i udał się w stronę, w której pasły się zebry. Po upływie pół godziny odgłos strzału doszedł do obozowiska, a po godzinie mały myśliwy wrócił z dobrą nowiną, że zabił młodą zebrę i że okolica pełna jest zwierzyny, widział bowiem z wyniosłości prócz zebr i liczne stada antylop-arielów oraz gromadkę waterbucków, to jest kozłów wodnych, pasących się w pobliżu rzeki. + +Następnie kazał Kalemu wziąć konia i wyprawił go po zabitą sztukę, sam zaś począł oglądać starannie olbrzymi pień baobabu, obchodzić go naokoło i stukać kolbą w chropowatą korę. + +— Co robisz? — zapytała Nel. + +On zaś odrzekł: + +— Patrz, co za ogrom. Piętnastu ludzi wziąwszy się za ręce nie objęłoby tego drzewa, które pamięta może czasy faraonów. Ale pień w dolnej części jest spróchniały i pusty. „Widzisz ten otwór, przez który łatwo się dostać do środka. Można by tam urządzić jakby wielką izbę, w której wszyscy moglibyśmy zamieszkać. Przyszło mi to do głowy, gdym zobaczył Meę między gałęziami, a potem podchodząc zebry ciągle już o tym myślałem. + +— Ale my mamy przecie uciekać do Abisynii. + +— Tak. Trzeba jednak wypocząć i mówiłem ci wczoraj, że postanowiłem zostać tu tydzień lub nawet dwa. Ty nie chcesz opuszczać swego słonia, a ja się boję dla ciebie pory dżdżystej, która już się rozpoczęła i w czasie której febra jest pewna. Dziś jest pogoda, widzisz jednak, że chmury gromadzą się coraz gęstsze — i kto wie, czy deszcz nie lunie jeszcze przed wieczorem. Namiot nie osłania cię dostatecznie, a w baobabie, jeśli nie jest spróchniały aż do wierzchołka pnia, możemy sobie żartować z największej ulewy. Byłoby też w nim i bezpieczniej niż w namiocie, gdyby się bowiem założyło cierniem każdego wieczoru i ten otwór, i okienka, które byśmy porobili dla światła, to mogłoby sobie ryczeć naokół drzewa tyle lwów, ile by chciało. Pora dżdżysta wiosenna nie trwa dłużej niż miesiąc i coraz bardziej myślę, że trzeba nam ją przeczekać. A jeśli tak, to lepiej tu niż gdzie indziej i lepiej w tym olbrzymim drzewie niż pod namiotem. + +Nel zgadzała się zawsze na wszystko, czego chciał Staś, więc zgodziła się i teraz, tym bardziej że myśl pozostania przy słoniu i zamieszkania w baobabie podobała jej się nadzwyczajnie. Zaczęła też zaraz obmyślać, jak sobie urządzą pokoje, jak je umeblują i jak będą się wzajem zapraszali na five o'clocki i na obiady. W końcu rozbawili się oboje — i Nel chciała zaraz rozejrzeć się w nowym mieszkaniu, ale Staś, który z każdym dniem nabierał więcej doświadczenia i przezorności, powstrzymał ją od zbyt nagłej gospodarki. + +— Zanim sami tam zamieszkamy — rzekł — trzeba wyprosić poprzednich mieszkańców, jeśli się tam jacy znajdują. + +To rzekłszy kazał Mei wrzucić kilka zapalonych i mocno dymiących, bo świeżych, gałęzi do wnętrza baobabu. + +Jakoż pokazało się, że dobrze uczynił, gdyż olbrzymie drzewo było zamieszkane, i to przez takich gospodarzy, na których gościnność nie można było liczyć. + + + +ROZDZIAŁ XXVII + +Otworów było w drzewie dwa: jeden obszerny, na pół metra od ziemi, drugi mniejszy, na wysokości mniej więcej pierwszego piętra w domach miejskich. Zaledwie Mea wrzuciła do niższego zapalone dymiące gałęzie, natychmiast z wyższego poczęły wylatywać wielkie nietoperze i, oślepione blaskiem słońca, latały, piszcząc, jak błędne wokół drzewa. Lecz po chwili z dolnego wysunął się jak błyskawica prawdziwy gospodarz, to jest olbrzymi boa, który trawił widocznie w półśnie resztki ostatniej uczty i dopiero, gdy dym zakręcił mu w nozdrzach, zbudził się i pomyślał o ratunku. Na widok żelaznego cielska, które na kształt potwornej sprężyny wyskoczyło z dymiącej w drzewie czeluści, Staś porwał na ręce Nel i począł z nią uciekać w stronę otwartej dżungli. Ale płaz, sam przerażony, nie myślał ich ścigać, natomiast wijąc się wśród trawy i rozłożonych pakunków umykał z niesłychaną szybkością w stronę wąwozu, chcąc skryć się wśród skalnych załamów i rozpadlin. Dzieci ochłonęły. Staś postawił na ziemi Nel i skoczył po strzelbę, a następnie za wężem w kierunku wąwozu, a Nel pobiegła w jego ślady. Lecz po kilkunastu krokach tak nadzwyczajny widok uderzył ich oczy, że stanęli oboje jak wryci. Oto wysoko nad wąwozem ukazało się na jedno mgnienie oka ciało węża i zakreśliwszy zygzak w powietrzu spadło znów w dół. Po chwili ukazało się po raz drugi i znów spadło. Dzieci dobiegłszy do krawędzi ujrzały ze zdumieniem, że to nowy ich przyjaciel, słoń, zabawiał się w ten sposób z wężem i wyprawiwszy go naprzód w podwójną podróż napowietrzną, obecnie rozdeptywał dokładnie jego głowę swą olbrzymią, podobną do kłody nogą. Skończywszy tę operację podniósł znów trąbą drgające jeszcze ciało, jednakże tym razem nie rzucił go w górę, ale wprost do wodospadu. Po czym kiwając się w obie strony i wachlując się uszami jął spoglądać bystro na Nel, a w końcu wyciągnął ku niej trąbę, jakby dopominając się o nagrodę za swój zarazem bohaterski i wielce roztropny uczynek. + +A Nel pobiegła natychmiast do namiotu i wróciwszy z podołkiem pełnym dzikich fig poczęła mu rzucać po kilka na raz, on zaś wyszukiwał je w trawie starannie i wkładał jedną za drugą do paszczy. Te, które wpadały w głębsze szczeliny wydmuchiwał przy tym z taką siłą, że razem z figami wylatywały w górę kamienie wielkości pięści ludzkiej. Dzieci przyjmowały oklaskami i śmiechem te popisy. Nel wracała kilkakrotnie po nowe zapasy nie przestając twierdzić za każdą figą, że on jest już zupełnie oswojony i że mogłaby choćby w tej chwili zejść do niego. + +— Widzisz, Stasiu — oto będziemy mieli obrońcę!… Bo on się nie boi nikogo w pustyni: ani lwa, ani węża, ani krokodyla. I jest bardzo dobry, i kocha nas z pewnością. + +— Jeśli się oswoi — rzekł Staś — i jeśli będę mógł zostawiać cię pod jego opieką, to rzeczywiście z całym spokojem będę chodził na polowanie, bo lepszego obrońcy nie mógłbym ci w całej Afryce znaleźć. + +Po chwili zaś dodał: + +— Tutejsze słonie są dziksze, ale czytałem, że na przykład azjatyckie mają dziwną słabość do dzieci. Nigdy nie było w Indiach wypadku, żeby słoń dziecko ukrzywdził, i jeśli wpadnie we wściekłość, co się czasem zdarza, to kornacy miejscowi wysyłają dla uspokojenia go dzieci. + +— A widzisz, a widzisz! + +— W każdym razie dobrześ postąpiła, żeś nie dała mi go zabić. + +Na to źrenice Nel zapłonęły z radości jak dwa zielonawe ogniki. Wspiąwszy się na paluszki położyła Stasiowi na ramionach obie ręce i przechyliwszy w tył główkę, pytała patrząc mu w oczy: + +— Postąpiłam, jakbym miała ile lat? powiedz! Jakbym miała ile? + +A on odrzekł: + +— Najmniej siedemdziesiąt. + +— Ty sobie zawsze żartujesz. + +— Gniewaj się, gniewaj! a kto uwolni słonia? + +Usłyszawszy to Nel poczęła się zaraz łasić jak mała kotka. + +— Ty — i będę cię za to bardzo kochała, i on także. + +— Ja myślę o tym — rzekł Staś — ale to będzie trudna robota i nie zrobię jej zaraz, tylko dopiero wówczas, gdy będziemy mieli wyruszyć w dalszą drogę. + +— Dlaczego? + +— Dlatego, że gdybym go uwolnił, nim się zupełnie oswoi i do nas przywiąże, to by sobie zaraz poszedł. + +— O, on ode mnie nie odejdzie. + +— Ty myślisz, że on to już tak jak ja! — odparł z pewną niecierpliwością Staś. + +Dalszą rozmowę powstrzymało przybycie Kalego, który przyniósł zabitą zebrę i jej młode, zagryzione przez Sabę. Było to szczęście dla brytana, że pobiegłszy za Kalim nie był przy rozprawie z pytonem, byłby bowiem pogonił za nim i doścignąwszy go zginął w jego morderczych skrętach, zanim Staś zdołałby mu przyjść na ratunek. Za zagryzienie źrebięcia zebry dostał jednak za uszy od Nel, czego nie wziął zresztą zbyt do serca, gdyż nie schował nawet wywieszonego ozora, z którym przyleciał z polowania. + +Staś oznajmił tymczasem Kalemu, że zamierza urządzić mieszkanie w drzewie, i opowiedział mu, co zaszło w czasie wykurzania pnia dymem oraz jak słoń poradził sobie z wężem. Myśl zamieszkania w baobabie, który mógł dać ochronę nie tylko przed deszczem, ale i przed dzikimi zwierzętami, podobała się Murzynowi bardzo, natomiast postępek słonia nie zyskał wcale jego uznania. + +— Słoń jest głupi — rzekł — więc rzucił niokę (węża) do grzmiącej wody, ale Kali wie, że nioka jest dobra, więc jej za grzmiącą wodą poszuka i upiecze, gdyż Kali jest mądry i donkey. + +— Donkey jesteś, zgoda! — odpowiedział Staś — ale przecie nie będziesz jadł węża? + +— Nioka dobra — powtórzył Kali. + +I ukazując na zabitą zebrę dodał: + +— Lepsza niż ta nyama. + +Po czym obaj udali się do baobabu i zajęli się urządzaniem mieszkania. Kali wyszukał nad rzeką płaski kamień wielkości dużego sita i wstawiwszy go w pień nasypał nań rozżarzonych węgli, a następnie dosypywał coraz nowych, uważając tylko, by próchno wewnątrz pnia nie zajęło się i nie wywołało pożaru całego drzewa. Mówił, że czyni to dlatego, żeby „nic nie ukąsić pana wielkiego i bibi”. Jakoż okazało się, że nie była to ostrożność zbyteczna, gdyż jak tylko czad wypełnił wnętrze drzewa i rozszedł się nawet na zewnątrz, z rozpadlin kory poczęły wypełzywać najrozmaitsze istoty: chrząszcze czarnej i wiśniowej barwy, wielkie jak śliwki włochate pająki, liszki pokryte jakby kolcami, na palec grube — i wstrętne, a zarazem jadowite skolopendry, których ukąszenie może nawet śmierć wywołać. A wobec tego, co się działo na zewnętrznej stronie pnia, łatwo się było domyślić, ile podobnych stworzeń musiało wyginąć od węglowego czadu wewnątrz. Te, które z kory i z niższych gałęzi spadały w trawę, Kali rozgniatał niemiłosiernie kamieniami, spoglądając przy tym wciąż na górną i na dolną dziuplę, jakby się obawiał, że lada chwila wyjrzy z której z nich jeszcze coś nowego. + +— Czego tak patrzysz? — zapytał Staś — czy myślisz, że drugi wąż może się ukrywać w drzewie? + +— Nie, Kali bać się Mzimu. + +— Cóż to jest Mzimu? + +— Zły duch. + +— Widziałeś kiedy w życiu Mzimu? + +— Nie, ale Kali słyszał okropny hałas, który Mzimu robi w chatach czarowników. + +— To jednak wasi czarownicy się go nie boją? + +— Czarownicy umieją go zakląć, a potem chodzą po chatach i mówią, że Mzimu się gniewa, więc Murzyni znoszą im banany, miód, pombe, jaja i mięso, aby przebłagać Mzimu. + +Staś ruszył ramionami. + +— Widać dobrze być u was czarownikiem. Ale to może ten wąż był Mzimu? + +Kali potrząsnął głową: + +— W takim razie nie słoń by zabić Mzimu, ale Mzimu zabić słonia. Mzimu jest śmierć… + +Jakiś dziwny łoskot i szum wewnątrz drzewa przerwały mu nagle opowiadanie. Z dolnej dziupli buchnęła dziwna, ruda kurzawa, po czym rozległ się powtórnie jeszcze silniejszy niż poprzednio łoskot. + +Kali rzucił się w mgnieniu oka twarzą na ziemię i począł krzyczeć przeraźliwie: + +— Aka! Mzimu! Aka! aka! aka! + +Staś w pierwszej chwili cofnął się także, ale niebawem odzyskał zimną krew i gdy Nel z Meą nadbiegły, począł im tłumaczyć, co się stać mogło. + +— Prawdopodobnie — mówił — całe zwały próchna wewnątrz pnia rozszerzając się od gorąca runęły wreszcie na dół i zasypały węgle. A on myśli, że to Mzimu. Niech jednak Mea chlustnie kilka razy wodą w otwór, jeśli bowiem węgle z braku powietrza nie zgasły i próchno się od nich zatli, to drzewo może spłonąć. + +Po czym widząc, że Kali wciąż leży i nie przestaje powtarzać z przerażeniem: „aka! aka!”, wziął tę strzelbę, z której strzelał zwykle do pentarek, wypalił w otwór i rzekł trącając chłopca kolbą: + +— Twój Mzimu zabity. Nie bój się! + +A Kali podniósł się, ale pozostał na klęczkach. + +— O, pan wielki! wielki!… Pan nie bać się nawet Mzimu? + +— Aka! aka! — zawołał przedrzeźniając Murzyna Staś. + +I począł się śmiać. + +Kali uspokoił się po pewnym czasie zupełnie i gdy zasiadł do przygotowanego przez Meę jedzenia, pokazało się, że chwilowy przestrach nie odebrał mu wcale apetytu, albowiem prócz porcji wędzonego mięsa spożył jeszcze na surowo wątrobę źrebięcia zebry nie licząc dzikich fig, których dostarczył w obfitości rosnący w pobliżu sykomor. Następnie obaj ze Stasiem wrócili do drzewa, przy którym dużo jeszcze było roboty. Wyrzucanie próchna, węgli, poprażonych całych setek chrząszczy i wielkich stonóg oraz kilkunastu upieczonych nietoperzy zajęło im przeszło dwie godziny czasu. Stasia dziwiło to nawet, że nietoperze mogły mieszkać w bezpośrednim sąsiedztwie z wężem, domyślił się jednak, że olbrzymi pyton albo pogardzał tak drobną zwierzyną, albo nie mogąc się we wnętrzu pnia koło niczego owinąć nie umiał się do nich dostać. Żar węgli wywoławszy upadek pokładów próchna oczyścił to wnętrze znakomicie — i widok jego napełnił teraz Stasia radością, albowiem było ono tak obszerne jak duży pokój i mogło dać schronienie nie czworgu ale dziesięciu ludziom. Dolny otwór stanowił drzwi, górny okno, dzięki któremu w olbrzymim pniu nie było ani ciemno, ani duszno. Staś umyślił podzielić całość za pomocą płócien namiotu na dwie izby, z których jedną przeznaczał dla Nel i Mei, drugą dla siebie, Kalego i Saby. Drzewo nie było spróchniałe aż do wierzchu pnia, deszcz więc nie mógł przeciekać do środka i aby się zupełnie od niego zabezpieczyć, dość było podnieść i podeprzeć nad obu otworami korę w taki sposób, aby tworzyła dwa okapy. Spód wnętrza postanowili wysypać wyprażonym przez słońce piaskiem znad rzeki i powierzchnię jego wymościć suchymi mchami. + +Robota była istotnie ciężka, a szczególnie dla Kalego, musiał on bowiem obok tego wędzić mięso, poić konie i myśleć o żywności dla słonia, który trąbił o nią ustawicznie. Ale młody Murzyn zabrał się do urządzenia nowej siedziby z wielką ochotą, a nawet i z zapałem, którego przyczynę wyłuszczył Stasiowi jeszcze tego samego dnia w następujący sposób: + +— Gdy pan wielki i bibi — mówił biorąc się pod boki — zamieszkają w drzewie, Kali nie będzie potrzebował budować na noc wielkiej zeriby i będzie mógł próżnować co wieczór. + +— To lubisz próżnować? — zapytał Staś. + +— Kali jest mężczyzną, więc Kali lubi próżnować, gdyż pracować powinny tylko kobiety. + +— A widzisz jednak, że ja pracuję dla bibi. + +— Ale za to, gdy bibi dorośnie, będzie musiała pracować na pana wielkiego, a jeśli nie zechce, to pan wielki pewno ją bić. + +Lecz Staś na samą myśl o biciu bibi skoczył jak oparzony i krzyknął z gniewem: + +— Głupcze, czy ty wiesz, kto jest bibi? + +— Nie wiem — odpowiedział z przestrachem czarny chłopak. + +— Bibi to jest… to jest… dobre… Mzimu! + +A Kali aż przysiadł. + +I po skończonej robocie zbliżył się nieśmiało do Nel, po czym padł przed nią na twarz i jął powtarzać wprawdzie nie przerażonym, ale błagalnym głosem: + +— Aka! aka! aka!… + +Zaś „dobre Mzimu” wytrzeszczyło na niego swoje śliczne, koloru morskiej wody oczy, nie rozumiejąc wcale, co się stało i o co Kalemu chodzi. + + + +ROZDZIAŁ XXVIII + +Nowa siedziba, którą Staś nazwał „Krakowem”, została urządzona w przeciągu trzech dni. Ale przedtem złożono w „męskim pokoju” główne pakunki — i w chwilach wielkiej ulewy młoda czwórka znajdowała w olbrzymim pniu jeszcze przed wykończeniem mieszkania doskonałe schronienie. Pora dżdżysta rozpoczęła się na dobre, ale nie były to nasze długie, jesienne deszcze, w czasie których niebo zawleka się ciemnymi chmurami i nudna, uciążliwa słota trwa przez całe tygodnie. Tu kilkanaście razy na dzień wiatr przepędzał po niebie wzdęte obłoki, które zlewały ziemię obficie, po czym znów rozbłyskiwało słońce, jasne, jakby świeżo wykąpane i zalewało złotym światłem skały, rzekę, drzewa i całą dżunglę. Trawy rosły prawie w oczach. Drzewa pokrywały się obfitszym liściem i nim stary owoc opadł, tworzyły się zawiązki na nowy. Powietrze, z powodu zawieszonych w nim igiełek wody, uczyniło się tak przeźroczyste, że nawet odległe przedmioty stawały się zupełnie wyraźne i wzrok sięgał w niezmiernie daleką przestrzeń. Na niebie rozwieszały się cudne, siedmiobarwne tęcze, a wodospad był prawie ciągle w nie ubrany. Krótko trwające ranne i wieczorne zorze grały tysiącami tak świetnych blasków, że nawet i w Pustyni Libijskiej dzieci nie widziały nic podobnego. Najniższe, bliskie ziemi obłoki barwiły się wiśniowo, górne, lepiej oświecone, rozlewały się na kształt jezior z purpury i złota, a drobne, wełniste chmurki mieniły się jak rubiny, ametysty i opale. Nocami, między jedną falą dżdżu a drugą, księżyc zmieniał w brylanty krople rosy wiszące na liściach mimoz i akacyj, a światło zodiakalne świeciło w odświeżonym powietrzu jaśniej niż w innych porach roku. + +Z rozlewów, które czyniła rzeka poniżej wodospadu, dochodziło niespokojne rechotanie żab i melancholijne kumkanie ropuch, a podobne do wielkich błędnych gwiazd latarniki przelatywały z brzegu na brzeg między kępami bambusów i arumów. + +Lecz gdy chmury pokrywały chwilami gwiaździste niebo i deszcz poczynał padać, czyniło się bardzo ciemno, a we wnętrzu baobabu tak czarno jak w piwnicy. Chcąc temu zaradzić Staś kazał natopić Mei tłuszczu z zabitych zwierząt i urządził z blaszanki lampę, którą zawiesił pod górnym otworem, zwanym przez dzieci oknem. Światło bijące z tego okna, widne z daleka wśród ciemności, odpędzało dzikie zwierzęta, ale natomiast przyciągało nietoperze, a nawet i ptaki, tak że w końcu Kali musiał urządzić w otworze rodzaj zasłony z cierni, podobnej do tej, którą zamykał na noc otwór dolny. + +Jednakże w dzień, w chwilach pogody, dzieci opuszczały „Kraków” i krążyły po całym cyplu. Staś wyprawiał się na antylopy-ariele i na strusie, których liczne stada pojawiły się w dole rzeki, a Nel chodziła do swego słonia, który z początku trąbił tylko o żywność, a potem zaczął trąbić i wówczas, gdy mu się nudziło bez małej przyjaciółki. Witał też ją zawsze z wyraźną radością i nastawiał natychmiast swoje olbrzymie uszy, jak tylko usłyszał z daleka jej głos lub kroki. + +Pewnego razu, gdy Staś poszedł na polowanie, a Kali łowił ryby za wodospadem, Nel postanowiła pójść do skały zamykającej wąwóz, aby zobaczyć, jak też Staś z nią sobie poradzi i czy już czego nie dokonał. Zajęta obiadem Mea nie zauważyła jej odejścia, dziewczynka zaś zbierając po drodze kwiatki osobliwej begonii, rosnącej obficie wśród zrębów skalnych zbliżyła się do pochyłości, którą wyjechali niegdyś z wąwozu i zeszedłszy na dół znalazła się przy skale. Wielki głaz, oderwany od rodzimej ściany, zamykał gardziel wąwozu jak i poprzednio. Nel jednak zauważyła, że między nim a ścianą jest przejście tak szerokie, że nawet dorosły człowiek mógłby się nim przecisnąć. Przez chwilę zawahała się, po czym przeszła i znalazła się po drugiej stronie. Ale był tam zakręt, który trzeba było minąć, by dojść do szerokiego ujścia zamkniętego wodospadem. Nel poczęła rozmyślać: „Pójdę jeszcze tylko trochę dalej, wyjrzę zza skały, raz spojrzę na słonia, który mnie wcale nie zobaczy, i wrócę.” Tak rozmyślając posuwała się krok za krokiem coraz dalej, aż wreszcie doszła do miejsca, w którym wąwóz rozszerzał się nagle w małą dolinkę, i zobaczyła słonia. Stał odwrócony tyłem do niej, z trąbą zanurzoną w wodospadzie, i pił. To ją ośmieliło, więc przytuliwszy się do ściany skalnej postąpiła jeszcze kilka kroków — i jeszcze kilka — a wtem olbrzymi zwierz chcąc polać sobie boki odwrócił głowę, zobaczył dziewczynkę i zobaczywszy ruszył natychmiast ku niej. + +Nel zlękła się bardzo, ale ponieważ nie było już czasu cofnąć się, więc przycisnąwszy kolanko do kolanka dygnęła słoniowi, jak umiała najładniej, po czym wyciągnęła rączkę z begoniami i ozwała się trochę drżącym głosikiem: + +— Dzień dobry, kochany słoniu! Ja wiem, że nie zrobisz mi nic złego, więc przyszłam, żeby ci powiedzieć dzień dobry… i mam tylko te kwiatki… + +A kolos zbliżył się, wyciągnął trąbę, wyjął z paluszków Nel wiązkę begonii, lecz włożywszy ją do paszczy wypuścił zaraz na ziemię, gdyż widocznie nie smakowały mu ani włochate liście, ani kwiaty. Nel ujrzała teraz nad sobą trąbę na kształt ogromnego czarnego węża, który wyciągał się i przeginał: dotknął jej jednej rączki i drugiej, potem obu ramion i na koniec opadłszy w dół począł się chwiać łagodnie na obie strony. + +— Wiedziałam, że mi nie zrobisz nic złego — powtórzyła dziewczynka, choć strach nie opuszczał jej jeszcze. + +Słoń zaś cofnął w tył swoje bajeczne uszy, zwijając i rozwijając na przemian trąbę i gulgocąc radośnie, tak jak gulgotał zawsze, gdy dziewczynka zbliżała się do krawędzi wąwozu. + +I jak niegdyś Staś ze lwem, tak teraz tych dwoje stało naprzeciw siebie — on ogrom, podobny do domu lub skały — i ona, drobna kruszynka, którą mógł zgnieść jednym ruchem, nawet nie ze złości, ale przez nieuwagę. + +Lecz dobry i roztropny zwierz nie czynił żadnych, ani gniewnych, ani nieuważnych ruchów i widocznie rad był i uszczęśliwiony z przybycia małego gościa. + +Nel ośmieliła się stopniowo, a wreszcie wzniosła oczy w górę i patrząc tak, jakby patrzyła na wysoki dach, zapytała wysuwając nieśmiało rączkę: + +— Czy można cię pogłaskać po trąbie? + +Słoń nie umiał wprawdzie po angielsku, ale z ruchu jej ręki zmiarkował od razu, o co idzie, i podsunął pod jej dłoń koniec swego długiego na dwa metry nosa. + +Nel jęła głaskać trąbę, z początku jedną ręką i ostrożnie, potem dwiema, a wreszcie objęła ją obu ramionkami i przytuliła do niej z całą dziecinną ufnością. + +Słoń przestępował z nogi na nogę i wciąż gulgotał z radości. + +Po chwili zaś obwinął trąbą drobne ciało dziewczynki i podniósłszy je w górę począł kołysać ją lekko w prawo i w lewo. + +— Jeszcze! jeszcze! — wołała rozbawiona Nel. + +I zabawa trwała dość długo, a następnie ośmielona już zupełnie dziewczynka wymyśliła sobie inną. Oto znalazłszy się na ziemi próbowała wspinać się po przedniej nodze słonia jak po drzewie albo chowając się pod niego pytała go, czy ją znajdzie. Ale przy tych figlach spostrzegła jedną rzecz, a mianowicie, że w przednich, a zwłaszcza w tylnych nogach słonia tkwią liczne kolce, od których potężne zwierzę nie umiało się uwolnić, raz dlatego, że do tylnych nóg nie mogło dosięgnąć swobodnie trąbą, a po wtóre, że obawiało się widocznie zranić się w palec, którym trąba jest zakończona i bez którego straciłaby całą swą zręczność i sprawność. Nel nie wiedziała o tym zupełnie, że takie kolce w nogach są prawdziwą plagą dla słoni w Indiach, a jeszcze bardziej w dżunglach afrykańskich, składających się przeważnie z roślin kolczastych. Ponieważ jednak zrobiło jej się żal poczciwego olbrzyma, więc bez namysłu siadłszy w kucki przy jego nodze poczęła wyjmować delikatnie naprzód większe, a potem mniejsze zadziory, nie przestając przy tym szczebiotać i zapewniać słonia, że nie pozostawi ani jednej. On zrozumiał wybornie, o co chodzi — i zginając nogi w kolanie pokazywał tym sposobem, że i w podeszwach między kopytami pokrywającymi palce tkwią także kolce, które przyczyniają mu jeszcze większych dolegliwości. + +Ale tymczasem nadszedł z polowania Staś i począł zaraz wypytywać Meę, gdzie jest panienka. Otrzymawszy odpowiedź, że zapewne jest w drzewie, już miał zajrzeć do wnętrza baobabu, gdy wtem wydało mu się, że słyszy jej głos w głębi wąwozu. Nie wierząc własnym uszom skoczył natychmiast do krawędzi i spojrzawszy w dół, zmartwiał. Dziewczynka siedziała przy nodze kolosa, a ów stał tak spokojnie, że gdyby nie ruch trąby i uszu, można by było pomyśleć, iż jest wykuty z kamienia. + +— Nel! — krzyknął Staś. + +A ona zajęta swoją robotą, odpowiedziała mu wesoło: + +— Zaraz, zaraz! + +Na to chłopak, który nie miał zwyczaju wahać się wobec niebezpieczeństwa, podniósł jedną ręką w górę strzelbę, drugą chwycił za obdartą z kory wyschłą łodygę lianu i objąwszy ją nogami, w mgnieniu oka zsunął się na dno wąwozu. + +Słoń poruszył niespokojnie uszami, ale w tej chwili Nel wstała i objąwszy trąbę zawołała pośpiesznie: + +— Nie bój się, słoniu, to Staś. + +Staś spostrzegł od razu, że nie ma dla niej żadnego niebezpieczeństwa, lecz nogi trzęsły się jeszcze pod nim, serce biło mu gwałtownie i nim ochłonął z wrażenia, począł mówić zdławionym, pełnym żalu i gniewu głosem: + +— Nel, Nel, jak ty mogłaś to zrobić?!… + +Ona zaś poczęła się tłumaczyć, że nie zrobiła nic złego, bo słoń jest dobry i zupełnie już oswojony; że chciała tylko raz na niego spojrzeć i wrócić się, ale on ją zatrzymał i począł się z nią bawić, że ją huśtał bardzo ostrożnie i że jeśli Staś chce, to i jego pohuśta. + +To mówiąc jedną rączką wzięła za koniec trąby i zbliżyła ją do Stasia, drugą zaś ręką machnęła kilkakrotnie w prawo i w lewo, mówiąc jednocześnie do słonia: + +— Pokołysz, słoniu, i Stasia. + +Mądry zwierz znów odgadł z jej poruszeń, czego od niego chce — i Staś, chwycony za pasek przy spodenkach, w jednej chwili znalazł się w powietrzu. Było przy tym takie jakieś dziwne i zabawne przeciwieństwo między jego rozgniewaną jeszcze miną a tym bujaniem się nad ziemią, że małe Mzimu poczęło śmiać się do łez, klaskać w ręce i krzyczeć tak jak poprzednio: + +— Jeszcze, jeszcze! + +A ponieważ niepodobna jest zachować należytej powagi i prawić morałów wówczas, gdy człowiek wisi na końcu słoniowej trąby i mimowolnie wykonywa ruchy podobne do ruchów wahadła, więc chłopiec począł się w końcu śmiać także. Ale po pewnym czasie zmiarkowawszy, że ruchy trąby stają się wolniejsze i że słoń zamierza postawić go na ziemi, wpadł niespodziewanie na nowy pomysł: mianowicie, korzystając z chwili, w której znalazł się w pobliżu olbrzymiego ucha, chwycił za nie obu rękoma, wdrapał się po nim w mgnieniu oka na głowę i siadł słoniowi na karku. + +— Aha — zawołał z góry na Nel — niech zrozumie, że to on musi mnie słuchać. + +I ją klepać go dłonią po głowie, z miną władcy i pana. + +— Dobrze! — zawołała z dołu Nel — ale jak teraz zleziesz? + +— To mały kłopot — odpowiedział Staś. + +I przewiesiwszy nogi przez czoło słonia objął nimi trąbę i zsunął się po niej jak po drzewie. + +— Ot, jak zlezę!… + +Po czym oboje zajęli się wyjmowaniem resztek kolców z nóg słonia, który poddawał się temu z nadzwyczajną cierpliwością. + +Tymczasem spadły pierwsze krople dżdżu, więc Staś postanowił odprowadzić natychmiast Nel do „Krakowa” — ale tu zaszła niespodziewana trudność. Słoń za nic nie chciał się z nią rozstać i za każdym razem, gdy próbowała się oddalić, zawracał ją trąbą i przyciągał ku sobie. Położenie stawało się ciężkie i wesoła zabawa wobec uporu zwierzęcia mogła się źle zakończyć. Chłopiec nie wiedział, co począć, gdyż deszcz padał coraz gęstszy i groziła ulewa. Oboje cofali się wprawdzie nieco ku wyjściu, ale bardzo nieznacznie, i słoń posuwał się za nimi. + +Na koniec Staś stanął między nim a Nel, utkwił w jego oczach ostre spojrzenie, jednocześnie zaś rzekł cichym głosem do Nel: + +— Nie uciekaj, ale cofaj się ciągle aż do wąskiego przejścia. + +— A ty, Stasiu? — zapytała dziewczynka. + +— Cofaj się — powtórzył z naciskiem — bo inaczej muszę zastrzelić słonia. + +Dziewczynka pod wpływem tej groźby posłuchała rozkazu, tym bardziej że mając już nieograniczoną ufność w słoniu była pewna, że on w żadnym razie nie zrobi nic złego Stasiowi. + +Chłopiec zaś stał o cztery kroki od olbrzyma nie spuszczając zeń oczu. + +Upłynęło w ten sposób kilka minut. Nastała chwila wprost groźna. Uszy słonia poruszyły się kilkakrotnie, małe oczki błysnęły jakoś dziwnie i trąba wzniosła się nagle do góry. + +Staś uczuł, że blednie. + +„Śmierć!” — pomyślał. + +Ale kolos odwrócił się niespodzianie ku krawędzi parowu, na której widywał zwykle Nel, i począł trąbić tak żałośnie jak nigdy przedtem. + +A Staś poszedł spokojnie ku przejściu i za skałą znalazł Nel, która nie chciała wracać bez niego do drzewa. + +Chłopak miał niepohamowaną ochotę powiedzieć jej: „Patrz, czegoś narobiła! o małom przez ciebie nie zginął.” Ale nie było czasu na wymówki, gdyż deszcz zmienił się w ulewę i trzeba było wracać jak najprędzej. Nel przemokła do nitki, choć Staś owinął ją we własne ubranie. + +We wnętrzu drzewa kazał ją zaraz Murzynce przebrać — sam zaś odwiązał naprzód w męskim pokoju Sabę, którego poprzednio był przywiązał z obawy, aby pobiegłszy w jego ślady nie płoszył mu zwierzyny, następnie począł przepatrywać raz jeszcze wszelkie ubrania i pakunki, w nadziei, że może znajdzie jaką zapomnianą szczyptę chininy. + +Ale nie znalazł nic. Tylko na dnie słoika, który dał mu misjonarz w Chartumie, kryło się we wgłębieniach trochę białego proszku, tak jednak mało, że starczyć go mogło zaledwie na pobielenie końca palca. Postanowił wszelako nalać do słoika ukropu i dać Nel do wypicia tę płukankę. + +Po czym, gdy ulewa przeszła i zaświeciło znów słońce, wyszedł z drzewa, aby popatrzyć na ryby, które przyniósł Kali. Murzyn złowił ich kilkanaście na wędki poczynione z cienkiego drutu. Po większej części były małe, ale znalazły się trzy na stopę długie, srebrno nakrapiane i zadziwiająco lekkie. Mea, która wychowana nad brzegami Nilu Niebieskiego znała się na rybach, mówiła, że są one dobre do jedzenia i że pod wieczór wyskakują bardzo wysoko nad wodę. Jakoż przy oprawianiu ich pokazało się, że są tak lekkie dlatego, iż wewnątrz mają ogromne powietrzne pęcherze. Staś wziął jedną z takich baniek, dochodzącą do wielkości dużego jabłka, i poniósł pokazać ją Nel. + +— Patrz — rzekł — to siedzi w rybach. Z kilkunastu takich pęcherzy można by zrobić szybę w naszym oknie. + +I pokazał górny otwór w drzewie. + +Lecz pomyślawszy potem przez chwilę, dodał: + +— I jeszcze coś więcej. + +— Co takiego? — zapytała rozciekawiona Nel. + +— I latawce. + +— Takie, jakie puszczałeś w Port-Saidzie? O, dobrze! zrób! + +— Zrobię. Z pociętych, cieniutkich bambusów zbiję ramki, a tych błon użyję zamiast papieru. To będzie nawet lepsze od papieru, bo lżejsze — i deszcz tego nie rozmoczy. Taki latawiec pójdzie ogromnie w górę, a przy silnym wietrze zaleci Bóg wie dokąd… + +Tu nagle uderzył się w czoło: + +— Mam jedną myśl. + +— Jaką? + +— Zobaczysz. Jak sobie to jeszcze lepiej wyobrażę, to ci powiem. Teraz ten słoń tak ryczy, że nie można się nawet rozmówić… + +Istotnie słoń z tęsknoty za Nel, a może za obojgiem dzieci, trąbił tak, aż cały wąwóz się trząsł razem z pobliskimi drzewami. + +— Trzeba mu się pokazać — rzekła Nel — to się uspokoi. + +I poszli do wąwozu. Ale Staś całkiem zajęty swą myślą począł półgłosem mówić: + +— „Nelly Rawlison i Stanisław Tarkowski z Port-Saidu, uciekłszy z Faszody od derwiszów, znajdują się…” + +I zatrzymawszy się zapytał: + +— Jak oznaczyć gdzie?… + +— Co, Stasiu? + +— Nic, nic. Już wiem: „Znajdują się o miesiąc drogi na wschód od Białego Nilu — i proszą o prędką pomoc…” Gdy wiatr będzie dął na północ albo na wschód, puszczę takich latawców dwadzieścia, pięćdziesiąt, sto, a ty, Nel, pomożesz mi je kleić. + +— Latawce? + +— Tak — i powiem ci tylko tyle, że mogą nam one oddać większą przysługę niż dziesięć słoni. + +Tymczasem doszli do krawędzi. I dopieroż zaczęło się przestępywanie olbrzyma z nogi na nogę, kiwanie się, machanie uszami, gulgotanie i znów żałosne trąbienie, gdy Nel próbowała się choć na chwilę oddalić. W końcu dziewczynka poczęła tłumaczyć „kochanemu słoniowi”, że nie może ciągle przy nim przesiadywać, bo przecie musi spać, jeść, pracować i gospodarzyć w „Krakowie”. Ale on uspokoił się dopiero wówczas, gdy zepchnęła mu widełkami przygotowaną przez Kalego żywność — a i to wieczorem zaczął znów potrębywać. + +Dzieci nazwały go tegoż wieczora: „King”, gdyż Nel zaręczała, że zanim dostał się do wąwozu, był niezawodnie królem wszystkich słoni w Afryce. + + + +ROZDZIAŁ XXIX + +W ciągu kilku dni Nel spędzała wszystkie chwile, w których deszcz nie padał, u Kinga, który już nie sprzeciwiał się jej odejściu zrozumiawszy, że dziewczynka wraca po kilka razy dziennie. Kali, który w ogóle bał się słoni, patrzył na to z nadzwyczajnym zdumieniem, ale w końcu doszedł do przekonania, że potężne dobre Mzimu oczarowało olbrzyma, i począł go także odwiedzać. King zachowywał się względem niego jak również względem Mei życzliwie, ale tylko jedna Nel robiła z nim, co chciała, tak że po tygodniu ośmieliła się nawet przyprowadzić mu i Sabę. Dla Stasia była to wielka ulga, gdyż mógł z całym spokojem pozostawić Nel pod opieką, czyli jak się wyrażał: pod trąbą słonia — i chodzić bez żadnej obawy na polowanie, a nawet czasem zabierać ze sobą Kalego. Był też teraz pewien, że zacne zwierzę nie opuściłoby ich już w żadnym razie, i począł się namyślać, jak je z zamknięcia uwolnić. + +A właściwie mówiąc, sposób wynalazł on już dawno, ale wymagający takiej ofiary, że bił się z myślami, czy go użyć, a następnie odkładał to z dnia na dzień. Ponieważ nie miał z kim o tym pomówić, postanowił wtajemniczyć ostatecznie w swe zamiary Nel, chociaż uważał ją za dziecko. + +— Skałę można wysadzić prochem — rzekł — ale na to trzeba będzie popsuć mnóstwo ładunków, to jest powyciągać z nich kule, wysypać proch i zrobić z niego jeden wielki nabój. Taki nabój wcisnę w najgłębszą szparę, jaka się w środku znajdzie, następnie zatkam i podpalę. Wówczas skała rozpadnie się na kilka lub kilkanaście części i Kinga można będzie wyprowadzić. + +— Ale jeśli będzie wielki huk, to czy on się nie przelęknie? + +— To niech się przelęknie! — odpowiedział żywo Staś. — To mnie najmniej obchodzi. Z tobą doprawdy nie warto poważnie mówić. + +Jednakże mówił dalej, a raczej myślał dalej głośno: + +— Ale jeżeli użyję za mało ładunków, to skała się nie rozpadnie i zmarnuję je na próżno; jeżeli w dostatecznej ilości, to nam ich niewiele zostanie. A gdyby ich zabrakło przed końcem drogi, wówczas grozi nam po prostu śmierć. Bo z czymże będę polował, czym cię bronił w razie jakiego napadu? Wiesz przecie dobrze, że gdyby nie ta strzelba i nie te naboje, to zginęlibyśmy od dawna albo z rąk Gebhra, albo z głodu. I szczęście to prawdziwe, że mamy konie, bo sami nie moglibyśmy unieść ani rzeczy, ani ładunków. + +Na to Nel podniosła palec do góry i ozwała się z wielką pewnością: + +— Jak ja Kingowi powiem, to King poniesie wszystko. + +— Jakież ładunki poniesie, jeśli ich mało co zostanie? + +— Będzie nas za to bronił… + +— Ale nie będzie przecie strzelał ze swej trąby do zwierzyny tak jak ja ze sztucera. + +— To możemy jeść figi i te duże dynie, co rosną na drzewach, a Kali nałapie zawsze ryb. + +— Póki zostaniemy nad rzeką. Porę dżdżystą trzeba tu przeczekać, gdyż te ciągłe ulewy napędziłyby ci z pewnością febry. Pamiętaj jednak, że potem ruszamy w dalszą drogę i możemy trafić na pustynię. + +— Taką jak Sahara? — zapytała z przestrachem Nel. + +— Nie, taką jednak, na której nie ma rzek ani drzew owocowych, a rosną niskie akacje i mimozy. Tam można żyć tylko z tego, co się upoluje. King znajdzie tam trawę, a ja antylopy, ale jeśli nie będę miał czym do nich strzelać, to King ich nie nałapie. + +I Staś miał rzeczywiście o co się troszczyć, gdyż obecnie, gdy słoń już się oswoił i poprzyjaźnił z nimi tak poczciwie, niepodobna było go porzucić i skazać na śmierć głodową; a uwolnić go, to znaczyło pozbawić się większej części amunicji i narazić samych siebie na nieuchronną zgubę. + +Więc Staś odkładał robotę z dnia na dzień, powtarzając sobie co wieczór w duszy: + +„Może jutro wynajdę jaki inny sposób.” + +A tymczasem do tej troski przyłączyły się inne. Naprzód Kalego straszliwie pokąsały w dole rzeki dzikie pszczoły, do których doprowadził go znany w Afryce niewielki szarozielony ptak, zwany pszczołowodem. Czarnemu chłopakowi nie chciało się przez lenistwo podkurzyć ich dostatecznie, wrócił więc z miodem, ale skłuty i spuchnięty tak, że w godzinę później stracił przytomność. Dobre Mzimu wyciągało z niego aż do wieczora, przy pomocy Mei, żądła a potem okładało go ziemią, którą Staś polewał wodą. Jednakże nad ranem zdawało się, że biedny Murzyn kona. Na szczęście starania i silny organizm przemogły niebezpieczeństwo — zdrowie jednak odzyskał dopiero po upływie dni dziesięciu. + +Druga przygoda spotkała konie. Staś, który podczas choroby Kalego musiał je pętać i prowadzić do wody, zauważył, że poczęły straszliwie chudnąć. Nie można było wytłumaczyć tego brakiem żywności, ponieważ wskutek deszczów trawa wybujała wysoko i wybornej paszy było w bród. A jednak konie wprost nikły. Po kilku dniach sierść na nich poszerszeniała, oczy im zgasły, a z nozdrzy płynął gęsty śluz. W końcu przestały jeść, a natomiast piły chciwie, jakby trawiła je gorączka. Gdy Kali przyszedł do zdrowia, były to już dwa kościotrupy. Ale on tylko spojrzał na nie i od razu zrozumiał, co się stało. + +— Tse-tse! — rzekł zwracając się do Stasia. — One muszą umrzeć. + +Staś zrozumiał także, albowiem jeszcze w Port-Saidzie słyszał wielokrotnie o musze afrykańskiej, zwanej tse-tse, która jest tak straszliwą plagą niektórych okolic, że tam, gdzie ona mieszka stale, Murzyni nie posiadają wcale bydła, a tam gdzie wskutek pomyślnych chwilowych warunków rozmnoży się niespodzianie, bydło ginie. Koń, wół lub osioł, ukłuty przez tse-tse, marnieje i zdycha w ciągu dni kilkunastu, czasem w ciągu dni kilku. Zwierzęta miejscowe rozumieją też niebezpieczeństwo, jakie im od niej zagraża, zdarza się bowiem, że całe stada wołów, gdy przy wodopoju usłyszą jej brzęczenie, wpadają w szaloną trwogę i rozbiegają się na wszystkie strony. + +Stasiowe konie były pokąsane; konie te, a wraz z nimi osła, Kali nacierał teraz codziennie jakąś niesłychanie wonną, podobną z zapachu do cebuli, rośliną, którą w dżunglach wyszukał. Mówił, iż woń jej odpędza tse-tse, ale pomimo tego zaradczego środka konie chudły. Staś z trwogą myślał o tym, co będzie, jeżeli zwierzęta padną? Jak zabrać wówczas rzeczy, Nel, wojłoki, namiot, ładunki i naczynia? Było tego jednak tyle, że chyba jeden King potrafiłby to wszystko udźwignąć. Ale żeby uwolnić Kinga, potrzeba było poświęcić przynajmniej dwie trzecie naboi. + +Coraz większe troski zbierały się nad głową Stasia, na podobieństwo tych chmur, które nie przestawały poić dżungli dżdżem. A na koniec przyszła największa klęska, wobec której zmalały wszystkie inne: febra! + + + +ROZDZIAŁ XXX + +Pewnego dnia przy wieczerzy Nel podniósłszy do ust kawałek wędzonego mięsa odsunęła go nagle jakby ze wstrętem — i rzekła: + +— Nie mogę dziś jeść. + +Staś, który poprzednio dowiedział się od Kalego, gdzie są pszczoły, i podkurzał je teraz codziennie, by rabować im miód, był pewien, że mała zjadła w ciągu dnia za dużo miodu, i dlatego nie zwrócił uwagi na jej brak chęci do jedzenia. Lecz ona po chwili wstała i poczęła chodzić spiesznie wedle ogniska, zataczając coraz większe koła. + +— A nie oddalaj się zanadto — wołał na nią chłopiec — bo jeszcze cię co porwie. + +W rzeczywistości nie obawiał się jednak niczego, albowiem obecność słonia, którą dzikie zwierzęta czuły, i jego trąbienie, które dochodziło do ich czujnych uszu, trzymały je w przyzwoitej odległości. Zapewniało to bezpieczeństwo zarówno ludziom, jak i koniom, albowiem najstraszniejsi nawet w dżungli drapieżnicy, jak lew, pantera i lampart, wolą nie mieć do czynienia ze słoniem i nie zbliżać się zanadto do jego kłów i trąby. + +Jednakże gdy dziewczynka nie przestawała krążyć coraz pospieszniej, Staś poszedł za nią i zapytał: + +— Hej, mała ćmo! czemu tak latasz koło ognia? + +Pytał jeszcze wesoło, ale już się zaniepokoił, a niepokój jego wzrósł, gdy Nel odpowiedziała: + +— Nie wiem. Nie mogę usiedzieć na miejscu. + +— Co ci jest? + +— Tak mi jakoś nieswojo i tak dziwnie… + +A wtem oparła mu nagle główkę na piersiach i jakby przyznając się do winy, zawołała pokornym, przetkanym łzami głosem: + +— Stasiu, ja chyba jestem chora. + +— Nel!! + +Po czym położył jej dłoń na czole, które było suche i zarazem lodowate. Więc porwał ją na ręce i poniósł ku ognisku. + +— Zimno ci? — pytał po drodze. + +— I zimno, i gorąco, ale bardziej zimno… + +Jakoż ząbki jej uderzały jedne o drugie, a ciałem wstrząsały ciągle dreszcze. Staś nie miał już najmniejszej wątpliwości, że dostała febry. + +Kazał natychmiast Mei zaprowadzić ją do drzewa, rozebrać i położyć, a następnie okrył ją, czym mógł, widział był bowiem w Chartumie i Faszodzie, że ludzie chorzy na febrę okrywali się owczymi skórami, aby się zapocić. Postanowił przesiedzieć przy Nel całą noc i poić ją gorącą wodą z miodem. Ale ona z początku nie chciała pić. Przy świetle kaganka zawieszonego wewnątrz drzewa Staś dostrzegł jej błyszczące źrenice. Po chwili zaczęła się skarżyć na gorąco, a jednocześnie trzęsła się pod wojłokami i pod pledem. Ręce jej i czoło były wciąż zimne, ale gdyby Staś znał się choć cokolwiek na febrycznych przypadłościach, byłby poznał z jej nadzwyczaj niespokojnych ruchów, że musi mieć straszliwą gorączkę. Ze strachem zauważył, że gdy Mea wchodziła z gorącą wodą, dziewczynka patrzyła na nią jakby z pewnym zdziwieniem, a nawet z obawą, i zdawała się jej nie poznawać. Z nim jednak rozmawiała przytomnie. Mówiła mu, że nie może leżeć, i prosiła, żeby pozwolił jej wstać i biegać, to znów pytała, czy się nie gniewa na nią za to, że chora, a gdy zapewniał ją, że nie, przyciskała rzęsami łzy, które napływały jej do oczu, i zaręczała, że jutro będzie zupełnie zdrowa. + +Tego wieczora, a raczej tej nocy, słoń był jakoś dziwnie niespokojny i ciągle ryczał, co znów pobudzało Sabę do szczekania. Staś zauważył, że chorą to drażni, więc wyszedł z drzewa, by ich uspokoić. Z Sabą poszło mu łatwo, ale słoniowi trudniej było nakazać ciszę, więc wziął kilka melonów, by mu je rzucić i zatkać mu trąbę przynajmniej na jakiś czas. Wracając spostrzegł przy świetle ognia Kalego, który z kawałkiem wędzonego mięsa na ramieniu oddalał się w kierunku biegu rzeki. + +— Co ty tam robisz i dokąd idziesz? — zapytał Murzyna. + +A czarny chłopak zatrzymał się i gdy Staś zbliżył się ku niemu, rzekł z tajemniczą twarzą: + +— Kali iść pod inne drzewo położyć mięso złemu Mzimu. + +— Dlaczego? + +— Dlatego, żeby zły Mzimu nie zabić dobrego Mzimu. + +Staś chciał na to coś odpowiedzieć, lecz nagle żal chwycił go za piersi, więc zacisnął tylko zęby i odszedł w milczeniu. + +Gdy wrócił do drzewa, Nel miała oczy zamknięte; ręce jej leżące na wojłoku drgały wprawdzie mocno, ale zdawało się, że usypia. Staś siadł przy niej i w obawie, by jej nie zbudzić, siedział przez pewien czas bez ruchu. Mea siedząca z drugiej strony poprawiała co chwila kawałki kości słoniowej sterczące jej w uszach, by bronić się tym sposobem od drzemki. Uczyniło się cicho, tylko z dołu rzeki od strony rozlewu dochodziło rzechotanie żab i smętne kumkanie ropuch. + +Nagle Nel siadła na posłaniu. + +— Stasiu! + +— Jestem tu, Nel. + +A ona dygocąc jak liść na wietrze, poczęła szukać jego ręki i powtarzać spiesznie raz po raz: + +— Boję się, boję się! daj mi rękę! + +— Nie bój się, jestem przy tobie. + +I chwycił jej dłoń, która tym razem była rozpalona jak w ogniu; nie wiedząc zaś sam, co ma robić, jął okrywać tę biedną wychudzoną rączkę pocałunkami. + +— Nie bój się, Nel, nie bój! + +Po czym dał jej się napić wody z miodem, która przez ten czas wystygła. Nel tym razem piła chciwie i przytrzymywała mu rękę z naczyniem, gdy próbował odejmować je od ust. Chłodny napój zdawał się ją uspokajać. + +Nastało milczenie. Lecz po upływie pół godziny Nel znów siadła na posłaniu, a w rozszerzonych jej oczach widać było okropną trwogę. + +— Stasiu! + +— Co ci jest, kochanie? + +— Czemu — pytała przerywanym głosem — Gebhr i Chamis chodzą koło drzewa i zaglądają tu do mnie? + +Stasiowi w jednej chwili wydało się, że oblazły go tysiące mrówek. + +— Co ty mówisz? — rzekł. — Tu nikogo nie ma! To Kali chodzi koło drzewa. + +Lecz ona patrząc w ciemny otwór zawołała szczękając zębami: + +— I Beduini także! Dlaczegoś ty ich pozabijał? + +Staś otoczył ją ramieniem i przytulił do siebie: + +— Ty wiesz dlaczego! Nie patrz tam! nie myśl o tym. To było już dawno. + +— Dziś! dziś! + +— Nie, Nel, dawno!… + +Jakoż i było dawno, ale wróciło jak fala odbita od brzegu — i napełniło znów przerażeniem myśli chorego dziecka. + +Wszelkie słowa uspokojenia okazywały się daremne. Oczy Nel rozszerzały się coraz bardziej. Serce biło tak gwałtownie, iż zdawało się, że pęknie lada chwila. Potem zaczęła się rzucać jak ryba wyjęta z wody i trwało to prawie do rana. Dopiero nad samym ranem siły jej wyczerpały się zupełnie i główka opadła na posłanie. + +— Słabo mi! słabo! — powtórzyła. — Stasiu, ja lecę gdzieś na dół. + +Po czym zamknęła oczy. + +Staś w pierwszej chwili przeraził się okropnie, myślał bowiem, że umarła. Ale to był tylko koniec pierwszego paroksyzmu tej strasznej afrykańskiej febry, zwanej „zgubną”, której dwa ataki ludzie silni i zdrowi mogą przetrzymać; trzeciego nie przetrzymał dotychczas nikt. Podróżnicy opowiadali o tym często w Port-Saidzie, w domu pana Rawlisona, a jeszcze częściej wracający do Europy misjonarze katoliccy, których pan Tarkowski gościnnie u siebie przyjmował. Drugi atak przychodził po kilku lub kilkunastu dniach, trzeci zaś jeśli nie przyszedł w ciągu dwu tygodni, to nie był śmiertelny, gdyż liczył się jako znów pierwszy w drugim nawrocie choroby. Staś wiedział, że jedynym lekarstwem, jakie mogło przerwać lub pooddalać od siebie ataki, były duże dawki chininy, ale nie miał już jej ani atomu. + +Na razie jednak widząc, że Nel oddycha, uspokoił się nieco — i począł się za nią modlić. A tymczasem słońce wyskoczyło spoza skał wąwozu i uczynił się dzień. Słoń upominał się już o śniadanie, a od strony rozlewu, który tworzyła rzeka, ozwały się krzyki wodnego ptactwa. Chcąc zabić parę pentarek na rosół dla Nel chłopiec wziął strzelbę śrutówkę i poszedł wzdłuż rzeki ku kępie wysokich krzewów, na których ptaki te sadowiły się zwykle na noc. Ale tak był niewyspany i myśli jego tak były zajęte chorobą dziewczynki, że całe stado pentarek przeszło tuż koło niego truchcikiem, jedna za drugą, dążąc do wodopoju, a on ich wcale nie spostrzegł. Stało się tak jeszcze i dlatego, że wciąż się modlił. Myślał o zabiciu Gebhra, Chamisa, Bedui-nów i podnosząc oczy w górę mówił ze ściśniętym przez łzy gardłem: „Ja to dla Nel zrobiłem, Panie Boże, dla Nel! — bo nie mogłem jej inaczej uwolnić, ale jeśli to grzech, to mnie ukarz, a ona niech wyzdrowieje!…” + +Po drodze spotkał Kalego, który poszedł zobaczyć, czy zły Mzimu zjadł ofiarowane mu wczoraj mięso. Młody Murzyn kochając małą bibi modlił się także za nią, ale modlił się w całkiem odmienny sposób. Mówił mianowicie złemu Mzimu, że jeśli bibi wyzdrowieje, to on mu co dzień przyniesie kawałek mięsa, ale jeśli umrze, to chociaż się go boi i choć wie, że potem zginie, tak mu przedtem skórę wyłupi, że złe Mzimu na wieki go popamięta. Nabrał wszelako dobrej otuchy, gdyż złożone wczoraj mięso znikło. Mógł wprawdzie porwać je jaki szakal, ale mógł i Mzimu przybrać na się postać szakala. + +Kali zawiadomił o tym pomyślnym wypadku Stasia, ten jednak popatrzył na niego, jakby go wcale nie rozumiał, i poszedł dalej. Minąwszy kępę krzaków, w której pentarek nie znalazł, zbliżył się do rzeki. Brzegi jej zarośnięte były wysokimi drzewami, z których zwieszały się na kształt długich pończoch gniazda remizów, ślicznych żółtych ptaszków z czarnymi skrzydłami, a także i gniazda os podobne do wielkich róż, ale koloru szarej bibuły. W jednym miejscu rzeka tworzyła szeroki na kilkadziesiąt kroków rozlew, porośnięty w części papirusem. Na tym rozlewie roiło się zawsze ptactwo wodne. Były tam bociany, takie same jak nasze europejskie i bociany o wielkim, grubym dziobie zakończonym hakiem, i czarne jak aksamit ptaki o nogach czerwonych jak krew — i flamingi, i ibisy, i białe z różowymi skrzydłami warzęchy mające dzioby podobne do łyżek — i żurawie z koronami na głowach, i mnóstwo kulików, pstrych i szarych jak myszy, biegających szybko tam i na powrót, niby drobne duchy leśne, na długich, cienkich jak słomki nóżkach. + +Staś zabił dwie duże kaczki pięknej cynamonowej barwy i depcąc po nieżywych białych motylach, których tysiące zaścielały brzeg, rozejrzał się naprzód dobrze, czy na mieliźnie nie ma krokodylów, po czym przeszedł przez wodę i podniósł zdobycz. Strzał rozproszył oczywiście ptactwo; pozostały tylko dwa stojące o kilkanaście kroków dalej i zadumane nad wodą marabuty, podobne do dwóch starców o łysych, wciśniętych między ramiona głowach. Te nie poruszyły się wcale. Chłopiec popatrzył przez chwilę na ich obrzydliwe worki mięsne zwieszające się na piersiach, a następnie zauważywszy, że osy zaczynają coraz gęściej krążyć koło niego, powrócił do obozowiska. + +Nel spała jeszcze, więc i on oddawszy Mei kaczki rzucił się na wojłok i zasnął natychmiast kamiennym snem. Zbudzili się dopiero po południu — on wcześniej, Nel później. Dziewczynka czuła się nieco silniejsza, a gdy gęsty i mocny rosół pokrzepił jeszcze jej siły, wstała i wyszła z drzewa chcąc popatrzyć na Kinga i na słońce. + +Ale teraz dopiero przy świetle dziennym można było dokładnie zobaczyć, jakie ta jedna noc gorączki porobiła w niej spustoszenia. Cerę miała żółtą i przeźroczystą, usta poczerniałe, oczy podkrążone i twarzyczkę jakby postarzałą. Nawet źrenice jej wydawały się bledsze niż zwykle. Pokazało się także, iż wbrew zapewnieniom, jakie dawała Stasiowi, że czuje się dość mocna — i mimo sporego kubka rosołu, który zaraz po przebudzeniu się wypiła, ledwie mogła dojść o własnych siłach do wąwozu. Staś myślał z rozpaczą o drugim ataku i o tym, że nie posiada ani lekarstw, ani żadnych środków, którymi mógłby mu zapobiec. + +A tymczasem deszcz zlewał ziemię po kilkanaście razy na dzień, powiększając wilgoć powietrza. + + + +ROZDZIAŁ XXXI + +Poczęły się ciężkie i pełne lęku dni oczekiwania. Drugi atak przyszedł dopiero po tygodniu — i nie był tak silny jak pierwszy, ale Nel uczuła się po nim jeszcze słabszą. Wychudła i zmizerniała do tego stopnia, że nie była to już dziewczynka, ale cień dziewczynki. Płomyk jej życia tlił się tak słabo, że zdawało się, iż dość jest dmuchnąć, aby go zgasić. Staś zrozumiał, że śmierć nie potrzebuje czekać na trzeci atak, by ją zabrać — i oczekiwał jej lada dzień, lada godzina. + +Sam wychudł i sczerniał także, albowiem nieszczęście przechodziło jego siły i jego rozum. Więc patrząc na jej woskową twarzyczkę mówił sobie codziennie: „Na tomże strzegł jej jak oka w głowie, żeby tu ją pochować w dżungli?” — I nie rozumiał wcale, dlaczego tak ma być. Chwilami znów wyrzucał sobie, że jeszcze nie dość jej strzegł, że nie był dla niej dość dobry, a wówczas taki żal chwytał go za serce, że chciało mu się gryźć własne palce. Było niedoli po prostu za dużo. + +A Nel spała teraz prawie ciągle i być może, że to utrzymywało ją przy życiu. Staś budził ją jednak kilka razy na dzień, by ją posilić. Wówczas, ilekroć deszcz nie padał, prosiła go, aby wynosił ją na powietrze, nie mogła już bowiem utrzymać się na własnych nogach. Zdarzało się wszelako, iż zasypiała nawet na jego ręku. Wiedziała już, że jest bardzo chora i że może lada dzień umrzeć. W chwilach większego ożywienia rozmawiała o tym ze Stasiem, a zawsze z płaczem, gdyż bała się śmierci. + +— Już ja nie wrócę do tatusia — mówiła pewnego razu — ale ty powiedz tatusiowi, że mi było bardzo żal — i proś go, żeby tu do mnie przyjechał… + +— Wrócisz — odpowiedział Staś. + +I nie mógł nic więcej powiedzieć, gdyż chciało mu się wyć. + +A Nel mówiła dalej ledwie dosłyszalnym, sennym głosem: + +— I tatuś przyjedzie, i ty kiedyś przyjedziesz… prawda? + +Na tę myśl uśmiech rozjaśnił jej wynędzniałą twarzyczkę, po chwili jednak ozwała się znowu, jeszcze ciszej: + +— Ale mi tak żal… + +To rzekłszy oparła mu główkę na ramieniu i poczęła płakać, on zaś przemógł własny ból, przytulił ją do piersi i odpowiedział żywo: + +— Nel, ja bez ciebie nie wrócę i… i wcale nie wiem, co bym bez ciebie robił na świecie. + +Nastało milczenie, podczas którego Nel usnęła znowu. Staś odniósł ją do drzewa, ale zaledwie wyszedł na zewnątrz, gdy z wierzchołka cypla nadbiegł Kali i machając rękoma począł wołać z twarzą wzburzoną i przelękłą: + +— Panie wielki! panie wielki! + +— Czego chcesz? — zapytał Staś. + +A Murzyn wyciągnął rękę i ukazując na południe rzekł: + +— Dym! + +Staś przysłonił oczy dłonią i wytężywszy wzrok we wskazanym kierunku ujrzał rzeczywiście przy czerwonawym blasku nisko już stojącego słońca smugę dymu wznoszącą się daleko wśród dżungli, między wierzchołkami jeszcze dalszych, dość wysokich dwóch wzgórz. + +Kali drżał cały, albowiem zbyt dobrze pamiętał straszną niewolę u derwiszów, był zaś pewien, że to ich obozowisko. Stasiowi też się wydało, iż to nie może być nikt inny jak Smain, i w pierwszej chwili zląkł się także okropnie. Tego tylko brakło! Obok śmiertelnej choroby Nel — derwisze! I znów niewola, i znów powrót do Faszody albo i do Chartumu, pod rękę Mahdiego lub pod bat Abdullahiego. Jeśli ich schwytają, Nel umrze pierwszego dnia, on zaś zostanie niewolnikiem na resztę życia. A gdyby nawet kiedyś uciekł, co mu po życiu, co mu po wolności bez Nel? Jakżeby spojrzał w oczy ojcu albo panu Rawlisonowi, gdyby derwisze porzucili ją po śmierci hienom, on zaś nie potrafiłby nawet powiedzieć, gdzie jest jej grób. + +Takie myśli przelatywały mu jak błyskawice przez głowę. Nagle uczuł nieprzepartą chęć popatrzenia na Nel i skierował się ku drzewu. Po drodze zapowiedział Kalemu, by zgasił ogień i nie ważył się palić go w nocy, po czym wszedł do wnętrza. + +Nel nie spała i czuła się lepiej. Zaraz też podzieliła się tą wiadomością ze Stasiem. Saba leżał przy niej i ogrzewał ją swym ogromnym ciałem, a ona głaskała go lekko po głowie, uśmiechając się, gdy chwytał paszczą subtelne pyłki próchna kręcące się w smudze świetlanej, którą tworzyły w drzewie ostatnie promienie zachodzącego słońca. Była widocznie lepszej myśli, gdyż po chwili zwróciła się z dość raźną minką do Stasia: + +— A może ja nie umrę? + +— Nie umrzesz z pewnością — odpowiedział Staś. — Skoro po drugim ataku czujesz się silniejszą, to trzeci wcale nie przyjdzie. + +Ona zaś poczęła mrugać powiekami jakby się nad czymś namyślając — i rzekła: + +— Gdybym miała taki gorzki proszek, co mi tak dobrze zrobił po tej nocy ze lwami — pamiętasz? to ani trochę nie myślałabym umierać, ani tyle! + +I pokazała na paluszku, jak mało byłaby wówczas na śmierć gotowa. + +— Ach! — ozwał się Staś — oddałbym nie wiem co za źdźbło chininy. + +I pomyślał, że gdyby jej miał dosyć, to by poczęstował Nel choćby dwoma naraz proszkami, a potem owinął ją pledem, posadził przed sobą na koniu — i ruszył natychmiast w stronę przeciwną tej, w której było obozowisko derwiszów. + +Tymczasem słońce zapadło i dżungla pogrążyła się nagle w ciemność. + +Dziewczynka pogwarzyła jeszcze z pół godziny, po czym usnęła, a Staś rozmyślał dalej o derwiszach i o chininie. Strapiona, ale nadzwyczaj zaradna jego głowa poczęła pracować i tworzyć plany, jedne śmielsze i zuchwalsze od drugich. Naprzód począł się zastanawiać nad tym, czy ten dym w południowej stronie pochodzi koniecznie z obozu Smaina. Mogli to wprawdzie być derwisze, ale mogli być i Arabowie znad brzegów oceanu, którzy czynili wielkie wyprawy w głąb lądu po kość słoniową i po niewolników. Ci nie mieli nic wspólnego z derwiszami, którzy psuli im handel. Mógł to być także obóz Abisyńczyków albo jaka podgórska wioska murzyńska, do której łapacze ludzi jeszcze nie dotarli. Czy nie należało się o tym przekonać? + +Arabowie z Zanzibaru, z okolic Bagamojo, z Witu i z Mombassy, a w ogóle z pobrzeży oceanu, byli to ludzie, którzy ustawicznie stykali się z białymi, więc kto wie, czy za wielką nagrodą nie podjęliby się odprowadzić ich obojga do którego z najbliższych portów. Staś wiedział doskonale, że może taką nagrodę przyrzec i że jego przyrzeczeniu uwierzą. Przyszła mu też jeszcze inna myśl, która poruszyła go do głębi. Oto widział, że w Chartumie wielu derwiszów, szczególnie z Nubii, chorowało prawie na równi z białymi na febrę — i ci leczyli się chininą, którą rabowali Europejczykom albo jeśli była ukryta u renegatów Greków lub Koptów, kupowali na wagę złota. Otóż można było się spodziewać, że Arabowie znad oceanu będą mieli ją na pewno. + +„Pójdę — mówił sobie Staś — pójdę dla Nel.” + +I zastanawiając się coraz usilniej nad położeniem doszedł w końcu do przekonania, że gdyby to nawet był oddział Smaina, to i tak należało iść. Przypomniał sobie, że z powodu zupełnego przerwania stosunków między Egiptem a Sudanem Smain prawdopodobnie nic nie wie o ich porwaniu z Fajumu. Fatma nie mogła się z nim porozumieć, więc to porwanie było tylko jej osobistym pomysłem, wykonanym przy pomocy Chamisa, syna Chadigiego, oraz Idrysa, Gebhra i dwóch Beduinów. Otóż ludzie ci nic nie obchodzili Smaina z tej prostej przyczyny, że znał między nimi tylko jednego Chamisa, a o tamtych nigdy w życiu nie słyszał. Obchodziły go tylko jego własne dzieci i Fatma. Ale właśnie może zatęsknił już za nimi i może rad byłby do nich wrócić, zwłaszcza jeżeli uprzykrzyła mu się już służba u Mahdiego. Przy Mahdim nie zrobił widocznie wielkiego losu, skoro, zamiast przewodzić potężnym wojskom lub rządzić jakim obszernym krajem, musiał łapać niewolników aż Bóg wie gdzie za Faszodą. „Powiem mu tak: — myślał Staś — jeśli odprowadzisz nas do jakiego portu nad Oceanem Indyjskim i wrócisz z nami do Egiptu, rząd przebaczy ci wszystkie winy, połączysz się z Fatmą i z dziećmi, a prócz tego pan Rawlison uczyni cię bogatym; jeśli nie, to dzieci i Fatmy nie zobaczysz już nigdy w życiu.” + +I był pewien, że Smain namyśli się dobrze, nim taki układ odrzuci. + +Oczywiście, nie było to wszystko bezpieczne, mogło nawet pokazać się zgubne, ale mogło również stać się deską ocalenia z tej toni afrykańskiej. Staś począł się w końcu dziwić, dlaczego możliwość spotkania ze Smainem tak go na razie przeraziła — i ponieważ chodziło o spieszny ratunek dla Nel, postanowił pójść jeszcze tej nocy. + +Łatwiej to jednak było powiedzieć niż wykonać. Co innego jest siedzieć nocą w dżungli przy dobrym ogniu, za kolczastą zeribą, a co innego puścić się wśród ciemności w wysokie trawy, w których poluje o tej porze lew, pantera i lampart, nie mówiąc o hienach i szakalach. Chłopiec przypomniał sobie jednak słowa młodego Murzyna, wówczas gdy ów udał się nocą szukać Saby i wróciwszy z nim powiedział: „Kali się bać, ale pójść.” I powtórzył sobie to samo: „Będę się bał, ale pójdę.” + +Czekał jednak na wzejście księżyca, gdyż noc była nadzwyczaj ciemna, i dopiero gdy dżungla posrebrzała od jego blasku, zawołał Kalego i rzekł: + +— Kali, zabierz Sabę do drzewa, zatkaj wejście cierniem i pilnujcie mi z Meą panienki jak oka w głowie, a ja pójdę zobaczyć, co to za ludzie są tam w tym obozowisku. + +— Pan wielki wziąć z sobą Kalego i strzelbę, która zabija złe zwierzęta. Kali nie zostać! + +— Zostaniesz! — rzekł stanowczo Staś — i zakazuję ci iść za mną. + +Po czym zamilkł na chwilę, a następnie ozwał się głuchym nieco głosem: + +— Kali, jesteś wierny i roztropny, więc ufam, że spełnisz to, co ci powiem. Gdybym nie wrócił, a panienka umarła, to zostawisz ją w drzewie, ale naokoło drzewa wzniesiesz wysoką zeribę, a na korze wytniesz taki oto wielki znak. + +I wziąwszy dwa bambusy złożył je w krzyż. + +Po czym tak mówił dalej: + +— Jeśli zaś bibi nie umrze, ale ja nie wrócę, to będziesz ją czcił i służył wiernie, a potem zaprowadzisz ją do swego ludu i powiesz wojownikom Wa-hima, żeby szli z nią ciągle na wschód, aż do Wielkiego Morza. Tam znajdziesz białych ludzi, którzy wam dadzą dużo strzelb, prochu, paciorków, drutu i tyle płótna, ile zdołacie unieść. Zrozumiałeś? + +A młody Murzyn rzucił się przed nim na kolana, objął jego nogi i począł powtarzać żałośnie: + +— O bwana kubwa! wrócić, wrócić, wrócić! + +Stasia wzruszyło przywiązanie czarnego chłopaka, więc schylił się, położył mu rękę na głowie i rzekł: + +— Idź do drzewa, Kali, i… niech cię Bóg błogosławi! + +Zostawszy sam namyślał się jeszcze przez chwilę, czy nie wziąć z sobą osła. Było to bezpieczniej, albowiem lwy w Afryce, zarówno jak tygrysy w Indiach, w razie spotkania człowieka jadącego na koniu lub ośle rzucają się zawsze na zwierzę, nie na człowieka. Ale zadał sobie pytanie, kto w takim razie będzie nosił namiot Nel i na czym ona sama pojedzie? Po tej uwadze odrzucił natychmiast myśl zabrania osła i puścił się piechotą w dżunglę. + +Księżyc wypłynął już wyżej na niebo, było przeto znacznie widniej. Jednakże trudności rozpoczęły się zaraz, jak tylko chłopiec zanurzył się w trawy, które wyrosły już tak wysoko, że i człowiek na koniu mógł się w nich z łatwością ukryć. Nawet w dzień nie było w nich na krok nic widać, a cóż dopiero w nocy, kiedy księżyc oświecał tylko ich wierzchołki, a niżej wszystko pogrążone było w głębokim cieniu. W takich warunkach łatwo jest zmylić drogę i chodzić w kółko, zamiast posuwać się naprzód; Stasiowi dodawała wszelako odwagi ta myśl, że naprzód, obozowisko, ku któremu szedł, było odległe od cypla co najwyżej o trzy lub cztery mile angielskie, a po wtóre, że dym ukazał się między wierzchołkami dwóch wyniosłych pagórków — zatem nie tracąc z oczu pagórków nie można było zbłądzić. Ale trawy, mimozy i akacje przesłaniały wszystko. Na szczęście co kilkadziesiąt kroków wznosiły się kopce termitów, wysokie niekiedy na kilkanaście stóp. Staś ustawiał ostrożnie strzelbę pod każdym kopcem, potem wdrapywał się na jego szczyt — i dojrzawszy wzgórza rysujące się czarno na tle nieba, złaził i szedł dalej. + +Strach go tylko brał na myśl, co będzie, jeśli chmury zasłonią księżyc i niebo, albowiem wówczas znalazłby się jak w podziemiu. Ale nie było to jedyne niebezpieczeństwo. Dżungla w nocy, gdy wśród ciszy słychać każdy odgłos, każdy krok i niemal szelest, jaki robią owady łażące po trawach, jest wprost przerażająca. Unosi się nad nią lęk i zgroza. Staś musiał zważać na wszystko, nasłuchiwać, czuwać, rozglądać się na wszystkie strony, mieć głowę jak na śrubkach, a strzelbę gotową w każdej sekundzie do strzału. Co chwila wydawało mu się, że coś się zbliża, skrada, przyczaja. Niekiedy znowu słyszał poruszające się trawy i nagły tętent uciekających zwierząt. Domyślał się wówczas, że spłoszył antylopy, które mimo rozstawionych straży śpią czujnie, wiedząc, że niejeden straszny płowy myśliwiec poluje w ciemnościach o tej porze. Ale oto coś wielkiego czerni się pod parasolowatą akacją. Może to skała, a może nosorożec lub bawół, który zwietrzywszy człowieka ocknie się z drzemki i rzuci się natychmiast do ataku. Tam znów za czarnym krzakiem widać dwa błyszczące punkty. Hej! strzelba do twarzy. To lew! Nie!… Próżny alarm! To latarniki, bo jedno światełko wznosi się w górę i leci nad trawami jak spadająca ukośnie gwiazda. Staś właził na termitiery nie zawsze dlatego, by przekonać się, czy idzie w dobrym kierunku, ale i dlatego, by obetrzeć spocone zimnym potem czoło, odetchnąć i poczekać, aż mu się uspokoi bijące zbyt pośpiesznie serce. Był przy tym tak już zmęczony, że ledwie trzymał się na nogach. + +Lecz szedł naprzód w tej myśli, że tak trzeba dla uratowania Nel. Po dwóch godzinach wydostał się na grunt gęsto usiany kamieniami, gdzie trawy były niższe i było znacznie widniej. Dwa wyniosłe wzgórza rysowały się równie daleko jak przedtem; natomiast bliżej biegł poprzecznie zrąb skalny, za którym wznosił się drugi, wyższy, oba zaś otaczały widocznie jakąś dolinę albo wąwóz podobny do tego, w którym zamknięty był King. + +Nagle, o jakie trzysta lub czterysta kroków na prawo, spostrzegł na ścianie skalnej różowy odblask płomienia. + +I stanął. Serce biło mu znów tak, że nieledwie słyszał je wśród ciszy nocnej. Kogo tam zobaczy na dole? Arabów ze wschodnich wybrzeży? Derwiszów Smaina czy też dzikich Murzynów, którzy opuściwszy rodzinne wioski chronią się przed derwiszami w niedostępne górskie komysze? Czy znajdzie śmierć albo niewolę, czy też ratunek dla Nel? + +Trzeba się było o tym przekonać. Cofać się już nie mógł i nie chciał. Po chwili począł się skradać w kierunku ognia, idąc jak najciszej i tamując dech w piersiach. Uszedłszy tak około stu kroków, usłyszał niespodzianie od strony dżungli parskanie koni — i zatrzymał się znowu. Przy świetle księżyca naliczył ich pięć. Jak na derwiszów było to mało, ale przypuszczał, że reszta ukryta jest może w wysokich trawach. Dziwiło go tylko to, że nie ma przy nich żadnych straży, że te straże nie palą na górze ogni dla odstraszenia dzikich zwierząt. Ale dziękował Bogu, że tak było, gdyż mógł posuwać się dalej niedostrzeżony. + +Blask na skałach czynił się coraz wyraźniejszy. Zanim upłynął kwadrans, Staś znalazł się w miejscu, w którym przeciwległa skała była najmocniej oświecona, co wskazywało, że u jej stóp musi się palić ogień. + +Wówczas czołgając się dopełznął z wolna do krawędzi i spojrzał w dół. + +Pierwszym przedmiotem, który uderzył jego oczy, był wielki namiot; przed namiotem stało polowe płócienne łóżko, a na nim leżał człowiek przybrany w biały ubiór europejski. + +Mały, może dwunastoletni Murzynek dokładał suchego paliwa do ognia, który oświecał ścianę skalną i szeregi Murzynów śpiące pod nią z obu stron namiotu. + +Staś w jednej chwili zsunął się z pochyłości na dno wąwozu. + + + +ROZDZIAŁ XXXII + +Przez jakiś czas ze zmęczenia i wzruszenia nie mógł ani słowa przemówić i stał dysząc ciężko przed leżącym na łóżku człowiekiem, który milczał także i patrzył na niego ze zdumieniem graniczącym niemal z nieprzytomnością. + +Wreszcie zawołał: + +— Nasibu, jesteś? + +— Jestem, panie — odpowiedział mały Murzynek. + +— Czy widzisz kogo i czy kto stoi przede mną? + +Lecz zanim malec zdołał odpowiedzieć, Staś odzyskał mowę: + +— Panie — rzekł — nazywam się Stanisław Tarkowski. Uciekliśmy z małą miss Rawlison z niewoli derwiszów i ukrywamy się w dżungli. Ale Nel jest ciężko chora, więc błagam cię dla niej o pomoc. + +Nieznajomy patrzył jeszcze przez chwilę, mrugając oczyma, po czym przetarł ręką czoło. + +— Słyszę, nie tylko widzę — ozwał się sam do siebie. — To nie złudzenie!… Co? pomoc? Ja sam potrzebuję pomocy. Jestem ranny. + +Nagle jednak otrząsnął się jakby z sennych przywidzeń lub odrętwienia, spojrzał przytomniej i z błyskiem radości w oczach rzekł: + +— Biały chłopiec!… Jeszcze widzę białego!… Witam cię, ktokolwiek jesteś. Mówiłeś o jakiejś chorobie? Czego ode mnie żądasz? + +Staś powtórzył, że tą chorą jest Nel, córka pana Rawlisona, jednego z dyrektorów Kanału, że miała już dwa ataki febry i że musi umrzeć, jeśli nie będzie miał chininy, by zapobiec trzeciemu. + +— Dwa ataki — to źle! — odpowiedział nieznajomy. — Ale chininy mogę ci dać, ile chcesz. Mam jej kilka słoików, które nie przydadzą mi się już na nic. + +Tak mówiąc kazał małemu Nasibu podać sobie duże blaszane pudło, które było widocznie apteczką podróżną, wydobył z niego dwa spore słoiki napełnione białym proszkiem i wręczył je Stasiowi. + +— Oto połowa tego, co mam. Wystarczy to choćby na rok… + +Staś miał ochotę krzyczeć po prostu z radości, więc począł mu dziękować z takim uniesieniem, jakby mu o własne życie chodziło. + +A nieznajomy skinął kilkakrotnie głową i rzekł: + +— Dobrze, dobrze. Nazywam się Linde, jestem Szwajcar z Zurychu… Dwa dni temu miałem wypadek: ranił mnie ciężko dzik ndiri. + +Następnie zwrócił się do czarnego malca: + +— Nasibu, nałóż mi fajkę. + +Po czym do Stasia: + +— W nocy mam zawsze większą gorączkę i trochę mi się troi w głowie. Ale fajka rozjaśnia mi myśli. Wszak mówiłeś, że uciekliście z niewoli derwiszów i ukrywacie się w dżungli? Czy tak? + +— Tak, panie, mówiłem. + +— I co zamierzacie czynić? + +— Uciec do Abisynii. + +— Wpadniecie w ręce mahdystów, których oddziały włóczą się po całym pograniczu. + +— Nie możemy jednak przedsięwziąć nic innego. + +— Ach! jeszcze przed miesiącem ja mógłbym był wam dać pomoc. Ala teraz jestem sam, tylko na łasce bożej i tego czarnego chłopca. + +Staś spojrzał na niego ze zdziwieniem. + +— A ten obóz? + +— To obóz śmierci. + +— A ci Murzyni? + +— Ci Murzyni śpią i nie rozbudzą się więcej. + +— Nie rozumiem… + +— Chorzy są na śpiączkę. To są ludzie znad Wielkich Jezior, gdzie ta straszna choroba panuje ciągle — i zapadli na nią wszyscy, prócz tych, którzy przedtem pomarli na ospę. Został mi tylko ten jeden chłopak… + +Stasia uderzyło teraz dopiero to, że w chwili, w której zsunął się był do wąwozu, żaden Murzyn nie poruszył się, nie drgnął nawet — i że w czasie całej rozmowy spali wszyscy: jedni z głowami opartymi o skałę, drudzy z pospuszczanymi na piersi. + +— Śpią i nie rozbudzą się już? — zapytał, jakby jeszcze nie zdając sobie sprawy z tego, co usłyszał. + +A Linde rzekł: + +— Ach, to trupiarnia ta Afryka!… + +Lecz dalsze słowa przerwał mu tupot koni, które przestraszywszy się czegoś w dżungli, poprzyskakiwały na swych spętanych nogach do krawędzi doliny, chcąc być bliżej ludzi i światła. + +— To nic, to konie! — ozwał się znów Szwajcar. — Zabrałem je mahdystom, których pobiłem kilka tygodni temu. Było ich ze trzystu, a może i więcej. Ale oni mieli przeważnie dzidy, a moi ludzie remingtony, które tam stoją oto pod ścianą bez żadnego już pożytku. Jeśli ci brak broni albo nabojów, to bierz, ile chcesz. Weź także i konia: prędzej na nim wrócisz do twojej chorej. Ile ona ma lat? + +— Osiem — odpowiedział Staś. + +— Więc to jeszcze dziecko… Niechże Nasibu da ci dla niej herbaty, ryżu, kawy i wina… Bierz, co chcesz z zapasów, a jutro przyjeżdżaj po nowe. + +— Wrócę z pewnością, żeby panu raz jeszcze podziękować z całego serca i pomóc mu, w czym potrafię. + +A Linde rzekł: + +— Dobrze choć popatrzeć na europejską twarz. Jeśli przyjedziesz wcześniej, to będę przytomniejszy. Teraz gorączka znowu mnie chwyta, bo cię widzę podwójnie. Czy was dwóch stoi nade mną?… Nie!… Wiem, że jesteś jeden i że to tylko gorączka… Ach, ta Afryka!… + +I przymknął oczy. + +W kwadrans później Staś wyruszył z powrotem z tego dziwnego obozu snu i śmierci, ale tym razem konno. Noc jeszcze była głęboka, ale on już nie zważał na żadne niebezpieczeństwa, z którymi mógł się spotkać w wysokich trawach. Trzymał się jednak bliżej rzeki przypuszczając, że oba wąwozy muszą na nią wychodzić. Wracać było zresztą znacznie łatwiej, gdyż w ciszy nocnej dochodził z daleka szum wodospadu, a przy tym obłoki rozproszyły się na zachodniej stronie nieba i prócz księżyca świeciło mocno światło zodiakalne. Chłopiec kłuł konia w boki końcami szerokich arabskich strzemion i leciał trochę jak na złamanie karku mówiąc sobie w duszy: „Co mi tam lwy i pantery! — ja mam chininę dla mojej małej!” I co chwila dotykał ręką słoików, jakby chcąc się upewnić, że je naprawdę posiada i że to wszystko nie było snem. Rozmaite myśli i obrazy przesuwały mu się przez głowę. Widział rannego Szwajcara, dla którego czuł ogromną wdzięczność i nad którym litował się tym serdeczniej, że w czasie rozmowy brał go z początku za wariata: widział małego Nasibu z okrągłą jak kula czaszką i szeregi śpiących pagazich, i lufy opartych o skały remingtonów, połyskujące w ogniu. Był prawie pewien, że ta bitwa, o której wspominał Linde, była z oddziałem Smaina — i dziwnie wydało mu się pomyśleć, że może i Smain poległ. + +Te widzenia mieszały mu się z nieustającą myślą o Nel. Wyobrażał sobie, jak ona się zdziwi zobaczywszy jutro cały słoik chininy i że go chyba weźmie za cudotwórcę. „Ach — mówił sobie — gdybym był stchórzył i nie poszedł przekonać się, skąd pochodzi ten dym, nie darowałbym sobie tego przez całe życie.” + +Po upływie niespełna godziny szum wodospadu stał się zupełnie wyraźny, a z rzechotania żab Staś domyślił się, że już jest blisko szczerku, na którym strzelał poprzednio wodne ptactwo. Przy blasku księżyca rozpoznał nawet z dala stojące nad nim drzewa. Teraz należało zachować więcej czujności, rozlew ów bowiem tworzył zarazem wodopój, do którego wszelki zwierz okoliczny musiał koniecznie przychodzić, gdyż gdzie indziej brzegi rzeki były strome i mało dostępne. Ale było już późno i drapieżnicy poukrywali się widocznie po nocnych łowach w skalistych jaskiniach. Koń chrapał trochę, wietrząc niedawne ślady lwów czy też panter, jednakże Staś przejechał szczęśliwie i w chwilę później ujrzał na wysokim cyplu czarną wielką sylwetkę „Krakowa”. Pierwszy raz w Afryce miał takie uczucie, jakby przyjechał do domu. + +Liczył, że zastanie wszystkich śpiących, ale liczył bez Saby, który począł szczekać tak, że mógłby pobudzić nawet umarłych. Kali znalazł się także w jednej chwili przed drzewem i zawołał: + +— Bwana kubwa na koniu! + +W głosie jego było jednak więcej radości niż zdziwienia, gdyż tak wierzył w potęgę Stasia, że gdyby ów był nawet stworzył konia, czarny chłopak jeszcze nie byłby bardzo zdziwiony. + +Ale ponieważ radość objawia się u Murzynów śmiechem, więc jął bić się dłońmi po biodrach i śmiać się jak szalony. + +— Spętaj tego konia — rzekł Staś — zdejmij z niego zapasy, napal ognia i zagotuj wody. + +Po czym wszedł do drzewa. Nel rozbudziła się także i poczęła go wołać. Staś odchyliwszy płócienną ścianę ujrzał przy świetle kaganka jej bladą twarz i białe chude rączki leżące na pledzie, którym była przykryta. + +— Jak się czujesz, mała? — spytał wesoło. + +— Dobrze, i spałam mocno, póki mnie nie rozbudził Saba. Ale czemu ty nie śpisz? + +— Bom wyjeżdżał. + +— Dokąd? + +— Do apteki. + +— Do apteki? + +— Tak, po chininę. + +Dziewczynce nie smakowały wprawdzie mocno proszki chininy, które brała poprzednio, ale ponieważ uważała ją za niezawodne lekarstwo na wszystkie choroby na świecie, więc westchnęła i rzekła: + +— Ja wiem, że ty już nie masz chininy. + +Staś podniósł ku kagankowi jeden ze słoików i zapytał z dumą i radością: + +— A to co? + +Nel nie chciała oczom wierzyć, on zaś mówił pośpiesznie, cały rozpromieniony: + +— Będziesz teraz zdrowa! Zaraz sporą dozę owinę w skórę świeżej figi i musisz to połknąć, a czym zapijesz, to się pokaże. Czego tak patrzysz na mnie jak na zielonego kota?… Tak! mam i drugi słoik. Dostałem oba od białego człowieka, którego obóz leży stąd o cztery mile. Od niego wracam. Nazywa się Linde i jest ranny; jednakże dał mi dużo dobrych rzeczy. Wróciłem na koniu, ale do niego szedłem piechotą. Myślisz, że to przyjemnie iść w nocy przez dżunglę? Brr! Drugi raz za nic bym nie poszedł, chyba żeby znów chodziło o chininę! + +Tak mówiąc opuścił zdumioną dziewczynkę, sam zaś udał się do „męskiego przedziału”, wybrał z zapasu fig najmniejszą, wydrążył ją i nasypał w środek chininy, uważając, by doza nie była większa od tych proszków, które dostał w Chartumie. Potem wyszedł z drzewa, zasypał herbaty do naczynia z wodą i wrócił z lekarstwem do Nel. + +A ona rozmyślała przez ten czas o wszystkim, co się stało. Była ogromnie ciekawa, co to za człowiek ten biały? skąd się Staś o nim dowiedział? czy on do nich przyjdzie i czy będą podróżowali dalej razem? Nie wątpiła teraz, że skoro Staś dostał chininy, to ona wyzdrowieje. Ależ ten Staś… poszedł sobie w nocy przez dżunglę, jak gdyby nic! Nel, pomimo całego podziwu dla niego, uważała dotychczas, nie zastanawiając się zresztą nad tym długo, że wszystko, co on dla niej robi, to rozumie się samo przez się, albowiem jest to prosta rzecz, że starszy chłopiec opiekuje się młodszą dziewczynką. Jednakże teraz przyszło jej do główki, że bez jego opieki byłaby dawno zginęła, że on o nią dba ogromnie, że dogadza jej i broni tak, jak żaden inny chłopiec w jego wieku i nie chciałby, i nie umiał — więc wielka wdzięczność wezbrała w jej małym sercu. + +Toteż gdy Staś wszedł znowu i pochylił się nad nią z lekarstwem, zarzuciła mu swe cienkie ramionka na szyję i uściskała go serdecznie: + +— Stasiu, ty jesteś dla mnie bardzo dobry. + +On zaś odpowiedział: + +— A dla kogóż mam być dobry? A to doskonałe! Weź oto lekarstwo! + +Jednakże rad był bardzo, gdyż oczy błyszczały mu z zadowolenia, i z wielką znów radością i dumą zawołał zwróciwszy się do otworu: + +— Mea! a teraz podaj bibi herbatę! + + + +ROZDZIAŁ XXXIII + +Staś wybrał się do Lindego dopiero następnego dnia w południe, musiał bowiem odespać noc poprzednią. Po drodze, w przewidywaniu, że chory może potrzebować świeżego mięsa, zabił dwie pentarki, które też istotnie zostały przyjęte z wdzięcznością. Linde był mocno osłabiony, ale zupełnie przytomny. Zaraz po powitaniu zapytał o Nel, po czym przestrzegł Stasia, żeby nie uważał chininy za zupełnie stanowczy środek przeciw febrze i żeby strzegł małej od słońca, od przemoczenia, od przebywania w nocy w miejscach niskich i wilgotnych i wreszcie od złej wody. Następnie Staś opowiedział mu na żądanie historię własną i Nel, od początku aż do przybycia do Chartumu i odwiedzin u Mahdiego, a potem od Faszody do uwolnienia się z rąk Gebhra i dalszej wędrówki. Szwajcar przypatrywał mu się w czasie opowiadania ze wzrastającą ciekawością, często z wyraźnym podziwem, a gdy historia dobiegła wreszcie końca, zapalił fajkę, obejrzał raz jeszcze Stasia od stóp do głowy — i rzekł jakby w zamyśleniu: + +— Jeśli w waszym kraju jest dużo podobnych do ciebie chłopców, to nieprędko dadzą sobie z wami radę. + +A po chwili milczenia tak mówił dalej: + +— Najlepszym dowodem prawdy słów twoich jest to, że tu jesteś i że przede mną stoisz. I wiesz, co ci powiem: położenie wasze jest straszne, droga w którąkolwiek stronę równie straszna, kto wie jednak, czy taki chłopak jak ty nie wyratuje z tej toni i siebie, i tamtego dziecka… + +— Byle Nel była zdrowa, to ja zrobię, co będę mógł — zawołał Staś. + +— Ale i siebie oszczędzaj, albowiem zadanie, które masz przed sobą jest nad siły nawet dorosłego człowieka. Czy ty zdajesz sobie z tego sprawę, gdzie się obecnie znajdujecie? + +— Nie. Pamiętam, że po wyjściu z Faszody przeszliśmy przy dużej osadzie, zwanej Deng, jakąś rzeczkę. + +— Sobbat — przerwał Linde. + +— W Dengu było sporo derwiszów i Murzynów. Ale za Sobbatem weszliśmy w kraj dżungli i szliśmy całe tygodnie, aż dotarliśmy do tego wąwozu, w którym pan wie, co się stało… + +— Wiem. Następnie puściliście się tym wąwozem dalej, aż do rzeki. Otóż posłuchaj mnie: pokazuje się, że po przejściu Sobbatu z Sudanczykami skręciliście na południowy wschód, ale więcej na południe. Jesteście obecnie w okolicy nie znanej podróżnikom i geografom. Ta rzeka, nad którą się znajdujemy, dąży na północny zachód i wpada prawdopodobnie do Nilu. Mówię prawdopodobnie, bo sam dobrze nie wiem i przekonać się o tym już nie mogę, chociaż skręciłem od gór Karamojo dla zbadania jej źródeł. Od jeńców-derwiszów słyszałem po bitwie, że zowie się Ogeloguen, ale i oni nie byli pewni, gdyż w te okolice zapuszczają się tylko po niewolników. Zajmuje te w ogóle mało zamieszkane strony plemię Szylluk, ale obecnie kraj jest pusty, gdyż ludność częścią wymarła na ospę, częścią wymietli ją mahdyści, a częścią uciekła ku górom Karamojo. W Afryce nieraz się to zdarza, że kraj dziś gęsto osiadły — jutro staje się pustkowiem. Wedle moich obrachowań jesteście mniej więcej o trzysta kilometrów od Lado. Moglibyście uciekać na południe do Emina, ale ponieważ Emin sam jest prawdopodobnie oblężony przez derwiszów, więc nie ma o czym mówić… + +— A do Abisynii? — zapytał Staś. + +— Także około trzystu kilometrów. Pamiętać wszelako należy, że Mahdi wojuje z całym światem, a więc i z Abisynią. Wiem to również od jeńców, że na zachodniej i południowej granicy kręcą się większe lub mniejsze hordy derwiszów, więc łatwo moglibyście wpaść w ich ręce. Abisynia jest wprawdzie państwem chrześcijańskim, ale południowe, dzikie plemiona są albo pogańskie, albo wyznają islam — i z tego powodu sprzyjają po cichu Mahdiemu… Nie, tamtędy nie przejdziecie. + +— Więc co ja mam począć i dokąd iść z Nel? — zapytał Staś. + +— Mówiłem, że położenie jest ciężkie — rzekł Linde. + +To rzekłszy założył obie ręce na głowę i długi czas leżał w milczeniu. + +— Do oceanu — ozwał się wreszcie — będzie stąd przeszło dziewięćset kilometrów przez góry, przez dzikie ludy, a nawet przez pustynię, bo tam są podobno całe okolice, w których brak wody. Ale kraj należy nominalnie do Anglii. Można trafić na transporty kości słoniowej do Kismaja, do Lamu i do Mombassy — może na wyprawy misyjne… Zrozumiawszy, że z powodu derwiszów nie zdołam zbadać biegu tej rzeki, ponieważ skręca ona do Nilu, chciałem i ja iść na wschód, do oceanu… + +— To wracajmy razem! — zawołał Staś. + +— Ja już nie wrócę. Ndiri potargał mi tak muskuły i żyły, że musi przyjść zakażenie krwi. Tylko chirurg mógłby mnie uratować, gdyby mi odjął nogę. Teraz wszystko już zakrzepło i odrętwiało, ale pierwszego dnia gryzłem ręce z bólu… + +— Pan wyzdrowieje z pewnością. + +— Nie, mój dzielny chłopcze, ja umrę z pewnością, a ty mnie przykryjesz dobrze kamieniami, żeby hieny nie mogły mnie wygrzebać. Umarłemu to może wszystko jedno, ale za życia niemiło o tym myśleć… Ciężko umierać tak daleko od swoich… + +Tu oczy zaszły mu jakby mgłą — po czym tak mówił dalej: + +— Ale ja już rozprawiłem się z tą myślą, więc mówmy o was, nie o mnie. Dam ci jedną radę: pozostaje wam tylko droga na wschód, do oceanu. Ale wypocznijcie przed tą drogą i nabierzcie sił. Inaczej twoja mała towarzyszka zamrze ci w ciągu kilku tygodni. Odłóżcie podróż do końca pory dżdżystej i nawet na dłużej. Pierwsze miesiące letnie, gdy deszcz przestanie padać, a woda pokrywa jeszcze błota, są najzdrowsze. Tu gdzie jesteśmy, to już wyżyna, leżąca na siedemset metrów nad poziomem. Na wysokości tysiąca trzystu metrów febry już nie istnieją, a przyniesione z miejsc niższych mają przebieg daleko słabszy. Zabierz małą Angielkę i idźcie w góry… + +Mówienie męczyło go widocznie bardzo, więc znów przerwał i przez jakiś czas opędzał się niecierpliwie od wielkich, błękitnych much, takich samych, jakie Staś widział na popieliskach Faszody. + +Po czym tak mówił dalej: + +— Uważaj pilnie, co ci powiem. O dzień drogi stąd na południe wznosi się osobna góra, nie wyższa nad osiemset metrów. Wygląda tak jak rondel przewrócony dnem do góry. Boki ma zupełnie strome i jedyny do niej dostęp stanowi skalisty grzbiet tak wąski, że w niektórych miejscach zaledwie dwa konie mogą iść obok siebie. Na płaskim jej szczycie, rozległym na kilometr albo więcej, była wioska murzyńska, ale mahdyści ludność wycięli i zabrali. Być może, że uczynił to ten Smain, któregom rozbił, lecz któremu niewolników nie odebrałem, gdyż wysłał ich już poprzednio pod dobrą eskortą nad Nil. Osiądźcie na tej górze. Jest tam źródło doskonałej wody, kilka pól manioku i mnóstwo bananów. W chatach znajdziecie dużo ludzkich kości, ale zarazy od trupów się nie bój, ponieważ po derwiszach były tam mrówki, które i nas stamtąd wyparły. Zresztą ani żywego ducha! Zostańcie w tej wiosce miesiąc lub dwa. Na tej wysokości febry nie ma. Noce bywają chłodne. Tam twoja mała odzyska zdrowie, ty zaś nabędziesz nowych sił. + +— A potem co uczynić i dokąd iść? + +— Potem będzie, co Bóg da. Postaracie się albo przedrzeć do Abisynii w miejscowościach położonych dalej, niż dochodzą derwisze, albo pójdziecie na wschód. Słyszałem, że Arabowie z wybrzeży docierają aż do jakiegoś jeziora w poszukiwaniu kości słoniowej, którą nabywają od szczepów Samburu i Wa-hima. + +— Wa-hima? Kali pochodzi ze szczepu Wa-hima. + +I Staś począł opowiadać Lindemu, w jaki sposób odziedziczył Kalego po śmierci Gebhra, oraz że Kali mówił mu, iż jest synem naczelnika wszystkich Wa-himów. + +Lecz Linde przyjął tę wiadomość obojętniej, niż Staś się spodziewał. + +— Tym lepiej — rzekł — gdyż może być wam pomocnym. Bywają między czarnymi poczciwe dusze, choć w ogóle na ich wdzięczność liczyć nie można: to są dzieci, które zapominają o tym, co było wczoraj. + +— Kali nie zapomni, żem go wybawił z rąk Gebhra, jestem tego pewny. + +— Może — rzekł Linde i ukazując na Nasibu dodał: — To także dobre dziecko. Przygarnij go po mojej śmierci. + +— Niech pan nie mówi i nie myśli o śmierci. + +— Mój drogi — odpowiedział Szwajcar — ja jej sobie życzę, byle przyszła bez wielkiej męki. Pomyśl, że jestem teraz zupełnie bezbronny i gdyby który z tych mahdystów, których rozbiłem, zabłąkał się przypadkiem do tego parowu, mógłby mnie sam jeden zarżnąć jak owcę. + +Tu pokazał na śpiących Murzynów: + +— Tamci się już nie rozbudzą, a raczej źle mówię: każdy z nich budzi się na krótko przed śmiercią i w obłąkaniu ucieka w dżunglę, z której już nie wraca… Z dwustu ludzi pozostało mi sześćdziesięciu. Wielu uciekło, wielu umarło na ospę, a niektórzy posnęli w innych parowach. + +Staś z litością i przerażeniem począł przypatrywać się śpiącym. Ciała ich były barwy popielatej, co u Murzynów oznacza bladość. Jedni mieli oczy zamknięte, drudzy na wpół otwarte, ale i ci spali głęboko, gdyż źrenice ich były nieczułe na światło. Niektórym popuchły kolana. Wszyscy byli przeraźliwie chudzi, tak że przez skórę można im było policzyć żebra. Ręce ich i nogi drżały nieustannie bardzo szybko. Owe błękitne wielkie muchy obsiadły im gęsto oczy i wargi. + +— Czy nie ma dla nich ratunku? — zapytał Staś. + +— Nie ma. Nad Wiktoria-Nianza choroba ta wyludnia całe wsie. Czasem sroży się bardziej, czasem mniej. Najczęściej zapadają na nią ludzie z wiosek położonych w pobrzeżnych zaroślach. + +Słońce przeszło już na zachodnią stronę nieba, ale jeszcze przed wieczorem Linde opowiedział Stasiowi swoje dzieje. Był on synem kupca z Zurychu. Rodzina jego pochodziła z Karlsruhe, ale w 1848 roku przeniosła się do Szwajcarii. Ojciec jego zrobił wielki majątek na handlu jedwabiem. Kształcił syna na inżyniera, ale młodemu Henrykowi uśmiechały się od wczesnych lat podróże. Po ukończeniu politechniki, odziedziczywszy całą fortunę ojcowską, przedsięwziął pierwszą podróż do Egiptu. Były to czasy jeszcze przed Mahdim, więc dotarł aż do Chartumu i polował z Dangalami w Sudanie. Potem poświęcił się geografii Afryki i stał się tak biegłym jej znawcą, że wiele towarzystw geograficznych zaliczyło go w poczet swych członków. Tę ostatnią podróż, która miała skończyć się dla niego tak fatalnie, rozpoczął z Zanzibaru. Dotarł do wielkich Jezior i zamierzał przedrzeć się wzdłuż nie znanych dotychczas gór Karamojo do Abisynii, a stamtąd do wybrzeży oceanu. Ale Zanzibaryci nie chcieli iść dalej. Na szczęście lub na nieszczęście była wówczas wojna między królem Ugandy a Unioro. Linde oddał znaczne usługi królowi Ugandy, który w zamian za nie darował mu przeszło dwustu pagazich. Ułatwiło to całkowicie podróż i zwiedzanie gór Karamojo, ale następnie ospa objawiła się w szeregach, a po niej przyszła straszna choroba śpiączki — i ostateczna ruina karawany. + +Linde posiadał znaczne zapasy wszelkiego rodzaju konserw, ale w obawie szkorbutu polował codziennie dla zdobycia świeżego mięsa. Był on wybornym strzelcem, lecz nie dość ostrożnym myśliwym. I stało się, że gdy przed kilku dniami zbliżył się lekkomyślnie do powalonego dzika ndiri, zwierz zerwał się i poszarpał mu okropnie nogę, a następnie podeptał krzyż. Zdarzyło się to tuż koło obozu i w oczach Nasibu, który podarłszy własną koszulę i uczyniwszy z niej bandaż zdołał zatamować upływ krwi i odprowadzić rannego do namiotu. W nodze jednak od wewnętrznego wylewu krwi potworzyły się skrzepy i choremu groziła gangrena. + +Staś chciał go koniecznie opatrywać i oświadczył, że albo będzie przyjeżdżał codziennie, albo by nie zostawiać Nel tylko pod opieką dwojga czarnych, przewiezie go między końmi na rozpiętych wojłokach na cypel, do „Krakowa”. + +Linde zgodził się na pomoc w opatrunkach, ale nie zgodził się na przewiezienie. + +— Ja wiem — mówił wskazując na swoich Murzynów — że ci ludzie muszą pomrzeć, ale póki nie pomrą, nie mogę ich skazać na rozszarpanie żywcem przez hieny, które nocami ogień tylko trzyma w oddaleniu. + +I począł powtarzać gorączkowo: + +— Nie mogę, nie mogę, nie mogę! + +Lecz uspokoił się zaraz i mówił dalej jakimś dziwnie wzruszonym głosem: + +— Przyjdź tu jutro rano… Ja mam do ciebie prośbę, którą jeśli spełnisz, to może Bóg wyprowadzi was z tych afrykańskich czeluści, a mnie da śmierć lekką. Chciałem tę prośbę odłożyć do jutra, ale ponieważ jutro mogę już być nieprzytomny, więc wypowiem ją dziś: weź wody w jakie naczynie, zatrzymaj się przed każdym z tych śpiących biedaków, pryśnij na niego wodą i powiedz te słowa: „Ja ciebie chrzczę — w imię Ojca, i Syna, i Ducha!…” + +Tu wzruszenie zatamowało mu głos i umilkł. + +— Wyrzucam sobie — mówił po chwili — żem się nie żegnał tak z tymi, którzy umierali na ospę, i z tymi, którzy posnęli poprzednio. Lecz teraz śmierć stoi nade mną… i chciałbym… choć z tą resztą mojej karawany pójść razem w tę ostatnią wielką podróż… + +To rzekłszy wskazał ręką na rozpromienione niebo — i dwie łzy spłynęły mu z wolna po policzkach. + +Staś płakał jak bóbr. + + + +ROZDZIAŁ XXXIV + +Nazajutrz poranne słońce oświeciło dziwne widowisko. Staś chodził wzdłuż skalnej ściany, zatrzymywał się przed każdym Murzynem, skrapiał mu czoło wodą i wymawiał nad nim sakramentalne słowa. A oni spali z drżeniem rąk i nóg, z głową spuszczoną na piersi lub podniesioną do góry, żywi jeszcze, a podobni już do trupów. I tak się odbywał ten chrzest śpiących, w ciszy porannej, w blasku słonecznym, w głuszy pustynnej. Niebo było tego dnia bez chmur, wysokie, siwobłękitne i jakby smutne. + +Linde był jeszcze przytomny, ale coraz słabszy. Po opatrunku wręczył Stasiowi zamknięte w blaszanym futerale papiery, polecił je jego opiece i nie przemówił nic więcej. Nie mógł już jeść, ale pragnienie dręczyło go okrutnie. Znacznie przed zachodem słońca zaczął majaczyć. Wołał na jakieś dzieci, by nie odpływały za daleko na jezioro, a w końcu jął się rzucać w dreszczach i obejmować głowę rękoma. + +Następnego dnia wcale już Stasia nie poznał, a w trzy dni później zmarł w samo południe, nie odzyskawszy przytomności. Staś opłakał go szczerze, po czym obaj z Kalim zanieśli go do pobliskiej wąskiej jaskini, której otwór założyli cierniem i kamieniami. + +Małego Nasibu zabrał Staś do „Krakowa”. Kalemu zaś kazał pilnować na miejscu zapasów i palić nocami przy śpiących wielki ogień. Sam krążył ciągle między dwoma wąwozami, przewożąc toboły, broń, a szczególniej ładunki do remingtonów, z których to ładunków wydobywał proch i urządzał minę dla rozsadzenia skały zamykającej Kinga. Szczęściem zdrowie Nel po codziennych dawkach chininy poprawiło się znacznie, a większa rozmaitość pokarmów wzmocniła jej siły. Staś opuszczał ją jednak zawsze niechętnie i z obawą, a odjeżdżając nie pozwalał jej wychodzić z drzewa i zamykał otwór kolczastymi gałęziami akacji. Musiał jednak z powodu nawału zajęć, jakie na niego spadły, zostawiać ją pod opieką Mei, Nasibu i Saby, na którego zresztą liczył najwięcej. Wolał po kilkanaście razy na dzień jeździć po toboły do obozu Lindego niż zostawiać dziewczynkę samą na dłużej. Spracował się też okrutnie, ale żelazne jego zdrowie wytrzymywało wszelkie trudy. Jednakże dopiero po dniach dziesięciu toboły były rozdzielone, mniej potrzebne pochowane w jaskiniach, potrzebniejsze dostawione do „Krakowa” - konie sprowadzone również na cypel, a na koniach przewieziono sporą ilość remingtonów, które miał ponieść King. + +Przez ten czas w obozie Lindego raz wraz ktoryś ze śpiących Murzynów zrywał się w przedśmiertnym paroksyzmie choroby, uciekał w dżunglę i już nie powracał. Byli jednak tacy, którzy umierali na miejscu. a niektórzy, biegnąc na oślep, rozbijali sobie głowy o skały w samym obozie lub też w pobliżu. Tych grzebać musiał Kali. Po dwóch tygodniach został już tylko jeden, ale i ten zmarł niebawem we śnie — z wycieńczenia. + +Nadszedł wreszcie czas wysadzenia skały i oswobodzenia Kinga. Był on już tak oswojony, że na rozkaz Stasia chwytał go trąbą i zakładał sobie na kark. Przyzwyczaił się też i do dźwigania ciężarów, które Kali wciągał mu po bambusowej drabince na grzbiet. Nel twierdziła, że obarczają go zanadto, ale naprawdę było to wszystko dla niego muchą i dopiero toboły odziedziczone po Lindem mogły stanowić poważniejszy ładunek. Z Sabą, na którego widok okazywał z początku wielki niepokój, zaprzyjaźnił się już ostatecznie i bawił się z nim w ten sposób, że przewracał go trąbą na ziemię, a Saba udawał, że gryzie. Czasami jednak oblewał niespodzianie psa wodą, co ów uważał za żart w zupełnie złym rodzaju. + +Głównie jednak cieszyło dzieci to, że pojętne i poważnie myślące zwierzę rozumiało wszystko, czego od niego żądano, i zdawało sobie sprawę nie tylko z każdego rozkazu, lecz z każdego polecenia, z każdego nawet skinienia. Pod tym względem słonie przewyższają niezmiernie wszystkie inne domowe zwierzęta, a King przewyższał bez żadnego porównania Sabę, który na wszelkie przestrogi Nel kiwał ogonem, a potem robił, co chciał. King po kilku tygodniach pomiarkował doskonale, że na przykład osobą, której najwięcej trzeba słuchać jest Staś, a osobą, o którą najwięcej wszyscy dbają — Nel. Więc spełniał najbaczniej rozkazy Stasia, a najbardziej kochał Nel. Z Kalego mniej sobie robił, a Meę lekceważył zupełnie. + +Staś po urządzeniu miny wcisnął ją w najgłębszą szparę, po czym zalepił całkowicie szparę gliną zostawiając tylko mały otwór, przez który zwieszał się lont ukręcony z suchych włókien palmowych i potarty zmielonym prochem. Stanowcza chwila wreszcie nadeszła: Staś zapalił osobiście naprochowany sznurek, po czym pomknął, ile miał sił w nogach, do drzewa, w którym poprzednio wszystkich pozamykał. Nel obawiała się, czy King nie zanadto się przestraszy, lecz chłopiec uspokoił ją naprzód tym, że wybrał dzień, w którym rano przeszła burza z grzmotami, a po wtóre, zapewnieniem, że dzikie słonie słyszą nieraz huk piorunów, gdy żywioły niebieskie rozpętają się nad dżunglą. Siedzieli jednak z bijącym sercem, licząc minutę za minutą. Straszliwy huk targnął wreszcie powietrzem tak, że potężny baobab zadrżał od góry aż do dołu, a resztki nie wyskrobanego próchna posypały się im na głowy. Staś wyskoczył w tej samej chwili z drzewa i omijając zakręty wąwozu pobiegł do przejścia. + +Skutki wybuchu okazały się nadzwyczajne. Jedna połowa wapiennej skały rozsypała się w drobne szczątki, druga pękła na kilkanaście większych i mniejszych kawałów, które siła eksplozji porozrzucała na dość znacznej przestrzeni. + +Słoń był wolny. + +Uradowany chłopak poskoczył teraz na brzeg krawędzi, gdzie już zastał Nel wraz z Meą i Kalim. King przestraszył się jednak trochę i cofnąwszy się na sam brzeg wąwozu stał z podniesioną trąbą patrząc w stronę, w której rozległ się grzmot tak niezwykły. Lecz gdy Nel poczęła na niego wołać, przestał zaraz poruszać uszami, gdy zaś zeszła do niego przez otwarte już przejście, uspokoił się zupełnie. Więcej jednak od Kinga przeraziły się konie, z których dwa zbiegły w dżunglę, tak że Kali odnalazł je dopiero przed samym zachodem słońca. + +Tegoż dnia jeszcze Nel wyprowadziła Kinga „na świat”. Kolos szedł za nią posłusznie jak mały piesek, a następnie wykąpał się w rzece i sam pomyślał o swej wieczerzy, w ten mianowicie sposób, że oparłszy głowę o duży sykomor złamał go jak wątłą trzcinę, a następnie objadł starannie owoce i liście. + +Wrócił jednak wieczorem pod drzewo i wtykając co chwila swój sążnisty nos przez otwór, szukał Nel tak gorliwie i natrętnie, że w końcu Staś musiał mu dać porządnego klapsa po trąbie. + +Najwięcej jednak rad z wyniku tego dnia był Kali, gdyż spadło mu z głowy gromadzenie żywności dla olbrzyma, co wcale nie było łatwą rzeczą. Toteż Staś i Nel słyszeli go, jak rozpalając ogień do wieczerzy śpiewał nowy hymn radosny, ułożony w następujących słowach: + +— Pan wielki zabijać ludzi i lwy! yah, yah, yah! pan wielki kruszyć skały, yah! Słoń sam łamać drzewa, a Kali próżnować i jeść — yah! yah! + +Pora dżdżysta, czyli tak zwana massika, miała się ku końcowi. Bywały jeszcze dni chmurne i ulewne, ale bywały i całkiem pogodne. Staś postanowił przenieść się na wskazaną mu przez Lindego górę i zamiar ten przeprowadził wkrótce po uwolnieniu Kinga. Zdrowie Nel nie stało już na zawadzie, gdyż miała się stanowczo lepiej. + +Wybrawszy więc pogodny ranek wyruszyli na południe. Nie bali się już teraz zbłądzić, gdyż chłopiec odziedziczył po Lindem, wśród mnóstwa rozmaitych przedmiotów, kompas i wyborną lunetę, przez którą łatwo było dojrzeć odległe nawet miejscowości. Szło z nimi prócz Saby i osła, pięć obładowanych koni i słoń. Ten oprócz tobołów na grzbiecie niósł na karku i Nel, która między jego niezmiernymi uszyma wyglądała tak, jakby siedziała w wielkim fotelu. Staś bez żalu porzucał nadrzeczny cypel i baobab, albowiem łączyło się z nim wspomnienie choroby Nel. Natomiast dziewczynka spoglądała smutnymi oczyma na skały, na drzewo, na wodospad i zapowiedziała, że wróci tu jeszcze, jak będzie „duża”. + +Jeszcze smutniejszy był jednak mały Nasibu, który kochał szczerze dawnego pana — i obecnie, jadąc na ośle na końcu karawany, oglądał się co chwila ze łzami w stronę, gdzie biedny Linde pozostał aż do dnia Wielkiego Sądu. + +Wiatr wiał z północy i dzień był niezwykle chłodny. Dzięki temu nie potrzebowali przeczekiwać od dziesiątej do trzeciej, dopóki nie przejdzie największy upał — i mogli zrobić więcej drogi, niż czynią zwykle karawany. Droga nie była długa i na kilka godzin przed zachodem słońca Staś dojrzał już górę, ku której dążyli. W dali rysowało się na tle nieba długie pasmo innych szczytów, a ona wznosiła się bliżej i osobno, zupełnie jak wyspa wśród morza dżungli. Gdy przyjechali bliżej, okazało się, że strome jej boki oblewa pętlica tejże samej rzeki, nad którą siedzieli poprzednio. Szczyt był ścięty, płaski zupełnie i widziany z dołu, wydawał się pokryty jednym gęstym lasem. Staś wyliczył, że skoro cypel, na którym rósł ich baobab, wyniesiony był na siedemset metrów, a góra ma osiemset, będą więc mieszkali na wysokości tysiąca pięciuset metrów, a zatem w klimacie niewiele już gorętszym od egipskiego. Myśl ta dodała mu otuchy i chęci do jak najprędszego zajęcia tej naturalnej fortecy. + +Jedyny grzbiet skalisty, który do niej prowadził, znaleźli łatwo i poczęli się nim wspinać. Po upływie półtorej godziny stanęli na szczycie. Ów las widziany z dołu był istotnie lasem, ale bananów. Widok ich uradował nadzwyczajnie wszystkich nie wyłączając Kinga, ale szczególnie rad był Staś, wiedział bowiem, ze nie masz w Afryce posilniejszego, zdrowszego i bardziej zapobiegającego wszelkim chorobom pokarmu jak mąka z wysuszonych bananowych owoców. Było ich zaś tyle, że mogło starczyć choćby na rok. + +Wśród olbrzymich liści tych roślin ukryte były chaty murzyńskie, niektóre popalone w czasie napadu, inne zrujnowane — ale niektóre całe. W środku wznosiła się największa, należąca niegdyś do króla wioski, pięknie ulepiona z gliny, z obszernym dachem tworzącym naokół ścian rodzaj werandy. Przed chatami leżały tu i ówdzie kości i całe kościotrupy ludzkie, białe jak kreda, albowiem oczyszczone przez mrówki, o których najściu wspominał Linde. Od tego najścia upłynęło już wiele tygodni, jednakże w chatach czuć było jeszcze zakwas mrówczany i nie można się w nich było dopatrzyć ani czarnych, wielkich karaluchów, które roją się zwykle w lepiankach murzyńskich, ani pająków, ani skorpionów, ani najmniejszego owadu. Wszystko wyprzątnęły straszliwe siafu. Można też było być pewnym, że na całym szczycie nie ma ani jednego węża, gdyż nawet boa padają ofiarą tych niepohamowanych małych wojowników. + +Po wprowadzeniu Nel i Mei do chaty naczelnika Staś wydał rozkaz Kalemu i Nasibu uprzątnięcia ludzkich kości. Czarni chłopcy spełnili to polecenie w ten sposób, że powrzucali je do rzeki, która poniosła je dalej. Przy tej czynności pokazało się jednak, że Linde mylił się zapowiadając, iż nie zastaną na górze ani żywego ducha. Cisza panująca po zagarnięciu ludzi przez derwiszów i widok bananów przynęciły tu spore stado szympansów, które na wyższych drzewach pourządzały sobie nawet rodzaj parasoli lub daszków dla ochrony od deszczu. Staś nie chciał ich zabijać ale postanowił je wygnać i w tym celu wystrzelił w powietrze. Wywołało to ogólny popłoch, który powiększył się jeszcze, gdy po strzale rozległo się zajadłe basowe szczekanie Saby i gdy King, podniecony hałasem, zatrąbił groźnie. Ale małpy dla wykonania rejterady nie potrzebowały szukać skalistego grzbietu i chwytając się załamów skał pospuszczały się ku rzece i rosnącym przy niej drzewom z taką szybkością, że kły Saby nie mogły żadnej dosięgnąć. + +Słońce zaszło. Kali i Nasibu rozpalili ogień dla zgotowania wieczerzy. Staś po rozpakowaniu potrzebnych na noc rzeczy udał się do chaty króla, którą zajęła Nel. + +W chacie było widno i wesoło, albowiem Mea rozpaliła nie kaganek, który rozświecał wnętrze baobabu, ale dużą, odziedziczoną po Lindem lampę podróżną. Nel nie czuła się wcale zmęczona podróżą w dzień tak chłodny i wpadła w doskonały humor, zwłaszcza gdy Staś oznajmił jej, że kości ludzkie, których się bała, są uprzątnięte. + +— Jak tu dobrze, Stasiu! — zawołała. — Patrz, i podłoga nawet wylana jest żywicą. Będzie nam tu doskonale. + +— Jutro dopiero obejrzę dokładnie całą posiadłość — odpowiedział — wnosząc jednak z tego, com dziś widział, można by tu mieszkać choć całe życie. + +— Żeby z tatusiami, to można by. Ale jak się będzie nazywała posiadłość? + +— Góra powinna się nazywać w geografii Górą Lindego, a ta wioska niech się nazywa tak jak ty: Nel. + +— To i ja będę w geografii? — zapytała z wielką radością. + +— A będziesz, będziesz — odpowiedział z całą powagą Staś. + + + +ROZDZIAŁ XXXV + +Na drugi dzień popadywał trochę deszcz, ale że były i godziny pogody, więc Staś wybrał się wczesnym rankiem na zwiedzanie posiadłości i do południa obejrzał wszystkie jej kąty doskonale. Przegląd wypadł na ogół świetnie. Naprzód, pod względem bezpieczeństwa, Góra Lindego była jakby wybranym miejscem w całej Afryce. Zbocza jej okazały się dostępne chyba dla szympansów. Lwy ani pantery nie mogłyby się po nich wdrapać na szczytową płaszczyznę. Co do skalistego grzbietu, dość było umieścić przy wejściu Kinga, aby spać bezpiecznie na oba uszy. Staś doszedł do przekonania, że potrafiłby się tu obronić nawet mniejszym oddziałom derwiszów, gdyż droga wiodąca na górę była tak wąska, że King zaledwie przez nią przeszedł — i człowiek uzbrojony w dobrą broń mógł nie przepuścić żywego ducha. W środku „wyspy” biło źródło chłodnej, czystej jak kryształ wody, które zmieniało się w strumień i biegnąc wężowato wśród bananowych gajów spadało wreszcie ze stromego wiszaru do rzeki, tworząc wąski, podobny do białej taśmy wodospad. W południowej stronie „wyspy” leżały pola pokryte bujnie maniokiem, którego korzenie dostarczają Murzynom ulubionego pokarmu, a za polami wznosiły się grupy wyniosłych niezmiernie palm kokosowych z koronami w kształcie wspaniałych pióropuszów. + +„Wyspę” otaczało morze dżungli i widok z niej był ogromnie rozległy. Od wschodu siniało pasmo gór Karamojo. Na południu widać było też znaczne wyniosłości, które, wnosząc z ich ciemnej barwy, musiały być pokryte lasem. Natomiast ze strony zachodniej wzrok leciał aż do granicy widnokręgu, na której dżungla stykała się z niebem. Staś dojrzał jednakże za pomocą lunety Lindego liczne parowy i rozrzucone rzadko potężne drzewa, wznoszące się jak kościoły nad trawami. W miejscach, gdzie trawy nie wybujały jeszcze zbyt wysoko, nawet gołym okiem można było zobaczyć całe stada antylop i zebr lub gromady słoni i bawołów. Tu i ówdzie żyrafy pruły szarozieloną powierzchnię dżungli, jak statki prują powierzchnię morza. Tuż nad rzeką igrało kilkanaście kozłów wodnych a inne wynurzały co chwila swe rogate łby z głębiny. Tam gdzie toń była spokojna, wyskakiwały nad nią co chwila owe ryby, które łowił Kali, i migocąc jak srebrne gwiazdy w powietrzu, zapadały na powrót w wodę. Staś obiecywał sobie przyprowadzić tu, gdy się pogoda ustali, Nel i pokazać jej całą tę menażerię. + +Na „wyspie” nie było natomiast żadnych większych zwierząt, a za to moc motyli i ptaków. Wielkie, białe jak śnieg papugi o czarnych dziobach i żółtych czubach przelatywały nad krzakami gojawów; drobne, cudnie upierzone „wdowy” kołysały się na cienkich łodygach manioku, mieniąc się i błyszcząc jak klejnoty, a z wysokich kokosów dochodziły głosy kukułek afrykańskich i łagodne, podobne do jęków gruchania turkawek. + +Staś wracał z przeglądu z radością w duszy: „Powietrze jest zdrowe — mówił sobie — bezpieczeństwo zupełne, żywności w bród i pięknie jak w raju!” Wróciwszy do chaty Nel przekonał się, że jednak na wyspie znalazło się większe zwierzę, a nawet dwoje, gdyż mały Nasibu wykrył przez ten czas w gęstwinie bananów kozę z koźlęciem, których nie zdołali zrabować derwisze. Koza była już trochę zdziczała, ale koźlę poprzyjaźniło się natychmiast z Nasibu, który niezmiernie dumny był ze swego odkrycia i z tego, że za jego przyczyną bibi będzie miała teraz codziennie wyborne, świeże mleko. + + + + + +— Co teraz będziemy robili, Stasiu? — zapytała pewnego dnia Nel, gdy już dobrze zagospodarowali się na „wyspie”. + +— Roboty jest mnóstwo — odrzekł chłopak, po czym rozstawiwszy palce jednej ręki począł wyliczać na nich wszystkie czekające ich prace: + +— Naprzód, Kali i Mea są poganami, a Nasibu, jako Zanzibarczyk, mahometaninem. Trzeba ich więc oświecić, nauczyć wiary i ochrzcić. Po wtóre, trzeba nawędzić mięsa na przyszłą podróż, a zatem muszę chodzić na polowanie; po trzecie, mając dużo broni i nabojów chcę Kalego nauczyć strzelać, aby nas dwóch było do obrony; a po czwarte, chyba zapomniałaś o latawcach? + +— O latawcach? + +— Tak, które będziesz kleiła albo, co jeszcze będzie lepiej, zszywała. I to będzie twoje zajęcie. + +— Ja nie chcę się tylko bawić. + +— Wcale też to nie będzie zabawa, ale robota, może najpożyteczniejsza ze wszystkich. Nie myśl też, te skończy się na jednym latawcu, bo musisz ich przygotować z pięćdziesiąt albo i więcej. + +— Ale na co tyle? — pytała rozciekawiona dziewczynka. + +Więc Staś począł jej wyłuszczać swoje zamysły i nadzieje. Wypisze oto na każdym latawcu, jak się zowią, jak wyrwali się z rąk derwiszów, gdzie są i dokąd idą. Wypisze także, że proszą o pomoc i o przesłanie depeszy do Port-Saidu. Potem zaś będzie puszczał te latawce zawsze, gdy wiatr będzie wiał z zachodu na wschód. + +— Wiele ich — mówił — upadnie niedaleko, wiele zatrzymają góry, ale niech choć jeden doleci do brzegu i wpadnie w ręce europejskie — wówczas jesteśmy ocaleni! + +Nel zachwycona była pomysłem i oświadczyła, że z mądrością Stasia nawet King nie może się porównać. Była też zupełnie pewna, że mnóstwo latawców doleci nawet do tatusiów — i obiecywała kleić je od rana do wieczora. Radość jej była tak wielka, że Staś w obawie, by nie dostała gorączki, musiał hamować jej zapał. + +I odtąd prace, o których mówił Staś, rozpoczęły się na dobre. Kali, któremu kazano nałapać jak najwięcej skaczących ryb, przestał je łowić na wędkę, a natomiast urządził z cienkich bambusów wysoki płot a raczej rodzaj kraty — i zastawę tę przeciągnął w poprzek rzeki. W środku kraty był duży otwór. przez który ryby musiały koniecznie przepływać chcąc dostać się na wolną wodę. Otwór ten zastawiał Kali mocną siecią, uplecioną ze sznurków palmowych; w ten sposób zapewnił sobie obfite codzienne połowy. + +Napędzał zaś ryby do zdradzieckiej sieci za pomocą Kinga, który, wprowadzony w wodę, mącił ją i burzył tak niesłychanie, że nie tylko owe srebrne skoczki, ale wszelkie inne stworzenia umykały, ile mogły, ku niezmąconej toni. Zdarzały się z tego powodu i szkody, gdyż kilkakrotnie uciekające krokodyle przewracały kratę, a czasem czynił to i sam King, żywiąc bowiem do krokodylów jakąś wrodzoną nienawiść ścigał je, a gdy znalazł się na płytkich wodach, chwytał je trąbą, wyrzucał na brzeg i rozdeptywał zawzięcie. + +W sieci znajdowały się także często żółwie, z których mali wygnańcy warzyli sobie wyborny rosół. Kali oprawiał ryby i mięso ich suszył na słońcu, a pęcherze odnosił do Nel, która rozcinała je, rozciągała na desce i zmieniała je jakby w ćwiartki papieru, tak duże jak dwie dłonie. + +Pomagał jej w tym Staś i Mea, gdyż robota wcale nie była łatwa. Błonki były znacznie grubsze niż w pęcherzach naszych ryb rzecznych, ale po wysuszeniu stawały się niezmiernie kruche. Staś dopiero po niejakim czasie odkrył, że należy je suszyć w cieniu. Chwilami jednak tracił cierpliwość i jeśli nie zarzucił zamiaru robienia latawców z błon, to tylko dlatego, że uważał je za lżejsze od papierowych i bardziej oporne na deszcz. Zbliżała się już wprawdzie sucha pora roku, ale on nie był pewien, czy i podczas lata nie przechodzą czasem deszcze, zwłaszcza w górach. + +Kleił jednak latawce i z papieru, którego sporo znalazło się między rzeczami Lindego. Pierwszy, duży i lekki, puszczony z wiatrem zachodnim, wzbił się od razu bardzo wysoko, a gdy Staś przeciął sznurek, poleciał, porwany silnym prądem powietrznym, ku łańcuchowi gór Karamojo. Staś śledził jego lot za pomocą lunety, póki nie stał się tak mały jak motyl, jak muszka i póki nie roztopił się wreszcie w bladym błękicie nieba. Następnego dnia puścił inny, uczyniony już z rybich pęcherzy, który wzbił się jeszcze szybciej, ale zapewne z powodu przezroczystości błon wkrótce zniknął zupełnie z oczu. + +Nel pracowała nadzwyczaj gorliwie i w końcu małe jej paluszki stały się tak zręczne, że ani Staś, ani Mea nie mogli jej w robocie nadążyć. Sił jej teraz nie brakło. Zdrowy klimat Góry Lindego po prostu odrodził ją na nowo. Termin, w którym mógł przyjść trzeci, śmiertelny atak febry, minął stanowczo. Staś zaszył się tego dnia w gęstwinie bananów i płakał z radości. Po dwóch tygodniach pobytu na górze zauważył, że dobre Mzimu wygląda zupełnie inaczej, niż wyglądało na dole w dżungli. Policzki jej popełniały; cera z żółtej i przeźroczystej stała się na powrót różana, a spod obfitej czupryny patrzyły wesoło na świat oczy pełne blasku. Chłopiec błogosławił chłodne noce, przeźroczystą zdrojową wodę, mąkę z suszonych bananów — i przede wszystkim Lindego. + +Sam wychudł i sczerniał, co było dowodem, że febra się go nie ima, gdyż chorzy na nią nie opalają się na słońcu, ale wyrósł i zmężniał. Ruch i praca fizyczna spotęgowały w nim dzielność i siłę. Muskuły jego rąk stały się jak stalowe. Był to naprawdę zahartowany już podróżnik afrykański. Polując codziennie i strzelając tylko kulami stał się też niezrównanym strzelcem. Dzikich zwierząt nie obawiał się już wcale, albowiem zrozumiał, że kudłatym lub cętkowanym myśliwcom w dżungli niebezpieczniej jest z nim się spotkać niż jemu z nimi. Raz zabił jednym strzałem wielkiego nosorożca, który, zbudzony z drzemki pod akacją, szarżował na niego niespodzianie. Z napastliwych bawołów afrykańskich, które rozpraszają czasem całe karawany, nic sobie nie robił. + +Oboje z Nel, prócz klejenia latawców i obok innych codziennych zajęć, zabrali się także do nawracania Kalego, Mei i Nasibu. Ale poszło to trudniej, niż się spodziewali. Czarna trójka słuchała jak najchętniej nauk, ale pojmowała je na swój, właściwy Murzynom, sposób. Gdy Staś opowiadał im o stworzeniu świata, o raju i o wężu, szło jeszcze nieźle, ale gdy doszedł do tego, jak Kain zabił Abla, Kali mimo woli pogłaskał się po żołądku i zapytał z całym spokojem: + +— A czy go potem zjadł? + +Czarny chłopak twierdził wprawdzie zawsze, że Wa-hima nigdy ludzi nie jedzą, ale widocznie pamięć o tym pozostała jeszcze jako narodowa tradycja między nimi. + +Nie mógł również zrozumieć, dlaczego Pan Bóg nie zabił złego Mzimu — i wielu podobnych rzeczy. Pojęcia o złem i dobrem miał także aż nadto afrykańskie, wskutek czego między nauczycielem a uczniem zdarzyła się pewnego razu taka rozmowa: + +— Powiedz mi — zapytał Staś — co to jest zły uczynek? + +— Jeśli ktoś Kalemu zabrać krowy — odpowiedział po krótkim namyśle — to jest zły uczynek. + +— Doskonale! — zawołał Staś — a dobry? + +Tym razem odpowiedź przyszła bez namysłu: + +— Dobry, to jak Kali zabrać komu krowy. + +Staś był zbyt młody, by zmiarkować, że podobne poglądy na złe i dobre uczynki wygłaszają i w Europie — nie tylko politycy, ale i całe narody. + +Jednakże powoli, powoli rozjaśniało się w czarnych głowach, a to, czego nie mogły pojąć głowy, chwytały gorące serca. Po pewnym czasie można już było przystąpić do chrztu, który odbył się bardzo uroczyście. Rodzice chrzestni ofiarowali każdemu z dzieci po cztery dotis białego perkalu i po biczu niebieskich paciorków. Mea czuła się wszelako nieco zawiedziona, albowiem w naiwności ducha rozumiała, że po chrzcie wybieleje natychmiast na niej skóra, i wielkie było jej zdziwienie, gdy spostrzegła, że pozostała czarna jak i przedtem. Nel pocieszyła ją jednak zupełnie zapewnieniem, że ma teraz duszę białą. + + + +ROZDZIAŁ XXXVI + +Staś uczył także Kalego strzelać z karabinu remingtona i ta nauka szła łatwiej od nauki katechizmu. Po dziesięciodniowym strzelaniu do celu i do krokodylów, które sypiały na pobrzeżnych piaskach rzeki, młody Murzyn zabił dużą antylopę pufu, potem kilka arielów, a wreszcie dzika ndiri. To jednak spotkanie omal nie skończyło się wypadkiem takim, jaki zdarzył się Lindemu, albowiem ndiri, do którego Kali po strzale zbliżył się niebacznie, zerwał się i rzucił się na niego z postawionym do góry ogonem. Kali cisnąwszy karabin schronił się na drzewo i siedział na nim dopóty, dopóki krzykiem nie przywołał Stasia, który jednakże zastał już dzika nieżywego. Na bawoły, lwy i nosorożce Staś nie pozwalał jeszcze chłopcu polować. Do słoni, które przychodziły wieczorami do wodopoju, i sam nie strzelał, gdyż obiecał Nel, że nigdy żadnego nie zabije. + +Gdy jednak rano albo w godzinach popołudniowych dojrzał z góry przez lunetę pasące się w dżungli stada zebr, bubalów, arielów lub kozłów-skoczków, brał Kalego z sobą. W czasie tych wycieczek często wypytywał się o narody Wa-hima i Samburu, z którymi, chcąc iść na wschód do brzegów oceanu, musieli koniecznie się spotkać. + +— Czy ty wiesz o tym, Kali — zapytał pewnego razu — że za dwadzieścia dni, a na koniach nawet prędzej moglibyśmy dojechać do twego kraju? + +— Kali nie wie, gdzie mieszkać Wa-hima — odpowiedział młody Murzyn potrząsając smutnie głową. + +— Ale ja wiem; oni mieszkają w tej stronie, z której rano wstaje słońce, nad jakąś wielką wodą. + +— Tak! tak! — zawołał ze zdumieniem i radością chłopak. — Bassa-Narok! to po naszemu wielka i czarna woda. Pan wielki wiedzieć wszystko. + +— Nie, bo nie wiem, jak przyjęliby nas Wa-hima, gdybyśmy do nich przyszli. + +— Kali by kazać im padać na twarz przed panem wielkim i przed dobrym Mzimu. + +— A czy by cię usłuchali? + +— Ojciec Kalego nosić skórę lamparta i Kali także. + +Staś zrozumiał, iż to znaczy, że ojciec Kalego jest królem, a on sam najstarszym z jego synów i przyszłym władcą Wa-himów. + +Więc pytał w dalszym ciągu: + +— Mówiłeś mi, że byli u was biali podróżnicy i że starsi ludzie ich pamiętają? + +— Tak, i Kali słyszał, że mieli na głowach dużo perkalu. + +„Ach! — pomyślał Staś — więc to nie byli Europejczycy, tylko Arabowie, których Murzyni z powodu ich jaśniejszej cery i białych ubrań poczytali za białych.” + +Ponieważ jednak Kali ich nie pamiętał i nie mógł dać o nich żadnych ściślejszych objaśnień, więc Staś zadał mu inne pytanie: + +— Czy Wa-hima nie zabili żadnego z tych biało ubranych ludzi? + +— Nie. Wa-hima ani Samburu nie mogą tego zrobić. + +— Dlaczego? + +— Bo oni mówili, że gdyby krew ich wsiąknąć w ziemię, deszcz przestać by padać. + +„Rad jestem, że tak wierzą” — pomyślał znów Staś. + +Po czym jeszcze zapytał: + +— Czy Wa-hima poszliby z nami aż do morza, gdybym obiecał im dużo perkalu, paciorków i strzelb? + +— Kali pójść i Wa-hima także, ale pan wielki zwojować pierwej Samburu, którzy siedzą z drugiej strony wody. + +— A kto siedzi za Samburu? + +— Za Samburu nie ma gór i jest dżungla, a w niej lwy. + +Na tym skończyła się rozmowa. Staś coraz częściej myślał teraz o wielkiej podróży na wschód, pamiętając, co mówił Linde, że można tam spotkać Arabów znad wybrzeży, handlujących kością słoniową, a może i wyprawy misyjne. Wiedział, że taka podróż to dla Nel szereg strasznych trudów i nowych niebezpieczeństw, ale rozumiał, że nie mogą przez całe życie pozostać na Górze Lindego i że trzeba będzie wkrótce wyruszyć w drogę. Czas po porze dżdżystej, gdy woda pokrywa zaraźliwe błota, a sama znajduje się wszędzie, był na to najodpowiedniejszy. Upały na wysokim szczycie nie dawały im się jeszcze we znaki; noce bywały tak chłodne, że trzeba się było dobrze okrywać. Ale w dżungli na dole było już znacznie goręcej i wiadomo było, że wkrótce przyjdą skwary niezmierne. Deszcz rzadko już teraz zraszał ziemię i poziom wody w rzece zniżał się codziennie. Staś przypuszczał, że latem zmienia się ona może w jeden z takich khorów, jakich wiele widział w Pustyni Libijskiej, i że tylko samym środkiem jej koryta płynie wąski pasek wody. + +Jednakże odkładał wyjazd z dnia na dzień. Na Górze Lindego było wszystkim tak dobrze, zarówno ludziom, jak zwierzętom! Nel pozbyła się tu nie tylko febry, ale i anemii, Stasia nawet nie zabolała nigdy głowa; skóra na Kalim i Mei poczęła się świecić jak ciemny atłas. Nasibu wyglądał jak melon chodzący na cienkich nogach, a King spasł się nie mniej niż konie i osioł. Staś wiedział dobrze, że takiej drugiej „wyspy” wśród morza dżungli nie znajdą już do końca podróży. + +I z obawą patrzył w przyszłość, jakkolwiek mieli teraz ogromną pomoc, a w danym razie i obronę w Kingu. + +W ten sposób, nim zaczęli przygotowania podróżne, upłynął jeszcze tydzień. W chwilach wolnych od robienia pakunków nie przestawali jednak puszczać latawców z oznajmieniem, że idą na wschód, ku jakiemuś jezioru i ku oceanowi, a puszczali je w dalszym ciągu dlatego, że przyszedł silny, podobny chwilami do huraganu wiatr zachodni, który porywał je i niósł hen, ku górom i za góry. Aby zabezpieczyć Nel od spiekoty, Staś zrobił z resztek namiotu palankin, w którym dziewczynka miała jechać na słoniu. King po kilku próbach przyzwyczaił się do tego niewielkiego ciężaru, jak również do przymocowywania mu na grzbiecie palankinu za pomocą mocnych sznurów palmowych. Ten ładunek był zresztą piórkiem w porównaniu do innych, którymi zamierzano go objuczyć, a których rozdziałem i wiązaniem zajęci byli Kali i Mea. + +Mały Nasibu dostał polecenie suszenia bananów i rozcierania ich między dwoma płaskimi kamieniami na mąkę. W zrywaniu ciężkich wiązek owocowych pomagał mu także King, przy czym objadali się obaj tak niesłychanie, że wkrótce w pobliżu chat zbrakło zupełnie bananów i musieli chodzić do innej plantacji, położonej na przeciwległym krańcu płaskowzgórza. Saba, który nie miał nic do roboty, towarzyszył im najczęściej w tych wycieczkach. + +Ale Nasibu omal nie przypłacił swej gorliwości życiem albo przynajmniej szczególną w swoim rodzaju niewolą. Zdarzyło się bowiem, że gdy raz zbierał banany nad brzegiem stromego wiszaru, ujrzał nagle w szczerbie skalnej okropną twarz, pokrytą czarną sierścią, mrugającą nań oczyma i wyszczerzającą białe kły jakby w uśmiechu. Chłopiec skamieniał w pierwszej chwili ze strachu, a następnie począł zmykać co siły. Zanim jednak przebiegł kilkanaście kroków, kosmate ramię obwinęło go dokoła, podniosło w górę i czarny jak noc potwór począł z nim uciekać do przepaści. + +Na szczęście olbrzymia małpa porwawszy chłopca mogła biec tylko na dwóch nogach, wskutek czego Saba, który był w pobliżu, dognał ją z łatwością i zatopił kły w jej plecach. Rozpoczęła się straszliwa walka, w której pies pomimo swego potężnego wzrostu i sił byłby uległ z pewnością, albowiem goryl pokonuje nawet lwa. Małpy jednak w ogóle nie mają zwyczaju puszczać zdobyczy, choćby chodziło o ich wolność i życie. Goryl, pochwycony przy tym z tyłu, nie mógł łatwo Saby dosięgnąć, wszelako porwawszy go za kark lewą ręką, już podniósł go w górę, gdy wtem zadudniła pod ciężkimi krokami ziemia — i nadbiegł King. + +Wystarczyło jedno lekkie uderzenie trąbą, by straszny „leśny diabeł”, jak nazywają gorylów Murzyni, legł ze zdruzgotaną czaszką i karkiem. King jednak dla większej pewności lub przez przyrodzoną zapalczywość przygwoździł go jeszcze swym kłem do ziemi, a następnie nie przestawał się nad nim mścić, dopóki zaniepokojony rykiem i wyciem Staś nie nadleciał ze strzelbą od strony chat i nie kazał mu zaprzestać. + +Goryl leżał teraz w kałuży krwi, którą chłeptał Saba i która czerwieniła się na kłach Kinga — ogromny, z wywróconymi białkami oczu i z wyszczerzonymi kłami, straszny jeszcze, choć już nieżywy. Słoń trąbił tryumfalnie, a popielaty z przerażenia Nasibu opowiadał Stasiowi, co się stało. Ów namyślał się przez chwilę, czy nie sprowadzić Nel i nie pokazać jej potwornej małpy, ale porzucił ten zamiar, gdyż nagle ogarnął go strach. + +Przecież Nel często chodziła sama po „wyspie”— więc ją także mogło coś podobnego spotkać. + +Pokazało się zatem, że Góra Lindego nie jest tak bezpiecznym schronieniem, jak się z początku zdawało. + +Staś wrócił do chaty i opowiedział Nel o wypadku, ona zaś słuchała z ciekawością i bojaźnią, otwierając szeroko oczy i powtarzając raz po raz: + +— Widzisz, co by się stało bez Kinga? + +— Prawda! — z taką nianią można się nie bać o dziecko, toteż póki nie wyjedziemy, nie wychodź ani na krok bez niego. + +— A kiedy wyjedziemy? + +— Zapasy przygotowane, ładunki rozdzielone, więc należy tylko objuczyć zwierzęta i możemy ruszać choćby jutro. + +— Do tatusiów! + +— Jeśli Bóg pozwoli — odpowiedział poważnie Staś. + + + +ROZDZIAŁ XXXVII + +Wyruszyli jednakże dopiero w kilka dni po tej rozmowie. Odjazd po krótkiej modlitwie, w której polecili się gorąco Bogu, nastąpił wraz ze świtem o godzinie szóstej rano. Na czele jechał konno Staś, poprzedzany tylko przez Sabę. Za nim kroczył poważnie King machając uszyma i niosąc na swym potężnym grzbiecie płócienny palankin, a w palankinie Nel wraz z Meą, następnie szły jeden za drugim konie Lindego, powiązane długim palmowym powrozem i niosące rozliczne ładunki, a pochód zamykał mały Nasibu na spasionym, również jak i on sam, ośle. + +Z powodu wczesnej godziny upał nie dawał się zrazu zbytnio we znaki, choć dzień był pogodny i zza gór Karamojo wytoczyło się wspaniałe, nie przysłonięte żadną chmurką słońce. Ale powiew wschodni łagodził żar jego promieni. Chwilami wstawał nawet dość mocny wiatr, pod którego tchnieniem pokładały się trawy i cała dżungla falowała jak morze. Po obfitych deszczach wszelka roślinność wyrosła tak bujnie, że zwłaszcza w niższych miejscach chowały się w trawach nie tylko konie, ale nawet i King, tak że nad rozkołysaną zieloną powierzchnią widać było tylko biały palankin, który posuwał się naprzód jakby statek na jeziorze. Po godzinie drogi na niewielkiej suchej wyniosłości, wznoszącej się na wschód od Góry Lindego, trafili na olbrzymie osty, mające łodygi grubości pni drzewnych, a kwiaty tak wielkie jak głowa ludzka. Na zboczach niektórych wzgórz, które z daleka wydawały się jałowe, widzieli wrzosy wysokie na osiem metrów. Inne rośliny, które w Europie należą do najdrobniejszych, przybierały tu odpowiednie do ostów i wrzosów rozmiary, a olbrzymie pojedyncze drzewa wznoszące się nad dżunglą wyglądały istotnie jak kościoły. Szczególniej figowce, zwane daro, których płaczące gałęzie zetknąwszy się z ziemią zmieniają się w nowe pnie, pokrywały ogromne przestrzenie, tak że każde drzewo tworzyło jakby osobny gaj. + +Kraina z dala widziana wydawała się, jak jeden las; z bliska jednak pokazywało się, że wielkie drzewa rosną co kilkanaście, czasem co kilkadziesiąt kroków. W północnej stronie widać ich było bardzo mało i okolica przybierała charakter górskiego stepu pokrytego równą dżunglą, nad którą wznosiły się tylko parasolowate akacje. Trawy były tam bardziej zielone, mniejsze i widocznie lepsze jako pasza, albowiem Nel z grzbietu Kinga, a Staś z wyniosłości, na które wjeżdżał, widzieli tak wielkie stada antylop, jakich nie spotkali dotychczas nigdzie. Pasły się one czasem osobno, czasem pomieszane razem: gnu, pufu, ariele, antylopy, krowy, bubale, kozły skaczące i wielkie kudu. Nie brakło także zebr i żyraf. Stada na widok karawany przestawały się paść, podnosiły głowy i strzygąc uszami patrzyły na biały palankin z nadzwyczajnym zdumieniem, po czym pierzchały w jednej chwili; ubiegłszy kilkaset kroków znów stawały, znów przypatrywały się tej nie znanej sobie rzeczy, aż wreszcie zaspokoiwszy ciekawość poczynały się paść spokojnie. Niekiedy zrywał się przed karawaną z fukiem i łomotem nosorożec, ale wbrew swej popędliwej naturze i gotowości do atakowania wszystkiego, co mu się nawinie przed oczy, pierzchał sromotnie na widok Kinga, którego tylko rozkazy Stasia powstrzymywały od pościgu. + +Słoń afrykański nienawidzi bowiem nosorożca i jeśli znajdzie jego świeży ślad, wówczas dufając w siłę przemożną idzie za nim, póki nie znajdzie przeciwnika i nie stoczy z nim walki, której ofiarą pada prawie zawsze nosorożec. Kingowi, który zapewne niejednego miał już na sumieniu, niełatwo przychodziło wyrzec się dawnego zwyczaju, ale tak już był oswojony i tak przywykł już uważać Stasia za swego władcę, że posłyszawszy jego głos i spostrzegłszy groźnie patrzące oczy, opuszczał podniesioną trąbę, kładł uszy po sobie i szedł dalej spokojnie. A Stasiowi nie brakło wprawdzie ochoty, by widzieć walkę olbrzymów, ale obawiał się o Nel. Gdyby słoń puścił się w cwał, palankin mógł się rozlecieć, a co gorzej, ogromny zwierz mógł nim zaczepić o pierwszą lepszą gałąź, a wówczas życie Nel byłoby w strasznym niebezpieczeństwie. Staś wiedział z opisów polowań, które czytywał jeszcze w Port-Saidzie, że polujący na tygrysy w Indiach więcej niż tygrysów obawiają się tego, by słoń w popłochu lub pościgu nie zawadził wieżyczką o drzewo. Wreszcie i sam cwał olbrzyma jest tak ciężki, że podobnej jazdy nikt bez szwanku dla zdrowia nie mógłby długo wytrzymać. + +Lecz z drugiej strony obecność Kinga usuwała mnóstwo niebezpieczeństw. Złośliwe i zuchwałe bawoły, które spotkali tegoż dnia dążące do małego jeziorka, gdzie zbierał się pod wieczór wszelki zwierz okoliczny, pierzchły na jego widok także i okrążywszy całe jeziorko piły po drugiej stronie. W nocy King, przywiązany za tylną nogę do drzewa, pilnował namiotu, w którym spała Nel; była to zaś straż tak pewna, że Staś kazał wprawdzie palić ogień, ale uznał za rzecz zbyteczną otaczać obóz zeribą, chociaż wiedział, że w okolicy zamieszkanej przez tak liczne stada antylop nie może braknąć i lwów. Jakoż zdarzyło się tej samej nocy, że kilka ich poczęło ryczeć w olbrzymich jałowcach rosnących na zboczach wzgórz. Mimo płonącego ognia lwy, znęcone zapachem koni, zbliżały się do obozu, lecz gdy wreszcie Kingowi sprzykrzyło się słuchać ich głosów i gdy nagle wśród ciszy rozległ się na kształt grzmotu jego groźny „baritus” — umilkły jak niepyszne, zrozumiawszy widocznie, że z tego rodzaju osobą lepiej jest nie wdawać się w żaden bezpośredni interes. Dzieci spały też przez resztę nocy wybornie i dopiero świtaniem puściły się w dalszą podróż. + +Lecz dla Stasia zaczęły się znów troski i niepokoje. Naprzód zmiarkował, że podróżują wolno i że nie będą mogli robić więcej nad dziesięć kilometrów dziennie. Posuwając się w ten sposób zdołaliby wprawdzie za miesiąc dotrzeć do granicy Abisynii, ponieważ jednak Staś postanowił iść we wszystkim za radą Lindego, a Linde twierdził stanowczo, że do Abisynii przedrzeć się nie zdołają, przeto pozostawała tylko droga do oceanu. Ale wedle obliczeń Szwajcara od oceanu dzieliło ich przeszło tysiąc kilometrów — i to w prostej linii, albowiem do leżącego bardziej na południe Mombassa było jeszcze dalej, przeto cała podróż musiałaby zająć przeszło trzy miesiące czasu. Staś z trwogą myślał, że jest to trzy miesiące znojów, trudów i niebezpieczeństw ze strony szczepów murzyńskich, na które mogli natrafić. Byli jeszcze w kraju pustym, z którego wygnała ludność ospa i wieści o rajzach derwiszów, ale Afryka jest w ogóle dość ludna, musieli więc prędzej czy później wejść w okolice zamieszkane przez nieznane pokolenia, rządzone jak zwykle przez dzikich i okrutnych królików. Było nie lada zadaniem wynieść z takich opałów wolność i życie. + +Staś liczył po prostu na to, że jeśli trafią na lud Wa-himów, to wyćwiczy kilkudziesięciu wojowników w strzelaniu, a następnie skłoni ich wielkimi obietnicami, by towarzyszyli mu aż do oceanu. Ale Kali nie miał żadnego pojęcia o tym, gdzie mieszkają Wa-hima, a Linde, który coś o nich słyszał, nie mógł również ani wskazać drogi do nich, ani oznaczyć dokładnie miejscowości przez nich zajętej. Linde wspominał o jakimś wielkim jeziorze, o którym wiedział tylko z opowiadań, a Kali twierdził na pewno, że z jednej strony tego jeziora, które nazywał Bassa-Narok, mieszkają Wa-hima, z drugiej Samburu. Otóż Stasia trapiło to, że w geografii Afryki, której w szkole w Port-Saidzie uczono bardzo dokładnie, nie było o takim jeziorze żadnej wzmianki. Gdyby mówił mu o nim tylko Kali, przypuszczałby, że to jest Wiktoria-Nianza, ale nie mógł mylić się w ten sposób Linde, który szedł właśnie od Wiktorii na północ wzdłuż gór Karamojo i z wieści zasięgniętych od mieszkańców tychże gór doszedł do wniosku, że to tajemnicze jezioro leży dalej na wschód i północ. Staś nie wiedział, co o tym wszystkim myśleć, a natomiast obawiał się, że może na jezioro i Wa-himów całkiem nie trafić; obawiał się także dzikich szczepów, bezwodnych dżungli, nieprzebytych gór, muchy tse-tse, która zabija zwierzęta; bał się śpiączki, febry dla Nel, upałów i tych niezmiernych przestrzeni, które dzieliły ich jeszcze od oceanu. + +Lecz po opuszczeniu Góry Lindego nie pozostawało nic innego jak iść naprzód, ciągle na wschód i na wschód. Linde mówił wprawdzie, że jest to podróż nad siły nawet doświadczonego i energicznego podróżnika, ale Staś zdobył już dużo doświadczenia, a co do energii, to ponieważ szło o Nel, postanowił wydobyć z siebie tyle zaradności, ile będzie potrzeba. Tymczasem chodziło o oszczędzanie sił dziewczynki, więc postanowił podróżować tylko od szóstej rano do dziesiątej przed południem, a drugi etap od trzeciej do szóstej wieczorem, to jest do zachodu słońca, czynić tylko wówczas, gdyby na miejscu pierwszego postoju nie było wody. + +Ale tymczasem, ponieważ deszcze padały w czasie massiki bardzo obficie, wodę znajdowali wszędzie. Jeziorka utworzone przez ulewy w dolinach były jeszcze dobrze napełnione, a z gór spływały tu i ówdzie strumienie toczące kryształową i chłodną wodę, w której kąpiel była wyborna, a zarazem zupełnie bezpieczna, albowiem krokodyle mieszkają tylko w większych wodach, w których nie brak ryb stanowiących ich zwykłe pożywienie. + +Staś jednak nie pozwalał pić dziewczynce surowej wody, jakkolwiek odziedziczył po Lindem doskonały filtr, którego działanie napełniało zawsze zdumieniem Kalego i Meę. Oboje widząc, że filtr zanurzony w mętną białawą wodę przepuszcza do zbiornika tylko czystą i przezroczystą, pokładali się ze śmiechu i bili się dłońmi po kolanach na znak podziwu i radości. + +W ogóle podróż z początku szła łatwo. Mieli po Lindem spore zapasy kawy, herbaty, cukru, bulionu, różnych konserw i wszelkiego rodzaju lekarstw. Staś nie potrzebował oszczędzać ładunków, było ich bowiem więcej, niż mogli zabrać; nie brakło również rozmaitych narzędzi, broni wszelakiego kalibru i rac, które przy zetknięciu się z Murzynami mogły się bardzo przydać. Kraj był żyzny; zwierzyny, a więc świeżego mięsa, wszędy obfitość. Owoców również. Tu i ówdzie w nizinach trafiały się błota, ale pokryte jeszcze wodą, a zatem nie zarażające powietrza szkodliwymi wyziewami. Moskitów, które wszczepiają w krew febrę, nie było na wyżynach wcale. Upał od dziesiątej rano czynił się wprawdzie nieznośny, ale mali podróżnicy zatrzymywali się w czasie tak zwanych „białych godzin” w głębokim cieniu wielkich drzew, przez których gęstwę nie przedzierał się żaden promień słoneczny. Zdrowie dopisywało Nel, Stasiowi i Murzynom doskonale. + + + +ROZDZIAŁ XXXVIII + +Piątego dnia podróży Staś jechał razem z Nel na Kingu, trafili bowiem na szeroki pas akacji rosnących tak gęsto, że konie mogły iść tylko szlakiem utorowanym przez słonia. Godzina była wczesna, ranek promienny i rosisty. Dzieci rozmawiały o podróży i o tym, że każdy dzień zbliża ich jednak do oceanu i do ojców, do których oboje nie przestawali tęsknić ciągle. Był to od chwili porwania ich z Faujmu niewyczerpany przedmiot wszystkich rozmów, które wzruszały ich zawsze do łez. I powtarzali wciąż jedno w kółko: że tatusiowie myślą, iż oni już nie żyją albo że przepadli na wieki — i obaj martwią się, i wbrew nadziei wysyłają do Chartumu Arabów po wieści, a oni oto są już daleko nie tylko od Chartumu, ale i od Faszody, a za pięć dni będą jeszcze dalej — a potem znów jeszcze dalej, aż wreszcie dotrą do oceanu albo przedtem jeszcze do jakichś miejsc, skąd będzie można przesłać depeszę. Jedyną w całej karawanie osobą, która wiedziała, co ich jeszcze czeka, był Staś — Nel natomiast była najgłębiej przekonana, że nie ma takiej rzeczy na świecie, której „Stes” nie potrafiłby dokonać, i była zupełnie pewna, że ją doprowadzi do brzegu. Więc nieraz uprzedzając wypadki wyobrażała sobie w swej małej główce, co to będzie, gdy przyjdzie pierwsza o nich wiadomość — i szczebiocąc jak ptaszek opowiadała o tym Stasiowi. „Siedzą — mówiła — tatusiowie w Port-Saidzie i płaczą — aż tu wchodzi boy z depeszą. Co to jest? Mój albo twój tatuś otwiera, patrzy na podpis i czyta: «Staś i Nel». O, to dopiero się ucieszą! to dopiero się zerwą, żeby jechać naprzeciw nas! to dopiero będzie radość w całym domu — i tatusiowie się ucieszą, i wszyscy się ucieszą — i będą cię chwalili — i przyjadą — i ja obejmę mocno tatusia za szyję, i potem będziemy zawsze razem… i…” + +I kończyło się na tym, że bródka zaczynała się jej trząść, śliczne oczki zmieniały się w dwie fontanny, a w końcu opierała głowę na ramieniu Stasia i płakała zarazem z żalu, tęsknoty i radości na myśl o przyszłym spotkaniu. A Staś, lecąc wyobraźnią w przyszłość, odgadywał, że ojciec będzie dumny z niego że powie mu: „Spisałeś się, jak na Polaka przystało” — i wzruszenie ogarniało go ogromne, a w sercu rodziła się tęsknota, zapał i nieugięta jak stal odwaga. „Muszę — mówił sobie — wyratować Nel, muszę dożyć takiej chwili.” I wówczas jemu także zdawało się że nie ma takich niebezpieczeństw, których nie zdołałby zwyciężyć, ani takich przeszkód, których nie zdołałby skruszyć. + +Ale do ostatecznego zwycięstwa było jeszcze daleko. Tymczasem przedzierali się przez gaj akacji. Długie kolce tych drzew czyniły nawet na skórze Kinga białawe rysy. Wreszcie gaj zrzedniał, a poprzez gałęzie rozrzuconych drzew widać było dalej zieloną dżunglę. Staś, mimo że upał dawał się już mocno we znaki, wysunął się z palankinu i usadowił się na karku słonia, by obaczyć, czy na widnokręgu nie ma jakich stad antylop lub zebr, postanowił bowiem odnowić zapas mięsa. + +Jakoż po prawej stronie dojrzał stadko arielów, złożone z kilku sztuk, a wśród nich dwa strusie, lecz gdy minęli ostatnią kępę drzew i słoń zwrócił się na lewo, inny widok uderzył oczy chłopca: oto w odległości pół kilometra spostrzegł obszerny łan manioku, a na skraju łanu kilkanaście czarnych postaci, zajętych widocznie robotą w polu. + +— Murzyni! — zawołał zwracając się do Nel. + +I serce poczęło mu bić niespokojnie. Przez chwilę zawahał się, czy nie zawrócić i nie skryć się na powrót w akacjach, lecz przyszło mu na myśl, że w zaludnionym kraju trzeba będzie jednak prędzej czy później spotkać się z mieszkańcami i wejść z nimi w stosunki i że od tego, jak się te stosunki ułożą, zależeć może los całej podróży, więc po krótkim namyśle skierował słonia ku polu. + +W tej samej chwili zbliżył się Kali i ukazując ręką na kępę drzew rzekł: + +— Panie wielki, oto tam wieś murzyńska, a tu kobiety pracują przy manioku. Czy mam podjechać ku nim? + +— Podjedziemy razem — odpowiedział Staś — i wówczas powiesz im, że przybywamy jako przyjaciele. + +— Wiem, panie, co im powiedzieć — zawołał z wielką pewnością siebie młody Murzyn. + +I zwróciwszy konia ku pracującym, złożył dłonie koło ust i jął krzyczeć: + +— Yambo, he! yambo sana! + +Na ten głos zajęte okopywaniem manioku kobiety zerwały się i stanęły jak wryte, ale trwało to tylko jedno mgnienie oka, następnie bowiem, porzuciwszy w popłochu motyki i kobiałki, poczęły z wrzaskiem uciekać ku owym drzewom, wśród których kryła się wieś. + +Mali podróżnicy zbliżali się wolno i spokojnie. W gęstwinie rozległo się wycie kilkuset głosów, po czym zapadła cisza. Przerwał ją wreszcie głuchy, ale donośny huk bębna, który nie ustawał już później ani na chwilę. + +Było to widocznie hasło do boju dla wojowników, albowiem przeszło trzystu ich wysunęło się nagle z gęstwiny. Wszyscy ustawili się w długi szereg przed wioską. Staś zatrzymał Kinga w odległości stu kroków i począł im się przypatrywać. Słońce oświecało ich dorodne postacie, szerokie piersi i silne ramiona. Uzbrojeni byli w łuki i włócznie. Naokół bioder mieli krótkie spódniczki z wrzosów, a niektórzy — ze skór małpich. Głowy ich zdobiły pióra strusi, papug lub wielkie peruki zdarte z czaszek pawianów. Wyglądali wojowniczo i groźnie, ale stali nieruchomie w milczeniu, albowiem zdumienie ich nie miało wprost granic i potłumiło chęć do boju. Wszystkie oczy wlepione były w Kinga, w biały palankin i w siedzącego na karku słonia białego człowieka. + +A jednakże słoń nie był dla nich zwierzęciem nie znanym. Przeciwnie! żyli oni pod ciągłą przemocą słoni których całe stada wyniszczały nocami ich pola maniokowe oraz plantacje bananów i palm dum. Ponieważ włócznie i strzały nie przebijały skóry słoniowej, biedni Murzyni walczyli ze szkodnikami za pomocą ognia, za pomocą krzyków, naśladowania głosów kogucich, kopania dołów i urządzania pułapek z pni drzewnych. Ale tego, by słoń stał się niewolnikiem człowieka i pozwalał sobie siedzieć na karku, nikt z nich nigdy nie widział i żadnemu podobna rzecz nie chciała się w głowie pomieścić. Toteż widok, jaki mieli przed sobą, tak dalece przechodził wszelkie ich pojęcia i wyobrażenia, że sami nie wiedzieli, co im wypada czynić: walczyć czy uciekać, gdzie oczy poniosą, choćby przyszło pozostawić wszystko na wolę losu. + +Więc w niepewności, trwodze i zdumieniu szeptali tylko wzajem do siebie: + +— O matko! co to za stworzenia przychodzą do nas i co nas czeka z ich ręki? + +A wtem Kali, podjechawszy do nich na rzut włóczni, stanął w strzemionach i począł wołać: + +— Ludzie, ludzie! słuchajcie głosu Kalego, syna Fumby, potężnego króla Wa-himów znad brzegów Bassa-Narok, o, słuchajcie, słuchajcie! i jeśli rozumiecie jego mowę, uważajcie na każde jego słowo! + +— Rozumiemy! — zabrzmiała odpowiedź z trzystu ust. + +— Niechaj wystąpi wasz król, niech powie imię swoje i niech otworzy uszy i wargi, aby mógł słyszeć lepiej! + +— M'Rua! M'Rua! — poczęły wołać liczne głosy. + +M'Rua wysunął się przed szereg, ale nie więcej niż trzy kroki. Był to stary już Murzyn, wysoki i silnie zbudowany, lecz nie grzeszący widocznie zbytnią odwagą, gdyż łydki tak drżały pod nim, że musiał wbić ostrze dzidy w ziemię i oprzeć się na drzewcu, by utrzymać się na nogach. + +Za jego przykładem i inni wojownicy powbijali również dzidy w ziemię na znak, że chcą wysłuchać spokojnie słów przybysza. + +A Kali podniósł jeszcze głos: + +— M'Ruo i wy, ludzie MRuy! Słyszeliście, że mówi do was syn króla Wa-himów, którego krowy pokrywają tak gęsto góry koło Bassa-Narok, jak mrówki pokrywają ciało zabitej żyrafy. A cóż powiada Kali, syn króla Wa-himów? Oto zwiastuję wam wielką i szczęśliwą nowinę, że przybywa do waszej wsi — dobre Mzimu! + +Po czym zawołał jeszcze głośniej: + +— Tak jest. Dobre Mzimu! Ooo! + +Z ciszy, jaka zapadła, można było zmiarkować, jak niezmierne wrażenie sprawiły słowa Kalego. Zakołysała się fala wojowników, albowiem jedni, parci ciekawością, posunęli się o parę kroków naprzód, drudzy cofnęli się z trwogi. M'Rua oparł się obu rękoma na włóczni — i czas jakiś trwało głuche milczenie. Dopiero po chwili szmer przebiegł szeregi i pojedyncze głosy poczęły powtarzać: „Mzimu!”, „Mzimu!”, a tu i ówdzie ozwały się krzyki: „Yancig, yancig!”, wyrażające zarazem cześć i powitanie. + +Lecz głos Kalego zapanował znów nad szmerem i okrzykami: + +— Patrzcie i cieszcie się! Oto dobre Mzimu siedzi tam, w tej białej chacie na grzbiecie wielkiego słonia, a wielki słoń słucha go, jak niewolnik słucha pana i jak dziecko słucha matki. O! ani wasi ojcowie, ani wy nie widzieliście nic podobnego… + +— Nie widzieliśmy! yancig! yancig!… + +I oczy wszystkich wojowników zwróciły się na „chatę”, czyli na palankin. + +A Kali, który w czasie lekcji religii na Górze Lindego dowiedział się, że wiara porusza góry, i był głęboko przekonany, że modlitwa białej bibi może wszystko wyjednać u Boga, tak dalej i z zupełną szczerością opowiadał o dobrym Mzimu: + +— Słuchajcie! słuchajcie! Dobre Mzimu jedzie na słoniu w tę stronę, w której słońce wstaje za górami z wody; tam dobre Mzimu powie Wielkiemu Duchowi, by przysłał wam chmury, a te chmury będą w czasie suszy polewały deszczem wasze proso, wasz maniok, wasze banany i trawy w dżungli, abyście mieli dużo do jedzenia i aby wasze krowy miały dobrą paszę i dawały gęste i tłuste mleko. Czy chcecie dużo jedzenia i mleka, o, ludzie? + +— He! chcemy, chcemy! + +— …I dobre Mzimu powie Wielkiemu Duchowi, by przysłał wam wiatr, który wywieje z waszej wsi tę chorobę, co zmienia ciało w plaster miodu. Czy chcecie, by on ją wywiał, o, ludzie? + +— He! niech ją wywieje! + +— …I Wielki Duch na prośbę dobrego Mzimu obroni was od napaści i od niewoli, i od szkód w waszych polach… i od lwa, i od pantery, i od węża, i od szarańczy… + +— Niech tak uczyni… + +— Więc teraz słuchajcie jeszcze i patrzcie, kto siedzi przed chatą między uszyma strasznego słonia. Oto siedzi tam bwana kubwa — biały pan — wielki i mocny, którego boi się słoń… + +— He! + +— …Który ma w ręku piorun i zabija nim złych ludzi… + +— He! + +— …Który zabija lwy… + +— He! + +— …Który wypuszcza węże ogniste * + +— He! + +— …Który łamie skały… + +— He! + +— …Który jednak nie uczyni wam nic złego, jeżeli uczcicie dobre Mzimu! + +— Yancig! yancig! + +— Jeśli naznosicie mu suchej mąki z bananów, jaj kurzych, świeżego mleka i miodu. + +— Yancig! yancig! + +— Więc zbliżcie się i padnijcie na twarz przed dobrym Mzimu. + +M'Rua i jego wojownicy poruszyli się i nie przestając „yancigować” ani na chwilę, posunęli się o kilkanaście kroków naprzód, ale zbliżali się ostrożnie, albowiem i zabobonny lęk przed Mzimu, i prosty strach przed słoniem hamowały ich kroki. Widok Saby przeraził ich na nowo, gdyż poczytali go za wobo, to jest za wielkiego płowego lamparta, który zamieszkuje tamtejsze okolice oraz południową Abisynię i którego miejscowi mieszkańcy boją się więcej niż lwa, albowiem mięso ludzkie przekłada nad wszelkie inne i z niesłychaną zuchwałością napada nawet na zbrojnych mężczyzn. Uspokoili się jednak widząc, że mały brzuchaty Murzynek trzyma straszliwego wobo na powrozie. Ale nabrali jeszcze większego wyobrażenia o potędze dobrego Mzimu jak również białego pana i spoglądając to na słonia, to na Sabę, szeptali sobie wzajem: „Jeżeli oczarowali nawet wobo, to któż na świecie im się oprze?” Lecz najuroczystsza chwila nadeszła dopiero wówczas, gdy Staś zwróciwszy się ku Nel skłonił się naprzód głęboko, a następnie porozsuwał urządzone jak firanki ściany palankinu — i ukazał oczom zgromadzonych dobre Mzimu. M'Rua i wszyscy wojownicy padli na twarz, tak że ciała ich utworzyły długi żywy pomost. Nikt nie śmiał się ruszyć, a trwoga zapanowała we wszystkich sercach tym większa, gdy King, czy to na rozkaz Stasia, czy z własnej ochoty, podniósł do góry trąbę i zaryczał potężnie, a za jego przykładem ozwał się Saba najgłębszym basem, na jaki umiał się zdobyć. Wówczas ze wszystkich piersi wyrwało się podobne do błagalnego jęku: „Aka! aka! aka!” - i trwało dopóty, dopóki Kali znów nie przemówił: + +— O, M'Ruo i wy, dzieci M'Ruy! Oddaliście cześć dobremu Mzimu, więc wstańcie, patrzcie i napełnijcie nim oczy wasze, albowiem kto to uczyni, będzie nad nim błogosławieństwo Wielkiego Ducha. Wygnajcie też strach z piersi i brzuchów waszych i wiedzcie, że tam gdzie przebywa dobre Mzimu, krew ludzka nie może być przelana. + +Na te słowa, a zwłaszcza wskutek oświadczenia, że wobec dobrego Mzimu śmierć nie może nikogo spotkać, podniósł się M'Rua, a za nim inni wojownicy i poczęli patrzyć nieśmiało, ale chciwie, na dobrotliwe bóstwo. Jakoż musieliby przyznać, gdyby Kali zapytał o to po raz drugi, że ani ich ojcowie, ani oni nie widzieli nic podobnego. Oczy ich przywykły bowiem do poczwarnych, wyrobionych z drzewa i z włochatych kokosowych orzechów postaci bożków, a teraz stało przed nimi na grzbiecie słonia jasne bóstewko, łagodne, słodkie i uśmiechnięte, podobne do białego ptaka i zarazem do białego kwiatu. Toteż strach ich przeszedł; piersi odetchnęły swobodniej, grube wargi poczęły się uśmiechać, a ręce mimo woli wyciągać się do cudownego zjawiska. + +— O, yancig! yancig! yancig! + +Wszelako Staś, który zwracał na wszystko jak najbaczniejszą uwagę, spostrzegł, że jeden Murzyn, przybrany w spiczastą czapkę ze skóry szczurów, wysunął się zaraz po ostatnich słowach Kalego z szeregu i pełznąc jak wąż w trawie, skierował się ku osobnej chacie stojącej na uboczu poza ogrodzeniem, ale otoczonej także wysokim częstokołem powiązanym pnączami. + +Tymczasem dobre Mzimu, lubo wielce zakłopotane rolą bóstwa, wyciągnęło z polecenia Stasia swą małą rączkę i poczęło witać Murzynów. Czarni wojownicy śledzili z radością oczyma każdy ruch tej małej ręki wierząc głęboko, że są w tym potężne „czary” które uchronią ich i zabezpieczą od mnóstwa klęsk. Niektórzy uderzając się w piersi i biodra mówili też: „O matko! teraz dopiero będziemy się mieli dobrze — my i krowy nasze!” M'Rua, ośmielony już zupełnie, zbliżył się do słonia, uderzył raz jeszcze czołem dobremu Mzimu, a potem skłoniwszy się Stasiowi odezwał się w następujący sposób: + +— Czy wielki pan, który prowadzi na słoniu białe bóstwo, zechce zjeść kawałek M'Ruy i czy zgodzi się na to, aby M'Rua zjadł kawałek jego i aby się stali braćmi, między którymi nie masz kłamstwa i zdrady? + +Kali przetłumaczył natychmiast te słowa, lecz widząc z twarzy Stasia, że nie ma najmniejszej ochoty na „kawałek” M'Ruy, zwrócił się do starego Murzyna i rzekł: + +— O, M'Ruo! czy myślisz naprawdę, że biały pan, tak potężny, którego boi się słoń, który ma w ręku piorun, który zabija lwy, któremu kiwa ogonem wobo, który wypuszcza węże ogniste i łamie skały, może zawierać braterstwo krwi z byle królem? Pomyśl, o M'Ruo, zali Wielki Duch nie ukarałby cię za zuchwalstwo i zali nie dosyć będzie dla ciebie chwały, jeśli zjesz kawałek Kalego, syna Fumby, władcy Wa-himów, i jeśli Kali, syn Fumby, zje kawałek ciebie? + +— Nie jestżeś niewolnikiem? — zapytał M'Rua. + +— Pan wielki nie porwał Kalego ani go kupił, tylko ocalił mu życie, przeto Kali prowadzi dobre Mzimu i pana do krainy Wa-himów, aby Wa-himowie i Fum-ba oddali im cześć i złożyli dary wielkie. + +— Niech więc będzie, jak mówisz, i niech M'Rua zje kawałek Kalego, a Kali kawałek M'Ruy. + +— Niech tak będzie! — powtórzyli wojownicy. + +— Gdzie jest czarownik? — zapytał król. + +— Gdzie czarownik? gdzie czarownik? gdzie Kamba? — poczęły wołać liczne głosy. + +A wtem zaszło coś takiego, co mogło zmienić całkowicie położenie rzeczy, zamącić przyjazne stosunki i uczynić Murzynów wrogami świeżo przybyłych gości. Oto w stojącej na uboczu i otoczonej osobnym częstokołem chacie rozległ się nagle piekielny hałas. Był to jakby ryk lwa, jakby grzmot, jakby huk bębna, jakby śmiech hieny, wycie wilka i jakby skrzypienie przeraźliwe zardzewiałych żelaznych zawias. King posłyszawszy te okropne głosy począł ryczeć, Saba szczekać, osioł, na którym siedział Nasibu, rżeć. Wojownicy skoczyli jak oparzeni i powyrywali dzidy z ziemi. Uczyniło się zamieszanie. O uszy Stasia odbiły się niespokojne okrzyki: „Nasze Mzimu! Nasze Mzimu!” Cześć i życzliwość, z jaką spoglądano na przybyszów, znikły w jednej chwili. Oczy dzikich poczęły rzucać podejrzliwe i nieprzyjazne spojrzenia. Groźne szmery jęły podnosić się wśród tłumu, a straszliwy hałas w samotnej chacie wzmagał się coraz bardziej. + +Kali przeraził się i przysunąwszy się szybko do Stasia począł mówić przerywanym ze wzruszenia głosem: + +— Panie, to czarownik zbudził złe Mzimu, które boi się, że je ominą ofiary, i ryczy ze złości. Uspokój, panie, czarownika i złe Mzimu wielkimi darami, albowiem inaczej ci ludzie zwrócą się przeciw nam. + +— Uspokoić ich? — zapytał Staś. + +I nagle ogarnął go gniew na przewrotność i chciwość czarownika, a niespodziane niebezpieczeństwo wzburzyło go do dna duszy. Smagła twarz jego zmieniła się zupełnie tak samo jak wówczas, gdy zastrzelił Gebhra, Chamisa i dwóch Beduinów. Oczy błysnęły mu złowrogo, zacisnęły się wargi i pięści, a policzki pobladły. + +— Ach, ja ich uspokoję! — rzekł. + +I bez namysłu pognał słonia ku chacie. + +Kali nie chcąc pozostać sam wśród Murzynów ruszył za nim. Z piersi dzikich wojowników wydarł się okrzyk — nie wiadomo: czy trwogi, czy wściekłości lecz zanim się opamiętali, trzasnął i runął pod naciskiem głowy słonia częstokół, potem rozsypały się gliniane ściany chaty i dach wyleciał wśród kurzawy w powietrze, a jeszcze po chwili M'Rua i jego ludzie ujrzeli czarną trąbę wzniesioną do góry, na końcu zaś trąby — czarownika Kambę. + +A Staś spostrzegłszy na podłodze wielki bęben, uczyniony z pnia wypróchniałego drzewa i obciągnięty małpią skórą, kazał go sobie podać Kalemu i zawróciwszy stanął wprost zdumionych wojowników. + +— Ludzie — rzekł donośnym głosem — to nie wasze Mzimu ryczy, to ten łotr huczy na bębnie, by wyłudzać od was dary, a wy boicie się jak dzieci! + +To rzekłszy chwycił za sznur przewleczony przez wyschniętą skórę w bębnie i począł nim z całej siły kręcić w koło. Te same głosy, które poprzednio tak przeraziły Murzynów, rozległy się i teraz, a nawet jeszcze przeraźliwiej, gdyż nie tłumiły ich ściany chaty. + +— O, jakże głupi jest M'Rua i jego dzieci! — zakrzyknął Kali. + +Staś oddał mu bęben, Kali zaś począł hałasować na nim z takim zapałem, że przez chwilę nie można było dosłyszeć ani słowa. Aż nareszcie miał dosyć, cisnął bęben pod nogi M'Ruy. + +— Oto jest wasze Mzimu! — zawołał z wielkim śmiechem. + +Po czym jął ze zwykłą Murzynom obfitością słów przemawiać do wojowników nie żałując przy tym wcale drwin i z nich, i z M'Ruy. Oświadczył im wskazując na Kambę, że „ów złodziej w czapce ze szczurów” oszukiwał ich przez wiele pór dżdżystych i suchych, a oni paśli go fasolą, koźlętami i miodem. Jestże drugi głupszy król i naród na świecie? Wierzyli w moc starego oszusta i w jego czary, więc niech patrzą teraz, jak ten wielki czarownik wisi na trąbie słonia i krzyczy: „Aka!”, by wzbudzić litość białego pana. Gdzież jego moc? gdzież jego czary? czemu żadne złe Mzimu nie ryknie teraz w jego obronie? Ach! cóż to jest to ich Mzimu? płachta małpiej skóry i kawał spróchniałego pnia, który rozdepce słoń! U Wa-himów ani kobiety, ani dzieci nie bałyby się takiego Mzimu, a boi się go M'Rua i jego ludzie. Jedno jest tylko prawdziwe Mzimu i jeden prawdziwie wielki i mocny pan — niech więc oddadzą im cześć i niech naznoszą jak najwięcej darów, inaczej bowiem posypią się na nich klęski, o jakich nie słyszeli dotychczas. + +Dla Murzynów nie potrzeba było nawet tych słów, gdyż już to, że czarownik razem ze swym złym Mzimu okazał się tak niesłychanie słabszym od nowego, białego bóstwa i od białego pana wystarczyło im najzupełniej, by go opuścić i okryć pogardą. Poczęli więc na nowo „yancigować”, a nawet z większą jeszcze pokorą i skwapliwością. Ale ponieważ źli byli na siebie, że przez tyle lat pozwolili się Kambie oszukiwać, więc chcieli koniecznie go zabić. Sam M’Rua prosił Stasia, by pozwolił go związać i zachować dopóty, dopóki nie obmyślą mu dość okrutnej śmierci. Nel jednak postanowiła darować mu życie, a ponieważ Kali zapowiedział, że tam gdzie przebywa dobre Mzimu, krew ludzka nie może być przelana, przeto Staś pozwolił tylko na wypędzenie ze wsi nieszczęśliwego czarownika. + +Kamba, który się spodziewał, że umrze w najwymyślniejszych męczarniach, padł na twarz przed dobrym Mzimu i szlochając dziękował mu za ocalenie. I odtąd nic już nie zamąciło uroczystości. Zza częstokołu wysypały się kobiety i dzieci, albowiem wieść o przybyciu nadzwyczajnych gości rozeszła się po całej wsi i chęć widzenia białego Mzimu przemogła strach. Staś i Nel widzieli po raz pierwszy osadę prawdziwych dzikich, do których nie dotarli nawet Arabowie. Ubranie tych Murzynów składało się tylko z wrzosów lub ze skór pozawiązywanych naokół bioder; wszyscy byli tatuowani. Zarówno mężczyźni, jak kobiety mieli przedziurawione uszy i w tych otworach kawałki drzewa lub kości tak duże, że porozciągane klapki uszu sięgały ramion. W dolnej wardze nosili pelele, to jest drewniane lub kościane krążki, wielkie jak spodki od filiżanek. Znakomitsi wojownicy i ich żony mieli na szyjach kołnierze z żelaznego lub mosiężnego drutu tak wysokie i sztywne, że zaledwie mogli poruszyć głowami. + +Należeli też widocznie do szczepu Szylluków, który ciągnie się daleko na wschód, albowiem Kali i Mea rozumieli wybornie ich mowę, a Staś w połowie. Nie posiadali jednak nóg tak długich jak pobratymcy ich mieszkający nad rozlewiskami Nilu, byli szersi w ramionach, mniej wysocy i w ogóle mniej podobni do ptaków brodzących. Dzieci wyglądały jak pchełki i nie zeszpecone jeszcze przez pelele, były bez porównania od starych ładniejsze. + +Kobiety, napatrzywszy się naprzód z dala dobremu Mzimu, poczęły na wyścigi z wojownikami znosić mu dary składające się z koźląt, kur, jaj, czarnej fasoli i piwa warzonego z prosa. Trwało to dopóty, dopóki Staś nie powstrzymał tego napływu zapasów, a ponieważ zapłacił za nie hojnie paciorkami i kolorowym perkalem, a Nel rozdała dzieciom kilkanaście lusterek odziedziczonych po Lindem, przeto radość niezmierna zapanowała w całej wsi, i naokół namiotu, do którego schronili się mali podróżnicy, rozlegały się wciąż wesołe i pełne zachwytu okrzyki. Potem wojownicy odbyli na cześć gości taniec wojenny i stoczyli udaną bitwę, a w końcu przystąpiono do zawarcia braterstwa krwi między Kalim a M'Ruą. + +Ponieważ nie było Kamby, który do tej ceremonii był koniecznie potrzebny, więc zastąpił go stary Murzyn znający dostatecznie zaklęcia. Ów zabiwszy koźlę wyjął z niego wątrobę i podzielił ją na kilka sporych kąsków, po czym jął obracać ręką i nogą rodzaj kołowrotka i spoglądając to na Kalego, to na M'Ruę, ozwał się uroczystym głosem: + +— Kali, synu Fumby, czy chcesz zjeść kawałek M'Ruy, syna M'Kuli — i ty M’Ruo, synu M'Kuli, czy chcesz zjeść kawałek Kalego, syna Fumby? + +— Chcemy — ozwali się przyszli bracia. + +— Czy chcecie, aby serce Kalego było sercem M’Ruy, a serce M’Ruy sercem Kalego? + +— Chcemy. + +— I ręce, i włócznie, i krowy? + +— I krowy! + +— I wszystko, co każdy ma lub będzie miał? + +— Co ma i co będzie miał! + +— I aby nie było między wami kłamstwa ani zdrady, ani nienawiści? + +— Ani nienawiści! + +— I aby jeden nigdy drugiego nie okradł? + +— Nigdy! + +— I abyście byli braćmi? + +— Tak! + +Kołowrotek obracał się coraz prędzej. Zgromadzeni naokół wojownicy śledzili z coraz większym zajęciem jego ruchy. + +— Ao! — zawołał stary Murzyn — lecz gdyby jeden z was okłamał drugiego, gdyby go zdradził, gdyby go okradł, gdyby go otruł, gdyby go zabił, niech będzie przeklęty. + +— Niech będzie przeklęty! — powtórzyli wszyscy wojownicy. + +— A jeśli jest kłamcą i knuje zdradę, niech nie przełknie krwi swego brata i niech ją zrzuci w naszych oczach! + +— Och, w naszych oczach! + +— I niech umrze! + +— Niech umrze! + +— Niech go rozedrze wobo! + +— Wobo! + +— Albo lew! + +— Albo lew! + +— Niech go stratuje słoń i nosorożec, i bawół! + +— O! i bawół — powtórzył chór. + +— I niech go ukąsi wąż! + +— Wąż. + +— A język jego niechaj stanie się czarny! + +— Czarny. + +— A oczy niech mu uciekną w tył głowy! + +— W tył głowy. + +— I niech chodzi piętami do góry! + +— Ha! piętami do góry. + +Nie tylko Staś, ale i Kali gryźli wargi, by nie wybuchnąć śmiechem, a tymczasem zaklęcia powtarzały się coraz straszniejsze, kołowrotek obracał się tak szybko, że oczy nie mogły za jego obrotami nadążyć. Trwało to dopóty, dopóki stary Murzyn nie stracił zupełnie sił i oddechu. + +Wówczas siadł na ziemi i przez jakiś czas kiwał głową na obie strony w milczeniu. Po chwili jednak podniósł się i wziąwszy nóż naciął nim skórę na ramieniu Kalego, i umazawszy jego krwią kawałek wątroby koźlęcej wsunął go w usta M'Ruy, drugi zaś kawałek umazany we krwi króla, w usta Kalego. Obaj połknęli je tak szybko, że aż zagrały im krtanie, a oczy wyszły na wierzch, po czym chwycili się za ręce na znak wiernej i wieczystej przyjaźni. + +Wojownicy zaś poczęli wołać z radością: + +— Obaj przełknęli, żaden nie zrzucił, a więc są szczerzy i nie masz zdrady między nimi! + +A Staś dziękował w duchu Kalemu, że go w tej ceremonii zastąpił, albowiem czuł, że przy połykaniu „kawałka M'Ruy” byłby niezawodnie złożył dowód nieszczerości i zdrady. + +Od tej chwili jednak nie groziło rzeczywiście małym podróżnikom ze strony dzikich żadne podejście ani żaden niespodziany napad, a natomiast otoczyła ich jak największa gościnność i cześć niemal boska. Cześć ta wzrosła jeszcze, gdy Staś spostrzegłszy wielki spadek odziedziczonego po Lindem barometru przepowiedział deszcz i gdy deszcz spadł tegoż samego jeszcze dnia dość obficie, tak jakby massika, która już dawno przeszła, chciała wytrząsnąć ostatki swych zapasów na ziemię. Murzyni byli przekonani, że darowało im tę ulewę dobre Mzimu, i wdzięczność ich dla Nel nie miała granic. Staś żartował sobie z niej, że ponieważ została bożkiem murzyńskim, przeto w dalszą drogę puści się tylko sam, a ją zostawi we wsi M'Ruy, gdzie Murzyni wybudują dla niej kapliczkę z kłów słoniowych i będą jej znosili fasolę i banany. + +Ale Nel tak była go pewna, że wspiąwszy się na paluszki szepnęła mu, wedle swego zwyczaju, do ucha dwa tylko wyrazy: „Nie zostawisz!” — po czym jęła podskakiwać z radości, mówiąc, że skoro Murzyni są tak dobrzy, to cała podróż aż do oceanu pójdzie łatwo i prędko. Działo się to przed namiotem i wobec tłumów, więc stary M'Rua widząc podskakujące Mzimu zaczął natychmiast także podskakiwać, jak mógł najwyżej, na swoich krzywych nogach, w przekonaniu, że daje przez to dowód pobożności. Śladem jego puścili się w hopki ministrowie, za nimi wojownicy, za nimi kobiety i dzieci, słowem, cała wieś skakała przez jakiś czas, tak jakby wszyscy dostali pomieszania zmysłów. + +Stasia ubawił tak ten przykład dany przez bóstwo, że pokładał się ze śmiechu. Jednakże w nocy oddał rzeczywistą i trwałą przysługę pobożnemu królowi i jego poddanym, albowiem gdy słonie napadły na pola bananowe, pojechał ku nim na Kingu i puścił między stado kilka rac. Popłoch, jaki wznieciły „węże ogniste”, przeszedł nawet jego oczekiwania. Olbrzymie zwierzęta ogarnięte szałem trwogi napełniły całą dżunglę rykiem i tętentem, a uciekając na oślep, przewracały się i tratowały wzajem. Potężny King ścigał uciekających towarzyszów z nadzwyczajną ochotą, nie szczędząc im uderzeń trąbą i kłami. Po takiej nocy można było być pewnym, że przez długi czas żaden słoń nie pojawi się w plantacjach bananów i palm dum, należących do wsi starego M'Ruy. + +We wsi panowała też radość wielka i Murzyni spędzili całą noc na tańcach, na popijaniu piwa z prosa i palmowego wina. Kali dowiedział się jednak od nich wielu ważnych rzeczy, pokazało się bowiem że niektórzy słyszeli o jakiejś wielkiej wodzie leżącej na wschód i otoczonej górami. Dla Stasia był to dowód, że owo jezioro, o którym nie uczył się w geografii istnieje rzeczywiście, a po wtóre, że idąc w kierunku jaki obrali, trafią wreszcie na naród Wa-himów. Wnosząc z tego, że mowa Mei i Kalego prawie nie różniła się od mowy M'Ruy, doszedł do przekonania, że nazwa „Wa-hima” jest prawdopodobnie jakimś mianem miejscowym i że ludy mieszkające nad brzegami Bassa-Narok należą do wielkiego szczepu Szylluków, który poczyna się nad Nilem, a rozciąga się nie wiadomo jak daleko na wschód. + + + +ROZDZIAŁ XXXIX + +Cała ludność odprowadziła daleko dobre Mzimu i pożegnała je ze łzami, prosząc natarczywie, by raczyło przybyć kiedy jeszcze do M'Ruy i pamiętać o jego ludzie. Staś przez chwilę wahał się, czy nie wskazać Murzynom wąwozu, gdzie pochował te towary i zapasy po Lindem, których z braku tragarzy nie mógł zabrać, ale pomyślawszy, że posiadanie takich skarbów mogłoby wywołać między nimi zawiści i niesnaski, zbudzić łakomstwo i zamącić spokój ich życia, porzucił ten zamiar, a natomiast zastrzelił wielkiego bawołu i pozostawił im jego mięso na pożegnalną ucztę. Widok tak wielkiej ilości nyamy pocieszył ich też rzeczywiście. + +Przez następne trzy dni karawana szła znów krajem pustym. Dni były upalne, ale noce z powodu wysokiego położenia okolicy tak zimne, że Staś kazał Mei przykrywać Nel dwoma kocami. Przebywali teraz często wąwozy górskie, czasem jałowe i skaliste, a czasem pokryte tak zbitą roślinnością, że trzeba się było przez nie z największym trudem przedzierać. Na brzegach tych wąwozów widywali wielkie małpy, a niekiedy lwy i pantery, które gnieździły się w jaskiniach skalnych. Staś zabił jedną z nich na prośbę Kalego, który przybrał się następnie w jej skórę, aby Murzyni mogli od razu poznać, że mają do czynienia z osobą krwi królewskiej. + +Za wąwozami na wysokiej równinie poczęły się znów ukazywać wioski murzyńskie. Niektóre leżały blisko siebie, niektóre o dzień lub dwa drogi. Wszystkie były otoczone wysokim częstokołem dla ochrony od lwów i tak spowite w pnącze, że nawet z bliska wyglądały jak kępy dziewiczego lasu. Dopiero z dymów wznoszących się w pośrodku można było zmiarkować, że tam mieszkają ludzie. Karawanę przyjmowano wszędzie mniej więcej tak jak we wsi M'Ruy, to jest z początku z trwogą i nieufnie, a następnie z podziwem, zdumieniem i czcią. Raz tylko zdarzyło się, że cała wioska na widok słonia, Saby, koni i białych ludzi uciekła do pobliskiego lasu, tak że nie było z kim rozmówić się. Jednakże ani jedna włócznia nie została przeciw podróżnikom wymierzona. Murzyni bowiem, póki mahometanizm nie wypełni ich dusz nienawiścią do niewiernych i okrucieństwem, są raczej bojaźliwi i łagodni. Najczęściej bywało więc tak, że Kali zjadał „kawałek” miejscowego króla, miejscowy król „kawałek” Kalego, po czym stosunki układały się jak najprzyjaźniej, a dobremu Mzimu składano wszędy dowody hołdu i bogobojności pod postacią kur, jaj i miodu, wydobywanego z klocków drzewa zawieszonych za pomocą sznurów palmowych na gałęziach wielkich drzew. „Pan wielki”, władca słonia, piorunów i wężów ognistych, wzbudzał przeważnie strach, który jednak rychło zmieniał się w wdzięczność, gdy przekonywano się, że hojność jego dorównywa potędze. Tam gdzie wioski były bliższe, przybycie nadzwyczajnych podróżnych oznajmiała jedna drugiej za pomocą bicia w bębny, Murzyni bowiem potrafią wszystko za pomocą bębnienia wypowiedzieć. Zdarzało się też, że cała ludność wylegała na ich spotkanie, usposobiona z góry jak najprzyjaźniej. + +W jednej wsi liczącej do tysiąca głów miejscowy władca, który był w jednej osobie czarownikiem i królem, zgodził się na pokazanie im „wielkiego fetysza”, którego otaczała nadzwyczajna cześć i bojaźń, tak że do hebanowej, pokrytej skórą nosorożca kapliczki ludzie nie śmieli się zbliżać i ofiary składali w odległości pięćdziesięciu kroków. Król opowiadał o tym fetyszu, że spadł niedawno z księżyca, że był biały i że miał ogon. Staś oznajmił, że to on właśnie wysłał go na rozkaz dobrego Mzimu i mówiąc tak nie rozminął się bynajmniej z prawdą, gdyż pokazało się, że „wielki fetysz” był po prostu jednym z latawców puszczonych z Góry Lindego. Oboje z Nel ucieszyli się myślą, że inne mogły przy odpowiednim wietrze zalecieć jeszcze dalej, i postanowili puszczać je z wyżyn w dalszym ciągu. Staś zmajstrował i puścił jeden zaraz tego samego wieczoru, co ostatecznie przekonało Murzynów, że i dobre Mzimu, i biały pan przybyli na ziemię także z księżyca i że są bóstwami, którym dość pokornie służyć nie można. + +Ale więcej od tych oznak pokory i hołdu uradowała Stasia wiadomość, że Bassa-Narok leży o kilkanaście tylko dni drogi i że mieszkańcy tej wsi, w której obecnie się zatrzymali, otrzymują czasem z tamtych stron sól w zamian za wino z palm dum. Król miejscowy słyszał nawet o Fumbie jako o władcy ludzi zwanych „Doko” — Kali potwierdził, że dalsi sąsiedzi tak nazywają Wa-himów i Samburu. Mniej pocieszające były wieści, że nad brzegami wielkiej wody wre wojna i że trzeba iść do Bassa-Narok przez niezmiernie dzikie góry i strome wąwozy, pełne drapieżnych zwierząt. Ale z drapieżnych zwierząt Staś niewiele już sobie robił, a góry choćby najdziksze, wolał od niskich równin, na których czyha na podróżników febra. + +Z dobrą więc otuchą wyruszyli w dalszą drogę. Za ową ludną wsią spotkali już tylko jedną osadę, bardzo lichą i zawieszoną jak gniazdo na skraju urwiska. Potem zaczęło się podgórze, poprzecinane z rzadka głębokimi rozpadlinami. Na wschodzie wznosił się mroczny łańcuch szczytów, który z dala wydawał się prawie zupełnie czarny. Była to nieznana kraina, do której właśnie szli nie wiedząc, co ich tam może spotkać, zanim dojdą do dzierżaw Fumby. Na halach, które przechodzili nie brakło drzew, ale z wyjątkiem sterczących samotnie smokowców i akacyj stały one kępami, tworząc jakby małe gaje. Podróżnicy zatrzymywali się wśród tych kęp dla posiłku i wywczasu oraz dla obfitego cienia. + +Wśród drzew roiło się ptactwo. Rozmaite gatunki gołębi, wielkie dzioborożce, które Staś nazywał tukanami, kraski, szpaki, synogarlice i niezliczone prześliczne bengalis kręciły się w gąszczu liści lub przelatywały z jednej kępy na drugą, pojedynczo lub stadami, mieniąc się jak tęcza. Niektóre drzewa wydawały się z daleka okryte różnokolorowym kwieciem. Nel zachwycała się szczególnie widokiem rajskich muchołówek i czarnych, podszytych pąsowo, sporych ptaków, które odzywały się głosem pastuszej fujarki. Cudne żołny, z wierzchu różowe, a pod spodem jasnoniebieskie, uwijały się w blasku słonecznym, chwytając w lot pszczoły i koniki polne. Na wierzchołkach drzew rozlegały się wrzaski zielonych papug, a czasem dochodził głos jakby srebrnych dzwonków, którym witały się wzajem małe zielonoszare ptaszyny, ukryte pod liściami adausonji. + +Przed wschodem i po zachodzie słońca przelatywały stada miejscowych wróbelków, tak niezliczone, że gdyby nie pisk i szum skrzydełek, można by je poczytać za chmury. Staś przypuszczał, że to te krasnodzióbki dzwonią tak, rozpraszając się w dzień po pojedynczych kępach. + +Lecz największym zdumieniem i zachwytem napełniały oboje dzieci inne, latające w małych stadkach ptaki, które dawały prawdziwe koncerty. Każde stadko składało się z pięciu lub sześciu samic i jednego, połyskującego metalicznymi piórami samca. Siadały one szczególnie na pojedynczych akacjach w ten sposób, że on umieszczał się na wierzchołku drzewa, one poniżej — i po pierwszych tonach, które wydawały się jakby strojeniem gardziołek, on rozpoczynał śpiew, a one słuchały w milczeniu. Dopiero gdy skończył, powtarzały jednogłośnym chórem ostatnią zwrotkę jego śpiewu. Po małej przerwie on znów zaczynał i kończył, one znów powtarzały, po czym całe stadko przelatywało falistym, lekkim lotem na następną, najbliższą akację i koncert złożony z solisty i chóru, rozbrzmiewał w południowej ciszy powtórnie. Dzieci nie mogły się tego dość nasłuchać. Nel pochwyciła przewodnią nutę koncertu i razem z chórem samiczek wyśpiewywała swym cienkim głosikiem ostatnie tony; brzmiące jak szybko powtarzane dźwięki: „tui, tui, tui, tui, twiling-ting! ting!” + +Pewnego razu dzieci idąc od drzewa do drzewa za skrzydlatymi muzykantami odeszły na kilometr od obozu, pozostawiwszy w nim troje Murzynów, Kinga i Sabę, którego Staś, wybierając się za jedną drogą na polowanie, nie chciał wziąć z sobą, by szczekaniem nie płoszył mu zwierzyny. Gdy więc stadko przeleciało wreszcie z ostatniej akacji na drugą stronę szerokiego wąwozu, chłopiec zatrzymał się i rzekł: + +— Teraz odprowadzę cię do Kinga, a potem obaczę, czy w wysokiej dżungli nie ma antylop albo zebr, bo Kali mówi, że wędzonego mięsa nie starczy więcej niż na dwa dni. + +— Przecież już jestem duża — odpowiedziała Nel, której zawsze chodziło bardzo o to, by pokazać, że nie jest małym dzieckiem — więc wrócę sama. Obóz stąd widać doskonale i dym także. + +— Boję się, że zabłądzisz. + +— Nie zbłądzę. W wysokiej dżungli może bym zabłądziła, ale tu, patrz, jaka trawa niska. + +— Jeszcze cię co napadnie. + +— Sam mówiłeś, że lwy i pantery w dzień nie polują. Przy tym słyszysz, jak King trąbi z tęsknoty za nami. Jaki tam lew odważyłby się polować tam, gdzie dochodzi głos Kinga? + +I poczęła się napierać. + +— Mój Stasiu, pójdę sama jak kto dorosły. + +Staś wahał się przez chwilę, ale w końcu przystał. Obóz i dym było rzeczywiście widać. King, który tęsknił za Nel, trąbił co chwila. W niskiej trawie nie groziło zabłądzenie, a co do lwów, panter i hien, nie mogło być po prostu o nich mowy, gdyż zwierzęta te szukają łupu tylko w nocy. Chłopiec wiedział zresztą, że niczym nie zrobi dziewczynce takiej przyjemności, jak gdy pokaże, że nie uważa jej za małe dziecko. + +— Dobrze więc — rzekł — idź sama, ale idź prosto i nie marudź po drodze. + +— A czy mogę tylko narwać tych kwiatów? — zapytała ukazując na krzak kusso, okryty niezmierną ilością różowego kwiecia. + +— Możesz. + +To rzekłszy zawrócił ją, pokazał jej raz jeszcze dla pewności kępę drzew, z której wychodził dym obozowy i w której rozlegało się trąbienie Kinga, po czym nurknął w wysoką dżunglę obrastającą brzeg wąwozu… + +Lecz nie uszedł jeszcze stu kroków, a już ogarnął go niepokój. „To przecie głupio z mojej strony — pomyślał — żem pozwolił Nel chodzić samej po Afryce głupio! głupio! To takie dziecko! Nie powinienem jej ani na krok odstępować, chyba że jest przy niej King. Kto wie, co się może trafić! Kto wie, czy pod tym różowym krzakiem nie siedzi jaki wąż, wielkie małpy mogą się tu wychylić z wąwozu i porwać mi ją albo pokąsać. Brońże Boże! — Zrobiłem okropne głupstwo!” + +I niepokój jego przeszedł w gniew na samego siebie, a zarazem w okropny lęk. Nie namyślając się dłużej, zawrócił, jakby tknięty nagłym złym przeczuciem. Idąc spiesznie, z tą niesłychaną wprawą, jakiej już nabrał wskutek codziennych polowań, trzymał gotową do strzału strzelbę i posuwał się wśród kolczastych mimoz bez żadnego szelestu, zupełnie jak pantera, gdy nocą skrada się do stada antylop. Po chwili wysunął głowę z wysokich zarośli, spojrzał — i skamieniał. + +Nel stała pod krzakiem kusso z wyciągniętymi przed siebie rączkami; różowe kwiaty, które upuściła z przerażenia, leżały u jej nóg, a w odległości dwudziestu kilku kroków wielki płowoszary zwierz pełznął ku niej wśród niskiej trawy. + +Staś widział wyraźnie jego zielone oczy wpatrzone w białą jak kreda twarz dziewczynki, jego zwężoną z przypłaszczonymi uszyma głowę, jego podniesione w górę z powodu przyczajonej i pełzającej postawy łopatki, jego długie ciało i jeszcze dłuższy ogon, którego koniec poruszał się lekkim kocim ruchem. Chwila jeszcze — jeden skok i byłoby po Nel. + +Na ten widok zahartowany i przywykły do niebezpieczeństw chłopak w mgnieniu oka zrozumiał, że jeśli nie odzyska zimnej krwi, jeśli nie zdobędzie się na spokój, przytomność, jeśli źle strzeli i tylko zrani napastnika, choćby nawet ciężko, to dziewczynka musi zginąć. Lecz umiał już do tego stopnia nad sobą zapanować, że pod wpływem tych myśli ręce jego i nogi stały się nagle spokojne jak stalowe sprężyny. Jednym rzutem oka dojrzał ciemną cętkę w pobliżu ucha zwierzęcia — jednym lekkim ruchem skierował ku niej lufy strzelby i wypalił. + +Huk wystrzału, krzyk Nel i krótki chrapliwy ryk ozwały się w tej samej chwili. Staś skoczył ku Nel i zastawiwszy ją własnym ciałem zmierzył znów do napastnika. + +Lecz drugi strzał okazał się całkiem zbyteczny, albowiem straszliwy kot rozpłaszczył się i leżał jak łachman, nosem przy ziemi, z pazurami wbitymi w trawę, prawie bez drgawek. Pękająca kula odwaliła mu cały tył głowy wraz z kręgami karku. Nad oczyma bieliły mu się krwawe, poszarpane zwoje mózgu. + +A mały myśliwiec i Nel stali przez jakiś czas spoglądając na to zabite zwierzę, to na siebie i nie mogąc ani słowa przemówić. Lecz potem stała się rzecz dziwna. Oto ten sam Staś, który przed chwilą byłby zdumiał swą zimną krwią i spokojem najwytrawniejszych strzelców całego świata, pobladł nagle, nogi zaczęły mu się trząść, z oczu puściły mu się łzy, a następnie chwycił głowę w dłonie i zaczął powtarzać: + +— O, Nel, Nel! gdybym ja nie był wrócił!… + +I opanowało go takie przerażenie, taka jakaś spóźniona rozpacz, że każda żyłka drgała w nim, jak gdyby dostał febry. Po niesłychanym napięciu woli i wszystkich sił duszy i ciała przyszła nań chwila słabości i folgi. W oczach stanął mu obraz strasznego zwierza spoczywającego z zakrwawioną mordą w jakiejś ciemnej jaskini i szarpiącego ciało Nel. A przecież tak być mogło i tak by się stało, gdyby nie był powrócił! Jedna minuta, jedna sekunda więcej — i byłoby za późno. Tej myśli nie mógł po prostu przenieść. + +Skończyło się wreszcie na tym, że Nel, ochłonąwszy z przerażenia, musiała go pocieszać. Małe, poczciwe stworzenie zarzuciło mu obie rączki na szyję i płacząc także, poczęło na niego wołać tak głośno, jakby go chciało ze snu rozbudzić: + +— Stasiu! Stasiu! mnie nic! Patrz, że mi nic. Stasiu! Stasiu! + +Lecz on przyszedł do siebie i uspokoił się po długim dopiero czasie. Zaraz potem nadszedł Kali, który usłyszawszy strzał niedaleko od obozu i wiedząc, że bwana kubwa nie strzela nigdy na próżno, przyprowadził z sobą konia dla zabrania zwierzyny. Młody Murzyn spojrzawszy na zabite zwierzę cofnął się nagle i twarz stała mu się od razu popielata: + +— Wobo! — zakrzyknął. + +Dzieci zbliżyły się dopiero teraz do sztywniejącego już trupa. Staś bowiem nie miał dotychczas dokładnego pojęcia, jaki właściwie drapieżnik padł od jego strzału. Chłopcu wydawało się na pierwszy rzut oka, że jest to wyjątkowo wielki serwal, jednakże po bliższym przypatrzeniu się poznał, że tak nie jest, albowiem zabity zwierz przechodził rozmiarami nawet lamparta. Płowa jego skóra była usiana cętkami barwy kasztanowatej, ale głowę miał od lamparta węższą, co czyniło go podobnym nieco do wilka, nogi wyższe, łapy szersze i olbrzymie oczy. Jedno z nich kula wysadziła zupełnie na wierzch, drugie patrzyło jeszcze na dzieci, bezdenne, nieruchome i straszne. Staś doszedł do przekonania, że to jest jakiś gatunek pantery, o którym zoologia tak samo nic nie wiedziała jak geografia o jeziorze Bassa-Narok. + +Kali patrzył wciąż z niezmiernym przestrachem na rozciągnięte zwierzę powtarzając cichym głosem, jakby się bał je przebudzić: + +— Wobo!… Pan wielki zabić wobo. + +Lecz Staś zwrócił się do dziewczynki, położył jej dłoń na główce, jakby chcąc się ostatecznie upewnić, że wobo jej nie porwał, po czym rzekł: + +— Widzisz, Nel, widzisz, że choćbyś była całkiem duża, to po dżungli nie możesz sama chodzić. + +— Prawda, Stasiu — odpowiedziała ze skruszoną minką Nel. — Ale z tobą albo z Kingiem mogę? + +— Mów, jak to było? Czyś usłyszała, jak się zbliżał? + +— Nie… Tylko z kwiatów wyleciała wielka złota mucha, więc odwróciłam się za nią i zobaczyłam go, jak wyłaził z wąwozu. + +— I co? + +— I stanął, i zaczął na mnie patrzeć. + +— Długo patrzył? + +— Długo, Stasiu. Dopiero jak upuściłam kwiaty i zasłoniłam się od niego rękoma, zaczął się ku mnie czołgać… + +Stasiowi przyszło do głowy, że gdyby Nel była Murzynką, zostałaby natychmiast porwana, i że ocalenie zawdzięcza także i zdziwieniu zwierzęcia, które ujrzawszy po raz pierwszy nie znaną sobie istotę nie było na razie pewne, co ma uczynić. + +I mróz przeszedł znów przez kości chłopca. + +— Bogu dzięki! Bogu dzięki, żem wrócił!… + +Po czym pytał dalej: + +— Coś sobie w tej chwili myślała? + +— Chciałam na ciebie zawołać i… nie mogłam… ale… + +— Ale co? + +— Ale myślałam, że ty mnie obronisz… Sama nie wiem… + +To powiedziawszy zarzuciła mu znów ramionka na szyję, a on począł głaskać jej czuprynkę. + +— Nie boisz się już? + +— Nie. + +— Moje małe Mzimu! moje Mzimu! — widzisz, co to jest Afryka! + +— Tak, ale ty zabijesz każde szkaradne zwierzę. + +— Zabiję. + +Oboje znów zaczęli się przyglądać drapieżnikowi. Staś chcąc zachować na pamiątkę jego skórę kazał ją Kalemu ściągnąć, ale ów z obawy, by drugi wobo nie wylazł do niego z wąwozu, prosił, by go nie zostawiali samego, a na pytanie, czy rzeczywiście boi się więcej wobo niż lwa, rzekł: + +— Lew ryczeć w nocy i nie przeskoczyć przez częstokół, a wobo przeskoczyć w biały dzień i zabić dużo Murzynów w środku wsi, a potem porwać jednego i zjeść. Od wobo włócznia nie obroni ani łuk, tylko czary, bo wobo zabić nie można. + +— Głupstwo — rzekł Staś. — Przypatrzże się temu, czy nie dobrze zabity? + +— Biały pan zabić wobo, czarny człowiek nie zabić! — odpowiedział Kali. + +Skończyło się na tym, że olbrzymiego kota przywiązano sznurem do konia — i koń zawlókł go do obozu. Stasiowi jednak nie udało się zachować jego skóry, a to z przyczyny Kinga, który domyśliwszy się widocznie, że wobo chciał porwać jego panienkę, wpadł w taki szał gniewu, że nawet rozkazy Stasia nie zdołały go pohamować. Porwawszy trąbą zabite zwierzę wyrzucił je dwukrotnie w górę, po czym zaczął bić nim o drzewo, a w końcu potratował je nogami i zmienił w rodzaj bezkształtnej masy przypominającej marmeladę. Staś zdołał ocalić tylko szczęki, które z resztkami łba położył na drodze kolumny mrówek, te zaś w ciągu godziny oczyściły kości tak znakomicie, że nie zostało na żadnej ani atomu mięsa lub krwi. + + + +ROZDZIAŁ XL + +W cztery dni później Staś zatrzymał się na dłuższy wypoczynek na wzgórzu podobnym nieco do Góry Lindego, ale mniejszym i ciaśniejszym. Tego samego wieczora Saba zagryzł po ciężkiej walce wielkiego samca pawiana, którego napadł w chwili, gdy ów bawił się szczątkami latawca, drugiego z rzędu z tych, które dzieci puściły przed wyruszeniem do oceanu. Staś i Nel korzystając z postoju postanowili kleić ciągle coraz nowe, ale puszczać je tylko wówczas, gdy silny musson będzie dął z zachodu na wschód. Staś liczył na to, że jeśli choć jeden wpadnie w ręce europejskie lub arabskie, zwróci na siebie niezawodnie nadzwyczajną uwagę i przyczyni się do wysłania umyślnej na ich ratunek wyprawy. Dla tym większej pewności obok napisów angielskich i francuskich dodawał i arabskie, co nie przychodziło mu z trudnością, albowiem język arabski znał doskonale. + +Wkrótce po wyruszeniu z postoju Kali oświadczył, że w łańcuchu gór, które widzieli na wschodzie, poznaje niektóre szczyty otaczające wielką czarną wodę, czyli Basa-Narok, wszelako nie zawsze był tego pewien gdyż zależnie od tego, z którego miejsca patrzyli, góry przybierały kształty odmienne. Po przejściu niewielkiej doliny zarośniętej krzakami kusso i wyglądającej jak jedno różowe jezioro trafili na chatę samotnych myśliwców. Było w niej dwóch Murzynów, z tych jeden ukąszony przez nitkowca i chory. Ale obaj byli tak dzicy i głupi, a przy tym tak przerażeni przybyciem niespodzianych gości i tak pewni, że zostaną zamordowani, że w pierwszych chwilach niepodobna było od nich niczego się dowiedzieć. Dopiero kilka płatów wędzonego mięsa rozwiązało język temu, który był nie tylko chory, ale i zgłodniały, gdyż towarzysz udzielał mu żywności bardzo skąpo. Od niego więc dowiedzieli się, że o dzień drogi leżą luźne wioski rządzone przez niezależnych wzajem od siebie królików, a następnie, za stromą górą, poczyna się ziemia Fumby, rozciągająca się na zachód i południe od wielkiej wody. Stasiowi, gdy to usłyszał, wielki ciężar spadł z serca, a do duszy wstąpiła nowa otucha. Bądź co bądź byli już niemal na progu krainy Wa-himów. + +Jak dalej pójdzie podróż, oczywiście trudno było przewidzieć, wszelako chłopiec mógł się w każdym razie spodziewać, że nie będzie ona cięższa ani nawet dłuższa od tej okropnej drogi znad brzegów Nilu, którą jednak przebył dzięki swej wyjątkowej zaradności i w czasie której uchronił od zguby Nel. Nie wątpił, że dzięki Kalemu Wa-himowie przyjmą ich jak najgościnniej i dadzą im wszelką pomoc. Zresztą poznał już dobrze Murzynów, wiedział, jak należy z nimi postępować, i był prawie pewien, że nawet bez Kalego dałby sobie z nimi jakoś rady. + +— Wiesz — mówił do Nel — że od Faszody odbyliśmy już więcej niż połowę drogi, a podczas tej, którą mamy jeszcze przed sobą, spotkamy może bardzo dzikich Murzynów, ale nie spotkamy już derwiszów. + +— Ja wolę Murzynów — odpowiedziała dziewczynka. + +— Tak, póki uchodzisz za bożka. Porwano mnie z Fajumu razem z panienką, której było na imię Nel, a odwiozę jakieś Mzimu. Powiem ojcu i panu Rawlisonowi, żeby cię nigdy nie nazywali inaczej. + +A jej oczy poczęły się zaraz rozjaśniać i śmiać. + +— Może zobaczymy tatusiów w Mombassie? + +— Może. Gdyby nie ta wojna nad brzegami Bassa-Narok, bylibyśmy tam prędzej. Potrzeba też było Fumbie w to się wdawać! + +To rzekłszy skinął na Kalego: + +— Kali, czy chory Murzyn słyszał o wojnie? + +— Słyszał. Być wielka wojna, bardzo wielka: Fumby z Samburu. + +— Więc co będzie? Jakże przejedziemy przez kraj Samburu? + +— Sabmuru uciec przed panem wielkim, przed Kingiem i przed Kalim. + +— I przed tobą? + +— I przed Kalim, ponieważ Kali ma strzelbę, która grzmieć i zabijać. + +Staś począł rozmyślać nad udziałem, jaki mu wypadnie wziąć w zapasach między pokoleniem Wa-himów a Samburu, i postanowił pokierować sprawą w ten sposób, by wojna nie utrudniała podróży. Rozumiał, że przybycie ich będzie całkiem niespodziewanym wypadkiem, który od razu zapewni Fumbie przewagę. Należało tylko wyzyskać odpowiednio przewidywane zwycięstwo. + +W wioskach, o których mówił chory myśliwiec, zasięgnęli nowych wiadomości o wojnie. Były one coraz dokładniejsze, ale dla Fumby niepomyślne. Mali podróżnicy dowiedzieli się, że prowadził on walkę odporną i że Samburu, pod wodzą swego króla nazwiskiem Mamba, zajęli już znaczną przestrzeń kraju Wa-himów i zdobyli mnóstwo krów. Opowiadano, że wojna wre głównie na południowym krańcu wielkiej wody, gdzie na wysokiej i szerokiej skale leży wielka boma Fumby. + +Wiadomości te mocno zmartwiły Kalego, który też prosił Stasia, by jak najprędzej przebyli ową górę dzielącą ich od okolic objętych pożarem wojny, zaręczając, że potrafi znaleźć drogę, którą przeprowadzi nie tylko konie, ale i Kinga. Był już w stronach, które znał dobrze, i teraz rozróżniał z wielką pewnością znajome od dzieciństwa szczyty. + +Jednakże przejście nie okazało się łatwe i gdyby nie pomoc ujętych darami mieszkańców ostatniej wioski, trzeba by było szukać dla Kinga innej drogi. Ci znali jednak jeszcze lepiej od Kalego wąwozy leżące z tej strony góry i po dwóch dniach uciążliwej podróży, w czasie której nocami dokuczały wielkie zimna, przeprowadzili na koniec szczęśliwie karawanę na przełęcz, a z przełęczy na dolinę leżącą już w kraju Wa-himów. + +Staś zatrzymał się rano na postój w tej otoczonej zaroślami i pustej dolinie. Kali zaś, który prosił, by mu wolno było wyjechać konno na wywiady w kierunku ojcowskiej bomy, odległej o dzień drogi, wyruszył dalej jeszcze tej samej nocy. Staś i Nel oczekiwali go przez całą dobę w największym niepokoju — i już myśleli, że zginął lub wpadł w ręce wrogów, gdy wreszcie zjawił się na wychudzonym i spienionym koniu, sam również zmęczony i tak przybity, że żal było na niego patrzeć. + +Upadł też natychmiast do nóg Stasia i począł go błagać o ratunek. + +— O, panie wielki! — mówił — Samburu zwyciężyć wojowników Fumby, zabić ich mnóstwo i rozpędzić tych, których nie zabić, a Fumbę oblegać w wielkiej bomie na górze Boko. Fumba i jego wojownicy nie mieć co jeść w bomie i zginąć, jeśli pan wielki nie zabić Mamby i wszystkich Samburu razem z Mambą. + +Tak błagając obejmował kolana Stasia, a ów zmarszczył brwi i zastanawiał się głęboko nad tym, co mu wypada uczynić, gdyż jak zawsze i wszędzie chodziło mu o Nel. + +— Gdzie są — zapytał wreszcie — ci wojownicy Fumby, których rozpędzili Samburu? + +— Kali ich znalazł i oni tu nadejść zaraz. + +— Ilu ich jest? + +Młody Murzyn poruszył kilkanaście razy palcami obu rąk i nóg, ale widocznie nie mógł dokładnie oznaczyć liczby, z tej prostej przyczyny, że nie umiał rachować więcej niż do dziesięciu i każda większa ilość przedstawiała mu się tylko jako wengi, to jest mnóstwo. + +— Więc jeśli tu przyjdą, to stań na ich czele i idź ojcu na odsiecz — rzekł Staś. + +— Oni się bać Samburu i z Kalim nie pójść, ale z panem wielkim pójść i zabić wengi, wengi Samburu. + +Staś zamyślił się znowu. + +— Nie — rzekł w końcu — ja nie mogę ani brać bibi do bitwy, ani zostawić jej samej — i nie uczynię tego za nic w świecie. + +Na to Kali podniósł się i złożywszy ręce począł powtarzać raz po razie: + +— Luela! Luela! Luela! + +— Co to jest Luela? — zapytał Staś. + +— Wielka boma dla kobiet Wa-hima i Samburu — odpowiedział młody Murzyn. + +I jął opowiadać nadzwyczajne rzeczy. Oto Fumba i Mamba prowadzili z sobą od dawnych lat ciągłe wojny. Niszczono sobie wzajem plantacje, porywano bydło. Ale była na południowym brzegu jeziora miejscowość zwana Luela, do której w czasie nawet najzażartszych walk kobiety obu narodów schodziły się na targ z zupełnym bezpieczeństwem. Było to miejsce święte. Wojna toczyła się tylko z mężczyznami, żadne zaś klęski ani zwycięstwa nie wpływały na los niewiast, które w Lueli, za glinianym ogrodzeniem otaczającym obszerne targowisko, znajdowały najzupełniej bezpieczny przytułek. Wiele chroniło się tam w czasie zamieszek z dziećmi i dobytkiem. Inne przychodziły z odległych nawet wiosek, znosząc wędzone mięso, fasolę, proso, maniok i rozmaite inne zapasy. Wojownikom nie wolno było staczać bitew w takiej odległości od Lueli, z jakiej dochodziło pianie koguta. Nie wolno im było również przekraczać glinianego wału, którym rynek był otoczony. Mogli tylko stawać przed wałem, a wówczas kobiety podawały im zapasy żywności przywiązane do długich bambusów. Był to odwieczny zwyczaj i nigdy nie zdarzyło się, żeby którakolwiek strona go złamała. Zwycięzcom chodziło też zawsze o to, aby odciąć zwyciężonym drogę do Lueli i nie pozwolić zbliżyć im się do świętego miejsca na taką odległość, z jakiej dochodziło pianie koguta. + +— O panie wielki — błagał Kali obejmując ponownie kolana Stasia — pan wielki odprowadzić bibi do Lueli, a sam wziąć Kinga, wziąć Kalego, wziąć strzelby, wziąć węże ogniste i pobić złych Samburu. + +Staś uwierzył opowiadaniu młodego Murzyna, albowiem słyszał już poprzednio, że w wielu miejscowościach Afryki wojna nie obejmuje kobiet. Pamiętał, jak niegdyś w Port-Saidzie pewien młody niemiecki misjonarz opowiadał, że w okolicach olbrzymiej góry Kilima-Ndżaro niezmiernie wojowniczy szczep Massai dochowuje święcie tego zwyczaju, na mocy którego kobiety walczących stron chodzą zupełnie swobodnie na wyznaczone targowisko i nie podlegają nigdy napaściom. Istnienie tego zwyczaju na brzegach Bassa-Narok ucieszyło Stasia mocno, albowiem mógł być pewny, że Nel nie grozi żadne niebezpieczeństwo z powodu wojny. Zamierzył też wyruszyć z dziewczynką niezwłocznie do Lueli, tym bardziej że przed zakończeniem wojny nie można było i tak myśleć o dalszej podróży, do której potrzebna była pomoc nie tylko Wa-himów, ale i Samburów. + +Przywykły do szybkich postanowień, wiedział już, jak ma postąpić. Uwolnić Fumbę, pobić Samburów, ale nie pozwolić Wa-himom na zbyt krwawy odwet, a potem nakazać spokój i pogodzić walczących wydało mu się rzeczą konieczną i nie tylko dla niego, ale i dla Murzynów — najkorzystniejszą. „Tak ma być — i tak się stanie!” — rzekł do siebie w duchu, a tymczasem chcąc pocieszyć młodego Murzyna, którego mu było żal, oświadczył mu, że pomocy nie odmawia. + +— Jak daleko stąd do Lueli? — zapytał. + +— Pół dnia drogi. + +— Słuchaj więc: odwieziemy tam bibi natychmiast, po czym pojadę na Kingu i odpędzę Samburu od bomy twego ojca. Ty pojedziesz ze mną i będziesz z nimi walczył. + +— Kali będzie ich zabijać ze strzelby! + +I przeszedłszy od razu z rozpaczy do radości począł skakać, śmiać się i dziękować Stasiowi z takim zapałem, jakby to było już po zwycięstwie. Lecz dalsze wybuchy wdzięczności i wesela przerwało mu przybycie tych wojowników, których zebrał w czasie swej wyprawy na zwiady i którym kazał stanąć przed obliczem białego pana. Było ich około trzystu, zbrojnych w tarcze ze skóry hipopotama, w dziryty, łuki i noże, Głowy mieli przybrane w pióra, w grzywy pawianów i w paprocie. Na widok słonia w służbie człowieka, na widok białych twarzy, Saby i koni ogarnął ich taki lęk i takież samo zdumienie jak i Murzynów w tych wioskach, przez które karawana przechodziła poprzednio. Ale Kali uprzedził ich z góry, iż ujrzą dobre Mzimu i potężnego pana, „który zabija lwy, który zabił wobo, którego boi się słoń, który łamie skały, puszcza węże ogniste” itd. — więc zamiast uciekać, stali długim szeregiem w milczeniu pełnym podziwu, połyskując tylko białkami oczu, niepewni, czy mają klęknąć, czy padać na twarz, ale zarazem pełni wiary, że jeśli te nadzwyczajne istoty im pomogą, to wnet skończą się zwycięstwa Samburu. Staś przejechał wzdłuż szeregu na słoniu, zupełnie jak wódz, który czyni przegląd wojska, po czym kazał Kalemu powtórzyć im swą obietnicę, że wyswobodzi Fumbę, i dał rozkaz wyruszenia do Lueli. + +Kali pojechał z kilku wojownikami naprzód, aby zapowiedzieć zebranym niewiastom obu szczepów, że będą miały niewypowiedziane i niebywałe szczęście zobaczyć dobre Mzimu, które przyjedzie na słoniu. Rzecz była tak nadzwyczajna, że nawet te kobiety, które jako Wa-himki poznały w Kalim zaginionego następcę tronu, sądziły, że młody syn króla żartuje sobie z nich, i dziwiły się, że mu się chce żartować w czasach dla całego szczepu i dla Fumby tak ciężkich. Gdy jednakże po upływie kilku godzin ujrzały olbrzymiego słonia zbliżającego się do wałów, a na nim biały palankin, wpadły w szał radości i przyjęły dobre Mzimu takimi okrzykami i takim wyciem, że Staś w pierwszej chwili poczytał owe głosy za wybuch nienawiści, a to tym bardziej że niesłychana brzydota tych Murzynek czyniła je podobnymi do czarownic. + +Ale były to objawy nadzwyczajnej czci. Gdy namiot Nel ustawiono w rogu targowiska, pod cieniem dwóch gęstych drzew, Wa-himki wraz z Samburkami ubrały go w girlandy i wieńce z kwiatów, po czym naznosiły tyle zapasów żywności, że wystarczyłoby ich na miesiąc nie tylko dla samego bóstwa, ale i dla jego świty. Zachwycone niewiasty biły pokłony nawet Mei, która przybrana w różowy perkal i w kilka sznurów niebieskich paciorków, wydała im się także, jako służka Mzimu, istotą daleko od zwykłych Murzynek wyższą. + +Nasibu, ze względu na jego wiek dziecinny, został wpuszczony za wał i skorzystał natychmiast z ofiar przynoszonych dla Nel tak sumiennie, iż już po godzinie brzuszek jego przypominał wojenny bęben afrykański. + + + +ROZDZIAŁ XLI + +Lecz Staś po krótkim wypoczynku pod wałami Lueli ruszył z Kalim na czele trzystu wojowników jeszcze przed zachodem słońca ku bomie Fumby, chciał bowiem uderzyć na Samburu w nocy, licząc na to, że w ciemnościach „węże ogniste” większe sprawią wrażenie. Droga od Lueli do góry Boko, na której bronił się Fumba, wynosiła licząc z odpoczynkami dziewięć godzin, tak że pod fortecą stanęli dopiero koło trzeciej po północy. Staś zatrzymał wojowników i nakazawszy im do czasu jak najgłębsze milczenie począł rozpatrywać się w położeniu. Szczyt góry, na którym przytaili się obrońcy, był ciemny, natomiast Samburowie palili mnóstwo ogni. Blask ich rozświecał spadziste ściany skały i olbrzymie drzewa rosnące u jej stóp. Z daleka już dochodził głuchy głos bębnów oraz krzyki i śpiewy wojowników, którzy widocznie nie żałowali sobie pombe chcąc uczcić bliskie, ostateczne już zwycięstwo. Staś posunął się na czele swojego oddziału jeszcze dalej, tak że w końcu nie więcej niż sto kroków dzieliło go od ostatnich ogni. Straży obozowych nie było ani śladu, a noc bezksiężycowa nie pozwoliła dzikim dojrzeć Kinga, którego zasłaniały przy tym zarośla. Siedzący na jego karku Staś wydał po cichu ostatnie rozkazy, po których dał znak Kalemu, by podpalił jedną z przygotowanych rac. Czerwona wstęga wyleciała, sycząc, wysoko pod ciemne niebo, po czym z hukiem rozsypała się w bukiet czerwonych, błękitnych i złotych gwiazd. Wszystkie głosy umilkły i nastała chwila głuchej ciszy. W kilka sekund później wyleciały jakby z piekielnym chichotem jeszcze dwa ogniste węże, ale tym razem skierowane poziomo, wprost na obóz Samburów, a jednocześnie rozległ się ryk Kinga i wrzask trzystu Wa-himów, którzy uzbrojeni w asagaje, maczugi i noże, rzucili się w niepohamowanym pędzie naprzód. Rozpoczęła się bitwa, tym straszniejsza, że odbywała się w ciemnościach, gdyż natychmiast rozdeptano w zamieszaniu wszystkie ogniska. Ale zaraz z początku na widok węży ognistych ogarnęła Samburów ślepa trwoga. To, co się stało, przechodziło zupełnie ich rozum. Wiedzieli tylko, że napadły na nich jakieś straszne istoty i że grozi im zguba okropna i nieuchronna. Większa część ich pierzchała, zanim dosięgły ich włócznie i maczugi Wa-himów. Stu kilkudziesięciu wojowników, których zdołał zebrać koło siebie Mamba, dawało zacięty opór; gdy jednak przy błyskawicach wystrzałów ujrzeli olbrzymie zwierzę, a na nim biało przybranego człowieka i gdy o uszy ich obił się huk broni, z której raz po raz strzelał Kali, upadły i w nich serca. Fumba na górze ujrzawszy pierwszą racę, która pękła na wysokościach, padł także ze strachu na ziemię i leżał jak nieżywy przez kilka minut. Ale ochłonąwszy zrozumiał z rozpaczliwego wycia wojowników jedną rzecz, a mianowicie: że jakieś duchy wytracają na dole Samburów. Wówczas błysnęła mu w głowie myśl, że gdyby nie przyszedł tym duchom w pomoc, to gniew ich mógłby się zwrócić i przeciw niemu; ponieważ zaś zatrata Samburów była dla niego zbawieniem, więc zebrawszy wszystkich swych wojowników wysunął się bocznym, ukrytym wyjściem z bomy i przeciął drogę większej części uciekających. Bitwa zmieniła się teraz w rzeź. Bębny Samburów przestały huczeć. W pomroce, którą rozdzierały tylko czerwone błyskawice wyrzucane przez strzelbę Kalego, rozlegało się wycie mordowanych, głuche uderzenia maczug o tarcze i jęki rannych. Litości nikt nie prosił, albowiem Murzyni jej nie znają. Kali z obawy, by w ciemnościach i zamieszaniu nie razić własnych ludzi, przestał wreszcie strzelać i chwyciwszy miecz Gebhra rzucił się z nim w środek nieprzyjaciół. Samburowie mogli teraz uciekać z gór ku swoim granicom tylko jednym szerokim wąwozem, ale ponieważ wąwóz ten zamknął ze swymi wojownikami Fumba, przeto z całego zastępu ocaleli ci tylko, którzy rzuciwszy się na ziemię pozwalali się brać żywcem, chociaż wiedzieli, że czeka ich okrutna niewola lub nawet doraźna śmierć z ręki zwycięzców. Mamba bronił się bohatersko, dopóki uderzenie maczugi nie strzaskało mu czaszki. Syn jego, młody Faru, wpadł w ręce Fumby, a ten kazał go związać jako przyszłą ofiarę dziękczynną dla duchów, które przyszły mu z pomocą. + +Staś nie pognał straszliwego Kinga do bitwy, pozwolił mu tylko ryczeć na tym większy postrach nieprzyjaciół. Sam nie wypalił też ani razu ze swego sztucera do Samburów, albowiem po pierwsze, obiecał małej Nel opuszczając Luelę, że nikogo nie zabije, a po wtóre — nie miał istotnie ochoty zabijać ludzi, którzy ani jemu, ani Nel nie uczynili nic złego. Dość było, że zapewnił Wa-himom zwycięstwo i uwolnił oblężonego w wielkiej bomie Fumbę. Wkrótce też, gdy Kali nadbiegł z wieścią o ostatecznym zwycięstwie, dał mu rozkaz, by zaprzestano bitwy, która wrzała jeszcze w zaroślach i załamach skalnych i którą przedłużała zawziętość starego Fumby. + +Zanim jednak Kali zdołał ją uśmierzyć, uczynił się dzień. Słońce, jak zwykle pod zwrotnikami, wytoczyło się szybko zza gór i oblało jasnym światłem pobojowisko, na którym leżało przeszło dwieście trupów Samburów pobodzonych włóczniami lub rozgruchotanych przez maczugi. Po pewnym czasie, gdy bitwa wreszcie ustała i tylko radosne wycie Wa-himów mąciło ciszę poranną, zjawił się znów Kali, ale z twarzą tak pognębioną i smutną, że już z daleka można było poznać, że spotkało go jakieś nieszczęście. + +Jakoż stanąwszy przed Stasiem począł się bić pięściami po głowie i wołać żałośnie: + +— O panie wielki — Fumba kufa! Fumba kufa (zabity)! + +— Zabity? — powtórzył Staś. + +Kali opowiedział, co zaszło, i ze słów jego pokazało się, że przyczyną wydarzenia była tylko zawziętość Fumby, gdy bowiem bitwa już ustała, chciał jeszcze dobić dwóch Samburów i od jednego z nich otrzymał cios włócznią. + +Wiadomość rozbiegła się w mgnieniu oka między wszystkimi Wa-himami i naokół Kalego uczyniło się zbiegowisko. W chwilę później sześciu wojowników przyniosło na włóczniach starego króla, który nie był zabity, ale ciężko ranny i przed śmiercią chciał jeszcze zobaczyć potężnego, siedzącego na słoniu pana, prawdziwego zwycięzcę Samburu. + +Jakoż niezmierny podziw walczył w jego oczach z mrokiem, którym przysłaniała je śmierć, a pobladłe i wyciągnięte przez pelele jego wargi szeptały cicho: + +— Yancig! yancig!… + +Lecz natychmiast potem głowa przechyliła mu się w tył, usta otwarły się szeroko — i skonał. + +Kali, który go kochał, rzucił się z płaczem na jego piersi. Wśród wojowników jedni poczęli bić się w głowy, drudzy okrzykiwać Kalego królem i „yancigować” na jego cześć. Niektórzy popadali przed młodym władcą na twarze. Nie podniósł się ani jeden przeciwny głos, gdyż panowanie należało się Kalemu, nie tylko z prawa, jako najstarszemu synowi Fumby, ale i jako zwycięzcy. + +Tymczasem w chatach czarowników ozwały się w bomie na szczycie góry dzikie ryki złego Mzimu, takie same, jakie Staś słyszał w pierwszej wiosce murzyńskiej, ale tym razem skierowane nie przeciw niemu, lecz domagające się śmierci jeńców za zabicie Fumby. Bębny poczęły warczeć. Wojownicy uformowali się w długi zastęp, po trzech ludzi w szeregu, i rozpoczęli taniec wojenny naokół Stasia, Kalego i trupa Fumby. + +— Oa! oa! yah! yah! — powtarzały wszystkie głosy; głowy kiwały się jednostajnymi ruchami w prawo i w lewo, połyskiwały białka oczu, a ostrza dzid migotały w porannym słońcu. + +Kali podniósł się i zwróciwszy do Stasia rzekł: + +— Pan wielki przywieźć do bomy bibi i zamieszkać w chacie Fumby. Kali być królem Wa-himów, a pan wielki królem Kalego. + +Staś skinął głową na znak zgody, ale pozostał jeszcze przez kilka godzin, ponieważ i jemu, i Kingowi należał się wypoczynek. + +Wyjechał dopiero pod wieczór. Przez czas jego nieobecności ciała poległych Samburu zostały uprzątnięte i powrzucane w pobliską głęboką przepaść, nad którą zakotłowały się zaraz stada sępów; czarownicy poczynili przygotowania do pogrzebu Fumby, a Kali objął władzę jako jedyny pan życia i śmierci wszystkich poddanych. + +— Czy wiesz, kto to jest Kali? — zapytał Staś dziewczynki w powrotnej drodze z Lueli. + +Nel spojrzała na niego ze zdziwieniem. + +— To twój boy. + +— Aha! boy! Kali — to teraz król wszystkich Wa-himów. + +Nel ucieszyła się tą wiadomością ogromnie. Ta nagła zmiana, dzięki której dawny niewolnik okrutnego Gebhra, a potem pokorny sługa Stasia został królem, wydała jej się czymś nadzwyczajnym i zarazem niesłychanie zabawnym. + +Jednakże uwaga Lindego, że Murzyni są jak dzieci, które nie są zdolne zapamiętać, co było wczoraj, nie okazała się w zastosowaniu do Kalego słuszna, gdyż jak tylko Staś i Nel stanęli u podnóża góry Boko, młody monarcha wybiegł skwapliwie na ich spotkanie, powitał ich ze zwykłymi oznakami pokory i radości i powtórzył te słowa, które już wypowiedział poprzednio: + +— Kali być królem Wa-himów, a pan wielki królem Kalego. + +I otoczył oboje czcią niemal boską, a szczególnie bił pokłony wobec całego ludu przed Nel, wiedział bowiem z doświadczenia nabytego podczas podróży, że pan wielki dba o małą bibi więcej niż o siebie samego. + +Wprowadziwszy ich uroczyście na szczyt do stołecznej bomy oddał im chatę Fumby podobną do wielkiej, podzielonej na kilka komór szopy. Wa-himkom, które przyszły razem z nimi z Lueli i które nie mogły się dość napatrzyć dobremu Mzimu, polecił poustawiać w pierwszej komorze dzieże z miodem i kwaśnym mlekiem, gdy zaś dowiedział się, że znużona drogą bibi usnęła, nakazał wszystkim mieszkańcom jak najgłębszą ciszę, pod karą ucięcia języka. Lecz postanowił ich uczcić jeszcze uroczyściej i w tym celu, gdy Staś po krótkim wypoczynku wyszedł przed szopę, zbliżył się do niego i oddawszy mu pokłon rzekł: + +— Jutro Kali kazać pochować Fumbę i ściąć dla Fumby i dla Kalego tylu niewolników, ile obaj mają palców u rąk, ale dla bibi i dla pana wielkiego Kali kazać ściąć Faru, syna Mamby, i wengi, wengi innych Samburów, których połapali Wa-himowie. + +A Staś zmarszczył brwi i począł patrzeć swymi stalowymi oczyma w oczy Kalego, po czym odpowiedział: + +— Zakazuję ci tego uczynić. + +— Panie — rzekł niepewnym głosem młody Murzyn — Wa-hima zawsze ścinać niewolników. Stary król umrzeć — ścinać; młody król nastać — ścinać. Gdyby Kali nie kazać ich ścinać, Wa-hima myśleliby, że Kali nie król. + +Staś patrzył coraz surowiej. + +— Więc cóż? — spytał. — A ty czyś się niczego nie nauczył na Górze Lindego i czy nie jesteś chrześcijaninem? + +— Jestem, o panie wielki. + +— Więc słuchaj! Wa-hima mają czarne mózgi, ale twój mózg powinien być biały. Ty skoro zostałeś ich królem, powinieneś ich oświecić i nauczyć tego, czego nauczyłeś się ode mnie i od bibi. Oni są jak szakale i jak hieny — uczyń z nich ludzi. Powiedz im, że jeńców nie wolno ścinać, bo za krew bezbronnych karze Wielki Duch, do którego modlę się i ja, i bibi. Biali nie mordują niewolników, a ty chcesz być gorszy dla nich, niż był dla ciebie Gebhr — ty, chrześcijanin! Wstydź się, Kali, zmień stare, obrzydłe zwyczaje Wa-himów na dobre, a za to pobłogosławi cię Bóg i bibi nie powie, że Kali jest dziki, głupi i zły Murzyn. + +Okropne ryki w chatach czarowników zgłuszyły jego słowa. Staś machnął ręką i mówił dalej: + +— Słyszę! to wasze złe Mzimu chce krwi i głów jeńców. Ale ty przecie wiesz, co to znaczy — i ciebie ono nie przestraszy. Więc ci powiem tak: weź bambus, idź do każdej z chat i bij w skórę czarowników dopóty, dopóki nie zaczną ryczeć głośniej niż ich bębny. A bębny powyrzucaj na środek bomy, ażeby wszyscy Wa-himowie obaczyli i zrozumieli, jak ich te łotry oszukują. Powiedz zarazem twoim głupim Wa-himom to, co sam ogłosiłeś ludziom M'Ruy, że tam, gdzie przebywa dobre Mzimu, krew ludzka nie może być przelana. + +Młodemu królowi trafiły widocznie do przekonania słowa Stasia, gdyż spojrzał na niego nieco śmielej i rzekł: + +— Kali wybić, ach, wybić czarowników! Wyrzucić bębny i powiedzieć Wa-himom, że tam gdzie jest dobre Mzimu, nie wolno nikogo zabić. Ale co Kali ma uczynić z Faru i Samburami, którzy zabili Fumbę? + +Staś, który ułożył już sobie wszystko w głowie i który czekał tylko na to pytanie, odpowiedział natychmiast: + +— Twój ojciec zginął i jego ojciec zginął, więc głowa za głowę. Zawrzesz z młodym Faru przymierze krwi, po czym Wa-hima i Samburu będą żyli w zgodzie, będą spokojnie uprawiali maniok i polowali. Ty opowiesz Faru o Wielkim Duchu, który jest ojcem wszystkich białych i czarnych ludzi, a Faru będzie cię kochał jak brata. + +— Kali mieć teraz biały mózg! — odpowiedział młody Murzyn. + +I na tym skończyła się rozmowa. W chwilę później rozległy się znów dzikie ryki, ale już nie złego Mzimu, tylko obu czarowników, których Kali bił w skórę, ile wlazło. Wojownicy, którzy na dole otaczali wciąż Kinga zwartym pierścieniem, przylecieli co tchu na górę, aby zobaczyć, co się dzieje, i przekonali się niebawem i własnymi oczyma, i z wyznań czarowników, że złe Mzimu, przed którym drżeli dotychczas, to tylko wydrążony pień obciągnięty małpią skórą. + +A młody Faru, gdy oznajmiono mu, że nie tylko nie zgruchocą mu głowy na cześć dobrego Mzimu i „wielkiego pana”, ale że Kali ma zjeść „kawałek” jego, a on „kawałek” Kalego, nie chciał uszom wierzyć, a następnie dowiedziawszy się, komu zawdzięcza życie, położył się twarzą do ziemi przed wejściem do chaty Fumby i leżał dopóty, dopóki Nel nie wyszła do niego i nie kazała mu powstać. Wówczas objął swymi czarnymi dłońmi jej małą nóżkę i postawił ją na swej głowie na znak, że przez całe życie chce zostać jej niewolnikiem. + +Wa-himowie bardzo się dziwili rozkazom młodego króla, ale obecność nieznanych gości, których poczytywali za najpotężniejszych w świecie czarowników, sprawiła, że nikt nie śmiał się sprzeciwić. + +Starzy nie byli jednak radzi nowym zwyczajom, a dwaj czarownicy zrozumiawszy, że dobre czasy skończyły się dla nich raz na zawsze, poprzysięgli w duszy okropną zemstę królowi i przybyszom. + +Ale tymczasem pochowano uroczyście Fumbę u stóp skały pod bomą. Kali zatknął na jego grobie krzyż z bambusów, Murzyni zaś postawili kilka naczyń z pombe i z wędzonym mięsem, „aby nie dokuczał i nie straszył po nocy”. + +Ciało Mamby po zawarciu braterstwa krwi między Kalim a Faru oddano Samburom. + + + +ROZDZIAŁ XLII + +— Nel, potrafisz wyliczyć nasze podróże od Fajumu? — pytał Staś. + +— Potrafię. + +To mówiąc dziewczynka podniosła w górę brwi i zaczęła rachować na paluszkach. + +— Zaraz. Od Fajumu do Chartumu — to jedna; od Chartumu do Faszody — to druga; od Faszody do tego wąwozu, w którym znaleźliśmy Kinga — to trzecia; a od Góry Lindego do jeziora — to czwarta. + +— Tak. Chyba nie ma na świecie drugiej muchy, która by przeleciała taki kawał Afryki. + +— Ładnie by ta mucha wyglądała bez ciebie! + +A on począł się śmiać. + +— Mucha na słoniu! Mucha na słoniu! + +— Ale nie tse-tse? prawda, Stasiu? nie tse-tse? + +— Nie — odpowiedział — taka sobie dosyć miła mucha! + +Nel, rada z pochwały, otarła mu nosek o ramię, po czym spytała: + +— A kiedy pojedziemy w piątą podróż? + +— Jak ty wypoczniesz, a ja nauczę trochę strzelać tych ludzi, których obiecał dać nam Kali. + +— I długo będziemy jechali? + +— Oj! długo, Nel, długo! Kto wie, czy to nie będzie najdłuższa droga. + +— Ale ty sobie poradzisz jak zawsze! + +— Muszę. + +Jakoż Staś radził sobie, jak mógł, ale ta piąta podróż wymagała wielu przygotowań. Mieli zapuścić się znów w nieznane krainy, w których groziły rozliczne niebezpieczeństwa, więc chłopiec pragnął ubezpieczyć się przeciw nim lepiej, niż zdołał to uczynić poprzednio. W tym celu ćwiczył w strzelaniu z remingtonów czterdziestu młodych Wa-himów, którzy mieli stanowić główną siłę zbrojną i niejako gwardię Nel. Więcej strzelców nie mógł mieć, gdyż King przydźwigał tylko dwadzieścia pięć karabinów, a na koniach przyszło piętnaście. Resztę armii miało stanowić stu Wa-himów i stu Samburów zbrojnych we włócznie i łuki, których obiecał dostarczyć Faru, a których obecność usuwała wszelkie trudności podróży przez obszerną i bardzo dziką krainę zamieszkałą przez szczepy Samburu. Staś nie bez pewnej dumy myślał, że uciekłszy w czasie podróży z Faszody tylko z Nel i z dwojgiem Murzynów, bez żadnych środków, może przyjść na brzeg oceanu na czele dwustu zbrojnych ludzi ze słoniem i końmi. Wyobrażał sobie, co na to powiedzą Anglicy, którzy tak wysoko cenią zaradność, ale przede wszystkim, co powie jego ojciec i pan Rawlison. Myśl o tym osładzała mu wszelkie trudy. + +Jednakże nie był wcale spokojny o własne i Nel losy. Dobrze! przejdzie zapewne łatwo posiadłości Wa-himów i Samburów, lecz co potem? Na jakie trafi jeszcze szczepy, w jakie wejdzie okolice i ile mu pozostanie drogi? Wskazówki Lindego były zbyt ogólne. Stasia trapiło to mocno, że właściwie nie wiedział, gdzie jest, gdyż ta część Afryki wyglądała na mapach, z których się uczył geografii, zupełnie jak biała karta. Nie miał też żadnego pojęcia, co to jest to jezioro Bassa-Narok i jak jest wielkie. Był na południowym jego krańcu, przy którym szerokość rozlewu mogła wynosić kilkanaście kilometrów. Ale jak daleko jezioro ciągnęło się na północ, tego nie umieli mu powiedzieć ani Wa-himowie, ani Samburowie. Kali, który znał jako tako język ki-swahili, na wszystkie pytania odpowiadał tylko: „Bali! bali!”, co znaczy: daleko! daleko! — ale to było wszystko, co Staś zdołał z niego wydobyć. + +Ponieważ na północy góry zamykające widnokrąg wydawały się dość bliskie, więc przypuszczał, że jest to jakieś niezbyt obszerne górskie jezioro, takie, jakich wiele znajduje się w Afryce. W kilka lat pokazało się, jak ogromną popełnił omyłkę, na razie jednak nie tyle chodziło mu o dokładne poznanie obszaru Bassa-Narok, ile o to, czy nie wypływa z niego jaka rzeka, która następnie wpada do oceanu. Samburowie, poddani Faru, twierdzili, że na wschód od ich kraju leży jakaś wielka pustynia bezwodna, której nikt jeszcze nie przebył. Staś, który znał Murzynów z opowiadań podróżników, z przygód Lindego, a po części i z własnych doświadczeń, wiedział, że gdy rozpoczną się niebezpieczeństwa i trudy, wielu jego ludzi zemknie z powrotem do domu, a może nie pozostanie mu żaden. W takim razie znalazłby się Wśród puszcz i pustyń tylko z Nel, z Meą i małym Nasibu. Przede wszystkim jednak rozumiał, że brak wody rozproszyłby karawanę natychmiast, i dlatego dopytywał się tak usilnie o rzekę. Idąc z jej biegiem można by oczywiście uniknąć tych okropności, na jakie podróżnicy narażeni są w okolicach bezwodnych. + +Ale Samburowie nie umieli mu powiedzieć nic pewnego, sam zaś nie mógł sobie pozwolić na dłuższą wycieczkę wzdłuż wschodniego wybrzeża jeziora, albowiem inne zajęcia zatrzymywały go w Boko. Wyliczył, że z latawców puszczanych z Góry Lindego i po drodze z wiosek murzyńskich, prawdopodobnie żaden nie przeleciał przez łańcuch szczytów otaczających Bassa-Narok. Z tego powodu należało robić i puszczać nowe, albowiem te dopiero wiatr mógł zanieść przez płaską pustynię daleko — może aż do oceanu. Owóż tej roboty musiał doglądać osobiście: Nel bowiem umiała doskonale kleić latawce, a Kali nauczył się je puszczać — żadne z nich jednak nie było w stanie wypisać na nich tego wszystkiego, co wypisać należało. Staś uważał, że jest to rzecz wielkiego znaczenia, której stanowczo nie wolno zaniedbywać. + +Więc te roboty zajęły mu tyle czasu, że karawana dopiero po trzech tygodniach była gotowa do drogi. Ale w wigilię tego dnia, w którym miano o świcie wyruszyć, młody król Wa-himów stanął przed Stasiem i skłoniwszy mu się głęboko, rzekł: + +— Kali pójść z panem i z bibi aż do wody, po której pływają wielkie pirogi białych ludzi. + +Stasia wzruszył ten dowód przywiązania, jednakie sądził, że nie ma prawa zabierać z sobą chłopca w tak ogromną podróż, z której powrót był dla niego bardzo niepewny. + +— Dlaczego chcesz iść z nami? — zapytał. + +— Kali kochać pana wielkiego i bibi. + +Staś położył mu dłoń na wełnistej głowie. + +— Wiem, Kali, ty jesteś poczciwy i dobry chłopiec. Ale cóż się stanie z twoim królestwem i kto będzie rządził za ciebie Wa-himami? + +— M’Tana, brat matki Kalego. + +Staś wiedział, że i między Murzynami toczą się walki o władzę i że panowanie nęci ich tak samo jak białych, więc pomyślał chwilę i rzekł: + +— Nie, Kali. Ja cię nie mogę zabrać. Ty musisz zostać z Wa-himami, aby uczynić z nich dobrych ludzi. + +— Kali do nich powrócić. + +— M’Tana ma wielu synów, więc co będzie, jeśli zechce sam być królem i zostawić królestwo swoim synom, a Wa-himów podmówi, żeby cię wypędzili? + +— M’Tana dobry. On tego nie zrobić. + +— Ale jeżeli zrobi? + +— To Kali pójść znów nad wielką wodę, do pana wielkiego i bibi. + +— Nas już tam nie będzie. + +— To Kali siąść nad wodą i z żalu płakać. + +Tak mówiąc założył ręce na głowę — po chwili zaś wyszeptał: + +— Kali bardzo kochać pana wielkiego i bibi — bardzo. + +I dwie wielkie łzy zaświeciły mu w oczach. + +Staś zawahał się, jak ma postąpić. Było mu Kalego żal, jednakże nie zgodził się od razu na jego prośbę. Zrozumiał, że — nie mówiąc już o niebezpieczeństwach powrotu — jeśli M’Tana lub czarownicy zbuntują Murzynów, wtedy chłopcu zagrozi nie tylko wypędzenie z kraju, ale i śmierć. + +— Lepiej będzie dla ciebie zostać — rzekł — bez porównania lepiej! + +Lecz w czasie gdy to mówił, weszła Nel, która przez cienką matę przedzielającą komory słyszała doskonale całą rozmowę, i ujrzawszy teraz łzy w oczach Kalego poczęła je paluszkami ścierać z jego rzęs, a następnie zwróciła się do Stasia. + +— Kali pójdzie z nami — rzekła z wielką stanowczością. + +— Oho! — odpowiedział nieco urażony Staś — to nie zależy od ciebie. + +— Kali pójdzie z nami — powtórzyła. + +— Albo nie pójdzie. + +Nagle tupnęła nóżką. + +— Ja chcę! + +I sama rozpłakała się serdecznie. + +Staś spojrzał na nią z największym zdziwieniem, jakby nie rozumiejąc, co się stało tak zawsze dobrej i łagodnej dziewczynce, lecz widząc, że obie piąstki wsadziła w oczy, a w otwarte usta łowi jak ptaszek powietrze, począł wołać z wielkim pośpiechem: + +— Kali pójdzie z nami! pójdzie! pójdzie! Czego płaczesz? Jaka nieznośna! Pójdzie! A to mnie pozbadła! pójdzie — słyszysz? + +I tak się stało. Staś wstydził się aż do wieczora swej słabości dla dobrego Mzimu, a dobre Mzimu postawiwszy na swoim było tak ciche, łagodne i posłuszne jak zawsze. + + + +ROZDZIAŁ XLIII + +Karawana ruszyła następnego dnia o świcie. Młody Murzyn był wesół, mała despotka łagodna i posłuszna w dalszym ciągu, a Staś pełen energii i nadziei. Szło z nimi stu Samburów i stu Wa-himów — czterdziestu z tych ostatnich zbrojnych w remingtony, z których jako tako umieli strzelać. Biały wódz, który ich w tym ćwiczył przez trzy tygodnie, wiedział wprawdzie, że w danym razie narobią daleko więcej hałasu niż szkody, ale myślał, że w spotkaniach z dzikimi hałas odgrywa nie mniejszą rolę od kuli, i rad był ze swej gwardii. Wzięto wielkie zapasy manioku, placków wypieczonych z wielkich i tłustych białych mrówek wysuszonych starannie i zmielonych na mąkę oraz moc wędzonego mięsa. Z karawaną ruszyło kilkanaście kobiet, które niosły rozmaite dobre rzeczy dla Nel i worki ze skór antylop na wodę. Staś z wysokości grzbietu Kinga pilnował porządku, wydawał rozkazy — może nie tyle dlatego, że były potrzebne, ile z tego powodu, że upajała go rola wodza — i z dumą spoglądał na swoją małą armię. + +„Gdybym chciał — mówił sobie — to mógłbym tu zostać królem nad wszystkimi ludami Doko — tak jak Beniowski na Madagaskarze!” + +I przez głowę przeleciała mu myśl, czyby nie dobrze było wrócić tu kiedy, podbić wielki obszar kraju, ucywilizować Murzynów, założyć w tych stronach nową Polskę albo nawet ruszyć kiedyś na czele czarnych wyćwiczonych zastępów do starej. Ponieważ czuł jednak, że jest w tej myśli coś śmiesznego, i ponieważ wątpił, czy ojciec dałby mu pozwolenie na odegranie roli Aleksandra Macedońskiego w Afryce, przeto nie zwierzył się ze swymi planami Nel, która była jedyną zapewne w świecie osobą gotową im przyklasnąć. + +A przy tym przed podbojem tych okolic Afryki należało się przede wszystkim z nich wydostać; więc zajął się bliższymi sprawami. Karawana rozciągnęła się długim sznurem. Staś siedząc na karku Kinga postanowił jechać na jej końcu, aby mieć wszystko i wszystkich przed oczyma. + +Owóż gdy ludzie przechodzili jeden za drugim koło niego, spostrzegł nie bez zdziwienia, że dwaj czarownicy, M'Kunje i M'Pua, ci sami, którzy dostali wnyki od Kalego, należą do karawany i z pakunkami na głowach ruszają wraz z innymi w drogę. + +Więc zatrzymał ich i zapytał: + +— Kto wam kazał iść? + +— Król — odpowiedzieli obaj kłaniając się pokornie. + +Ale pod pokrywką pokory oczy ich połyskiwały tak dziko, a w twarzach odbijała się taka złość, że Staś w pierwszej chwili chciał ich odpędzić i jeśli tego nie uczynił, to jedynie z tego powodu, by nie podkopywać powagi Kalego. + +Jednakże przywołał go natychmiast. + +— Czy to ty — zapytał — kazałeś czarownikom iść z nami? + +— Kali kazać, albowiem Kali jest mądry. + +— Więc pytam jeszcze raz, dlaczego twoja mądrość nie pozostawiła ich w domu? + +— Bo gdyby M'Kunje i M'Pua zostawić, wówczas obaj namawiać by Wa-himów, żeby Wa-himowie zabić Kalego po powrocie, ale jeśli oni iść z nami, Kali na nich patrzeć i pilnować. + +Staś pomyślał chwilę i rzekł: + +— Może masz słuszność, jednakże zwracaj na nich dzień i noc pilną uwagę, gdyż źle im patrzy z oczu. + +— Kali mieć bambus — odpowiedział młody Murzyn. + +Karawana ruszyła. Staś w ostatniej chwili rozkazał, by zbrojna w remingtony gwardia zamykała pochód, gdyż byli to ludzie upatrzeni przez niego, wybrani i najpewniejsi. Podczas ćwiczeń z bronią, które trwały dość długo, przywiązali się w pewnym stopniu do swego młodego wodza, a zarazem, jako najbliżsi jego dostojnej osoby, uważali się za coś lepszego od innych. Obecnie mieli czuwać nad całą karawaną i chwytać tych, którym by przyszła chętka drapnąć. Było do przewidzenia, że gdy rozpoczną się trudy i niebezpieczeństwa, nie zbraknie także i zbiegów. + +Ale pierwszego dnia wszystko szło jak najlepiej. Murzyni z ciężarami na głowach, każdy zbrojny we włócznię i kilka pomniejszych dzirytów, czyli tak zwanych asagai, rozciągnęli się długim wężem wśród dżungli. Przez czas jakiś posuwali się południowym brzegiem jeziora po płaszczyźnie, ale ponieważ jezioro otaczały ze wszystkich stron wyniosłe szczyty, więc gdy skręcili ku wschodowi, trzeba się było piąć pod górę. Starzy Samburowie, którzy znali te strony, twierdzili, że karawana będzie musiała przejść przez wysokie przełęcze między górami, które zwali Kullal i Inro, po czym wejdzie do krainy Ebene leżącej na południe od Borani. Staś rozumiał, że nie można iść wprost na wschód, pamiętał bowiem, że Mombassa leży o kilka stopni za równikiem, a zatem znacznie od tego nieznanego jeziora na południe. Posiadając kilka kompasów po Lindem, nie obawiał się jednak zmylić właściwej drogi. + +Pierwszy nocleg wypadł im na lesistej wyżynie. Wraz z nastaniem ciemności zapłonęło kilkadziesiąt ognisk, przy których Murzyni piekli suszone mięso i jedli ciasto z korzeni manioku wybierając je z naczyń palcami. Po zaspokojeniu głodu i pragnienia rozpowiadali sobie, dokąd ich bwana kubwa prowadzi i co za to od niego dostaną. Niektórzy śpiewali siedząc w kucki i grzebiąc w ogniu, wszyscy zaś gadali tak długo i tak głośno, że Staś musiał w końcu nakazać milczenie, by Nel mogła spać. + +Noc była bardzo chłodna, ale nazajutrz, gdy pierwsze promienie słońca rozświeciły okolicę, powietrze ociepliło się natychmiast. O wschodzie słońca mali podróżnicy ujrzeli dziwne widowisko. Zbliżali się właśnie do jeziorka rozległego na dwa kilometry, a raczej do wielkiej kałuży utworzonej przez dżdże w kotlinie górskiej, gdy nagle Staś, siedząc wraz z dziewczynką na Kingu i rozglądając się przez lunetę po okolicy, zawołał: + +— Patrz, Nel, słonie idą do wody. + +Jakoż na odległość pół kilometra widać było stadko złożone z pięciu sztuk zbliżających się z wolna jedna za drugą do jeziorka. + +— To jakieś dziwne słonie — rzekł Staś przypatrując się im ciągle z wielką uwagą. — Są mniejsze od Kinga, uszy mają także daleko mniejsze i wcale nie widzę kłów. + +Tymczasem słonie weszły do wody, lecz nie zatrzymały się na brzegu, jak to czynił zwykle King, i nie poczęły się polewać trąbami, ale idąc wciąż naprzód, zanurzały się coraz głębiej, tak że w końcu tylko ich czarne grzbiety wystawały nad wodą, na podobieństwo złomów skalnych. + +— Co to jest? Nurkują! — zawołał Staś. + +Karawana zbliżyła się znacznie do brzegu, a wreszcie stanęła tuż nad nim. Staś zatrzymał ją i począł spoglądać z nadzwyczajnym zdumieniem to na Nel, to na jezioro. + +Słoni nie było już prawie widać, tylko na gładkiej szybie wodnej można było nawet gołym okiem odróżnić pięć jakby okrągłych czerwonych kwiatów wystających nad powierzchnią i kołyszących się lekkim ruchem. + +— One stoją na dnie, a to końce trąb — ozwał się Staś nie wierząc własnym oczom. + +Po czym zawołał na Kalego: + +— Kali! widziałeś? + +— Tak, panie, Kali widzieć, to są słonie wodne — odpowiedział spokojnie młody Murzyn. + +— Słonie wodne? + +— Kali widzieć je nieraz. + +— I one żyją w wodzie? + +— W nocy wychodzić w dżunglę i paść się, a w dzień mieszkać w jeziorze, tak jak kiboko (hipopotamy). One wyjść dopiero po zachodzie słońca. + +Staś długo nie mógł ochłonąć ze zdziwienia i gdyby nie to, że pilno było mu w drogę, byłby zatrzymał karawanę aż do wieczora, by lepiej przypatrzeć się osobliwym zwierzętom. Ale przyszło mu do głowy, że słonie mogą wynurzyć się po przeciwnej stronie jeziora, a choćby wyszły gdzie bliżej, trudno będzie przyjrzeć się im po ciemku dokładniej. + +Dał więc znak do odjazdu, ale po drodze mówił do Nel: + +— No! widzieliśmy coś takiego, czego nie widziały nigdy oczy żadnego Europejczyka. I wiesz, co myślę — że jeśli dojdziemy szczęśliwie do oceanu, to nikt nam nie uwierzy, gdy powiem, że są w Afryce słonie wodne. + +— A gdybyś jednego z nich złapał i zabrał z nami do oceanu? — rzekła Nel, przekonana jak zawsze, że Staś wszystko potrafi. + + + +ROZDZIAŁ XLIV + +Po dziesięciu dniach drogi karawana przeszła wreszcie przełęcze górskie i weszła w kraj odmienny. Była to obszerna równina, gdzieniegdzie tylko powyginana w niewielkie wzgórza, ale przeważnie płaska. Roślinność zmieniła się zupełnie. Nie było wielkich drzew wznoszących się pojedynczo lub po kilka nad falującą powierzchnią wysokich traw. Gdzieniegdzie tylko sterczały w znacznym od siebie oddaleniu akacje wydające gumę, o pniach barwy koralowej lub parasolowate, ale o uliścieniu rzadkim i dającym mało cienia. Między kopcami termitów strzelała tu i ówdzie w górę euforbia, z gałęziami podobnymi do ramion świecznika. Pod niebem unosiły się sępy, a niżej przelatywały z akacji na akację ptaki z rodzaju kruków, upierzone czarno i biało. Trawy były żółte i w kłosach, jak dojrzałe żyto. A jednakże ta sucha dżungla dostarczała widocznie obficie żywności dla wielkiej ilości zwierząt, albowiem kilka razy na dzień podróżnicy spotykali znaczne stada antylop gnu, bubalów i szczególnie zebr. Upały na otwartej i bezdrzewnej płaszczyźnie uczyniły się nieznośne. Niebo było bez chmur, dni znojne, a noce niewiele przynosiły wypoczynku. + +Podróż stawała się z każdym dniem uciążliwsza. W wioskach, na które natrafiała karawana, dzika niezmiernie ludność przyjmowała ją ze strachem, ale przeważnie niechętnie, i gdyby nie znaczna ilość zbrojnych pagazich, a również gdyby nie widok białych twarzy, Kinga i Saby, podróżnikom groziłoby wielkie niebezpieczeństwo. + +Staś zdołał za pomocą Kalego dowiedzieć się, że dalej wcale nie ma wiosek i że kraj jest bezwodny. Trudno temu było uwierzyć, bo liczne stada, które spotykano, musiały gdzieś pić. Jednakże opowiadania o pustyni, w której nie ma ani rzek, ani kałuży, przestraszyły Murzynów i rozpoczęło się zbiegostwo. Pierwsi dali przykład M'Kunje i M'Pua. Na szczęście wcześnie dostrzeżono ucieczkę i konny pościg schwytał ich jeszcze niedaleko obozu, a gdy ich przyprowadzono, Kali przedstawił im za pomocą bambusa całą niewłaściwość ich postępku. Staś zebrawszy wszystkich pagazich miał do nich przemowę, którą młody Murzyn tłumaczył na język miejscowy. Korzystając z tego, że na poprzednim postoju lwy ryczały całą noc naokół obozu, Staś starał się przekonać swych ludzi, że kto ucieknie, ten niechybnie stanie się ich łupem, a gdyby nawet nocował na akacjach, to znajdzie tam straszliwsze jeszcze wobo. Mówił następnie, że gdzie żyją antylopy, tam musi być i woda, jeśli zaś w dalszej drodze trafią na okolice wody pozbawione, to można przecie nabrać jej na dwa i trzy dni w worki uszyte ze skór antylop. Murzyni słuchając jego słów powtarzali co chwila jedni drugim: „O matko, jakaż to prawda!”, ale następnej nocy zbiegło pięciu Samburów i dwóch Wa-himów, a potem co noc ktoś ubywał. + +M’Kunje i M'Pua nie próbowali jednak szczęścia po raz drugi z tej prostej przyczyny, że Kali codziennie po zachodzie słońca kazał ich wiązać. + +Jednakże kraj stawał się coraz bardziej suchy, a słońce wypalało niemiłosiernie dżunglę. Nie było widać nawet akacyj. Stada antylop pojawiały się ciągle, lecz mniej liczne. Osioł i konie znajdowały jeszcze dość pożywienia, gdyż pod wysoką wyschłą trawą ukrywała się w wielu miejscach niższa, bardziej zielona i mniej zeschnięta. Ale King, lubo nie przebierał — schudł. Gdy trafił na akację, łamał ją głową i objadał starannie liście i strąki nawet zeszłoroczne. Karawana trafiała wprawdzie dotychczas codziennie na wodę, ale często na złą, którą trzeba było filtrować, lub na słoną, niezdatną wcale do picia. Następnie zdarzało się kilkakrotnie, że wysłani naprzód przez Stasia ludzie wracali pod wodzą Kalego nie znalazłszy ani kałuży, ani strumienia ukrytego w rozpadlinie ziemnej, i Kali ze strapioną miną oświadczał: „Madi apana” (nie ma wody). + +Staś zrozumiał, że ta ostatnia wielka podróż wcale nie będzie łatwiejsza od poprzednich, i począł się niepokoić o Nel, gdyż i w niej zaszły zmiany. Twarzyczka jej, zamiast opalać się na słońcu i wietrze, czyniła się z każdym dniem bledsza, a oczy traciły zwykły blask. Na suchej równinie, wolnej od komarów, nie groziła wprawdzie febra, ale widoczne było, że straszliwe upały wyniszczają siły dziewczynki. Chłopiec z politowaniem i z obawą patrzał teraz na jej małe rączki, które stały się tak białe jak papier, i gorzko wyrzucał sobie, że straciwszy zbyt wiele czasu na przygotowania i na ćwiczenia Murzynów w strzelaniu, naraził ją na podróż w porze roku tak znojnej. + +Wśród tych obaw upływał dzień za dniem. Słońce wypijało wilgoć i życie z ziemi coraz chciwiej i niemiłosierniej. Trawy pokurczyły się i zeschły do tego stopnia, że kruszyły się pod nogami antylop i że przebiegające stada, lubo nieliczne, wznosiły tumany kurzawy. Jednakże podróżnicy trafili raz jeszcze na rzeczkę, którą rozpoznali z dali po długich szeregach drzew rosnących nad jej brzegami. Murzyni popędzili ku drzewom na wyścigi i dopadłszy do brzegu położyli się na nim mostem, zanurzając głowy i pijąc tak chciwie, że przestali dopiero wówczas, gdy krokodyl chwycił jednego z nich za rękę. Inni rzucili się na ratunek towarzysza i w jednej chwili wyciągnęli z wody wstrętnego jaszczura, który jednak nie chciał puścić ręki człowieka, choć otwierano mu paszczę za pomocą dzid i nożów. Sprawę skończył dopiero King, który postawiwszy na nim nogę rozgniótł go tak łatwo, jak gdyby to był zmurszały grzyb. + +Gdy ludzie ugasili wreszcie pragnienie, Staś rozkazał uczynić na płytkiej wodzie okrągłą zagrodę z wysokich bambusów z jednym tylko wejściem od brzegu, aby Nel mogła z zupełnym bezpieczeństwem się wykąpać. A i to jeszcze postawił u wejścia Kinga. Kąpiel odświeżyła ogromnie dziewczynkę, a wypoczynek wrócił jej nieco sił. + +Ku wielkiej radości całej karawany i Nel — bwana kubwa postanowił zostać przez dwa dni przy tej wodzie. Na wieść o tym ludzie wpadli w doskonały humor i natychmiast zapomnieli o przebytych trudach. Po przespaniu się i posiłku niektórzy Murzyni poczęli włóczyć się pomiędzy drzewami nad rzeką upatrując palm rodzących dzikie daktyle i tak zwanych łez Hioba, z których robi się naszyjniki. Kilku z nich wróciło do obozu przed zachodem słońca niosąc jakieś kwadratowe białe przedmioty, w których Staś rozpoznał swoje własne latawce. + +Jeden z tych latawców nosił numer 7, co było dowodem, że został puszczony jeszcze z Góry Lindego, gdyż dzieci puściły ich z tamtego miejsca kilkadziesiąt. Stasia nadzwyczaj ucieszył ten widok i dodał mu otuchy. + +— Nie spodziewałem się — mówił do Nel — by latawce mogły przelecieć taką odległość. Byłem pewny, że zostaną na szczytach Karamojo, i puszczałem je tylko na wszelki przypadek. Ale teraz widzę, że wiatr może je ponieść, dokąd chce, i mam nadzieję, że te, które wysłaliśmy z gór otaczających Basaa-Narok i teraz z drogi, zalecą aż do oceanu. + +— Zalecą z pewnością — odpowiedziała Nel. + +— Daj to Boże! — potwierdził chłopiec myśląc o niebezpieczeństwach i trudach dalszej podróży. + +Karawana ruszyła znad rzeczułki trzeciego dnia, zabrawszy do worków skórzanych wielkie zapasy wody. Zanim uczynił się wieczór, weszli znów w okolicę spaloną przez słońce, w której nie rosły nawet akacje, a ziemia w niektórych miejscach tak była łysa jak klepisko. Niekiedy tylko spotykali passiflory o pniach wgłębionych w ziemię, podobnych do potwornych dyń, mających do dwóch łokci średnicy. Z tych olbrzymich kul wyrastały cienkie jak sznurki liany, które pełznąc po ziemi pokrywały ogromne przestrzenie, tworząc tak nieprzebytą gęstwinę, że nawet myszom trudno by się było przez nią przedostać. Ale pomimo pięknej zielonej barwy tych roślin, przypominających europejski ostrokrzew, tyle w nich było kolców, że ani King, ani konie nie mogły w nich znaleźć pożywienia. Szczypał je tylko osioł, ale i ten ostrożnie. + +Lecz czasem w ciągu kilku mil angielskich nie widzieli nic prócz szorstkiej, krótkiej trawy i niskich, podobnych do nieśmiertelników roślin, które kruszyły się za dotknięciem. Po pierwszym noclegu przez cały następny dzień z nieba leciał żywy ogień. Powietrze drgało jak na Pustyni Libijskiej. Na niebie nie było ani chmurki. Ziemia była tak zalana światłem, że wszystko wydawało się białe, i żaden głos, nawet brzęczenie owadów, nie przerywało tej śmiertelnej, przesyconej złowrogim blaskiem ciszy. + +Ludzie oblewali się potem. Chwilami składali w jedną wielką kupę pakunki z suszonym mięsem i tarcze, by znaleźć pod nimi trochę cienia. Staś dał polecenie, by oszczędzano wody, ale Murzyni są tak jak dzieci, które nie myślą o jutrze. W końcu trzeba było otoczyć strażą tych, którzy nieśli zapasowe worki, i wydzielać wodę każdemu pojedynczo. Kali zajmował się tym bardzo sumiennie, ale zabierało to ogromnie wiele czasu i opóźniało pochód, a zatem i znalezienie jakiegoś nowego wodopoju. Samburowie narzekali przy tym, że więcej napoju dostaje się Wa-himom, a Wa-himowie, że Samburom. Ci ostatni poczęli grozić, że wrócą, ale Staś zapowiedział im, że Faru każe im poucinać głowy, sam zaś polecił wystąpić swym strzelcom zbrojnym w remingtony i rozkazał nie puszczać nikogo. + +Drugi nocleg wypadł na gołej równinie. Nie budowano bomy, czyli jak w Sudanie mówią, zeriby, bo nie było z czego. Straż obozową stanowili King i Saba. Była ona dostateczną, ale King, który dostał dziesięć razy mniej wody, niż jej potrzebował, trąbił o nią aż do wschodu słońca, a Saba wywiesiwszy język zwracał oczy na Stasia i Nel z niemą prośbą choćby o jedną kroplę. Dziewczynka chciała, by Staś udzielił mu trochę napoju z gumowej, odziedziczonej po Lindem flaszki, którą nosił przez ramię na sznurku, ale on chował te ostatki dla małej na czarną godzinę, więc odmówił. + +Czwartego dnia pod wieczór pozostało już tylko pięć niewielkich worków z wodą, czyli że na każdego z ludzi wypadało niespełna po pół kieliszka. Ponieważ jednak noce bywają, bądź co bądź, chłodniejsze od dni i pragnienie mniej wówczas dokucza niż pod palącymi promieniami słońca, i ponieważ ludzie dostali jeszcze rano po niewielkiej ilości wody, przeto Staś kazał zachować owe worki na dzień jutrzejszy. Murzyni szemrali przeciw temu rozporządzeniu, ale strach przed Stasiem był jeszcze zbyt wielki, więc nie śmieli rzucić się na ten ostatni zapas, zwłaszcza że stanęło przy nich na straży dwóch ludzi zbrojnych w remingtony, którzy mieli się zmieniać co godzinę. + +Wa-himowie i Samburu oszukiwali pragnienie wyrywając źdźbła nędznych traw i żując ich korzonki, jednakże nie było w nich prawie nic wilgoci, gdyż nieubłagane słońce wypiło ją nawet z głębi ziemi. + +Sen, lubo nie gasił pragnienia, pozwalał przynajmniej o nim zapomnieć, więc gdy nastała noc, znużeni i wyczerpani całodziennym pochodem ludzie popadali jak nieżywi, gdzie który stał, i zasnęli głęboko. Staś zasnął także, ale w duszy za dużo miał trosk i niepokoju, by mógł spać spokojnie i długo. Po kilku godzinach rozbudził się, i począł rozmyślać o tym, co dalej będzie i skąd wziąć wody dla Nel i dla całej karawany, razem z ludźmi i zwierzętami? Położenie było ciężkie, a nawet może i straszne, ale zaradny chłopak nie poddawał się jeszcze rozpaczy. Począł sobie przypominać wszelkie wypadki począwszy od porwania ich z Fajumu aż do tej chwili: więc pierwszą olbrzymią podróż przez Saharę, huragan w pustyni, próby ucieczki, Chartum, Mahdiego, Faszodę, wyrwanie się z rąk Gebhra, następnie dalszą drogę po śmierci Lindego aż do jeziora Bassa-Narok i do tego miejsca, w którym wypadł im nocleg obecnie. „Tyleśmy przeszli, tyleśmy przecierpieli — mówił sobie — tak często zdawało mi się, że już wszystko przepadło i że nie znajdę żadnej rady, a jednak Bóg mi dopomógł i radę zawsze znalazłem. Przecie niepodobna, byśmy po przebyciu takiej drogi i tylu strasznych niebezpieczeństw mieli zginąć w tej ostatniej podróży. Teraz jest jeszcze trochę wody, a ta okolica — to przecie nie Sahara, bo gdyby tak było, to ludzie by o niej wiedzieli.” + +Lecz nadzieję podtrzymywało w nim głównie to, że na południowym wschodzie dojrzał był przez lunetę w ciągu dnia jakieś mgliste zarysy jakby gór. Było do nich może setki mil angielskich, może więcej. Ale gdyby udało się do nich dotrzeć, byliby ocaleni, gdyż góry rzadko bywają bezwodne. Ile jednak było potrzeba na to czasu, tego nie umiał obliczyć, albowiem zależało to od wysokości gór. Wyniosłe szczyty widać w tak prezroczym powietrzu jak afrykańskie na niezmierną odległość, więc trzeba było znaleźć wodę przedtem. Inaczej groziła zguba. + +„Trzeba” — powtarzał sobie Staś. + +Chrapliwy oddech słonia, który wydmuchiwał, jak mógł, z płuc spiekotę, przerywał co chwila chłopcu rozmyślania. Lecz po pewnym czasie wydało mu się, że słyszy jakiś głos podobny do stękania, dochodzący z innej strony obozu, a mianowicie z tej, w której leżały pokryte na noc trawą worki z wodą. Ponieważ jęki powtórzyły się kilkakrotnie, więc wstał chcąc zobaczyć, co się tam dzieje, i poszedł ku kępie odległej o kilkadziesiąt kroków od namiotu. Noc była tak jasna, że z dala już ujrzał dwa ciemne ciała leżące koło siebie i dwie lufy remingtonów błyszczące w świetle księżyca. + +„Murzyni zawsze są tacy sami! — pomyślał. — Mieli czuwać nad tą wodą, droższą teraz dla nas nad wszystko w świecie, a pospali się obaj tak jak we własnych chatach. Ach! bambus Kalego będzie miał jutro dobrą robotę.” + +To pomyślawszy zbliżył się i trącił nogą jednego ze strażników, lecz natychmiast cofnął się z przerażeniem. + +Oto pozornie śpiący Murzyn leżał na wznak z nożem wbitym po rękojeść w gardło, a obok drugi, z szyją również tak strasznie przeciętą, że głowa była prawie oddzielona od tułowia. + +Dwa worki z wodą znikły, trzy inne leżały wśród porozrzucanej trawy rozcięte i zaklęsłe. + +Staś poczuł, że włosy stają mu dębem. + + + +ROZDZIAŁ XLV + +Na krzyk jego przybiegł pierwszy Kali, za nim dwaj strzelcy, którzy mieli poprzednią straż zluzować, a w chwilę później wszyscy Wa-himowie i Samburu zgromadzili się wrzeszcząc i wyjąc na miejscu zbrodni. Uczyniło się zamieszanie, pełne okrzyków i trwogi. Ludziom chodziło nie tyle o zabitych i o zabójstwo, ile o te ostatki wody, która już wsiąkła w spieczony grunt dżungli. Niektórzy Murzyni rzucali się na ziemię i wyrywając palcami grudki wysysali z niej resztki wilgoci. Inni krzyczeli, że pomordowały strażników i porozcinały worki złe duchy. Ale Staś i Kali wiedzieli, co o tym myśleć. Oto M'Kunjego i M'Puy brakło wśród tych wyjących nad kępą trawy ludzi. W tym, co się stało, było coś więcej niż zabójstwo dwóch strażników i kradzież wody. Porozcinane pozostałe worki świadczyły, że był to czyn zemsty i zarazem wyrok śmierci na całą karawanę. Kapłani złego Mzimu pomścili się nad dobrym. Czarownicy zemścili się na młodym królu, który odkrył ich oszustwa i nie byłby pozwolił im wyzyskiwać dłużej ciemnych Wa-himów. Nad całą karawaną roztoczyła teraz skrzydła śmierć jak jastrząb nad stadem gołębi. + +Kali przypomniał sobie poniewczasie, że mając myśl zatroskaną i zajętą czym innym zapomniał kazać związać czarowników, jak to od czasu ich ucieczki przykazywał czynić co wieczór. Widoczne też było, że dwaj strzelcy strażujący przy wodzie przez wrodzoną Murzynom niedbałość pokładli się i zasnęli. To ułatwiło łotrom robotę i pozwoliło im zbiec bezkarnie. + +Zanim zamieszanie uspokoiło się cokolwiek i ludzie ochłonęli z przerażenia, upłynęło sporo czasu, jednakże zbrodniarze nie musieli być daleko, gdyż ziemia pod rozciętymi workami była wilgotna i krew, która wypłynęła z obu pomordowanych, nie stężała jeszcze zupełnie. Staś wydał rozkaz ścigania zbiegów nie tylko dlatego, by ich ukarać, ale i dlatego, by odzyskać dwa ostatnie worki wody. Kali dosiadłszy konia i wziąwszy z sobą kilkunastu strzelców ruszył w pogoń. Stasiowi, który w pierwszej chwili chciał wziąć w niej udział, przyszło na myśl, że nie można zostawiać Nel samej wobec rozdrażnienia i wzburzenia Murzynów, więc został. Polecił tylko Kalemu zabrać ze sobą Sabę. + +Sam został, albowiem obawiał się wprost buntu — szczególniej ze strony Samburów. Ale w tym się pomylił. Murzyni w ogóle wybuchają łatwo i czasem z błahych powodów, ale gdy przyciśnie ich wielka niedola, a zwłaszcza gdy zacięży nad nimi nieubłagana ręka śmierci, poddają się jej biernie, nie tylko ci, których islam nauczył, że walka z przeznaczeniem jest próżna, ale wszyscy. Wówczas ni trwoga, ni męczarnia chwil ostatnich nie mogą rozbudzić ich z odrętwienia. Tak stało się i teraz. Wa-himowie zarówno jak Samburowie, gdy pierwsze wzburzenie przeszło i gdy, myśl, że muszą umrzeć, utwierdziła się ostatecznie w ich umysłach, pokładli się cicho na ziemię, by czekać na śmierć, wobec czego należało się obawiać nie buntu, ale raczej tego, czy jutro zechcą wstać i ruszyć w dalszą drogę. Stasia, gdy to spostrzegł, ogarnęła ogromna litość nad nimi. + +Kali wrócił jeszcze przede dniem i natychmiast złożył przed Stasiem dwa poszarpane worki, w których nie zostało ani kropli wody. + +— Panie wielki — rzekł — Madi apana! + +Staś obtarł ręką spotniałe czoło, po czym zapytał: + +— A M'Kunje i M'Pua? + +— M'Kunje i M'Pua umrzeć — odpowiedział Kali. + +— Kazałeś ich zabić? + +— Ich zabić lew albo wobo. + +I począł opowiadać, co zaszło. Trupy dwóch zbrodniarzy znaleźli dość daleko od obozu, na miejscu, gdzie spotkała ich śmierć. Obaj leżeli przy sobie, obaj mieli czaszki pogruchotane z tyłu, poszarpane łopatki i objedzone grzbiety. Kali przypuszczał, że gdy wobo lub lew ukazał się im przy świetle księżyca, padli przed nim na twarz i poczęli go błagać, by im darował życie. Ale straszny zwierz zabił obu i następnie zaspokoiwszy pierwszy głód poczuł wodę i poszarpał worki. + +— Bóg ich pokarał — rzekł Staś — i Wa-himowie przekonają się, że złe Mzimu nie potrafi nikogo wyratować. + +A Kali powtórzył: + +— Bóg ich pokarać, ale my nie mamy wody. + +— Daleko, przed nami, widziałem na wschodzie góry. Tam musi być woda. + +— Kali widzieć je także, ale do nich mnóstwo, mnóstwo dni… + +Nastała chwila milczenia. + +— Panie — ozwał się Kali — niech dobre Mzimu… niech bibi poprosi Wielkiego Ducha o deszcz albo o rzekę. + +Staś nie odpowiedział nic i odszedł. Przed namiotem zobaczył białą figurkę Nel; krzyki i wycia Murzynów rozbudziły ją już od dawna. + +— Co się stało, Stasiu? — zapytała podbiegając ku niemu. + +A on położył jej rękę na główce i rzekł poważnie: + +— Nel, módl się do Boga o wodę, gdyż inaczej zginiemy wszyscy. + +Więc dziewczynka podniosła swą bladą twarzyczkę ku górze i utkwiwszy oczy w srebrnej tarczy księżyca, poczęła błagać o ratunek Tego, który na niebie porusza kręgi gwiazd, a na ziemi stosuje wiatr do wełny jagnięcia. + +Po bezsennej, hałaśliwej i niespokojnej nocy słońce wytoczyło się na widnokrąg tak nagle, jak zawsze wytacza się pod zwrotnikami, i uczynił się dzień świetlisty. Na trawach nie było ani kropli rosy, na niebie żadnej chmurki. Staś kazał strzelcom zebrać ludzi i miał do nich krótką przemowę. Oświadczył im że wracać do rzeki już niepodobna, albowiem wiedzą przecie dobrze, że dzieli ich od niej pięć dni i nocy drogi. Ale za to nikt nie wie, czy wody nie ma w przeciwnej stronie. Może nawet niedaleko znajdzie się jakie źródło, jaka rzeczka albo kałuża. Nie widać wprawdzie drzew, ale bywa tak często, że na otwartych równinach, gdzie wichry porywają nasiona, drzewa nie rosną i przy wodzie. Wczoraj widzieli kilka wielkich antylop i kilka strusi uciekających na wschód, co jest znakiem, że tam musi być jakiś wodopój, a wobec tego, kto nie jest głupcem i kto ma w piersi serce nie zająca, ale lwa lub bawołu, ten będzie wolał iść naprzód, choćby w pragnieniu i męce, niż leżeć i czekać tu na sępy albo hieny. + +I tak mówiąc ukazał ręką na sępy, których kilka zataczało już złowrogie koła nad karawaną. Po tych słowach Wa-himowie, którym Kali kazał wstać, podnieśli się prawie wszyscy, albowiem przyzwyczajeni do straszliwej władzy królewskiej, nie śmieli się jej oprzeć. Ale wielu z Samburów, wobec tego, że król ich, Faru, pozostał nad jeziorem, nie chciało się już podnieść i ci mówili między sobą: „Po cóż mamy iść naprzeciwko śmierci, kiedy ona sama do nas przyjdzie?” W ten sposób karawana ruszyła naprzód, zmniejszona prawie do połowy, i wyruszyła od razu w męce. Ludzie od dwudziestu czterech godzin nie mieli w ustach ani kropli wody, ani żadnego innego płynu. Nawet w chłodniejszych klimatach byłoby to przy pracy cierpieniem nie do zniesienia, a cóż dopiero w tym rozpalonym piecu afrykańskim, w którym ci nawet, którzy piją obficie, wypacają tak prędko wodę, że mogą ją niemal w tej samej chwili ścierać rękoma ze skóry. Było też do przewidzenia, że wielu ludzi padnie w drodze z wyczerpania i od uderzeń słonecznych. Staś chronił Nel, jak mógł, od słońca i nie pozwalał jej wychylić się ani na chwilę spod palankinu, którego daszek pokrył sztuką białego perkalu, aby go uczynić podwójnym. Na tych ostatkach wody, którą miał jeszcze w gumowej flaszce, zgotował jej mocnej herbaty i podał jej ostudzoną, bez cukru, albowiem słodycze zwiększają pragnienie. Dziewczynka nalegała na niego ze łzami, by napił się także, więc przyłożył flaszkę do ust, w której pozostało zaledwie kilka naparstków wody i poruszając gardłem udawał, że ją pije. W chwili gdy poczuł na wargach wilgoć, zdawało mu się, że w piersiach i w żołądku ma płomień i jeśli tego płomienia nie ugasi, to padnie trupem. Przed oczyma zaczęły mu latać czerwone plamy, a w szczękach doznał przeraźliwego bólu, jakby mu kto wbijał w nie tysiące szpilek. Ręka drżała mu tak, że o mało nie rozlał tych ostatnich kilku kropel. Jednakże tylko dwie lub trzy schwytał na ustach językiem; resztę zachował dla Nel. + +Upłynął znów dzień męki i trudów, po którym, na szczęście, noc przyszła chłodniejsza. Lecz następnego rana żar uczynił się na świecie okropny. Nie było ani tchnienia wiatru. Słońce jak zły duch niszczyło żywym ogniem zeschłą ziemię. Krańce widnokręgu pobielały. Jak okiem sięgnąć nie było widać nawet euforbii. Nic — tylko spalona, pusta równina, pokryta kępami sczerniałej trawy i wrzosów. Kiedy niekiedy rozlegały się w niezmiernej odległości lekkie grzmoty, ale wobec pogodnego nieba nie zwiastowały one burzy, jeno suszę. + +O południu, gdy upał czyni się największy, trzeba się było zatrzymać. Karawana rozłożyła się w głuchym milczeniu. Pokazało się, że padł jeden koń i kilkunastu pagazich zostało w drodze. W czasie wypoczynku nikt nie pomyślał o jedzeniu. Ludzie mieli zapadłe oczy i popękane wargi, a na nich zeschnięte grudki krwi. Nel dyszała jak ptak, więc Staś oddał jej gumową flaszkę i krzyknąwszy: „Piłem, piłem!” — uciekł w drugą stronę obozu, obawiał się bowiem, że jeśli zostanie, to odbierze jej tę wodę lub zażąda, by się z nim podzieliła. I to był może najbardziej bohaterski jego uczynek w ciągu podróży. Sam począł się męczyć jednak okropnie. Przed oczyma latały mu ciągle czerwone płaty. Czuł ściskanie w szczękach tak silne, że i otwierał, i zamykał je z trudnością. Gardło miał suche, piekące; nic śliny w ustach; język jakby drewniany. A przecie dla niego i dla karawany był to dopiero początek męczarni. + +Grzmoty zapowiadające suszę odzywały się ustawicznie na krańcach widnokręgu. Około godziny trzeciej, gdy słońce przechyla się na zachodnią stronę nieba, Staś podniósł karawanę na nogi i ruszył na jej czele ku wschodowi. Ale szło teraz za nim zaledwie siedemdziesięciu ludzi, a i to co chwila któryś z nich kładł się obok swego pakunku, aby już nie powstać. Upał zmniejszył się o kilka stopni, ale był jeszcze straszny. W nieruchomym powietrzu unosił się jakby czad. Ludzie nie mieli czym oddychać, a nie mniej poczęły cierpieć i zwierzęta. W godzinę po wyruszeniu padł znowu jeden koń. Saba robił bokami i ział; z wywieszonego sczerniałego języka nie spadła mu ani kropla piany. King, przywykły do suchych afrykańskich dżungli, cierpiał mniej widocznie, lecz począł być zły. Jego małe oczki połyskiwały jakimś dziwnym światłem. Stasiowi, a zwłaszcza Nel, która co jakiś czas przemawiała do niego, odpowiadał jeszcze gulgotaniem, ale gdy Kali przeszedł niebacznie koło niego, chrząknął groźnie i machnął tak trąbą, że byłby go zabił, gdyby nie to, że chłopak odskoczył w porę na stronę. + +Kali miał oczy zaszłe krwią, żyły na szyi rozdęte i wargi popękane tak jak i inni Murzyni. Koło godziny piątej zbliżył się do Stasia i tępym głosem, który z trudnością wychodził mu z gardła, rzekł: + +— Panie wielki, Kali nie móc iść dalej. Niech już tu nadejdzie noc. + +A Staś przemógł ból w szczękach i odpowiedział z wysiłkiem: + +— Dobrze. Stańmy. Noc przyniesie ulgę. + +— Przyniesie śmierć — szepnął młody Murzyn. + +Ludzie pozrzucali z głów ładunki, ale ponieważ gorączka w ich zgęstniałej krwi doszła już do najwyższego stopnia, więc tym razem nie pokładli się od razu na ziemię. Serca i tętna w skroniach, w rękach i nogach biły im tak, jakby miały pęknąć za chwilę. Skóra na ciałach zsychając się i kurcząc poczęła ich swędzić; w kościach odczuwali jakiś niesłychany niepokój, a we wnętrznościach i gardzielach ogień. Niektórzy chodzili niespokojnie między pakunkami, innych było widać dalej w czerwonych promieniach zachodzącego słońca, jak kręcili się jeden za drugim wśród suchych kęp jakby czegoś poszukując — i trwało to dopóty, dopóki siły ich nie wyczerpały się zupełnie. Wówczas padali kolejno na ziemię, ale leżeli w drgawkach. Kali siadł w kucki przy Stasiu i Nel łowiąc otwartymi ustami powietrze i jął powtarzać błagalnie między jednym oddechem a drugim: + +— Bwana kubwa, wody! + +Staś patrzał na niego szklanym wzrokiem i milczał. + +— Bwana kubwa, wody! — a po chwili: — Kali umierać… + +Wtedy Mea, która z niewiadomych przyczyn najłatwiej znosiła pragnienie i najmniej cierpiała ze wszystkich, zbliżyła się, siadła koło niego i objąwszy ramieniem jego szyję ozwała się cichym, melodyjnym głosem: + +— Mea chce umrzeć razem z Kalim. + +Nastało długie milczenie. + + + + + +Tymczasem słońce zaszło i noc pokryła okolicę. Niebo uczyniło się granatowe. W południowej jego stronie rozbłysnął krzyż. Nad równiną zamigotały roje gwiazd. Księżyc wydostał się spod ziemi i jął nasycać światłem ciemności, a na zachodzie rozciągnęła się nikłą i bladą zorzą jasność zodiakalna. Powietrze zmieniło się w jedną wielką świetlistą topiel. Coraz silniejszy blask zalewał okolicę. Palankin, o którym zapomniano, na grzbiecie Kinga i namioty błyszczały tak jak błyszczą w jasne noce domy wybielone wapnem! Świat zapadał w ciszę; ziemię ogarniał sen. + +A wobec tej ciszy i tego spokoju natury ludzie w obozie wili się z boleści i czekali na śmierć. Na srebrzystym tle mroku rysowała się twardo olbrzymia, czarna postać słonia. Promienie księżyca rozświecały prócz namiotów białe ubrania Stasia i Nel, a wśród kęp wrzosów — ciemne, pokurczone ciała Murzynów i porozrzucane tu i ówdzie kupy pakunków. Przed dziećmi siedział oparty na przednich łapach Saba i podniósłszy głowę ku tarczy księżyca wył posępnie. + +W duszy Stasia kołatały się tylko resztki myśli, zmienionych w jedno głuche, rozpaczliwe poczucie, że tym razem nie ma już żadnej rady, że te wszystkie niezmierne trudy i wysiłki, te cierpienia, te czyny woli i odwagi, których dokonał w czasie strasznych podróży od Medinet do Chartumu, od Chartumu do Faszody i od Faszody aż do nieznanego jeziora, nie przydały się na nic i że przychodzi nieubłagany kres walki i życia. I wydało mu się to tym straszniejsze, że ów kres przychodził właśnie w czasie ostatniej drogi, na której końcu leżał ocean. Ach, nie doprowadzi już małej Nel do brzegu, nie odwiezie jej statkiem do Port-Saidu, nie odda jej panu Rawlisonowi, sam nie padnie w ramiona ojca i nie usłyszy z jego ust, że postępował jak dzielny chłopak i jak prawy Polak! Koniec, koniec! Za kilka dni słońce oświeci tylko martwe ciała, a potem wysuszy je na podobieństwo tych mumii, które w Egipcie śpią odwiecznym snem po muzeach. + +Z męczarni i gorączki poczęło mu się mieszać w głowie. Nadlatywały nań przedśmiertne widzenia i złudy słuchu. Słyszał wyraźnie głosy Sudańczyków i Beduinów, krzyczące „Yalla, yalla!” na rozpędzone wielbłądy. Widział Idrysa i Gebhra. Mahdi uśmiechał się do niego swymi grubymi wargami, pytając: „Czy chcesz napić się ze źródła prawdy?…” Potem lew spoglądał na niego ze skały; potem Linde dawał mu słoik chininy i mówił: „Śpiesz się, śpiesz, bo mała umrze!” A w końcu widział już tylko bladą, bardzo kochaną twarzyczkę i dwie małe ręce, które wyciągały się ku niemu. + +Nagle drgnął i przytomność wróciła mu na chwilę, albowiem tuż przy uchu zaszemrał mu cichy, podobny do jęku szept Nel: + +— Stasiu… wody! + +I ona, tak jak poprzednio Kali, od niego tylko wyglądała ratunku. + +Ale ponieważ przed dwunastu godzinami oddał jej ostatnie krople, więc teraz zerwał się i zawołał głosem, w którym drgał wybuch bólu, rozpaczy i rozżalenia: + +— O Nel! jam udawał tylko, że piję! ja od trzech dni nie miałem nic w ustach! + +I chwyciwszy się rękoma za głowę uciekł, by nie patrzeć na jej mękę. Biegł na oślep między kępami trawy i wrzosów dopóty, dopóki siły nie opuściły go zupełnie i dopóki nie upadł na jedną z kęp. Był bez broni. Lampart, lew lub nawet wielka hiena znalazłyby w nim łatwy obłów. Ale przybiegł Saba, który obwąchawszy go począł znów wyć, jakby wzywając teraz dla niego pomocy. + +Nikt jednak nie spieszył z pomocą. Tylko z góry spoglądał na niego spokojny, obojętny księżyc. Długi czas chłopak leżał jak martwy. Otrzeźwił go dopiero chłodniejszy powiew wiatru, który niespodzianie powiał, ze wschodu. Staś siadł i po chwili usiłował powstać, by wrócić do Nel. + +Chłodniejszy wiatr wionął po raz drugi. Saba przestał wyć i zwróciwszy się ku wschodowi począł łopotać nozdrzami. Nagle szczeknął raz i drugi krótkim, urywanym basem i puścił się przed siebie. Przez jakiś czas nie było go słychać, ale wkrótce ozwało się znów w oddali jego szczekanie. Staś wstał i chwiejąc się na zdrętwiałych nogach począł patrzeć za nim. Długie podróże, długi pobyt w dżungli, konieczność trzymania w ciągłym napięciu wszystkich zmysłów i ciągłe niebezpieczeństwa nauczyły chłopaka zwracać czujną uwagę na wszystko, co się koło niego dzieje, więc mimo męczarni, którą w tej chwili odczuwał, mimo na wpół przytomnego umysłu, przez instynkt i przyzwyczajenie począł baczyć na zachowanie się psa. A Saba po upływie pewnego czasu zjawił się znowu przy nim, ale jakiś dziwnie poruszony i niespokojny. Kilkakrotnie podniósł na Stasia oczy, obiegł go wkoło, znów zapuścił się, wietrząc i poszczekując, we wrzosowisko, znów wrócił, a wreszcie chwyciwszy chłopca za ubranie jął go ciągnąć w stronę przeciwną od obozu. + +Staś oprzytomniał zupełnie. + +„Co to jest? — myślał. — Albo pies z pragnienia dostał pomieszania zmysłów, albo poczuł wodę. Ale nie!… Gdyby woda była blisko, byłby poleciał pić i miałby mokrą paszczę. Jeśli jest daleko, nie byłby jej zwietrzył… woda nie ma zapachu… Do antylopy by mnie nie ciągnął, bo nie chciał jeść wieczorem. Do drapieżników także nie… Więc co?” + +I nagle serce poczęło mu bić w piersiach jeszcze mocniej. + +„Więc może wiatr przyniósł mu zapach ludzi… może… w dali jest jakaś wieś murzyńska?… może, który z latawców doleciał aż do… O, Chryste miłosierny! o, Chryste!…” + +I pod wpływem błysku nadziei odzyskał siły i począł biec do obozu mimo oporu psa, który ustawicznie zabiegał mu drogę. + +W obozie zabieliła mu się postać Nel i doszedł go jej słaby głos, po chwili potknął się o leżącego na ziemi Kalego, ale nie zważał na nic. Dobiegłszy do pakunku, w którym były race, rozerwał go, wydobył jedną z nich, drżącymi rękami przywiązał ją do bambusu, który wbił w rozpadlinę ziemi, skrzesał ogień i zapalił zwieszający się u spodu rurki sznurek. + +Po chwili czerwony wąż wyleciał z sykiem i zgrzytem w górę. Staś chwycił obu rękoma za bambus, by nie upaść, i wbił oczy w dal. Tętna w rękach i skroniach waliły mu młotem; usta poruszały się żarliwą modlitwą. Ostatnie tchnienie, a w nim duszę całą wysyłał ku Bogu. + +Upłynęła jedna minuta, druga, trzecia, czwarta. Nic i nic! Ręce chłopca opadły, głowa pochyliła się ku ziemi i niezmierny żal zalał mu umęczone piersi. + +— Na próżno! na próżno! — szepnął. — Pójdę, siądę przy Nel i umrzemy razem. + + + + + +A wtem daleko, daleko, na srebrnym tle księżycowej nocy, ognista wstęga wzbiła się nagle ku górze i rozsypała się w złote gwiazdy, które spadały z wolna jak wielkie łzy na ziemię. + +— Ratunek!!! — krzyknął Staś. + +I stało się, że ci półmartwi przed chwilą ludzie biegli teraz na wyścigi przeskakując przez kępy wrzosów i traw. Po pierwszej racy ukazała się druga i trzecia. Potem powiew przyniósł odgłos jakby stukania, w którym łatwo było odgadnąć dalekie strzały. Staś kazał dawać ognia ze wszystkich remingtonów i odtąd rozmowa karabinów nie przerywała się wcale i stawała się coraz wyraźniejsza. Chłopiec siedząc na koniu, który odzyskał także jakby cudem siły, i trzymając przed sobą Nel pędził przez równinę ku zbawczym odgłosom. Obok biegł Saba, a za nimi dudnił olbrzymi King. + +Dwa obozy dzieliła przestrzeń kilku kilometrów, ale ponieważ z obu stron podążano ku sobie jednocześnie, więc cała droga nie trwała długo. Wkrótce strzały karabinowe było już nie tylko słychać, lecz i widać. Jeszcze jedna raca wyleciała w powietrze, nie dalej jak o kilkaset kroków. Potem rozbłysły liczne światła. Lekka wyniosłość gruntu zakryła je na chwilę, lecz gdy Staś ją minął, znalazł się prawie tuż przed szeregiem Murzynów trzymających w ręku pozapalane pochodnie. + +Na czele szeregu szli dwaj Europejczycy w angielskich hełmach i z karabinami w ręku. + +Staś od jednego rzutu oka rozpoznał w nich kapitana Glena i doktora Clarego. + + + +ROZDZIAŁ XLVI + +Wyprawa kapitana Glena i doktora Clarego nie miała bynajmniej na celu odszukania Stasia i Nel. Była to liczna i sowicie zaopatrzona ekspedycja rządowa, wysłana dla zbadania wschodnio-północnych stoków olbrzymiej góry Kilima-Ndżaro oraz mało jeszcze znanych obszernych krain położonych na północ od tej góry. Zarówno kapitan, jak i doktor wiedzieli wprawdzie o porwaniu dzieci z Medinet-el-Fajum, gdyż wiadomość o tym podały dzienniki angielskie i arabskie, ale myśleli, że oboje pomarli albo jęczą w niewoli u Mahdiego, z której nie wydostał się dotychczas żaden Europejczyk. Clary, którego siostra była za Rawlisonem w Bombaju i który zachwycił się bardzo małą Nel w czasie podróży do Kairu, odczuł nadzwyczaj boleśnie jej stratę. Ale i dzielnego chłopaka żałowali obaj z Glenem szczerze. Kilkakrotnie też wysyłali depesze z Mombassa do pana Rawlisona zapytując, czy dzieci nie zostały odnalezione, i dopiero po ostatniej niepomyślnej odpowiedzi, która nadeszła znacznie przed wyruszeniem karawany, stracili ostatecznie wszelką nadzieję. + +I nie przyszło im nawet do głowy, by dzieci, uwięzione w odległym Chartumie, mogły pojawić się w tych stronach. Często jednak rozmawiali o nich wieczorami po ukończonych pracach dziennych, albowiem doktor nie mógł żadną miarą zapomnieć małej, ślicznej dziewczynki. + +Tymczasem wyprawa posuwała się coraz dalej. Po dłuższym pobycie na wschodnich stokach Kilima-Ndżaro, po zbadaniu górnego biegu rzeki Sobbatu i Tany oraz gór Kenia kapitan i doktor wykręcili w kierunku północnym i po przebyciu bagnistej Guasso-Nyjro weszli na obszerną równinę, bezludną, a zamieszkaną tylko przez niezliczone stada antylop. Po trzech przeszło miesiącach podróży ludziom należał się dłuższy wypoczynek, więc kapitan Glen, odkrywszy niewielkie jeziorko obfitujące w zdrową, brunatną wodę, kazał rozbić nad nim namioty i zapowiedział dziesięciodniowy postój. + +W czasie postoju biali zajmowali się polowaniem i porządkowaniem notat geograficznych i przyrodniczych, a Murzyni oddawali się słodkiemu zawsze dla nich próżnowaniu. Owóż zdarzyło się pewnego dnia, że doktor Clary wstawszy rano i zbliżywszy się do brzegu ujrzał kilkunastu Zanzibarczyków z karawany spoglądających z zadartymi głowami na wierzchołek wysokiego drzewa i powtarzających w kółko: + +— Ndege? — akuna ndege! — Ndege? (Ptak? — nie ptak! — ptak?) + +Doktor miał krótki wzrok, więc posłał do namiotu po szkła polowe, następnie spojrzał przez nie na ukazywany przez Murzynów przedmiot — i wielkie zdziwienie odbiło się na jego twarzy. + +— Poproście tu kapitana — rzekł. + +Lecz zanim Murzyni dobiegli, kapitan ukazał się przed namiotem, wybierał się bowiem na antylopy. + +— Patrz, Glen — rzekł doktor wskazując ręką w górę. + +Kapitan zadarł z kolei głowę, przysłonił oczy ręką i zdziwił się nie mniej od doktora. + +— Latawiec! — zawołał. + +— Tak, ale Murzyni nie puszczają latawców, więc skąd się tu wziął? + +— Chyba jakaś osada białych znajduje się w pobliżu lub jakaś misja?… + +— Trzeci dzień wiatr wieje z zachodu, czyli od stron nieznanych i prawdopodobnie tak samo nie zaludnionych jak ta dżungla. Wiesz zresztą, że tu nie ma żadnych osad ani misji. + +— To rzeczywiście ciekawe… + +— Trzeba koniecznie zdjąć tego latawca… + +— Trzeba. Może się dowiemy, skąd pochodzi. + +Kapitan dał rozkaz. Drzewo miało kilkadziesiąt metrów wysokości, ale Murzyni wdrapali się natychmiast na szczyt, zdjęli ostrożnie uwięzionego latawca i oddali go w ręce doktora, który spojrzawszy nań rzekł: + +— Są jakieś napisy… Zobaczmy… + +I przymrużywszy oczy jął czytać. + +Nagle twarz mu się zmieniła, ręce zadrżały. + +— Glen — rzekł — weź to, przeczytaj i upewnij mnie, żem nie dostał udaru słonecznego i że jestem przy zdrowych zmysłach! + +Kapitan wziął bambusową ramkę, do której arkusz był przytwierdzony, i czytał, co następuje: + + +Nelly Rawlison i Stanisław Tarkowski, +odesłani z Chartumu do Faszody, +a z Faszody prowadzeni na wschód od Nilu, +wyrwali się z rąk derwiszów. +Po długich miesiącach podróży przybyli do jeziora +leżącego na południe od Abisynii. +Idą do oceanu. +Proszą o spieszną pomoc. + +Na boku zaś arkusza znajdował się jeszcze następujący dodatek wypisany drobniejszymi literami: + + +Latawiec ten, z rzędu pięćdziesiąty czwarty, puszczony jest z gór otaczających nieznane w geografii jezioro. Kto go znajdzie, niech da znać do Zarządu Kanału w Port-Saidzie albo do kapitana Glena w Mombassa.Stanisław Tarkowski + +Gdy głos kapitana przebrzmiał, dwaj przyjaciele poczęli spoglądać na siebie w milczeniu. + +— Co to jest? — zapytał wreszcie doktor Clary. + +— Oczom nie wierzę! — odpowiedział kapitan. + +— To przecież nie złudzenie? + +— Nie. + +— Wyraźnie napisano: „Nelly Rawlison i Stanisław Tarkowski.” + +— Jak najwyraźniej… + +— I oni mogą być gdzieś w tych stronach? + +— Bóg ich uratował, a więc prawdopodobnie. + +— Dzięki Mu za to! — zawołał z zapałem doktor. + +— Ale gdzie ich szukać? + +— Czy nie ma nic więcej na latawcu? + +— Jest jeszcze kilka słów, ale w miejscu rozdartym przez gałęzie. Trudno odczytać. + +Obaj pochylili głowy nad arkuszem i po dłuższym dopiero badaniu zdołali przesylabizować: + + +Pora dżdżysta dawno minęła. + +— Co to ma znaczyć? — zapytał doktor. + +— To, że chłopiec stracił rachubę czasu. + +— I w ten sposób chciał mniej więcej oznaczyć datę. Masz słuszność! A zatem ten latawiec mógł być puszczony niezbyt dawno. + +— Jeśli tak jest, to i oni mogą być niezbyt daleko. + +Gorączkowa urywana rozmowa trwała jeszcze przez chwilę, po czym obaj zaczęli znów badać dokument i rozprawiać osobno nad każdym wypisanym na nim słowem. Rzecz wydawała się jednak tak nieprawdopodobna, że gdyby to nie działo się w stronach, w których nie było wcale Europejczyków, o sześćset przeszło kilometrów od najbliższego pobrzeża, doktor i kapitan przypuszczaliby, że to chyba niewczesny żart, którego dopuściły się jakieś dzieci europejskie po przeczytaniu dzienników opisujących porwanie albo wychowańcy jakiejś misji. Trudno jednak było oczom nie wierzyć: mieli przecie latawca w ręku i mało zatarte napisy czerniały przed nimi wyraźnie. + +Ale i tak wiele rzeczy nie mieściło im się w głowie. Skąd dzieci wzięły papieru na latawce? Gdyby dostarczyła im go jaka karawana, w takim razie przyłączyłyby się do niej i nie wzywałyby pomocy. Z jakich powodów chłopiec nie starał się uciec wraz z małą towarzyszką do Abisynii? Dlaczego derwisze wysłali ich na wschód od Nilu, w strony nieznane? Jakim sposobem zdołały się wyrwać z rąk straży? Gdzie się ukryły? Jakim cudem przez długie miesiące podróży nie pomarły z głodu? nie stały się łupem dzikich zwierząt? dlaczego nie pomordowali ich dzicy? Na te wszystkie pytania nie było odpowiedzi. + +— Nic nie rozumiem, nic nie rozumiem — powtarzał doktor Clary — to chyba cud boski! + +— Niezawodnie — odpowiedział kapitan. + +Po czym dodał: + +— Ależ i ten chłopak! Bo to przecie jego dzieło. + +— I nie opuścił małej. Niech Bóg błogosławi jego głowę i oczy. + +— Stanley, nawet Stanley nie wyżyłby w tych warunkach przez trzy dni. + +— A jednak oni żyją. + +— Ale proszą o pomoc. Postój skończony! Ruszamy natychmiast. + +I tak się stało. Po drodze obaj przyjaciele badali jeszcze dokument w przekonaniu, że może odnajdą w nim wskazówki co do kierunku, w jakim należało zdążać z pomocą. Ale wskazówek brakło. Kapitan prowadził karawanę zygzakiem, mając nadzieję, że może trafi na jaki ślad, na jakie wygasłe ognisko lub na drzewo z wyciętymi na korze znakami. W ten sposób posuwali się przez kilka dni. Na nieszczęście weszli następnie na równinę zupełnie bezdrzewną, pokrytą wysokim wrzosowiskiem i kępami wyschłej trawy. Niepokój począł ogarniać obu przyjaciół, Jakże łatwo było rozminąć się na tych niezmiernych przestrzeniach nawet z całą karawaną, a cóż dopiero z dwojgiem dzieci, które, jak sobie wyobrażali, pełzły gdzieś tam jak dwa małe robaczki wśród wyższych od nich wrzosów. Upłynął znowu dzień. Nie pomagały ni blaszane puszki z kartkami w środku, zostawiane na kępach, ni ognie w nocy. Kapitan i doktor poczynali chwilami tracić nadzieję, czy im się uda odszukać dzieci, a zwłaszcza czy je odnajdą żywe. + +Szukali jednak gorliwie i przez następne dni. Patrole, które Glen wysyłał w prawo i lewo, dały wreszcie znać, że dalej zaczyna się pustynia zupełnie bezwodna, więc gdy wypadkiem odkryto jeszcze raz w rozpadlinie ziemnej wodę, trzeba się było przy niej zatrzymać dla zrobienia zapasów na dalszą drogę. + +Rozpadlina była raczej szparą, głęboką na kilkanaście metrów i stosunkowo bardzo wąską. Na dnie jej biło ciepłe źródło, kipiące jak ukrop, albowiem przesycone kwasem węglowym. Jednakże woda po wystudzeniu okazała się dobra i zdrowa. Źródło było tak obfite, że trzystu ludzi z karawany nie mogło jej wyczerpać. Owszem, im więcej czerpano, tym mocniej biło i wypełniało szparę wyżej. + +— Może z czasem — mówił doktor Clary — będzie tu jaka miejscowość lecznicza, ale obecnie ta woda jest dla zwierząt niedostępna z powodu zbyt stromych ścian rozpadliny. + +— Czy dzieci mogą trafić na podobne źródła? — zapytał kapitan. + +— Nie wiem. Być może, że znajduje się ich w okolicy więcej. Ale jeśli nie, to bez wody muszą zginąć. + +Nadeszła noc. Rozpalono nędzne ognie, wszelako nie budowano bomy, bo nie było z czego. Po wieczornym posiłku doktor i kapitan zasiedli na składanych krzesłach i zapaliwszy fajki poczęli rozmawiać o tym, co im najbardziej leżało na sercu. + +— Żadnego śladu! — ozwał się Clary. + +— Przychodziło mi do głowy — odpowiedział Glen — by wysłać dziesięciu naszych ludzi na brzeg oceanu z depeszą, że jest wiadomość o dzieciach. Ale rad jestem, żem tego nie uczynił, gdyż ludzie prawdopodobnie zginęliby w drodze, a gdyby nawet doszli, to po co budzić na próżno nadzieję… + +— I odnawiać ból… + +Doktor zdjął z głowy biały hełm i obtarł spocone czoło. + +— Słuchaj — rzekł. — A gdybyśmy wrócili nad tamto jezioro, kazali naścinać drzew i palili nocami olbrzymi ogień. Może dzieci dostrzegły… + +— Gdyby były blisko, to znaleźlibyśmy je i tak, a jeśli są daleko, to wypukłości gruntu ogień zasłonią. Ta płaszczyzna pozornie jest równa, a w rzeczywistości cała w garbach, pofalowana jak ocean. Przy tym cofając się stracilibyśmy ostatecznie możliwość znalezienia nawet ich śladów. + +— Mów otwarcie, nie masz żadnej nadziei? + +— Mój drogi, my jesteśmy dorośli, silni i zaradni mężczyźni, a pomyśl, co by się z nami stało, gdybyśmy się znaleźli tu tylko we dwóch, nawet z bronią, ale bez zapasów i bez ludzi… + +— Tak! niestety, tak… Wyobrażam sobie dwoje dzieci idących w taką noc przez pustynię. + +— Głód, pragnienie, dzikie zwierzęta… + +— A jednak chłopiec pisze, że szli tak długie miesiące. + +— Toteż jest w tym coś, co przechodzi moją wyobraźnię. + +Przez dłuższy czas słychać było wśród ciszy tylko skwierczenie tytoniu w fajkach. Doktor zapatrzył się w blade głębie nocy, po czym ozwał się przyciszonym głosem: + +— Późno już, ale sen mnie odbiega… I pomyśleć, że oni, jeśli żyją, to błądzą tam gdzieś przy księżycu, wśród tych suchych wrzosów… sami… takie dzieci! Pamiętasz, Glen, anielską twarz tej małej? + +— Pamiętam i nie mogę zapomnieć. + +— Ach! dałbym sobie rękę uciąć, gdyby… + +I nie dokończył, albowiem kapitan Glen zerwał się jak oparzony. + +— Raca w oddali! — krzyknął — raca! + +— Raca! — powtórzył doktor. + +— Jakaś karawana jest przed nami. + +— Która może znalazła dzieci! + +— Może. Spieszmy ku niej! + +— Naprzód! + +Rozkazy kapitana rozległy się w jednej chwili w całym obozie. Zanzibarczycy zerwali się na nogi. Niebawem pozapalano pochodnie. Glen w odpowiedzi na daleki sygnał polecił wypuścić kilka rac, jedną po drugiej, a następnie dawać raz po raz karabinowe salwy. Zanim upłynął kwadrans, cały obóz był już w drodze. + +Z dala odpowiedziały strzały. Nie było już żadnej wątpliwości, że to jakaś europejska karawana wzywa z niewiadomych przyczyn pomocy. + +Kapitan i doktor biegli na wyścigi, miotani na przemian obawą i nadzieją. Znajdą dzieci czy ich nie znajdą? Doktor mówił sobie w duszy, że jeśli nie, to w dalszej drodze będą mogli chyba szukać tylko ich zwłok wśród tych okropnych wrzosowisk. + +Po upływie pół godziny jedna z takich wypukłości gruntu, o jakich mówili poprzednio, zasłoniła obu przyjaciołom dalszy widok. Ale byli już tak blisko, że słyszeli wyraźnie tętent koni. Jeszcze kilka minut — i na grzbiecie wzniesienia pojawił się jeździec trzymający przed sobą duży, białawy przedmiot. + +— W górę pochodnie — skomenderował Glen. + +W tej samej chwili jeździec osadził konia w kręgu światła. + +— Wody! Wody! + +— Dzieci! — zakrzyknął doktor Clary. + +— Wody! — powtórzył Staś. + +I prawie rzucił Nel w ręce kapitana, a sam zeskoczył z siodła. + +Lecz natychmiast zachwiał się i padł jak martwy na ziemię. + + + +ZAKOŃCZENIE + +Radość w obozie kapitana Glena i doktora Clarego nie miała granic, ale ciekawość obu Anglików wystawiona była na ciężką próbę. Jeśli bowiem poprzednio nie chciało im się w głowie pomieścić, by dzieci mogły same przebyć olbrzymie puszcze i pustynie dzielące te strony od Nilu i Faszody, to obecnie nie rozumieli już całkiem, jakim sposobem ten „mały Polak”, jak nazywali Stasia, nie tylko tego dokonał, ale zjawił się przed nimi jako wódz całej karawany, zbrojnej w broń europejską, ze słoniem dźwigającym palankin, z końmi, namiotami i ze znacznymi zapasami żywności. Kapitan rozkładał na ten widok ręce i mówił co chwila: „Clary, dużo widziałem, ale takiego chłopca nie widziałem!” — A poczciwy doktor powtarzał z nie mniejszym zdumieniem: „I małą wyrwał z niewoli — i ją ocalił!” — po czym leciał do namiotów zobaczyć, jak się dzieci mają i czy śpią dobrze. + +A dzieci, napojone, nakarmione, przebrane i ułożone do snu, spały jak zabite przez cały następny dzień; ludzie z ich karawany tak samo. Kapitan Glen próbował wypytywać o przygody podróży i o Stasiowe czyny Kalego, ale młody Murzyn otworzywszy jedno oko odpowiedział tylko: „Pan wielki wszystko może” — i zasnął znowu. Ostatecznie trzeba było odłożyć pytania i wyjaśnienia do dni następnych. + +Tymczasem dwaj przyjaciele naradzali się nad odwrotną drogą do Mombassa. Dotarli i tak dalej i zbadali więcej okolic, niż im polecono, postanowili więc wracać niezwłocznie. Kapitana nęciło wprawdzie bardzo owo nieznane w geografii jezioro, ale wzgląd na zdrowie dzieci i chęć oddania ich jak najprędzej stroskanym ojcom przemogły. Doktor jednakże zastrzegał, że trzeba będzie wypocząć na chłodnych wyżynach gór Kenia albo Kilima-Ndżaro. Stamtąd też dopiero uradzali wysłać wiadomość do ojców i wezwać ich, by przybyli do Mombassa. + +Odwrotna podróż rozpoczęła się, po należytym wypoczynku i kąpielach w ciepłych źródłach, na trzeci dzień. Był to zarazem dzień rozstania się z Kalim. Staś przekonał małą, że ciągnąć go z sobą dłużej, do oceanu albo też do Egiptu, byłoby z ich strony samolubstwem. Mówił jej, że w Egipcie, a nawet i w Anglii, Kali nie będzie niczym więcej, tylko sługą, podczas gdy objąwszy panowanie nad swym narodem rozszerzy i utwierdzi, jako król, chrześcijaństwo, złagodzi dzikie obyczaje Wa-himów i uczyni z nich nie tylko ucywilizowanych, ale i dobrych ludzi. To samo mniej więcej powtórzył i Kalemu. + +Wylało się jednak przy pożegnaniu mnóstwo łez, których nie wstydził się i Staś, albowiem i on, i Nel przeżyli przecież z Kalim tyle złych i dobrych chwil i nie tylko nauczyli się oboje cenić jego poczciwe serce, ale pokochali go szczerze. Młody Murzyn długo leżał u nóg swego bwana kubwa i dobrego Mzimu. Dwukrotnie powracał, by jeszcze popatrzeć na nich, ale wreszcie chwila rozłączenia nadeszła i dwie karawany ruszyły w dwie przeciwne strony. + +W czasie drogi dopiero rozpoczęły się opowiadania o przygodach dwojga małych podróżników. Staś, trochę niegdyś skłonny do chełpliwości, teraz nie chełpił się wcale. Po prostu zbyt wielu rzeczy dokonał, zbyt dużo przeszedł, zbyt się rozwinął, by nie miał rozumieć, że słowa nie powinny być większe od czynów. Było zresztą dość samych czynów, choćby opowiadanych jak najskromniej. Co dzień, w czasie upalnych „białych godzin” i wieczorami na postojach — przed oczyma kapitana Glena i doktora Clarego przesuwały się jakby obrazy tych zdarzeń i wypadków, przez które przeszły dzieci. Widzieli więc porwanie z Medinet-el-Fajumu i straszną drogę na wielbłądach przez pustynię — i Chartum, i Omdurman, podobne do piekła na ziemi — i złowrogiego Mahdiego. Gdy Staś opowiadał, co odrzekł Mahdiemu, gdy ów namawiał go do zmiany wiary, obaj przyjaciele powstali i każdy z nich uścisnął silnie prawicę Stasia, po czym kapitan rzekł: + +— Mahdi już nie żyje! + +— Mahdi nie żyje? — powtórzył ze zdumieniem Staś. + +— Tak — ozwał się doktor. — Zatchnął się własnym tłuszczem, czyli inaczej mówiąc umarł na serce, a panowanie po nim objął Abdullahi. + +Nastało długie milczenie. + +— Ha — rzekł Staś — nie spodziewał się, gdy nas wyprawiał na zgubę do Faszody, że śmierć pierwej jego dosięgnie… + +Po chwili zaś dodał: + +— Ale Abdullahi jeszcze od Mahdiego okrutniejszy. + +— Toteż zaczęły się już bunty i rzezie — odpowiedział kapitan — i cała ta budowa, którą wzniósł Mahdi musi prędzej lub później runąć. + +— A co potem nastąpi? + +— Anglia — rzekł kapitan. + + + + + +W dalszym ciągu drogi Staś opowiadał o podróży do Faszody, o śmierci starej Dinah, o wyruszeniu z Faszody do bezludnych okolic i o poszukiwaniu w nich Smaina. Gdy doszedł do tego, jak zabił lwa, a następnie Gebhra, Chamisa i dwóch Beduinów, kapitan przerwał mu tylko dwoma słowami: All right!, po czym znów uścisnęli jego prawicę i obaj z Clarym słuchali ze wzrastającym zajęciem dalej: o oswojeniu Kinga, o osiedleniu się w „Krakowie”, o febrze Nel, o znalezieniu Lindego i o latawcach, które dzieci puszczały z gór Karamojo. Doktor, który z każdym dniem przywiązywał się coraz mocniej do małej Nel, przejmował się tak dalece wszystkim, co jej najbardziej groziło, że co pewien czas musiał pokrzepiać się kilku łykami brandy, a gdy Staś jął opowiadać, jak o mało Nel nie stała się łupem straszliwego wobo, czyli abassanto, porwał dziewczynkę na ręce i długo nie chciał jej puścić, jakby w obawie, by jakiś nowy drapieżnik nie zagroził jej życiu. + +Co zaś i on, i kapitan myśleli o Stasiu, dowodem tego były dwie depesze, które w dwa tygodnie po przybyciu do podnóża Kilima-Ndżaro wysłali przez umyślnych na ręce zastępcy kapitana w Mombassa wraz z poleceniem, by ów przesłał je dalej do ojców. Pierwsza z nich, zredagowana ostrożnie w obawie, by nie uczyniła zbyt piorunującego wrażenia, i wysłana do Port-Saidu, zawierała słowa następujące: + +„Dzięki chłopcu wiadomość pomyślna o dzieciach. Przyjeżdżajcie do Mombassa.” + +Druga zupełnie już wyraźna, z adresem: „Aden”, brzmiała: + +„Dzieci są z nami — zdrowe — chłopiec bohater.” + + + + + +Na chłodnych wyżynach u stóp Kilima-Ndżaro zatrzymali się przez dni piętnaście, gdyż doktor Clary koniecznie wymagał tego dla zdrowia Nel, a nawet i dla zdrowia Stasia. Dzieci podziwiały z całej duszy tę niebotyczną górę, która posiada wszystkie klimaty świata. Dwa jej szczyty: Kibo i Kima-Wenze, były w dzień najczęściej ukryte w gęstych mgłach. Lecz gdy w pogodne wieczory mgły rozpraszały się nagle i gdy od zórz wieczornych odwieczne śniegi na Kima-Wenze płonęły różowym blaskiem, podczas gdy świat cały pogrążony był już w mroku, góra wydawała się jakby świetlistym ołtarzem bożym, i ręce obojga dzieci mimo woli składały się na ten widok do modlitwy. + + + + + +Dla Stasia minęły dni trosk, niepokojów i wysiłków. Mieli przed sobą jeszcze miesiąc podróży do Mombassa i droga wiodła przez cudny, ale niezdrowy las Taweta, lecz o ileż łatwiej było podróżować teraz z liczną, suto zaopatrzoną we wszystko karawaną i znanymi już szlakami niż dawniej błądzić w nieznanych puszczach tylko z Kalim i z Meą. Zresztą odpowiadał teraz za podróż kapitan Glen. Staś wypoczywał i polował. Znalazłszy wśród narzędzi karawany dłuta i młotki zajmował się prócz tego w chłodniejszych godzinach wykuwaniem na wielkiej gnejsowej skale napisu: „Jeszcze Polska…”, albowiem chciał, żeby pozostał jakiś ślad pobytu ich w tych stronach. Anglicy, którym przetłumaczył napis, dziwili się, że chłopcu nie przyszło na myśl uwiecznić na tej afrykańskiej skale swego nazwiska. Ale on wolał wyryć to, co wyrył. + +Nie przestał jednak opiekować się Nel i budził w niej tak nieograniczone zaufanie, że gdy raz doktor Clary zapytał jej, czy nie będzie się bała burz na Morzu Czerwonym, dziewczynka podniosła na niego swe śliczne, spokojne oczy i odrzekła tylko: „Staś poradzi.” Kapitan Glen twierdził, że prawdziwszego świadectwa, czym Staś był dla małej, i większej dla niego pochwały nikt nie zdołałby wypowiedzieć. + +Jakkolwiek pierwsza depesza, przesłana do pana Tarkowskiego do Port-Saidu, zredagowana była bardzo ostrożnie, uczyniła jednak tak wstrząsające wrażenie, że radość omal nie zabiła ojca Nel. Ale i pan Tarkowski, jakkolwiek był człowiekiem wyjątkowo hartownym, w pierwszej chwili po otrzymaniu depeszy ukląkł do modlitwy i począł prosić Boga, by ta wiadomość nie była tylko złudą, chorobliwym przywidzeniem, zrodzonym z żalu i tęsknoty, i boleści. Przecie tyle napracowali się obaj, by choć dowiedzieć się, czy dzieci żyją! Pan Rawlison wyprawiał do Sudanu całe karawany, pan Tarkowski, przebrany za Araba, dotarł z największym niebezpieczeństwem życia aż do Chartumu — i wszystko nie zdało się na nic. Ludzie, którzy mogli dać jakąś wiadomość, pomarli na ospę, z głodu lub zginęli podczas ciągłych rzezi — i dzieci jak w wodę wpadły! W końcu obaj ojcowie stracili wszelką nadzieję i żyli tylko wspomnieniami, głęboko przekonani, że nic już ich w życiu nie czeka i że dopiero śmierć połączy ich z tymi najdroższymi istotami, które były dla nich wszystkim na ziemi. + +Tymczasem spadła na nich niespodziewanie radość prawie nad siły. Ale łączyły się z nią niepewność i zdumienie. Obaj nie mogli żadną miarą pojąć, jakim sposobem wiadomość o dzieciach przyszła z tej strony Afryki, to jest z Mombassa. Pan Tarkowski przypuszczał, że może wykupiła je lub wykradła jaka karawana arabska, która ze wschodniego brzegu zapuściła się po kość słoniową w głąb kraju i dotarła aż do Nilu. Słowa depeszy: „Dzięki chłopcu'', tłumaczyli sobie tak, że Staś zawiadomił kapitana i doktora listownie, gdzie się oboje z Nel znajdują. Wszelako wielu rzeczy niepodobna było odgadnąć. Natomiast pan Tarkowski rozumiał zupełnie jasno, że wiadomość nie tylko jest pomyślna, ale i bardzo pomyślna, gdyż inaczej kapitan i doktor nie odważyliby się budzić w nich nadziei i przede wszystkim nie wzywaliby ich do Mombassa. + +Przygotowania do drogi trwały krótko i na drugi dzień po otrzymaniu depeszy obaj inżynierowie wraz z nauczycielką Nel znaleźli się na pokładzie wielkiego parowca „Peninsular and Orient Company”, który szedł do Indii, a po drodze wstępował do Adenu, Mombassa i Zanzibaru. W Adenie czekała ich druga depesza, brzmiąca: „Dzieci są z nami — zdrowe — chłopiec bohater.” Po przeczytaniu jej pan Rawlison odchodził prawie od zmysłów z radości i ściskając dłonie pana Tarkowskiego powtarzał. „Widzisz, to on ją ocalił! jemu zawdzięczam jej życie!” — a pan Tarkowski nie chcąc okazać zbytniej słabości odpowiedział tylko zaciskając zęby: „Tak! dzielnie mi się chłopak spisał!”— ale zostawszy sam w kabinie płakał ze szczęścia. + +Nadeszła nareszcie chwila, w której dzieci wpadły w objęcia ojców. Pan Rawlison chwycił na ręce swój odzyskany mały skarb, a pan Tarkowski długo trzymał swego bohaterskiego chłopca przy piersiach. Niedola ich minęła, jak mijają wichry i burze w pustyni. Życie wypełniło się na nowo pogodą i szczęściem, a tęsknota i poprzednia rozłąka powiększyła jeszcze radość. Dzieci dziwiły się tylko, że głowy tatusiów pobielały podczas rozłąki zupełnie. + +Wracali do Suezu wybornym statkiem francuskim należącym do kompanii „Messageries Maritimes”, pełnym podróżnych z wysp: Reunion, Mauritius, z Madagaskaru i Zanzibaru. Gdy rozeszła się wieść, że na pokładzie znajdują się dzieci, które uciekły z niewoli od derwiszów, Staś stał się przedmiotem powszechnej ciekawości i powszechnego uwielbienia. Ale szczęśliwa rodzina wolała zamykać się w wielkiej kabinie, którą im odstąpił kapitan, i spędzać tam chłodniejsze godziny na opowiadaniach. Brała w nich udział i Nel szczebiocąc jak ptaszek, a zarazem ku wielkiej wszystkich uciesze poczynając każde zdanie od „i”. Zasiadłszy więc na kolanach ojca i podnosząc ku niemu swe śliczne oczki mówiła w ten sposób: „I tatusiu! I nas porwali, i wieźli na wielbłądach — i Gebhr mnie uderzył — i Staś mnie bronił — i przyjechaliśmy do Chartumu — i tam ludzie marli z głodu — i Staś pracował, żeby dostać dla mnie daktyli — i byliśmy u Mahdiego — i Staś nie chciał zmienić religii — i Mahdi wysłał nas do Faszody — i potem Staś zabił lwa i wszystkich — i mieszkaliśmy w wielkim drzewie, które się nazywa „Kraków” — i King był z nami — i miałam febrę — i Staś mnie wyleczył — i zabił wobo — i zwyciężył Samburów — i był zawsze dla mnie dobry, tatusiu…” + +Tak samo opowiadała o Kalim, o Mei, o Kingu, o Sabie, o Górze Lindego, o latawcach i o ostatniej podróży aż do spotkania karawany kapitana i doktora. Pan Rawlison słuchając tego szczebiotania z trudnością hamował łzy — i tylko co chwila tulił do serca swą dziewczynkę, a pan Tarkowski nie posiadał się z dumy i szczęścia, albowiem nawet z tych dziecinnych opowiadań pokazywało się, że gdyby nie dzielność i energia chłopca, to mała byłaby zginęła nie raz, ale tysiąc razy, bez ratunku. + +Staś zdawał ze wszystkiego sprawę szczegółowiej i dokładniej. Stało się przy tym, że przy opowiadaniu o podróży z Faszody do wodospadu spadł mu z serca wielki ciężar, albowiem gdy mówiąc o tym, jak zastrzelił Gebhra i jego towarzyszów, zaciął się i jął niespokojnie spoglądać na ojca, pan Tarkowski zmarszczył brwi, pomyślał chwilę, a potem rzekł poważnie: + +— Słuchaj, Stasiu! Śmiercią nie wolno nikomu szafować, ale jeśli ktoś zagrozi twej ojczyźnie, życiu twej matki, siostry lub życiu kobiety, którą ci oddano w opiekę, to pal mu w łeb, ani pytaj, i nie czyń sobie z tego żadnych wyrzutów. + +Pan Rawlison zaraz po powrocie do Port-Saidu zabrał Nel do Anglii, gdzie osiadł na stałe. Stasia oddał ojciec do szkoły w Aleksandrii, gdyż tam mniej wiedziano o jego czynach i przygodach. Dzieci pisywały do siebie prawie codziennie, ale złożyło się tak, że nie widziały się lat dziesięć. Chłopiec po ukończeniu szkół w Egipcie wstąpił na politechnikę w Zurychu, po czym uzyskawszy dyplom pracował przy robotach tunelowych w Szwajcarii. + +I dopiero po latach dziesięciu, gdy pan Tarkowski podał się do dymisji, odwiedzili obaj przyjaciół w Anglii. Pan Rawlison zaprosił ich do swego domu położonego w pobliżu Hampton-Court na całe lato. Nel skończyła lat osiemnaście i wyrosła na cudną jak kwiat dziewczynę, a Staś przekonał się kosztem własnego spokoju, że mężczyzna, który skończył lat dwadzieścia cztery, może jednak myśleć jeszcze o damach. Myślał nawet o ślicznej Nelly tak nieustannie, że w końcu postanowił uciekać, gdzie go oczy poniosą. + +Ale wówczas pan Rawlison położył mu pewnego dnia obie dłonie na ramionach i patrząc mu wprost w oczy rzekł z anielską dobrocią: + +— Stasiu, powiedz sam, czy jest na świecie człowiek, któremu mógłbym oddać ten mój skarb i to moje kochanie z większą ufnością? + +Młodzi państwo Tarkowscy pozostali aż do śmierci pana Rawlisona w Anglii, a w rok później wyruszyli w długą podróż. Ponieważ przyrzekli sobie odwiedzić te miejsca, w których spędzili najmłodsze lata, a potem błąkali się niegdyś jako dzieci, podążyli więc przede wszystkim do Egiptu. Państwo Mahdiego i Abdullahiego dawno już runęło, a po jego upadku „nastąpiła”, jak mówił kapitan Glen, Anglia. Z Kairu zbudowano do Chartumu kolej. Oczyszczono sudy, czyli rozlewiska nilowe, tak że młoda para mogła dotrzeć wygodnym parowcem nie tylko do Faszody, ale aż do wielkiego jeziora Wiktoria-Nianza. Z miasta Florence, leżącego nad brzegiem tegoż jeziora, udali się koleją do Mombassa. Kapitan Glen i doktor Clary przenieśli się już byli do Natalu, ale żył w Mombassa pod troskliwą opieką miejscowych władz angielskich King. Olbrzym poznał natychmiast dawnych swych państwa i szczególniej Nel witał tak radosnym trąbieniem, że aż pobliskie drzewa mangrowiowe trzęsły się jak od wiatru. Poznał również starego Sabę, który przeżył niemal dwukrotnie zwykłe psie lata i choć trochę już niewidomy, towarzyszył Stasiowi i Nel wszędzie. + +Staś dowiedział się na miejscu, że Kali cieszy się dobrym zdrowiem, że włada, pod protektoratem angielskim, całą krainą na południe od Jeziora Rudolfa i że sprowadził misjonarzy, którzy szerzą wśród dzikich miejscowych szczepów chrześcijaństwo. + + + + + +Po tej ostatniej podróży młodzi państwo Tarkowscy powrócili do Europy i osiedli wraz z sędziwym ojcem Stasia na stałe w Polsce. + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/w-pustyni-i-w-puszczy. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Henryk Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1973 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Izabela Erdmann, Tomasz (1919-1989) Jodełka-Burzecki, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska. + +ISBN-978-83-288-2842-1 diff --git a/sources/zemsta.txt b/sources/zemsta.txt new file mode 100644 index 0000000..7863334 --- /dev/null +++ b/sources/zemsta.txt @@ -0,0 +1,6545 @@ +Aleksander Fredro + +Zemsta + +ISBN 978-83-288-2235-1 + + + + + + +Nie masz nic tak złego, żeby się na dobre nie przydało. Bywa z węża dryjakiew, złe często dobremu okazyją daje. + + +Andrzej Maksymilian Fredro + + + +OSOBY: + * Cześnik Raptusiewicz + * Klara — jego synowica + * Rejent Milczek + * Wacław — syn Rejenta + * Podstolina + * Papkin + * Dyndalski — marszałek Cześnika + * Śmigalski — dworzanin Cześnika + * Perełka — kuchmistrz Cześnika + * Mularze, hajduki, pachołki etc. + + + + +Scena na wsi. + + + + +AKT PIERWSZY + +/ Pokój w zamku Cześnika, drzwi na prawo, lewo i w środku, stoły, krzesła etc., gitara angielska na ścianie. / + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Cześnik, Dyndalski / + +/ Cześnik w białym żupanie, bez pasa i w szlafmycy siedzi przy stole po prawej od aktorów stronie, okulary na nosie, czyta papiery — za stołem, trochę w głębi, stoi Dyndalski, ręce w tył założone. / + + +CZEŚNIK + +/ jakby do siebie / + +Piękne dobra w każdym względzie — +Lasy — gleba wyśmienita — +Dobrą żoną pewnie będzie — +Co za czynsze! — To kobiéta!… +Trzy folwarki! + + +DYNDALSKI + + Miła wdowa. + + +CZEŚNIK + +Arcymiła, ani słowa. + +/ kładzie papiery / + +Cóż, polewki dziś nie dacie? + +/ Dyndalski wychodzi. / + +Długoż na czczo będę czekać? + +/ po krótkim milczeniu / + +Nie — nie trzeba rzeczy zwlekać — + +/ Dyndalski, spotkawszy we drzwiach hajduka niosącego na tacy wazkę, talerz, chleb itd., odbiera od niego i wraca, zawiązuje serwetę pod szyją Cześnikowi, potem podaje talerz z polewką, co wszystko nie tamuje rozmowy. / + +Qua opiekun i qua krewny, +Miałbym z Klarą sukces pewny; +Ale Klara młoda, płocha, +Chociaż dzisiaj i pokocha, +Któż za jutro mi zaręczy! + + +DYNDALSKI + +/ nabierając na talerz / + +Nikt rozumny, jaśnie panie, +Rzecz to śliska. + + +CZEŚNIK + +/ obracając się ku niemu / + + Tu sęk właśnie! +Na toż bym się, mocium panie, +Kawalerstwa dziś wyrzekał, + +/ uderzając w stół / + +By kto… niech go piorun trzaśnie! +Długo będzie na to czekał, + +/ po krótkim milczeniu, biorąc talerz / + +Ma dochody wprawdzie znaczne — +Podstolina ma znaczniejsze; +Z wdówką zatem działać zacznę. + +/ po krótkim milczeniu / + +Bawi z nami — w domu Klary, +Bo krewniaczka jej daleka, +Ale mnie się wszystko zdaje… + + +DYNDALSKI + +Ona czegoś więcej czeka. + + +CZEŚNIK + +/ parskając śmiechem / + +Ona czegoś… więcej… czeka… +A bodajże cię, Dyndalu, +Z tym konceptem! — Czegoś czeka! + +/ śmieje się / + +Tfy!… jakżem się uśmiał szczerze! +Czeka! — bardzo temu wierzę. + +/ jedząc i po krótkiej chwili / + +Jeszczeć młoda jest i ona, +Ależ wdowa — doświadczona — +Zna proporcją, mocium panie, +I nie każe fircykować, +Po kulikach balansować. + + +/ po krótkiej chwili / + +No — nie sekret, żem niemłody, +Alem także i niestary. +Co? + + +DYNDALSKI + +/ niekoniecznie przystając / + + Tać… + + +CZEŚNIK + +/ urażony / + + Możeś młodszy? + + +DYNDALSKI + + Miary +Z mego wieku… + + +CZEŚNIK + +/ kończąc rozmowę / + + Dam dowody. + +/ Chwila milczenia. / + + +DYNDALSKI + +/ skrobiąc się poza uszy / + +Tylko że to, jaśnie panie — + + +CZEŚNIK + +Hę? + + +DYNDALSKI + + W małżeńskim ciężko stanie: +Pan zaś, mówiąc między nami, +Masz pedogrę. + + +CZEŚNIK + +/ niekontent / + + Ej, czasami. + + +DYNDALSKI + +Kurcz żołądka. + + +CZEŚNIK + + Po przepiciu. + + +DYNDALSKI + +Rumatyzmy jakieś łupią. + + +CZEŚNIK + +/ zniecierpliwiony / + +Ot, co powiesz, wszystko głupio. — +Ten mankament nic nie znaczy: +Wszak i u niej co w ukryciu, +Bóg to tylko wiedzieć raczy; +I nikt pewnie się nie spyta, +Byle tylko w dalszym życiu +Między nami była kwita. + + + +SCENA DRUGA + +/ Cześnik, Dyndalski, Papkin / + +/ Papkin po francusku ubrany, przy szpadzie, krótkie spodnie, buty okrągłe do pół łydki; tupet i harcopf, kapelusz stosowany, pod pachą para pistoletów; zawsze prędko mówi. / + + +PAPKIN + +Bóg z waszmością, mój Cześniku. +Pędząc cwałem na rozkazy +Zamęczyłem szkap bez liku; +Wywróciłem się sto razy, +Tak że z nowej mej kolaski +Gdzieś po drodze tylko trzaski. + + +CZEŚNIK + +A ja za to ręczyć mogę, +Że mój Papkin tu piechotą +Przywędrował całą drogę; +A na podróż dane złoto +Gdzieś zostawił przy labecie. + + +PAPKIN + +/ pokazując pistolet / + +Patrz, Cześniku — poznasz przecie… + + +CZEŚNIK + +Cóż mam poznać? + + +PAPKIN + + Wystrzelony. +Wypalony! + + +DYNDALSKI + +/ na stronie, odchodząc / + + Gdzieś na wrony. + + +PAPKIN + +Gdzie, do kogo, milczeć muszę, +Lecz nie karty są przyczyną, +Żem się w drodze spóźnił nieco. +Ani ziewnął, na mą duszę! +Tak z mej ręki wszyscy giną! + + +CZEŚNIK + +/ poprawiając w mowie / + +Wszystkie. + + +PAPKIN + + Wszystkie? + + +CZEŚNIK + + Ćmy, komary. + + +PAPKIN + +Waszmość nigdy nie dasz wiary. + + +CZEŚNIK + +Bom niegłupi, mocium panie. + + +PAPKIN + +Ach! co widzę, tu śniadanie. + + +CZEŚNIK + +Ha, śniadanie. + + +PAPKIN + + Ach! Cześniku! +Już to sześć dni i sześć nocy +Nic nie miałem na języku. + + +CZEŚNIK + +Jedz i słuchaj! + + +PAPKIN + + Tak się stanie. + +/ siada po drugiej stronie stołu, jak do siebie / + +Strzelam gracko, rzecz to znana. + + +CZEŚNIK + +Rzecz to znana, iż w mej mocy +Kazać zamknąć waszmość pana +Za wiadome dawne sprawki. + + +PAPKIN + +/ zastraszony / + +Zamknąć! po co? + + +CZEŚNIK + + Dla zabawki. + + +PAPKIN + +Czyż nie znajdziesz lepszej sobie? + + +CZEŚNIK + +Cicho! ciszej! Ja to mówię, +By odświeżyć w twej pamięci, +Nim powierzę moje chęci, +Coś mnie winien, a ja tobie. + + +PAPKIN + +Ach, co każesz, wszystko zrobię. +Byłbym zaraz dopadł konia… +Bom jest jeździec doskonały: +Niechaj będzie wzięty z błonia, +Dzik to dziki, lew to śmiały — +W moim ręku jak owieczka, +Bom jest jeździec doskonały. + + +CZEŚNIK + +A bodajżeś!… + + +PAPKIN + + Tylko pozwól… +Kładłem nawet w strzemię nogę, +Kiedy nagle wielka sprzeczka +Przedsięwziętą spaźnia drogę; +A ta była w tym sposobie: + + +CZEŚNIK + +Słuchaj!… + + +PAPKIN + + Zaraz… Szedłem sobie; +Mina tęga, włos w pierścienie, +Głowa w górę — a wejrzenie! — +Niech truchleje płeć zdradziecka! + + +CZEŚNIK + +Słuchaj!… + + +PAPKIN + + Zaraz… Idę sobie; +A wtem jakaś księżna grecka; +Anioł! bóstwo! zerk z karety — +Giną za mną te kobiety! — +Zerk więc na mnie — zerk ja na nią, +Koniec końcem pokochała, +Zawołała et caetera… +Książę, tygrys, ludzi zbiera… + + +CZEŚNIK + +/ uderzając w stół, aż Papkin podskoczył w krześle / + +Ależ cicho! + + +PAPKIN + + Nadtoś żywy. + + +CZEŚNIK + +A bezbożny ty języku! +I tyrkotny, i kłamliwy. + + +PAPKIN + +Nadtoś żywy, mój Cześniku. +Gdybym także, równie tobie, +Namiętności nie brał w ryzy, + +/ uderzając w rękojeść szpady / + +Ostrze mojej Artemizy… + +/ uprzedzając uderzenie w stół Cześnika / + +Proszę mówić. + + +CZEŚNIK + +/ po krótkiej chwili / + + Ojciec Klary +Kupił ze wsią zamek stary… + + +PAPKIN + +Fiu! — mój ojciec miał ich dziesięć. + + +CZEŚNIK + +/ uderza w stół i mówi dalej / + +Tu mieszkamy, jakby sowy; +Lecz co gorsza, że połowy +Drugiej zamku — czart dziedzicem. + +/ Przestrach Papkina. / + +Czy inaczej? — Rejent Milczek — +Słodki, cichy, z kornym licem, +Ale z diabłem, z diabłem w duszy! + + +PAPKIN + +Jednak zgodnie, jak sąsiady… + + +CZEŚNIK + +Jeśli nie ja mymi psoty, +Nikt go stąd już nie wyruszy. +Nie ma dnia bez sprzeczki, zwady — +Lecz potrzebne i układy. +Pisać? — nie chcę do niecnoty. +Iść tam? — ślisko, mocium panie: +Mógłby otruć, zabić skrycie. +A mnie jeszcze miłe życie, +Więc dlategom wybrał ciebie: +Będziesz posłem tam w potrzebie. + + +PAPKIN + +Za ten honor ściskam nogi! +Wielki czynisz swemu słudze, +Ale nazbyt jestem srogi: +Zamiast zgody, wojnę wzbudzę, +Bo do rycerskiego dzieła +Matka w łonie mnie poczęła; +A z powicia ślub uniosłem, +Nigdy w życiu nie być posłem. + + +CZEŚNIK + +Czym ja zechcę, Papkin będzie, +Bo mnie Papkin słuchać musi. + + +PAPKIN + +Lecz porywczy w każdym względzie, +Jak sąsiada Papkin zdusi, +Jak mu kulą łeb przewierci, +Jak na bigos go posieka — +Któż natenczas sprawcą śmierci? +Kogóż za to kara czeka? + + +CZEŚNIK + +Biorę wszystko na sumienie. + + +PAPKIN + +Chciej rozważyć. + + +CZEŚNIK + + Już się stało. +Teraz inne dam zlecenie: +Mości Papkin — ja się żenię. + + +PAPKIN + +Ba! + + +CZEŚNIK + +/ przedrzeźniając / + + Cóż to: ba? + + +PAPKIN + + Tak się cieszę! +I w tę sprawę chętnie spieszę. +Powiedz, gdzie mam błysnąć chwałą; +Mamże zostać dziewosłębem? +Mamże zmusić zbyt zuchwałą? +Mamże skłonić zbyt nieśmiałą? +Mamże, jeśli cudzą żoną, +Jej tyrana przeszyć łono?… + + +CZEŚNIK + +Cóż, u diabła, za szaleństwo! + + +PAPKIN + +Znasz, Cześniku, moje męstwo. + + +CZEŚNIK + +Słuchaj: mówiąc między nami, +Bez mej chluby, twej urazy, +Więcej niż ty, mój Papkinie, +Mam rozumu tysiąc razy. + +/ Papkin chce przerwać, co Cześnik znakiem wstrzymuje. / + +Lecz rozprawiać z niewiastami, +Owe jakieś bałamutnie, +Afektowe świegotanie — +Niech mi zaraz łeb kto utnie, +Nie potrafię, mocium panie. +Ty więc musisz swą wymową… + + +PAPKIN + +Jest już twoją — daję słowo — +Chcesz, przysięgnę — masz już żonę, +Bo ja szczęście mam szalone: +Tylko spojrzę, każda moja, +A na każdą spojrzeć umiem. +Idę. + + +CZEŚNIK + + Dokąd? + + +PAPKIN + + Prawda, nie wiem. + + +CZEŚNIK + +Podstolina… + + +PAPKIN + + Już rozumiem. + + +CZEŚNIK + +/ zatrzymując go / + +Tu ją czekaj. + + +PAPKIN + + Ani słowa! +Za godzinę jest gotowa. + + +CZEŚNIK + +/ odchodząc / + +Ja potrafię ci odwdzięczyć. + + +PAPKIN + +Za Cześnika można ręczyć. + + + +SCENA TRZECIA + + +PAPKIN + +/ sam / + +Cześnik wulkan — aż niemiło. +Gdybym krótko go nie trzymał, +Nie wiem, co by z światem było. + +/ po krótkim myśleniu / + +Lecz nie będę ja tu drzymał +I w podziele tak się zwinę: +Jemu oddam Podstolinę, +Malowidło nieco stare; +Sobie wezmę śliczną Klarę. +Już od dawna mam nadzieję, +Że jej serce mnie się śmieje. +Już by para z nas dobrana +Zaludniała Papkinami, +Gdyby Cześnik, jakby ściana, +Nie stał zawsze między nami. + +/ po chwili / + +Znak dać muszę, że tu jestem; +Niechaj lubym śpiew szelestem +W lube, drogie uszko wpadnie — +Ach, jak anioł śpiewam ładnie! + +/ śpiewa przy angielskiej gitarze / + +«Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie szepce? +Pani matko dobrodziejko, kotek mleko chłepce; + Oj kot, pani matko, kot, kot, + Narobił mi w pokoiku łoskot. + + +Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie stuka? +Pani matko dobrodziejko, kotek myszki szuka; + Oj kot, pani matko, kot, kot, + Narobił mi w pokoiku łoskot. + + +Córuś moja, dziecię moje, czy ma ten kot nogi? +Pani matko dobrodziejko, i srebrne ostrogi; + Oj kot, pani matko, kot, kot, + Narobił mi w pokoiku łoskot». + + + +SCENA CZWARTA + +/ Papkin, Podstolina ze drzwi prawych. / + + +PODSTOLINA + +Wszak mówiłam — albo koty, +Albo Papkin nam się zjawił. + + +PAPKIN + +Żartobliwej pełna weny, +Podstolino! pół anioła! +Kolosalny wzorze cnoty +Pośród hemisfernej sceny, +Strojny w miłość, lubość, wdzięki! +Pozwól kornie ugiąć czoła +I na śniegu twojej ręki +Złożyć ustek wyciśnienie. + +/ całuje w rękę / + +Sługa, służka uniżony. + + +PODSTOLINA + +Cóż sprowadza w nasze strony? + + +PAPKIN + +Miłe wszystkim nam zdarzenie. + + +PODSTOLINA + +Tym zdarzeniem? + + +PAPKIN + + Twe zamęście. + + +PODSTOLINA + +Moje? + + +PAPKIN + + Właśnie miałem szczęście +Mieć u siebie na wieczerzy +Lorda Pembrok, kilku panów, +Cały tuzin szambelanów, +Dam niewiele, ale jakich! + + +PODSTOLINA + +Któż z kim swata?… + + +PAPKIN + + Szmer się szerzy: +Za mąż idzie piękna Hanna. +Ten zapewnia, ów nie wierzy, +Ale każdy z ócz mych czyta. +Wtem miledi, bóg-kobieta, +Lecz w zazdrości diablik mały, +Wciąż mnie szczypiąc pod serwetą, +Na pół z płaczem dwakroć pyta: +«Skąd masz styczność z Hanny losem?» +Ach, spokojną bądź w tej mierze — +Szepnę w uszko wdzięcznym głosem — +Przyjaciela Hanna bierze. + + +PODSTOLINA + +Ależ kogo? powiedz, kogo? + + +PAPKIN + +Wszyscy wybór chwalą zgodnie… +Bo nie chwalić jakże mogą! + + +PODSTOLINA + +/ na stronie / + +Ha, rozumiem… + + +PAPKIN + + Człowiek grzeczny +I majętny, i stateczny. + + +PODSTOLINA + +/ na stronie / + +Od Cześnika ma zlecenie +I zachodzi tak z daleka +Tam, gdzie go się dawno czeka. +Głupi mędrek. + + +PAPKIN + +/ na stronie / + + Tam do licha! +Ona zerka, ona wzdycha — +Czy nie myli się w osobie? +Może we mnie… dałżem sobie! +A to plaga, boska kara: +Do mnie młoda, do mnie stara. +Jeszcze zerka… czy szalona! +Tu żartować nie ma czego — +Zjadłbym śledzia z rąk patrona, +A mnie po co, na co tego! +To już dłużej trwać nie może. + +/ do Podstoliny / + +Pozwól pani: Cześnikowi +Gratulacje niechaj złożę. + + +PODSTOLINA + +Więc to jego mam być żoną? + + +PAPKIN + +Jakież czynisz zapytanie? +Bajkęż by to rozgłoszono? + + +PODSTOLINA + +Bajkę dotąd… + + +PAPKIN + + Lecz się stanie +Wkrótce prawdą — czy się mylę? + + +PODSTOLINA + +Ciekawości skądże tyle? + + +PAPKIN + +Gdyby Cześnik rozogniony, +Wskroś przejęty twymi wdzięki, +Drgnął miłością i rzucony +Do nóg twoich, błagał ręki? + + +PODSTOLINA + +Cieszyłby się z odpowiedzi. + +/ odchodzi w drzwi prawe / + + +PAPKIN + +/ sam / + +A że w każdej diablik siedzi, +Co pustoty rozpoczyna, +Jeno wspomnisz zapowiedzi! +Bo kto mądry, niech mi powié: +Po kaduka Podstolina +Daje rękę Cześnikowi? + + + +SCENA PIĄTA + +/ Papkin, Cześnik wychodzi ze drzwi lewych już ubrany. / + + +CZEŚNIK + +Cóż u czarta! ty spokojny, +Kiedy Rejent mnie napada +I otwartej żąda wojny? +Lecz godnego ma sąsiada! +Dalej żwawo! — niech, kto żyje, +Biegnie, pędzi, zgania, bije! + + +PAPKIN + +Cóż się stało? + + +CZEŚNIK + + Mur naprawia! +Mur graniczny, trzech murarzy! +On rozkazał! on się waży! +Mur graniczny! — Trzech na murze! +Trzech wybiję, a mur zburzę! +Zburzę, zniszczę, aż do ziemi. — + + +PAPKIN + +/ zmieszany, niechcący powtarza / + +Zburzę, zniszczę… + + +CZEŚNIK + + Dajesz słowo? +Zbierz więc ludzi — ruszaj z niemi! +I jeżeli nie namową, +To przemocą spędź z roboty — +Ty się trzęsiesz? + + +PAPKIN + + To z ochoty. +Ale czekaj — słuchaj wprzody +Mojej szczytnej, pięknej ody. + + +CZEŚNIK + +Co? + + +PAPKIN + + Tak, ody do pokoju — +A jeżeli żądza boju +Nie umilknie na głos Muzy… + + +CZEŚNIK + +/ grożąc / + +Zostań. — Ale!… + +/ odchodzi / + + +PAPKIN + +/ idzie za nim ze spuszczoną głową / + + Pewne guzy! + + + +SCENA SZÓSTA + +/ Odmiana sceny. Ogród, kawał muru całego, od lewej strony ku środkowi prosty, od środka w głąb sceny załamany i w połowie zburzony, przy tej części mularze pracują. Po lewej stronie zupełnie w głębi za częścią całego muru baszta albo róg mieszkania Rejenta, z oknem. Nieco na przodzie po prawej stronie podobny róg mieszkania Cześnika. Altana po lewej stronie na przodzie. Klara przechodzi scenę. Wacław, wszedłszy wyłomem, skrada się wzdłuż muru i pokazuje się powtórnie w altanie przy Klarze. / + +/ Klara, Wacław / + + +WACŁAW + +Bliskie nasze pomieszkania, +Bliższe serca — ach, a przecie +Tak daleko na tym świecie. + + +KLARA + +Jakież nowe dziś żądania +Chmurzą jasność twego czoła? +Nigdyż granic, nigdyż miary — +Nicże wstrzymać cię nie zdoła, +Nawet miłość twojej Klary? + + +WACŁAW + +Widzieć ciebie jedną chwilę, +Potem spędzić godzin tyle +Bez twych oczu, twego głosu — +I mam chwalić hojność losu? + + +KLARA + +Wspomnij, wspomnij, mój kochanku, +Jakie były twe wyrazy, +Gdy zaledwie parę razy +Zeszliśmy się na krużganku. +«Pozwól, droga, kochać siebie, +O nic więcej łzy nie proszą; +Z mą miłością stanę w niebie +Bogiem, będę żył rozkoszą!» + + +WACŁAW + +Co mówiłem, nie wiedziałem. + + +KLARA + +Kochaj — rzekłam — ja nie bronię; +Ale wkrótce, gdyś z zapałem +Cisnął w swoich moje dłonie: +«Kochasz ty mnie, droga Klaro?» — +Zawsześ mnie się, zawsze pytał, +Chocieś w oczach dobrze czytał. + + +WACŁAW + +Któż by nie chciał dać pół życia, +By mógł wyssać do upicia, +Wyssać duszą z ust twych słowa, +Które jeszcze uśmiech chowa! + + +KLARA + +Niech tak będzie — rzekłam w końcu: +Kocham — bom też i kochała. + +/ udając jego zapał / + +«Co za szczęście, rozkosz, radość! +Dzięki niebu, ziemi, słońcu!…» +Tym życzeniom czyniąc zadość, +Już natura zubożała +Więcej dla cię nic nie miała. + + +WACŁAW + +Prawda, wyznać się nie boję, +Dopełniła wtenczas miary; +Lecz gdy zwiększa miłość moję, +Czyż nie winna zwiększać dary? + + +KLARA + +Za dni parę rzekłeś luby: +«Ach, to okno, ach, ta krata +Będą źródłem mojej zguby. +Patrz, jak różdżka różdżkę splata, +Jak ku sobie kwiat się skłania, +Któż nam, Klaro, tego wzbrania?» + + +WACŁAW + +Miałżem w myśli mych zamęcie +Zimną kratę brać w objęcie? + + +KLARA + +Usłuchałam cię, Wacławie: +Dzień w dzień schodzim się w altanie, +Lecz i razem co dzień prawie +Nowe od cię mam żądanie — +Tobiem szczęście życia winna, +Ty nawzajem — chętnie wierzę; +Czemuż twoja miłość inna +Coraz nową postać bierze? +Kiedy rozkosz być przy tobie +Aż przepełnia serce moje, +Ty, niewdzięczny, w tejże dobie +Tłumisz tylko niepokoje. + + +WACŁAW + +Ach, obecność mnie zastrasza, +Bo tak dotąd czynim mało, +By zapewnić przyszłość całą — +A przyszłością miłość nasza. +Z twoim stryjem ojca mego +Ciągłe sprawy, sprzeczki, kłótnie +Nic nie wróżą nam dobrego; +Raczej mówią, iż okrutnie +Będziem kiedyś rozdzieleni, +Jeśli… + + +KLARA + + Dokończ — pokaż drogę; +Ty czy ja tu pomóc mogę? + + +WACŁAW + +Tylko twoja wola zmieni, +Co się zdaje nie do zmiany. + + +KLARA + +Mówże, słucham. + + +WACŁAW + + Żem kochany, +Że cię kocham nad te nieba, +Że przy sobie żyć pragniemy, +To oboje dobrze wiemy; +Nie oboje, czego trzeba, +Aby zniszczyć to ukrycie, +W którym pełza nasze życie, +I nie truchleć, czy dzień szczęścia +Nie poprzedza dnia żałoby. + + +KLARA + +Czegóż trzeba? mów! + + +WACŁAW + + Zamęścia. + + +KLARA + +O szalony, gdzież sposoby? + + +WACŁAW + +W twojej woli. + + +KLARA + + W woli stryja, +W woli ojca, powiedz raczej. + + +WACŁAW + +Co zawadza, to się mija, +Gdy nie może być inaczej. + + +KLARA + +A, rozumiem! — Nie, Wacławie, +Gdzie mnie zechcesz, znajdziesz wszędzie +Zawsze twoją — prócz w niesławie. + + +WACŁAW + +Ależ, Klaro, moją żoną… + + +KLARA + +Któż to, powiedz, wiedzieć będzie, +Czyś poślubił wykradzioną… +Co za hałas? — Słyszę kroki! +Coraz bliżej!… idź bez zwłoki! + + +WACŁAW + +Jedno słowo. + + +KLARA + + Już ci dane. + + +WACŁAW + +Jak nie zmienisz, żyć przestanę. + + +KLARA + +/ z czułością, jakby poprawiając / + +Przestaniemy — jeśli zechcesz. + + +WACŁAW + +Pomyśl tylko, Klaro droga… + + +KLARA + +/ wytrącając go prawie / + +Ale idźże, idź, dla Boga! + +/ przechodzi scenę / + + + +SCENA SIÓDMA + +/ Papkin, Śmigalski, kilku służących z kijami, później Rejent i Cześnik w oknach. / + + +PAPKIN + +Panie majster, proszę waści +Przyzwoicie, grzecznie, ładnie, +Nie murować tu z napaści, +Bo mu na grzbiet co upadnie. + +/ po krótkim milczeniu / + +Wy zaś drudzy, dobrzy ludzie, +Którzy młotki, piony, kielnie +W niepotrzebnym dzisiaj trudzie +Używacie arcydzielnie, +Idźcie wszyscy precz, do czarta! + +/ po krótkim milczeniu / + +Będzie, widzę, rzecz uparta! +Ta hołota, jakby głucha, +Mego słowa ani słucha. — +No, Śmigalski! Nie trać czasu — +Ściągnij za kark! weź narzędzie! +Grzecznie, ładnie, bez hałasu, +Niech wszystkiemu koniec będzie. +Nic się nie bój — ja za tobą. + +/ Śmigalski posuwa się ze służącymi ku mularzom, Papkin cofa się za róg domu. / + + +ŚMIGALSKI + +Precz! precz! + + +REJENT + +/ w oknie / + + Stójcie! co to znaczy? + + +ŚMIGALSKI + +Cześnik, pan mój, kazać raczy, +Aby muru nie kończono. + + +CZEŚNIK + +/ w oknie / + +Tak jest, każę, bo mam prawo. +Dalej naprzód, dalej żwawo! + +/ Śmigalski posuwa się naprzód, Papkin, który był wyszedł, znowu się cofa za róg domu. / + + +REJENT + +Jakie prawo? + + +CZEŚNIK + + Jak kupiono +Mur graniczny, tak zostanie. + + +REJENT + +Ależ luby, miły panie, +To szaleństwo z waszej strony — +I mur będzie naprawiony. + + +CZEŚNIK + +Wprzódy trupem go zaścielę. + + +REJENT + +/ do mularzy / + +Kończcie śmiało, przyjaciele, +Gardźcie ze mną próżnym krzykiem. + + +CZEŚNIK + +Chcesz więc bójki? + + +REJENT + + Mój Cześniku, +Mój sąsiedzie, luby, miły, +Przestań też być rozbójnikiem. + + +CZEŚNIK + +Co! jak! — Żwawo! bij, co siły! + +/ Śmigalski ze swoimi ludźmi wstępuje na mur, mularze cofają się tak, że bójka zostaje zakryta częścią muru całego. / + + +REJENT + +Panie majster — ja w obronie. +Nic się nie bój — niechaj bije, +Kiedy go tam swędzą dłonie. +Dobrze! dobrze! — po czuprynie — +Ot-tak — lepiej! — co się wlezie! — +Nic się nie bój! — niechaj bije, +Niechaj bije! świat nie zginie! +Ja Cześnika za to skryję, +Gdzie nie widać ziemi, nieba! + + +CZEŚNIK + +/ wołając za siebie / + +Hej! Serwacy! daj gwintówkę, +Niechaj strącę tę makówkę — +Prędko! + +/ Rejent zamyka okno. / + + +CZEŚNIK + + Ha, ha! fugas chrustas. +No, Śmigalski! dosyć będzie, +Daj półzłotka albo złoty +Baserunku dla hołoty, +Ale zabierz im narzędzie. +Dosyć, dosyć na dziś będzie. + +/ zamyka okno / + +/ Po odejściu wszystkich Papkin obejrzawszy się, że już nie ma nikogo, mówi ku murowi. / + + +PAPKIN + +/ sam / + +Ha! hultaje, precz mi z drogi, +Bo na miazgę was rozgniotę — +Nie zostanie jednej nogi — +A mam diablą dziś ochotę! +Wielu was tam? chodź tu który! +Nie wylezie żaden z dziury? +O wy łotry! o wy tchórze! +Jutro cały zamek zburzę. + + + +SCENA ÓSMA + +/ Papkin, Wacław / + + +WACŁAW + +/ stanąwszy tuż za nim / + +Jutro? + +/ Papkin zdejmuje kapelusz. / + + Mamże wracać w progi, +Które pewnie z przyszłą dobą +Zrówna z ziemią wyrok srogi? — +Wolę jeńcem iść za tobą! + + +PAPKIN + +/ wkładając kapelusz na bakier / + +Pardon mówisz? + + +WACŁAW + + Pardon, panie. + + +PAPKIN + +Znasz me męstwo? + + +WACŁAW + + Jak zły szeląg. + + +PAPKIN + +Boisz mnie się! + + +WACŁAW + + Niesłychanie! + + +PAPKIN + +Pójdziesz za mną? + + +WACŁAW + + Pójdę, panie. + + +PAPKIN + +Któż ty jesteś? + + +WACŁAW + + Jestem, panie. + + +PAPKIN + +Lecz czym jesteś? + + +WACŁAW + + Czym ja jestem? +Jestem… jestem… + + +PAPKIN + +/ chwytając za broń / + + Cóż to znaczy! + + +WACŁAW + +…Komisarzem mego pana. + + +PAPKIN + +Co? Rejenta? + + +WACŁAW + + Nie inaczéj. + + +PAPKIN + +Czy to, proszę, rzecz słychana! +Ledwie szlachcic na wioszczynę +Z pękiem długów się wydrapie — +Już mieć musi komisarza. +Dziw się potem, gdy się zdarza, +Że wołają: «Sto tysięcy! +Kto da więcéj!» A jak krzykną po raz trzeci, +Jakby z procy szlachcic leci +I do swego komisarza +Idzie w służbę za szafarza. +Ale chodźmy. + +/ na stronie / + + Cześnikowi +Wielką radość jeńcem sprawię, +I zapewne do mnie powié, +Gdy mu zdobycz mą przedstawię: +«Niechaj Klara twą zostanie». +Chodź, mój jeńcze. + + +WACŁAW + + Idę, panie. + + + + +AKT DRUGI + +/ Pokój jak na początku aktu pierwszego. Cześnik siedzi przy stoliku. / + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Cześnik, Papkin wchodzi, za nim Wacław, który zostaje przy drzwiach. / + + +PAPKIN + +/ rzucając się w krzesło / + +A bierz licho takie znoje! +Ledwie idę, ledwie stoję — +Ależ bo to było żwawo! +Diablem gromił w lewo, w prawo — +Ledwie żyję. — Każ dać wina, +A starego. — Wyschła ślina — +Pot strugami ciecze z czoła — +Któż me dzieła pojąć zdoła! + + +CZEŚNIK + +Ja, bom widział. + + +PAPKIN + + Ha! widziałeś? — +Gracko? — + + +CZEŚNIK + + Gracko — z tyłu stałeś. + + +PAPKIN + +Z tyłu, z przodu, nic nie znaczy, +Dobry rycerz wszędzie straszny. + + +CZEŚNIK + +Ta bezczelność… + + +PAPKIN + + Nie inaczéj, +Bezczelności trzeba było, +Aby walczyć z taką siłą. + + +CZEŚNIK + +Waszeć kłamiesz, mocium panie… + + +PAPKIN + +Tylko słuchaj, słuchać warto: +Chciałem zdobyć rusztowanie, +Lecz skoczyłem tak zażarto, +Żem się znalazł z drugiej strony, +Przyciśnięty, otoczony +Mularzami, pachołkami, +Hajdukami, pajukami, +A — kroć kroci! Jak się zwinę! +Jak dwóch chwycę za czuprynę! +Dalej żwawo młynka z niemi — +Jak cepami wkoło młócę. +Ile razy się obrócę, +Po dziesięciu ich na ziemi. +Tak mi rosła wciąż mogiła, +A gdy z murem równa była, +Otworzyłem obie dłonie +I stanąłem na tej stronie. +Lecz co jeszcze… + + +CZEŚNIK + + Tfy! do czarta!… + + +PAPKIN + +Podziwienia rzecz jest warta, +Że uniosłem z sobą jeńca — +Teraz, panie, czekam wieńca. + + +CZEŚNIK + +/ spostrzegłszy Wacława / + +Cóż to znaczy? + + +PAPKIN + +/ ocierając czoło / + + Komisarza +Pana Milczka w jasyr wziąłem. + + +CZEŚNIK + +A to po co? — jakim czołem? + + +PAPKIN + +Ja zabieram, co się zdarza. + + +CZEŚNIK + +/ do Wacława / + +Waszeć z Bogiem ruszaj sobie +I uwiadom swego pana, +Że jak w jakim bądź sposobie +Mnie zaczepka będzie dana, +To mu taką fimfę zrobię, +Iż, nim rzuci wkoło okiem, +Wytnie kozła pod obłokiem. — +Waść się wynoś szybkim krokiem. + + +PAPKIN + +Poświęć się tu czyjej sprawie! +Walcz jak Achil, radź jak Kato, +Pozazdroszczą twojej sławie +I sto czartów dadzą za to. + + +WACŁAW + +/ do Cześnika / + +Przebacz, panie, słów niewiele, +Które wyrzec się ośmielę: +Jesteś gniewny na sąsiada, +Że ci czasem na zawadzie… + + +CZEŚNIK + +Czasem? — Zawsze! + + +WACŁAW + + On powiada… + + +CZEŚNIK + +Niech nie słyszę o tym gadzie. + + +WACŁAW + +Czy nie byłoby sposobu, +Ustąpiwszy ze stron obu, +Zapomniawszy przeszłe szkody, +Do sąsiedzkiej wrócić zgody? + + +CZEŚNIK + +Ja z nim w zgodzie? — Mocium panie, +Wprzódy słońce w miejscu stanie! +Wprzódy w morzu wyschnie woda, +Nim tu u nas będzie zgoda! + + +WACŁAW + +Dzisiaj umysł niespokojny +Za porywczo sąd wyrzeka… + + +CZEŚNIK + +Od powietrza, ognia, wojny, +I do tego od człowieka, +Co się wszystkim nisko kłania, +Niech nas zawsze Bóg obrania. + + +WACŁAW + +Lepiej nisko niż nic wcale. + + +CZEŚNIK + +Brednia! + + +WACŁAW + + Ale… + + +CZEŚNIK + + Nie ma ale! + + +WACŁAW + +Nie broń, panie, mieć nadziei… + + +CZEŚNIK + +Bronię, do kroć sto tysięcy! +I niech o nim nie wiem więcej, +Ni o jego + +/ ironicznie zmierzając do Wacława / + + kaznodziei, +Bo się obom, mocium panie, +Jakem szlachcic, co dostanie. + +/ Odchodzi w drzwi środkowe / + + + +SCENA DRUGA + +/ Papkin, Wacław / + + +PAPKIN + +Diabeł pali w tym Cześniku. + + +WACŁAW + +Chcieć ich zbliżyć czasu szkoda. + + +PAPKIN + +Mało zysku, dużo krzyku. + + +WACŁAW + +Tych dwóch ludzi — ogień, woda. + + +PAPKIN + +Cóż, paniczu, będzie z nami? + + +WACŁAW + +Ha, zostanę tu w niewoli. + + +PAPKIN + +Brałem jeńców tysiącami, +Co zawiśli od mej woli; +Bom lat dziesięć toczył boje, +Gdzie się lały krwawe zdroje, +Tak, że wkoło na mil cztery +Jak czerwone było morze. — +Tam zyskałem i ordery, +I tytuły, i honory; +Ale tego być nie może. +Zbyt to szczytne dla nas wzory; +Dziś utarczka jest igraszką, +A twa wolność będzie fraszką. + + +WACŁAW + +Ja w niewoli tu zostanę. + + +PAPKIN + +Prawo wstrzymać jest mi dane, +Alem zawsze był wspaniały, +Przyjmę zatem okup mały. + + +WACŁAW + +Ja w niewoli zostać muszę. + + +PAPKIN + +Znaj więc wielką moją duszę: +Jesteś wolny — idź do diaska. +A za wolność dasz, co łaska. + + +WACŁAW + +Ja zostanę tu w niewoli. + + +PAPKIN + +Ale Cześnik nie pozwoli. + + +WACŁAW + +Kto mnie ujął, niech mnie trzyma. + + +PAPKIN + +Ale, bratku, sensu nié ma; +Nie daj grosza, a idź sobie. + + +WACŁAW + +I pół kroku stąd nie zrobię. + + +PAPKIN + +Idź, bom gotów użyć broni. + + +WACŁAW + +/ zawsze z flegmą / + +A ja tylko własnej dłoni. + + +PAPKIN + +/ na stronie / + +Cóż za człowiek, u kaduka! +Samochcący guza szuka +I mnie jeszcze go nagoni. + +/ do Wacława / + +Bój się Boga — idź do czarta. + + +WACŁAW + +Nie, nie pójdę — tu zostanę. + + +PAPKIN + +A to jakaś ćma uparta! + + +WACŁAW + +/ pokazując na sakiewkę / + +Ale patrz no, bratku, co to? + + +PAPKIN + +Brzęknij tylko. + + +WACŁAW + + Złoto? + + +PAPKIN + + Złoto. + + +WACŁAW + +Będzie twoim. + + +PAPKIN + + Niech pan siada. + + +WACŁAW + +Ale darmo nikt nie daje. + + +PAPKIN + +Wielka prawda! — Cóż wypada, +Abym zrobił? Gdyż zostaję +W położeniu arcyciasnym: +Za procentem moim własnym +Trzeba jeździć jak w konkury, +A w kieszeni, panie bracie, +Albo pustki, albo dziury. + + +WACŁAW + +Kocham Klarę. + + +PAPKIN + +/ na stronie / + + Otóż macie! + + +WACŁAW + +I chcę zostać tu przy Klarze. + + +PAPKIN + +To źle. + + +WACŁAW + +/ chowając sakiewkę / + + Czy źle? + + +PAPKIN + +/ zatrzymując mu rękę / + + Niekoniecznie, +Ale Cześnik w tym zamiarze +Będzie pewnie działać sprzecznie. + + +WACŁAW + +Niechaj nie wie. + + +PAPKIN + + Jak się dowie? + + +WACŁAW + +Niech mnie przyjmie. + + +PAPKIN + + Trudno będzie. + + +WACŁAW + +/ brzęcząc złotem / + +Tu początek, koniec w głowie. + + +PAPKIN + +A jak Cześnik na mnie wsiędzie? + + +WACŁAW + +Nic nie znaczy. + + +PAPKIN + + Ba! jak komu. + +/ wzruszając głową / + +I dla Klary — komisarza. + + +WACŁAW + +Jestem Wacław. + + +PAPKIN + + Syn Rejenta! +O dla Boga! I w tym domu! +Waszmość obu nas naraża, +Oba idziem na praszczęta. + +/ Wacław brzęknął sakiewką. / + +Brzęczy pięknie… + + +WACŁAW + + Miej za dane, +Jeśli w służbie tu zostanę. + + +PAPKIN + +Ha! spróbuję… + +/ chce wziąć sakiewkę / + + +WACŁAW + +/ odsuwając / + + Później nieco — +Lecz pamiętaj, że z mej wieży +Szybko kulki na dół lecą — +Fiut z wiatrówki — Papkin leży… +Gdyby zdradzić chęć go jęła. + + +PAPKIN + +W skrytym toku tego dzieła +Tak postąpię, jak należy, +Nie zważając na przymówkę. +Ale, Waciu, jak mnie kochasz, +Dzisiaj jeszcze spal wiatrówkę. + + +WACŁAW + +Nie trać czasu. + + +PAPKIN + + Idę, idę. + +/ na stronie / + +Diabeł nadał tryumf taki! +Coraz głębiej włażę w biédę. +W moim jeńcu mam rywala — +Przykro z bliska — gorzej z dala — +Tamten zamknie, ten zastrzeli — +A bodaj cię diabli wzięli! + +/ wracając ode drzwi / + +A sakiewka? + + +WACŁAW + + Zostać może. + + +PAPKIN + +W samej rzeczy? + + +WACŁAW + + Nie inaczéj. + +/ Papkin wychodzi środkowymi drzwiami. / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Wacław, Klara / + + +KLARA + +Co wyrabiasz, o mój Boże! +Trzeba by mi być w rozpaczy, +Żebym tylko czasu miała. + + +WACŁAW + +Co się stało? co się dzieje? + + +KLARA + +Jeszcze mi się w oczy śmieje! +Ja wiem wszystko, bom słuchała — +Chcesz tu zostać. + + +WACŁAW + + Cóż w tym złego? + + +KLARA + +Miej rozsądek. + + +WACŁAW + + Cóż mi z niego? +Kiedy już jest dowiedzione, +Że rozsądku zwykłą drogą +Niezawodnie połączone +Losy nasze być nie mogą. +Po cóż w dawnej trwać kolei? +Dalej żwawo manowcami, +Gdzie zadnieje brzask nadziei, +Gdzie mniej ciemno jest przed nami! +Nie rzucajmy na bok okiem, +Bo przepaści pewnie wkoło, +Ale w niebo wzniósłszy czoło, +Śmiałym naprzód idźmy krokiem. +A jeżeli stałość będzie +Towarzyszyć w naszym pędzie, +Mimo sporu, przeszkód wielu +Dojdziem przecie kiedyś celu. + + +KLARA + +Dobrze mówisz, idźmy śmiało! +Prostą drogą zyszczym mało, +Przekonałeś, przyjacielu; +Lepiej mówisz niż dziś rano, +Gdyś ucieczkę z sobą radził. +Ale nużby cię poznano? +Nużby Papkin ufność zdradził? + + +WACŁAW + +Nie patrz w przepaść, moja droga, +Tu do serca nachyl skronie: +Prędko zniknie każda trwoga, +Gdy w miłości wzrok utonie. + + +KLARA + +Zostań zatem w imię Boże, +Masz ode mnie pozwolenie. + + +WACŁAW + +Twoje, Klaro, nie pomoże, +Lubo z życiem równie cenię. + + +KLARA + +I do stryja trafim może, +A to wolą Podstoliny. +Bo wiedz, iż w tej właśnie chwili +Miłość sobie oświadczyli — +Ona skromna, raczka spiekła, +Ale rączkę mu przyrzekła. +Ująć ci ją łatwo będzie, +Pochlebiając w każdym względzie. +Chwal bez miary rozum, cnoty, +Piękność, kształtność jej osoby, +A czym zechcesz, w naszym domu +Tej zostaniesz jeszcze doby. + + +WACŁAW + +Z komisarza na pisarza! +Zły coś pozór stąd wynika! +Ależ znowu, wszak się zważa +Honor służby u Cześnika. + + +KLARA + +Biegnę, powiem Podstolinie, +Że ktoś z prośbą tu ją czeka. + +/ podając mu rękę / + +Miej nadzieję — złe przeminie — +Chwila szczęścia niedaleka. + +/ odchodzi w drzwi prawe / + + + +SCENA CZWARTA + + +WACŁAW + +Przed godziną z trwogi mdleje, +Za godzinę — wzorem męstwa. +To nie widzi podobieństwa, +To ma więcej niż nadzieję. — +O płci piękna, luba, droga! +Twoja radość, twoje żale +To jeziora lekkie fale: +Jedna drugą ciągle ściga, +Ta się schyla, ta się dźwiga, +Ale zawsze w blasku słońca, +Zawsze czysta i bez końca! — +A my dumni władcy świata, +Mimo siebie pochwyceni, +Za tym cieniem, co ulata, +Całe życie, z chwili w chwilę, +Przepędzamy jak motyle. + + + +SCENA PIĄTA + +/ Wacław, Podstolina z drzwi prawych. / + + +PODSTOLINA + +Gdzież suplikant? — O cóż prosi? + + +WACŁAW + +/ z niskim ukłonem / + +Tu jest natręt. + + +PODSTOLINA + + Ty młodzianie? + + +WACŁAW + +/ jeszcze nachylony / + +Zbyt się winnym może stanie, +Iż tak śmiało wzrok podnosi… +Ha! + + +PODSTOLINA + + Co widzę! + + +WACŁAW + +/ po krótkim milczeniu / + + Anna! + + +PODSTOLINA + + Wacław! + + +WACŁAW + +/ z pomieszaniem / + +Nie wiem wprawdzie… + + +PODSTOLINA + + To spotkanie!… + + +WACŁAW + +Ty więc jesteś Podstoliną? + + +PODSTOLINA + +Nie wiedziałżeś? + + +WACŁAW + +/ jak wprzódy / + + Przed godziną… + +/ na stronie / + +Co tu mówić! — z jakiej roli? — + + +PODSTOLINA + +Nie wiedziałżeś, że podstoli +Czepiersiński, mąż mój trzeci, +Niech nad duszą Bóg mu świeci, +Zaślubiwszy mnie na wiosnę, +Już w jesieni leżał w grobie? + + +WACŁAW + +Tak, tak, przypominam sobie. + + +PODSTOLINA + +Oddał ducha na mym łonie. + + +WACŁAW + +/ roztargniony / + +Oddał? — tak, tak, oddał pewnie. + + +PODSTOLINA + +Zapłakałam zrazu rzewnie: +Nie mieć męża mocno boli; +Lecz i smutek w czasie tonie. + + +WACŁAW + +/ roztargniony / + +Więc utonął pan Podstoli… + + +PODSTOLINA + +Któż powiada? + + +WACŁAW + + Nie powiada? +Dobrze. — Zatem odejść muszę. + + +PODSTOLINA + +/ zatrzymując go / + +Co on myśli? co on gada? +Ty szalejesz, na mą duszę! + + +WACŁAW + +To być może. + + +PODSTOLINA + +/ czule / + + Ja cię zwiążę, +Ja cię zamknę, drogi książę. + + +WACŁAW + +Ach, nie powtórz tego słowa! +Patrz, jak wstydem cały płonę +Za studenckie przewinienia. +Ni tytułu, ni imienia +Wacław dalej nie zachowa. +Bo te były — + + +PODSTOLINA + + Cóż? + + +WACŁAW + + Zmyślone. + + +PODSTOLINA + +Wszystko? + + +WACŁAW + + Wszystko, co do joty. + + +PODSTOLINA + +I nie księciem? + + +WACŁAW + + Ani trochę. + + +PODSTOLINA + +Cóż za powód? + + +WACŁAW + + Myśli płoche, +Szał młodości — chęć pustoty — +Jednym słowem, coś bez celu +Jak to każde głupstwo prawie. + + +PODSTOLINA + +Ależ miłość twa, Wacławie? + + +WACŁAW + +/ na stronie / + +Siedźże teraz w wilczym dole! + + +PODSTOLINA + +Ten rumieniec na twym czole +Jak tłumaczyć? — Ja czekałam, +W całej Litwie cię szukałam, +Lecz o księciu Radosławie +Nikt nie wiedział, nie mógł wiedzieć. + + +WACŁAW + +Byłem… młody… + + +PODSTOLINA + +/ powtarzając ironicznie / + + «Byłem młody?» +Ale biegły w swojej sztuce. + + +WACŁAW + +Tego nie wiem. + + +PODSTOLINA + + Są dowody. + + +WACŁAW + +A to jakie? + + +PODSTOLINA + + Twoja zdrada. + + +WACŁAW + +Żem się zmienił, być to może; +Trudnoż kochać nieustannie! +Lecz gdy karcić mnie wypada, +Cóż przystoi zmiennej Annie? — +Nie szukałaś zbyt daleko, +Nie czekałaś czas zbyt długi — +Podstolemu spadło wieko, +Już ci Cześnik na usługi, +I niech dzisiaj Cześnik ziewnie, +Jutro krajczy będzie pewnie. +Ja wyrzutów ci nie robię, +Owszem, owszem, szczęść ci Boże, +Lecz co czynić wolno tobie, +Niechże każdy czynić może. +Gdym więc zmieniał czucia moje, +Szedłem tylko w twoje ślady; +I zdradzaliśmy oboje, +Lub też wcale nie ma zdrady. + + +PODSTOLINA + +Jestem wdową, mój Wacławie. + + +WACŁAW + +Ja żonaty jestem prawie. + + +PODSTOLINA + +Któż ty jesteś, ty zbyt znany? + + +WACŁAW + +Wacław Milczek. + + +PODSTOLINA + + Syn Rejenta?! +Tu, w tym domu… + + +WACŁAW + +/ kończąc / + + Zabłąkany. + + +PODSTOLINA + +Jestem trwogą wskróś przejęta — +W oczach ciemno — serce bije — +Jak cię Cześnik tu odkryje!… +Jak rywala pozna w tobie!… + + +WACŁAW + +Ach, nie znajdzie go już we mnie. + + +PODSTOLINA + +Nie zapieraj się daremnie: +Wszak błagałeś Podstolinę, +By do ciebie wyjść raczyła. +Czegóż żądasz? + + +WACŁAW + + Niechaj zginę, +Jeśli sam wiem. — Bywaj zdrowa! + + +PODSTOLINA + +/ zatrzymując go / + +Zawsze jeszcze dawna głowa! +Stój, nie odchodź! + + +WACŁAW + +/ na stronie / + + Ach, Papkinie, +Wziąłeś, wziąłeś mnie w niewolę! + + +PODSTOLINA + +Tyś kochany był jedynie; +Nad sto książąt ciebie wolę! — +Do mych komnat chodź w ukrycie, +Tam bezpieczny będziesz, luby, +Bo cię broni moje życie, +Bo z obrony szuka chluby. + + + +SCENA SZÓSTA + +/ Podstolina, Wacław, Klara z drzwi prawych. / + + +WACŁAW + +/ ujrzawszy Klarę, boleśnie / + +Ach! + + +KLARA + +/ wesoło / + + I cóż? + + +PODSTOLINA + + To jest… + + +WACŁAW + + Nic nié ma… + + +KLARA + +/ do Podstoliny / + +Czegóż żąda? + + +PODSTOLINA + +/ na stronie / + + Co powiedzieć? + + +KLARA + +/ na stronie / + +Dobrze idzie — już z nim trzyma. + +/ głośno / + +Nie powinnam może wiedzieć? + + +WACŁAW + +O, dlaczego! + + +PODSTOLINA + + Wielkiej wagi +Jest interes jegomości, +Działać trudno bez rozwagi. +Zatem, proszę, nie mów słowa, +Że o jego wiesz bytności — +Później całą rzecz wyłuszczę. + + +WACŁAW + +/ cicho do Podstoliny / + +Ja odejdę. + + +PODSTOLINA + +/ podobnież / + + Ja nie puszczę. + +/ głośno / + +Proszę z sobą waszmość pana! +Jego sprawa zawikłana, +Muszę przejrzeć dokumenta. + +/ do Klary, całując ją w czoło / + +A Klarunia niech pamięta +Nie powiadać nic nikomu. + + +KLARA + +Nikt się w tym nie dowie domu. + + +PODSTOLINA + +Bo nad miarę nam zaszkodzi; +Później powiem, o co chodzi. + +/ odchodzi kiwnąwszy na Wacława, który ze spuszczoną głową odchodzi za nią w drzwi prawe / + + +KLARA + +/ sama / + +Śmieszniejszego cóż być może, +Jak gdy zwodzić chce zwiedziony! +Ach, jak Wacław w swej pokorze +Zdał się wzywać jej obrony! +Ledwiem, ledwie śmiech wstrzymała, +Ale hola, hola, panno! +Do tryumfu nie masz prawa; +Choć początek dobry miała, +Nie wygrana przeto sprawa. + + + +SCENA SIÓDMA + +/ Klara, Papkin / + + +PAPKIN + +Jak w dezertej Arabiji +Złotosiejny wzrok Febowy +Niesie skwarem śmierć liliji, +Aż nakłoni białej głowy; +A zebrana na błękicie +Płodorodna kropla rosy +Wraca zwiędłej nowe życie +I unosi pod niebiosy — +Równo-władna, równo-czynna +Prezencyja twoja miła, +Starościanko miodopłynna, + +/ z ukłonem / + +Dla twojego sługi była. +Jużem bliski był zwiędnienia, +Gdy twe oko wszystko zmienia. +Oby kiedyś dały bogi, +Abym niosąc odwet drogi, +Nim czas raźniej machnie kosą, +Był twym żarem, był twą rosą. + +/ ukłon głęboki / + + +KLARA + +/ ironicznie całą tę scenę, oddając niski ukłon / + +Równie z rytmu jak z oręża +Tak sławnego dostać męża +Jest zaszczytem białogłowy; +Ale każdy dziś młodzieniec +Miłosnymi, czczymi słowy +Zwykł przeplatać ślubny wieniec, +Trudno zawsze dawać wiarę. + + +PAPKIN + +Czyż nie wierzyć, wielkie nieba! +Że się kocha piękną Klarę? +Czyliż na to przysiąg trzeba? + + +KLARA + +Że się kocha — nie potrzeba; +A że zawsze równie będzie +I przysięga nic nie znaczy. + + +PAPKIN + +Ach, na serca mego grzędzie +Niech twe ziarnko bujać raczy: +A zadatek ten twój mały +Puści korzeń wiecznotrwały. + + +KLARA + +W dawnych czasach rycerz prawy, +Lubo zdobion wieńcem sławy, +Lubo staczał krwawe boje, +Nim oświadczył miłość swoję — +Ku czci drogiej swej kochanki +W turniejowe wjeżdżał szranki, +Tam na kopią dzielnie gonił, +Po dziesięciu zsadzał z koni, +I dopiero gdy się skłonił +Wziąć nagrodę z lubej dłoni, +Błagał, aby sercu miła +Kochać mu się pozwoliła — +By mu wolno pod jej barwą +Kruszyć kopie, miecze ścierać, +Dla niej tylko żyć, umierać! + + +PAPKIN + +Z tego stroju i z tej broni +Marsowego znać piastuna, +Co w rycerskiej zbiegł pogoni +Od bieguna do bieguna. +Oby moja Artemiza, +Światu groźne to żelazo, +Krwią jak gąbka napęczniałe, +Przemówiło choć tą razą +Wam na wiarę, mnie na chwałę — + +/ z coraz większym zapałem / + +Gdzie na skale gród kamienny, +Gdzie działami mur brzemienny, +Gdzie bagnetów ostre wały, +Gdzie sklepienie z dzid i szabli — +Tam był Papkin — lew zuchwały! +Strzelec boski! — rębacz diabli! +Jęk, szczęk, krzyk, ryk, śmierć dokoła — +Tu bezbronny pardon woła, +Tu dziewica ręce łamie, +Matka płacze, dziecię kwili, +Ale spada moje ramię: +Ci, co żywi, już nie żyli. + +/ Klara parska śmiechem. / + +Przebacz zapał zgrozo-krwawy +Rycerskiego uniesienia, +Ale widzisz: dość mam sławy, +Brak mi tylko pozwolenia, +Bym w fortunnych stanął rzędzie, +Których celem Klara będzie. + + +KLARA + +Więc zezwalam. + + +PAPKIN + +/ klękając / + + Przyjmij śluby… + + +KLARA + +Hola! teraz lata próby, +W nich dowody posłuszeństwa, +Wytrwałości i śmiałości. + + +PAPKIN + +O królowo wszechpiękności! +Ornamencie człowieczeństwa! +Powiedz: «W ogień skocz, Papkinie» — +A twój Papkin w ogniu zginie. + +/ wstaje / + + +KLARA + +Nie tak srogie me żądanie: +Klejnot rycerskiego stanu +Pastwą ognia nie zostanie. +Lecz powtarzam waszmość panu: +Posłuszeństwa, wytrwałości +I śmiałości żądam próby. + + +PAPKIN + +W każdej znajdę powód chluby. + + +KLARA + +Posłuszeństwa chcąc dać miarę +Milczeć trzeba sześć miesięcy. + + +PAPKIN + +Nic nie gadać? + + +KLARA + + Tak — nic więcéj. +Wytrwałości zaś dam wiarę, +Gdy o chlebie i o wodzie… + + +PAPKIN + +Tylko, przebóg, niezbyt długo. + + +KLARA + +Rok i dni sześć. + + +PAPKIN + +/ boleśnie / + + Jestem w grobie… + +/ z ukłonem / + +Ale zawsze twoim sługą. + + +KLARA + +Zaś śmiałości — w tym sposobie +Da mi dowód, kto dać zechce: +W oddalonej stąd krainie +Jadowity potwór słynie, +Najmężniejszym trwogą bywa, +Krokodylem się nazywa. +Niech go schwyci i przystawi, +Moje oko nim zabawi; +Bom ciekawa jest nad miarę +Widzieć żywą tę poczwarę. +To jest wolą niewzruszoną — +A kto spełni, co ja każę, +Ten powiedzie przed ołtarze, +Tego tylko będę żoną. + +/ ukłoniwszy się, odchodzi w drzwi prawe / + + + +SCENA ÓSMA + + +PAPKIN + +/ po długim milczeniu / + +Krrrokodyla! + +/ ironicznie / + + Tylko tyle! +Co za koncept, u kaduka! +Pannom w głowie krokodyle, +Bo dziś każda zgrozy szuka. +To dziś modne, wdzięczne, ładne, +Co zabójcze, co szkaradne! — +Dawniej młoda panieneczka +Mile rzekła kochankowi: +«Daj mi, luby, kanareczka» — +A dziś każda swemu powié: +«Jeśli nie chcesz mojej zguby, +Krrokodyla daj mi, luby!» + +/ po krótkim milczeniu / + +Post, milczenie — wszystko fraszka, +Straży przy mnie nie postawi. — +Ale potwór nie igraszka, +Czart, nie Papkin go przystawi. + +/ idzie ku drzwiom prawym i spotyka się z wybiegającym Wacławem / + +Ha! + + +WACŁAW + + Co? + + +PAPKIN + + Nic. + + +WACŁAW + +/ rzucając mu sakiewkę / + + Masz — milcz, bo wiesz! + + +PAPKIN + +/ chwytając sakiewkę / + + Wiem. + +/ Wacław odchodzi. Po krótkim milczeniu. / + +Wiem? — Nic nie wiem! — Czy zostaje, +Czy odchodzi, za co daje, +Nie wiem wcale. — Wiem, że złoto, +Wiem, że dając zrobił ładnie, +Ale nie wiem, od Cześnika +Czy mi na kark co nie spadnie. — +Wiem, jak zdradzę zalotnika, +Że z wiatrówki dmuchnąć gotów, +Ale nie wiem, nie wiem wcale, +Czy na końcu z tych obrotów +Od Cześnika łeb ocalę. — +Wiem i nie wiem — sprawa diabla: +Tutaj kulka, a tu szabla — +Jednak dobrze rzekł pan Benet: + +/ podrzucając sakiewkę / + +Beatus, qui tenet. + + + +SCENA DZIEWIĄTA + +/ Papkin, Cześnik z drzwi środkowych. / + + +CZEŚNIK + +Winszuj, waszmość, mi sukcesu! +Dzisiaj moje zrękowiny: +Już finalnie, bez regresu +Słowom dostał Podstoliny. + + +PAPKIN + +Ja wiem, jak to przyszło drogo: +Wszak ci moją to robotą. + + +CZEŚNIK + +O! waściną! — Patrzcie no go! +Mnie się waszeć pytaj o to. + +/ oglądnąwszy się / + +Tak mi się tam w dobrą chwilę +Nawinęła snadnie, mile, +Dała zezek, umizg taki, +Żem posunął w koperczaki. — +Ona daléj w ceregiele — +Ni siak, ni tak, tędy, siędy, +A ja sobie coraz bliżej, +Śród chychotek, śród gawędy +Bliżej… bliżej… cmok! nareszcie — + +/ dobrodusznie / + +A! zrobiłem wstyd niewieście; +Jak alkiermes wskróś spłonęła — +Mnie konfuzja ogarnęła — +Tak że wziąwszy za pas nogi, +Chciałem drapnąć za trzy progi. — +Wtedy ona, mocium panie, +Zawołała: «Stój, Macieju — +Niech się twoja wola stanie, +Ja przyjmuję ją w pokorze — +Masz ten pierścień — szczęść nam Boże!» + + +PAPKIN + +Daj go kaci! wielka sztuka! + + +CZEŚNIK + +/ w złości / + +Z rewerencją, u kaduka, +Bo… + +/ wskazuje drzwi / + + +PAPKIN + + A zawsześ w gniewie skory. +Jakie by to były spory, +Gdybym nie miał krwi zimniejszej — +Ale mówmy o ważniejszej +Teraz rzeczy. + + +CZEŚNIK + + Ja tak radzę. + + +PAPKIN + +Ów młodzieniec od Rejenta, +Co mnie długo popamięta, +Bardzo prosi, czy nie może +Przy waszmości zostać dworze. +Zdatny, zwinny, wierny będzie, +Lecz co z tego? + +/ tajemnie / + + Mówią wszędzie, +Że za kołnierz nie wyleje. + + +CZEŚNIK + +Nie wyleje czy wyleje — +Miejsca u mnie nie zagrzeje: +Bo nie będę z ziemi zbierał, +Co Milczkowi z nosa spadnie… +Chyba gdyby się opierał, +Chciał zatrzymać samowładnie, +Wtedy przyjmę na przekorę. +Będziesz mógł to poznać snadnie, +Bo imprezę inną biorę: +Za dzisiejszą mą swawolę +I że w murze gdzieś tam dziura, +Gotów pieniać mnie szlachciura — +Więc krzyżową skończyć wolę, +Pójdziesz wyzwać, mocium panie; +Circa quartam i niech mi stanie +U trzech kopców w Czarnym Lesie, + +/ do siebie / + +Jak mu utnę jedno ucho, +A czej z drugim się wyniesie! + + +PAPKIN + +Lepiej pisać. + + +CZEŚNIK + + A, broń Boże! +Tam objaśnień, tam namowy, +Tam potrzeba tęgiej głowy. + + +PAPKIN + +Muszę przyznać się waszmości: +Od ostatniej mej słabości +Tak zgłupiałem! + + +CZEŚNIK + + To być może. + + +PAPKIN + +Zatem… + + +CZEŚNIK + + Wykręt nie pomoże. + + +PAPKIN + +Miejże, człeku, Boga w duszy, +Nie wysyłaj nieboraka; +Nim mu w lesie utniesz uszy, +Mnie tam spotka hańba jaka — +Wszakżeś mówił dzisiaj rano: +«Miłe mi jest jeszcze życie, +Gotów otruć, zabić skrycie». + + +CZEŚNIK + +Skrycie — nie, na boskim świecie! + + +PAPKIN + +/ niekontent / + +Ej tam, co tam! + + +CZEŚNIK + + Tać ci przecie +Mnie pod nosem łba nie utnie. + + +PAPKIN + +Diabeł nie śpi. + + +CZEŚNIK + + Bałamutnie! + + +PAPKIN + +/ pokazując powieszenie / + +A nużby mnie… + + +CZEŚNIK + +/ grożąc / + + Niech spróbuje! +Taką bym mu kurtę skroił! + + +PAPKIN + +Diabliż mi tam po tej kurcie, +Jak zadyndam gdzie na furcie. + + +CZEŚNIK + +/ głaszcząc go / + +Wiesz co, Papciu — spraw się ładnie, +A w kieszonkę grubo wpadnie. + +/ całuje go w czoło i odchodzi w drzwi lewe, Papkin, ze skrzywioną twarzą i kiwając głową, w drzwi środkowe / + + + + +AKT TRZECI + +/ Pokój Rejenta. / + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Rejent siedzi przy stoliku i pisze. Dwóch mularzy przy drzwiach stoi. / + +/ Rejent, MULARZE / + + +REJENT + +Mój majstruniu, mówcie śmiało, +Opiszemy sprawę całą; +Na te ciężkie nasze czasy +Boskim darem takie basy. +Każdy kułak spieniężymy: +Że was bito, wszyscy wiémy. + + +MULARZ + +Niekoniecznie. + + +REJENT + + Bili przecie, +Mój majstruniu. + + +MULARZ + + Niewyraźnie. + + +REJENT + +Czegóż jeszcze wam nie stało? +Bo machano dosyć raźnie. + + +MULARZ + +Ot, szturknięto tam coś mało. + + +DRUGI MULARZ + +Któż tam za to skarżyć zechce! + + +REJENT + +Lecz kto szturka, ten nie łechce? + + +MULARZ + +Ha! Zapewne. + + +REJENT + + A więc bije? + + +MULARZ + +Oczywiście. + + +REJENT + + Komu kije +Porachują kości w grzbiecie, +Ten jest bity — wszak to wiecie? +A kto bity, ten jest zbity? +Co? + + +MULARZ + + Ha! dobrze pan powiada, +Ten jest zbity. + + +REJENT + + Więc was zbili, +To rzecz jasna, moi mili. + + +MULARZ + +Ta, już jakoś tak wypada. + + +REJENT + +/ napisawszy / + +Skaleczyli? + + +MULARZ + + A, broń Boże! + + +REJENT + +Nie, serdeńko? + + +MULARZ + + Ach, nie. + + +REJENT + + Przecie +Znak, drapnięcie? + + +MULARZ + +/ pomówiwszy z drugim / + + Znajdziem może. + + +REJENT + +A drapnięcie, pewnie wiecie, +Mała ranka, nic innego. + + +MULARZ + +Tać, tak niby. + + +REJENT + + Mała, wielka, +Jednym słowem, rana wszelka +Skąd pochodzi? + + +MULARZ + + Niby… z tego… + + +REJENT + +Z skaleczenia. + + +MULARZ + + Nie inaczej. + + +REJENT + +Mieć więc ranę tyle znaczy, +Co mieć ciało skaleczone: +Że zaś raną jest drapnięcie, +Więc zapewnić możem święcie, +Że jesteście skaleczeni, +Przez to chleba pozbawieni. + + +MULARZ + +O! to znowu… + + +REJENT + + Pozbawiony +Jesteś, bratku, i z przyczyny, +Że ci nie dam okruszyny — + +/ pisze / + +Zatem, zatem skaleczeni, +Przez to chleba pozbawieni, +Z matką — żoną — czworgiem dzieci. + + +MULARZ + +Nie mam dzieci. + + +DRUGI MULARZ + + Nie mam żony. + + +REJENT + +Co? nie macie? — nic nie szkodzi — +Mieć możecie — tacy młodzi. + + +MULARZ + +Ha! + + +DRUGI MULARZ + + Tać prawda. + + +REJENT + +/ napisawszy / + + Akt skończony. +Teraz jeszcze zaświadczycie, +Że nastawał na me życie. +Stary Cześnik, jęty szałem, +Strzelał do mnie. + + +MULARZ + + Nie widziałem. + + +REJENT + +Wołał strzelby. + + +DRUGI MULARZ + + Nie słyszałem. + + +MULARZ + +Wołał wprawdzie: «Daj gwintówki!» — +Lecz chciał strzelać do makówki. + + +REJENT + +Do makówki… do makówki… +No, no, dosyć tego będzie — +Świadków na to znajdę wszędzie — +Nie brak świadków na tym świecie, +Teraz chodźcie — bliżej! bliżej! — +Znakiem krzyża podpiszecie. — +Michał Kafar trochę niżej — +Tak, tak — Maciej Miętus — pięknie! — +Za ten krzyżyk będą grosze, +A Cześniczek z żółci pęknie. + + +MULARZ + +Najpokorniej teraz proszę, +Coś z dawnego nam przypadnie. + + +REJENT + +Cześnik wszystko będzie płacił. + + +MULARZ + +Jakoś, panie, to nieładnie… + + +REJENT + +Byleś wasze nic nie stracił. + + +MULARZ + +Tum pracował… + + +REJENT + +/ popychając ich ku drzwiom / + + Idźże z Bogiem, +Bo się poznasz z moim progiem. + + +MULARZ + +Tu zapłata, każdy powie… + + +REJENT + +/ popychając ku drzwiom / + +Idź, serdeńko, bo cię trzepnę. + + +MULARZ + +/ we drzwiach / + +Ależ przecie… + + +REJENT + +/ zamykając drzwi / + + Bądźcie zdrowi! +Dobrzy ludzie, bądźcie zdrowi! + +/ wracając / + +Czapkę przedam, pas zastawię, +A Cześnika stąd wykurzę; +Będzie potem o tej sprawie +Na wołowej pisał skórze. +Lecz tajemne moje wieści, +Jeśli wszystkie z prawdą zgodne, +Tym, czym teraz serce pieści, +Najboleśniej go ubodnę. + + + +SCENA DRUGA + +/ Rejent, Wacław / + + +REJENT + +W czas przychodzisz, drogi synu, +Pomówimy słówek parę. — + +/ siada i daje znak synowi, aby usiadł / + +Z niejednego twego czynu +Niezachwianą wziąłem wiarę, +Iż wstępując w moje ślady, +Pobożności kroczysz drogą; +Że złe myśli, podłe rady +Nigdy zwieść cię z niej nie mogą. +Rade temu serce moje, +Quandoquidem już przy grobie, +Żyję tylko jeszcze w tobie. + +/ ociera łzy / + +Sekatury — gorzkie znoje, +W nieustannej alternacie +Składam kornie ciebie gwoli +Przy Najwyższym Majestacie; +Bo ja tylko, moje dziecię, +Do fortunnej twojej doli +Aspiruję jeszcze w świecie. + + +WACŁAW + +Łaski ojca dobrodzieja, +Acz nieczęsty, dowód drogi. + + +REJENT + +W tobie jedna ma nadzieja, +Lecz zazdroszczą mi jej wrogi; +Syna z ojcem chcą rozdzielić, +Chcą się smutkiem mym weselić. +Złego ducha pną mamidła, +Twej młodości stawią sidła. + + +WACŁAW + +Nie rozumiem. + + +REJENT + + Nie rozumiesz? +Starościanka… + + +WACŁAW + + Cna dziewica, +Tę ubóstwiać… + + +REJENT + + Skrycie umiesz… + + +WACŁAW + +Jeśli była tajemnica, +To dlatego, żem chciał wprzody +Do sąsiedzkiej skłonić zgody. + + +REJENT + +Mnie z Cześnikiem? — O mój Boże! +Któż jej więcej pragnąć może +Niż ja, człowiek bogobojny. + + +WACŁAW + +Zezwól zatem, abym z Klarą… + + +REJENT + +Być nie może żadną miarą; +Cześnik burda, ja spokojny. + + +WACŁAW + +Lecz cóż Klara temu winna, +Że czasami stryj szalony? + + +REJENT + +Czy tam winna, czy niewinna, +Innej waści trzeba żony; +I, serdeńko, będzie inna. + + +WACŁAW + +Ach, mój ojcze, wyrok srogi… + + +REJENT + +Nieodmienny, synku drogi. + + +WACŁAW + +Moja dola, rzekłeś przecie, +Jednym celem na tym świecie. + + +REJENT + +Bóg to widzi i ocenia. + + +WACŁAW + +Ja ją kocham. + + +REJENT + +/ z uśmiechem / + + To się zdaje. + + +WACŁAW + +Nie przeżyję rozłączenia. + + +REJENT + +Ja się tego nie przestraszę. + + +WACŁAW + +I przysięgam. + + +REJENT + +/ surowo / + + Zamilcz wasze! + +/ ze słodyczą / + +Co los spuści, przyjąć trzeba: +Niech się dzieje wola nieba. — +Lecz, serdeńko, gdyś tak stały, +Gdzież dawniejsze twe zapały? +Milczysz — jakże? + +/ ironicznie / + + Nie do wiary, +Jak o wszystkim wie ten stary! + + +WACŁAW + +Młodość… może… + + +REJENT + + Podstolina +Była quondam ta jedyna! +Ta wybrana! Ta kochana! +Teraz bawi u Cześnika. + + +WACŁAW + +/ z pośpiechem / + +Zaręczona Cześnikowi. + + +REJENT + +Póty temu nie uwierzę, +Póki sama nie odpowié. + + +WACŁAW + +Nie odpowié? Podstolina? + + +REJENT + +Zapytałem ją w tej mierze; +A jeżeli Bóg dozwoli, +Przyjmie rękę mego syna. + + +WACŁAW + +Lecz nie przyjmie syn jej ręki. + + +REJENT + +Syn posłuszny, Bogu dzięki. — +Intercyzę przyłączyłem, +Gdzie dokładnie wyraziłem: +Która zerwać zechce strona, +Ta zapłaci sto tysięcy. + + +WACŁAW + +Moje szczęście warte więcéj. + + +REJENT + +Szczęściem będzie taka żona. + + +WACŁAW + +Wprzód mogiła mnie przykryje… +Lecz i Cześnik jeszcze żyje, +On nas spali w pierwszym pędzie. + + +REJENT + +/ z flegmą, jak zawsze / + +Ha! — to Cześnik wisieć będzie. +Niech się dzieje wola nieba, +Z nią się zawsze zgadzać trzeba. + + +WACŁAW + +Ojcze! + + +REJENT + + Synu! + + +WACŁAW + + Ostre noże +Topisz w sercu syna twego. + + +REJENT + +Nie ma złego bez dobrego. + + +WACŁAW + +Zmień twój rozkaz. + + +REJENT + + Być nie może. + + +WACŁAW + +/ rzucając mu się do nóg / + +Ach, litości! + + +REJENT + + Tę zyskałeś! +Patrz, ja płaczę. + + +WACŁAW + +/ wstając / + + Mieć nadzieję? + + +REJENT + +Nie, serdeńko, być nie może. + + +WACŁAW + +Ja z rozpaczy oszaleję. + + +REJENT + +Patrz, ja płaczę… ani słowa! — +Cnota, synu, jest budowa, +Jest to ziarno, które sieje… + +/ Wacław odchodzi. Po krótkim milczeniu. / + +Jeszcze diable młoda głowa. + + + +SCENA TRZECIA + + +REJENT + +Co skłoniło Podstolinę, +Wdówkę tantną, wdówkę gładką, +Za takową iść gadzinę, +To dotychczas jest zagadką; +Ale wątpić nie wypada, +Iż zamienić będzie rada. + +/ prostując się / + +Acz i starość bywa żwawa, +Wżdy wiek młody ma swe prawa. +Ale Cześnik, gdy postrzeże, +Iż na dudka wystrychnięty, +Może… może… strach mnie bierze, +Apopleksją będzie tknięty… +Niech się dzieje wola nieba, +Z nią się zawsze zgadzać trzeba. + + + +SCENA CZWARTA + +/ Rejent, Papkin / + + +PAPKIN + +/ wsuwając się trwożliwie / + +Wolnoż wstąpić? + + +REJENT + + Bardzo proszę. + + +PAPKIN + +/ z najniższym ukłonem i nieśmiało / + +Pana w domu i Rejenta +Widzieć w godnej tej osobie +Chluba wielka, niepojęta +Spada na mnie w tejże dobie, +Jak niemylnie pewnie wnoszę? + + +REJENT + +/ pokornie / + +Tak jest — sługa uniżony. +Wolnoż mi się w odwet spytać, +Kogom zyskał honor witać? + + +PAPKIN + +/ na stronie / + +Hm! pokorna coś szlachciurka, +Z każdym słowem daje nurka — +Niepotrzebne miałem względy. + +/ śmielej / + +Jestem Papkin. + +/ Rejent wskazuje z ukłonem krzesło na środku stojące. Papkin przypatruje się z uwagą Rejentowi, który jak zawsze z założonymi na piersiach rękoma, nieporuszenie w miejscu stoi. Papkin mówi dalej na stronie. / + + Jak uważam, +Skończę wszystko bez pomocy. + +/ głośno, wyciągając się na krześle / + +Jestem Papkin — lew północy, +Rotmistrz sławny i kawaler — + +/ okazując gestem wstęgi orderowe / + +Tak, siak, tedy i owędy. +Mądry w radzie, dzielny w boju, +Dusza wojny, wróg pokoju. +Znają Szwedy, muzułmany, +Sasy, Włochy i Hiszpany +Artemizy ostrze sławne +I nim władać ramię wprawne. +Jednym słowem, krótko mówiąc, +Kula ziemska zna Papkina — +Teraz, bratku, daj mi wina. + + +REJENT + +/ po krótkim wahaniu, na stronie / + +Nemo sapiens, nisi patiens. + +/ Dostaje butelkę spod stolika kilimkiem nakrytego, patrzy w nią do światła, nalewa lampeczkę i podaje Papkinowi, który mówi, co następuje. / + + +PAPKIN + +/ na stronie / + +O! Brat szlachcic tchórzem podszyt! — +Po zleceniu od Cześnika +Może sobie udrę łyka. + +/ nakrywa głowę — pije / + +Cienkusz! + +/ pije / + + deresz! + +/ pije / + + +REJENT + +/ na stronie / + + Nadto śmiało. + + +PAPKIN + +Istna lura, panie bracie, +Cóż, lepszego tu nie macie? + + +REJENT + +Wybacz, waszmość, lecz nie stało. + + +PAPKIN + +Otóż to jest szlachta nasza! + +/ ze wzgardą / + +Siedzi na wsi — sieje, wieje — +Zrzędzi, nudzi, gdera, łaje. +A dać wina — to nie staje. + +/ idzie do stolika, nalewa sobie. Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma / + +Albo jeśli przyjdzie flasza, +Samą maścią już przestrasza; +Potem prosi: «Jeśli łaska» — +Nie proś, nie nudź, hreczkosieju, +A lepszego daj, u diaska! + + +REJENT + +Ależ mości dobrodzieju… + + +PAPKIN + +/ pijąc / + +Mętne, kwaśne nad pojęcie — +Istna lura, mój Rejencie! + + +REJENT + +/ na stronie / + +Cierpliwości wiele trzeba; +Niech się dzieje wola nieba. + + +PAPKIN + +Zwiedź piwnice wszystkie moje, +Gdzie z pół świata masz napoje, +Gdzie sto beczek stoi rzędem! +Jeśli znajdziesz co takiego, +Dam ci, bratku, konia z rzędem. + + +REJENT + +/ z ukłonem / + +Pozwól spytać, panie drogi, +Gdyż nie znana mi przyczyna, +Co w nikczemne moje progi +Marsowego wiedzie syna? + + +PAPKIN + +/ rozpierając się na krześle przy stoliku / + +Co? Chcesz wiedzieć? + + +REJENT + + Proszę o to. + + +PAPKIN + +Więc staję tu, wiedz, niecnoto, +Z strony jaśnie wielmożnego +Cześnika Raptusiewicza, +Co go ranka dzisiejszego +Twych służalców sprośna dzicza, +Godna jednak pryncypała, +W jego zamku napaść śmiała. + + +REJENT + +Mówże, waszmość, trochę ciszéj, +Jego sługa dobrze słyszy. + + +PAPKIN + +Mówię zawsze podług woli. + + +REJENT + +Ależ bo mnie głowa boli. + + +PAPKIN + +/ jeszcze głośniej / + +Że tam komu w uszach strzyka +Albo że tam czyj łeb chory, +Przez to nigdy w pieśń słowika +Nie odmienią głos stentory. + + +REJENT + +/ słodko / + +Ależ bo ja mam i ludzi. +Każę oknem cię wyrzucić. + +/ Papkin w miarę słów Rejenta wstaje z wolna, zdejmując kapelusz. / + +A tam dobry kawał z góry. + + +PAPKIN + +O, nie trzeba. + + +REJENT + + Jest tam który! +Hola! + + +PAPKIN + + Niech się pan nie trudzi. + + +REJENT + +Pan jak piórko stąd wyjedzie. + +/ do służących / + +Czekać w czterech tam za drzwiami! + + +PAPKIN + +Ale na cóż to, sąsiedzie, +Tej parady między nami? + + +REJENT + +Teraz słucham waszmość pana. + +/ sadzając go prawie gwałtem / + +Bardzo proszę — bardzo proszę — + +/ siada blisko i naprzeciwko / + +Jakaż czynność jest mu dana? + +/ nie spuszcza z oka Papkina / + + +PAPKIN + +Jesteś trochę nadto żywy: +Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem, +Że tak bardzo masz słuch tkliwy — +Przestrzeż, proszę, gdy przypadkiem — +Jakieś słówko głośniej powiem. + + +REJENT + +Czy się prędko rzeczy dowiem? + + +PAPKIN + +/ bardzo cicho / + +Zaraz — Cześnik bardzo prosi… + + +REJENT + +Hę! + + +PAPKIN + + Czy głośniej? + +/ na znak potakujący Rejenta mówi dalej / + + Cześnik prosi… +To jest… raczej Cześnik wnosi, +Że, by skończyć w jednej chwili +Kontrowersją, co… zrobili… + +/ nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej / + +Dobrze mówię… co zrobili… +Kontrowersją… jak rzecz znana… +Że tak… to jest… że… sprzy… sprzyja… + +/ odwracając się, na stronie / + +A to jakiś wzrok szatana, +Cały język w trąbkę zwija. + + +REJENT + +Ja nie jestem pojąć w stanie, +Waszmość prawisz zbyt zawiło. + + +PAPKIN + +/ wstając / + +Bo to… bo te… wybacz, panie, +Wino trochę mocne było. +A nie jestem zbyt wymowny… + +/ ciszej / + +Czy tych czterech jeszcze stoi? + + +REJENT + +Jednym słowem — mój szanowny, +Dobry sąsiad czego żąda? + + +PAPKIN + +Lecz się poseł trochę — + + +REJENT + +/ kończąc / + + …Boi. +Bądź, serdeńko, bez obawy. + + +PAPKIN + +Więc Cześnika prośba niesie, +Abyś waszmość circa quartam +U trzech kopców w Czarnym Lesie +Stanął z szablą do rozprawy. + + +REJENT + +/ ironicznie / + +Stary Cześnik jeszcze żwawy! + + +PAPKIN + +/ ośmielając się / + +Ba! To wszyscy wiedzą przecie, +Że niemylne jego ciosy — +Wszakże w całym już powiecie +Pokarbował szlachcie nosy, +Tylko jeszcze… + + +REJENT + + Ciszej, proszę. + + +PAPKIN + +/ oglądając się na drzwi / + +Prawda, ciszej. — Cicho zatem +Jego grzeczną prośbę wnoszę +I dołączam moją własną +O odpowiedź krótką, jasną. + + +REJENT + +Tę listownie mu udzielę, +Ale jakże się to zgadza: +Wszak ci jutro ma wesele. + + +PAPKIN + +/ śmielej / + +Tamto temu nie przeszkadza: +Rano pierścień — w pół dnia szabla — +Wieczór kielich — w nocy… + + +REJENT + +/ słodko / + + Cicho. + + +PAPKIN + +Prawda, cicho. + +/ na stronie / + + Sprawa diabla, +Ani mrumru. — Czy mnie licho +Tu przyniosło w takie szpony! + + +REJENT + +/ ironicznie / + +Wielkiż afekt przyszłej żony? + + +PAPKIN + +Fiu! fiu! fiu! — Taż z miłości +Trzykroć na dzień wpada w mdłości — +Cześnik, także rozogniony, +Jak gromnica ku niej pała — +Będzie para doskonała. +A że wierna w każdej sprawie, +Ręce, nogi w zakład stawię. + + + +SCENA PIĄTA + +/ Rejent, Papkin, Podstolina / + + +PODSTOLINA + +Otóż jestem na wezwanie +W twoim domu, mój Rejencie, +Co dowodem niech się stanie, +Żem zmieniła przedsięwzięcie. +Nie straciłam na namyśle +Niepotrzebnym czasu wiele — +Bo ja rzadko kiedy myślę, +Alem za to chyża w dziele — +I nie mówiąc Cześnikowi: +Mój staruszku, bądźcie zdrowi, +Milsze od was są sąsiady — +Podpisuję twe układy +I w minucie tutaj staję. — + +/ oddając papier złożony / + +Waszmość panu jeden daję, +Drugi odpis u mnie będzie. +Gdy więc pewność w każdym względzie +I wzajemnie dane słowa, +Witam ciebie jak synowa. + + +REJENT + +Wielki splendor na mnie spływa, +Moja pani miłościwa, +I fortuna w złotej nawie +Żagiel dla mnie swój rozpięła, +Gdyś chętliwie i łaskawie +W twoje skarbne serce wzięła +Najkorniejsze prośby moje. +Tak jest, pani miłościwa, +Wielki splendor na mnie spływa; +A na szczepu mego trzaski +Jeszcze większy spłynąć może, +Bo chcesz z arcywielkiej łaski +Mego syna dzielić łoże. +Niechże mi tu wolno będzie +Na tej lichej, własnej grzędzie, +Polecając waszmość pani +Trwałej przychylności zdroje +I powolne służby moje, +Do maluczkich upaść nóżek, +Jako sługa i podnóżek. + +/ całuje ją w rękę / + + +PAPKIN + +/ na stronie / + +Co ja słyszę! Co, u kata! +Zdmuchnął żonę Cześnikowi +I z nią syna swego swata! +Wszak ci Cześnik, gdy się dowie, +Jak szczupaka go rozpłata. + + +PODSTOLINA + +Nie myśl jednak, mój Rejencie, +Że to z gustu do odmiany +Wzięłam inne przedsięwzięcie; +Syn twój, Wacław, był mi znany, +Bardzo znany — jednym słowem, +Na cóż mam się kryć w tej mierze: +Był kochany — kochał szczerze. + + +PAPKIN + +/ klaskając w palce / + +Tędy droga! + + +PODSTOLINA + + Cóż to znaczy? +Papkin tu? + + +PAPKIN + + Tak, Papkin czeka, +Aż go Anna zoczyć raczy. + + +PODSTOLINA + +/ do Rejenta / + +Waszmość cierpisz tego człeka? + +/ do Papkina / + +Precz mi z oczu! + + +PAPKIN + +/ z pośpiechem / + + Idę. + + +REJENT + + Czekaj, +Wasze! + + +PAPKIN + + Czekam. + + +REJENT + + Odpis przecie. + + +PODSTOLINA + +On to zdradną swą wymową +Mnie, zbyt słabej, mnie, kobiecie, +Opłakane wyrwał słowo. + + +PAPKIN + +Ja? + + +PODSTOLINA + + I gdyby nie ta zmiana, +Szłabym biedna w moc tyrana. + + +PAPKIN + +/ do siebie / + +Dzień feralny! + + +REJENT + +/ do Podstoliny / + + Wola nieba, +Z nią się zawsze zgadzać trzeba. +Ale teraz moje zdanie, +Że gdy Cześnik nie wie jeszcze +O nam chlubnie zaszłej zmianie, +Lubo w piśmie rzecz umieszczę, +Dobrze będzie, gdy z twej strony +Papkin weźmie zapewnienie +I powtórzy to, co w liście. + + +PAPKIN + +/ na stronie / + +Chce mnie zgubić, oczywiście! + + +REJENT + +Daj mu, pani, twe zlecenie, +A ja skreślę słówek parę. + +/ odchodzi / + + + +SCENA SZÓSTA + +/ Podstolina, Papkin / + + +PAPKIN + +/ odprowadzając go oczyma / + +Podstolino! mam dać wiarę? +Co to znaczy? gdzie sumienie? + + +REJENT + +/ ukazując głowę w drzwiach / + +Proszę ciszéj. + + +PAPKIN + + Prawda, ciszéj. + +/ na stronie / + +I przez mury czart ten słyszy. + +/ cicho do Podstoliny / + +Ach, co robisz, Podstolino? +Z twej przyczyny wszyscy zginą — +Czyliż Cześnik ci nie znany? +On nie zniesie tego sromu, +On pochodnią i żelazem +Śmierć wyrzuci w wasze ściany, +Gruz zostawi z tego domu. +Bój się Boga, chodźmy razem + +/ oglądając się i odprowadzając coraz dalej na stronę / + +Ach, ty nie wiesz, gdzieś przybyła… +W jakiej strasznej jesteś toni… +Cicho!… Gdyby nie w tej dłoni +Artemizy groźna siła, +Już by… sza!… Niech Bóg nas broni!… +Dalej we drzwi i na schody. + + +PODSTOLINA + +/ wyrywając się / + +Wolna droga. + + +PAPKIN + + Niekoniecznie, +Czterech stoi. + + +PODSTOLINA + + Lecz weź wprzody +Pożegnanie dla Cześnika: +Kłaniaj mu się bardzo grzecznie, +Powiedz oraz, jak mą duszę +Zbyt boleśnie żal przenika, +Że się tak z nim rozstać muszę — +Niech porywczo mnie nie gani… + + +PAPKIN + +Banialuki, moja pani, +Tych ode mnie nie usłyszy. + + + +SCENA SIÓDMA + +/ Podstolina, Papkin, Rejent / + + +REJENT + +Ciszéj z łaski. + + +PAPKIN + + Prawda, ciszéj. + + +REJENT + +Oto jest list do sąsiada… + + +PAPKIN + +Ambasada diable śliska! + + +REJENT + +Żegnam. + + +PAPKIN + +/ w ukłonach / + + Papkin nóżki ściska. +Za przyjęcie dzięki składa. + +/ Ukłony i ceremonie aż do końca sceny. / + + +REJENT + +Nie ma za co. + + +PAPKIN + + O, i owszem. + + +REJENT + +/ odprowadzając go / + +Sługa, sługa uniżony. + + +PAPKIN + +Proszę wrócić. + + +REJENT + + Nie wypada. + + +PAPKIN + +Suplikuję. + + +REJENT + + Tylko z góry. + + +PAPKIN + +Nie pozwolę. + +/ Drzwi otwierają się i widać czterech pachołków. / + + +REJENT + + Jest tam który! + + +PAPKIN + +O, bez wszelkich ceremonii. + + +REJENT + +/ do pachołków / + +Panu temu wskazać drogę. + + +PAPKIN + +Ściskam nóżki — trafić mogę. + + +REJENT + +Wziąć pod ręce — nie bez laski — +Schody ciemne — macać trzeba — + + +PAPKIN + +Ściskam nóżki — zbytek łaski. — + +/ z ukłonem, jednym susem za drzwiami się znajduje, drzwi się zamykają, słychać łoskot, jak gdyby kto zleciał ze schodów. / + +/ Podstolina idzie ku Rejentowi. / + + +REJENT + +/ wracając / + +Niech się dzieje wola nieba, +Z nią się zawsze zgadzać trzeba! + + + + +AKT CZWARTY + +/ Sala w domu Cześnika. Oprócz drzwi bocznych jedne większe w głębi, po prawej stronie od kaplicy, stoły po obu stronach, na stole po prawej stronie kałamarz i co trzeba do pisania, butelka i para kieliszków, w głębi przybijają girlandy. / + + + +SCENA PIERWSZA + +/ Cześnik, Dyndalski / + +/ Przy podniesieniu kurtyny Dyndalski stoi przy siedzącym Cześniku, trzymając dwie karabele, trzecią Cześnik ogląda podczas pierwszych wierszy. W głębi Śmigalski i Perełka. / + + +CZEŚNIK + +/ trzymając karabelę / + +No, Śmigalski! Czas przyspiesza, +Dalej, dalej na deresza: +Inwitacją nieś piorunem +I spełń gładko me rozkazy. — +Powtórz wszystkim po trzy razy, +Że na jutro, ja, pan młody, +Na weselne proszę gody. +Rozumiesz? No! Ruszaj z Bogiem. — + +/ Śmigalski odchodzi. Po krótkim milczeniu. / + +Hej, Perełka! waść mi jutro +Nie zaglądaj do blaszanki, +Bobym waści przypiekł grzanki, +Jutro sztukę pokaż światu: +Nie żałować, mocium panie, +Cynamonu i muszkatu, +I wszelkiego aromatu, +Aby było, jak należy. +Masz do ryby szafran świeży +I bakalii po dostatku — +Niechże będzie dobrze, bratku. + + +PEREŁKA + +Jakaż cyfra, jaśnie panie, +Na pośrodku stołu stanie? + + +CZEŚNIK + +M.H. — M.H. — Maciej, Hanna. +W górze serca, w dole Vivat, +A z konceptem wszystko wszędzie. + + +PEREŁKA + +Jaśnie panie, dobrze będzie. + +/ na znak odchodzi / + + +CZEŚNIK + +/ po krótkim milczeniu, oglądając karabelę / + +Długo Papkin coś nie wraca. +Rejent siedzi jak lis w jamie, +Skąd wykurzyć — ciężka praca; +Lecz wyciągnie moje ramię, +Jeśli jakie, mocium panie, +Korowody robić zechce. + + +DYNDALSKI + +Ba! — bo kto bądź nieuroku +Z jaśnie panem w szranki stanie, +Tego wcześnie coś w nos łechce. + + +CZEŚNIK + +/ oddając jedną, a biorąc drugą karabelę / + +A łechtliwej diable skóry +Ci z palestry ichmościowie; +Nie dotrzyma żaden kroku, +Chociaż wyjdzie czasem który. + + +DYNDALSKI + +Ba! + + +CZEŚNIK + +/ dobywając szabli / + + He, he, he, Pani Barska! +Pod Słonimem, Podhajcami, +Berdyczowem, Łomazami +Dobrze mi się wysłużyła. +Inna też to sprawa była! +Młódź, acz dzielna, w boju dziarska, +Prym dawała starszym w radzie, +Tak jak w poczet Bóg nas kładzie. +Ale teraz to się staje, +Że od kury mędrsze jaje. + +/ po krótkim milczeniu / + +Tęga głownia, mocium panie — +Lecz demeszkę przecie wolę. + +/ odmieniwszy szabli / + +Ej, to śmiga! — jakby wrosła — +Niejednego ona posła +Wykrzesała z kandydata; +Niejednemu pro memoria +Gdzieś przy uchu napisała: + +/ machając / + +«Jak się wznosi, ledwie błyśnie — +Oddaj się Bogu, jak świśnie!» + + + +SCENA DRUGA + +/ Cześnik, Papkin / + +/ Dyndalski pomógłszy przypasać karabelę Cześnikowi, odchodzi w drzwi lewe. / + + +CZEŚNIK + +Jesteś przecie… + + +PAPKIN + +/ kapelusz na bakier, ale włosy i suknie trochę w nieładzie / + + Z suchym gardłem — +Pozwól kapkę. To mi sprawa! + +/ nalewa sobie i pije / + +Toż mu pieprzu w nos natarłem, +Aż mu urósł na trzy piędzie! + + +CZEŚNIK + +Toż to teraz pływać będzie! + + +PAPKIN + +Lecz ten Rejent sztuczka żwawa, +I szatańska przy tym postać; +Omal, omal żem nie musiał +Artemizy z pochew dostać. +Lecz się bałem, mówiąc szczerze, +Bo jak zwącha moje ramię, +Czart ją chyba zdzierży w mierze. + + +CZEŚNIK + +Jak ten nequam ostro kłamie! +Lecz cóż Rejent? będęż wiedzieć? — + + +PAPKIN + +Przyjął grzecznie — prosił siedzieć — +Dodał wina, zieleniaka — + + +CZEŚNIK + +/ jakby do siebie / + +Otruł pewnie… + + +PAPKIN + + Jak to? co to? + + +CZEŚNIK + +Nie, nie… + + +PAPKIN + + Ale… + + +CZEŚNIK + + I cóż dalej? + + +PAPKIN + +Otruł, mówisz? + + +CZEŚNIK + + Z tą niecnotą +Nie ma żartu, mocium panie. + + +PAPKIN + +Mnie bez tego… coś tu pali. + + +CZEŚNIK + +Jakże przyjął me wyzwanie? +Cóż? + +/ Milczenie. / + + A tam co? głuchoniemy? + +/ Papkin osłupiały, nie patrząc się, oddaje list. / + +Aha! z listu się dowiemy. + +/ czyta / + +Co, co, co, co! + +/ prędko / + + co, co, co, co! + +/ postępując w największej złości ku Papkinowi, za każdym krokiem krzyczy „co!”, jakby nie mógł słów znaleźć / + +/ Papkin cofa się aż za stolik, po lewej stronie stojący. / + +Co, co, co, co! + + +PAPKIN + + To, to, to, to! + + +CZEŚNIK + +Podstolina… + + +PAPKIN + +/ płaczliwie sens kończąc / + + Nam skrewiła. + + +CZEŚNIK + +Do Rejenta… + + +PAPKIN + +/ jak wyżej / + + …zabłądziła. + + +CZEŚNIK + +Do Rejenta… do Rejenta? +I chce… chce pójść… + + +PAPKIN + +/ truchlejąc / + + …za Wacława. + + +CZEŚNIK + +I tyś milczał, ćmo przeklęta!… +Ale krótka będzie sprawa… +O płci zdradna! czci niewarta! +Obyś była jak ta karta +W moim ręku teraz cała. + +/ mnąc list / + +Tak, tu… + + +PAPKIN + +/ wpadając w mowę, na stronie / + + Z pyszna by się miała! + + +CZEŚNIK + +Utarłbym cię w proch z kretesem — +Ale czasu nie chcę tracić. +Do weselnej sarabandy +Muszę skrzypka im zapłacić — +Niech im zagra, a od ucha! +Aż się Rejent w kółko zwinie! +Pozna szlachcic po festynie, +Jak się panu w kaszę dmucha! +Hola, ciury! Hej, dworzanie! +Dalej za mną, mocium panie! + +/ wychodzi środkowymi drzwiami / + + + +SCENA TRZECIA + +/ Papkin, później Dyndalski. / + + +PAPKIN + +/ po długim milczeniu krzywi się, potem macając się po brzuchu / + +Tu coś boli. — Oj! aj! piecze — +Ach, to wino! takie męty! +O zbrodniarzu! O przeklęty! +Taką piękną niszczysz różę! + +/ Dyndalski wychodzi z drzwi lewych. / + +Ach, Dyndalsiu, cny człowiecze! +Ach, powiedzcie, czy być może? + + +DYNDALSKI + +Co, czy może? + + +PAPKIN + + Że ta żmija, +Ten w Rejenta czart wcielony, +Dziś trucizną mnie zabija? + + +DYNDALSKI + +Ej, gdzie znowu! + + +PAPKIN + + Nie wierzycie? + + +DYNDALSKI + +Kto by się tam i łakomił +Na waszmości nędzne życie! + + +PAPKIN + +Nic nie będzie zatem złego? + + +DYNDALSKI + +Ej, nie. + + +PAPKIN + + Cześnik mówił przecie… + + +DYNDALSKI + +Ha, to znowu co innego. +Jaśnie panu wszystko w świecie +Tak jest znane, jakby komu, +Mój paniczu, w własnym domu. +Otruł! — proszę! — co za psota! + + +PAPKIN + +Jakaż wasza teraz rada? +Robić, począć co wypada? + + +DYNDALSKI + +Ha! + +/ zażywa / + + Po księdza posłać trzeba — + +/ wychodząc w drzwi środkowe / + +Proszę, proszę, to niecnota! + + + +SCENA CZWARTA + + +PAPKIN + +/ rzucając się na krzesło / + +Umrzeć, umrzeć! Wielkie nieba! + +/ po krótkim milczeniu / + +Lecz gdzież była moja głowa! +Jam go beształ, mieszał z błotem, +On traktament miał dać potem; +I ten pośpiech jego wielki, +Z jakim wziął się do butelki, +Z jakim nalał lampkę całą. +Jeszcze że mi było mało! — +Tak, połknąłem, mam truciznę, +Już się z tego nie wyśliznę, +Więc testament mój ułożę — + +/ z płaczem nieprzesadzonym / + +Potem kupię wieczne łoże, +Potem pogrzeb swój zapłacę — +Potem — Requiescat in pace. + +/ Papkin, ocierając często z łez oczy, pisze czas jakiś. / + + + +SCENA PIĄTA + +/ Papkin, Cześnik, Dyndalski / + + +CZEŚNIK + +Hola, hola, nie tak zrobię — +Wszystko to są z mydła bańki — +Lepszą zemstę przysposobię, +Ale trzeba zażyć z mańki. +Bylem syna dostał w siatkę, +Mam dla niego dobrą klatkę; +A tatulem się nie straszę, +Potem o tem… + +/ do Papkina / + + Puszczaj wasze. + + +PAPKIN + +/ nie oglądając się / + +Ja testament teraz piszę. + + +CZEŚNIK + +Niechże o tym już nie słyszę, +Bo do czubków odwieźć każę. + + +PAPKIN + +/ wstając / + +Czy tak? — + +/ do siebie / + + Zaraz legat zmażę. + +/ Papkin przenosi się do stolika, po lewej stronie będącego. / + + +CZEŚNIK + +/ do Dyndalskiego / + +Siadaj waść tu — zmaczaj pióro, +Będziesz pisał po mym słowie. + + +DYNDALSKI + +Stawiam tytle niezbyt skoro. + + +CZEŚNIK + +Właśnie babskiej trzeba ręki. +Życie w zakład, gaszka złowię — +Dobrze będzie. + + +DYNDALSKI + +/ usiadłszy bokiem do widzów naprzeciwko Cześnika i wkładając okulary / + + Bogu dzięki! + + +CZEŚNIK + +Teraz trzeba pisać właśnie +Jakby Klara do Wacława. + + +DYNDALSKI + +O! o! + + +CZEŚNIK + + No, cóż: o, o — ? + + +DYNDALSKI + +/ podnosząc się / + + Jaśnie +Panie, wszak to despekt dla niej. + + +CZEŚNIK + +Co się waszeć o to pyta! +Maczaj pióro — pisz i kwita. + +/ Dyndalski siada wyprostowany na brzeżku krzesła i macza pióro, Papkin w ciągu tej sceny pisze, czasem wstaje, przechodzi się w głębi, macza pióro u stolika, przy którym Cześnik siedzi, znowu siada, ciągle płacząc, wszakże bez przesady. / + + +CZEŚNIK + +/ po krótkim myśleniu / + +Tylko że to, mocium panie, +Aby udać, trzeba sztuki. +Owe brednie, banialuki, +To miłosne świegotanie… + +/ myśli / + +Jak tu zacząć, mocium panie? + + +DYNDALSKI + +/ podnosząc się / + +Cnym afektem ulubiony… + + +CZEŚNIK + +O… o… o… o!… Jak od żony — +A tu trzeba pół, ćwierć słowa, +Ni tak, ni siak — niby owa: +«I chciałabym, i boję się». +O! — już wiesz — no! — na tym sztuka… +Lecz nie waści w tym nauka. +Pisz waść: + +/ nuci / + + Zaraz. + +/ nuci dyktując / + + Bardzo proszę. + +/ pokazując palcem na pismo / + +Co to jest? + + +DYNDALSKI + +/ podnosząc się, jak to za każdą razą, kiedy mówi do Cześnika / + + «B». + + +CZEŚNIK + + To? + + +DYNDALSKI + + «B» duże — +A capite, jaśnie panie. + + +CZEŚNIK + +/ przez stół patrząc / + +«B»? — to kreska — gdzież dwa brzuszki? + + +DYNDALSKI + +Jeden w spodzie, drugi w górze. + + +CZEŚNIK + +/ dostając okularów / + +Cóż u czarta. + +/ bierze papier / + + Tać jest — duże — + +/ Tu Papkin nachyla się przez Cześnika, chcąc zmaczać pióro, ten go odtrąca mówiąc co niżej, potem prowadzi go oczyma aż na miejsce. / + +Czy go!… + +/ Papkin odtrącony odchodzi, przystępując z tyłu do stolika stąpa na nogę Dyndalskiemu. / + + +DYNDALSKI + + Ta, bo! + + +CZEŚNIK + +/ przypatrując się pismu / + + «B», «B» duże. +Kto pomyśli, może zgadnie. +No, no — pisz waść — a dokładnie. + +/ dyktuje / + +Bardzo proszę… mocium panie… +Mocium panie… me wezwanie… +Mocium panie, wziąć w sposobie, +Mocium panie… wziąć w sposobie, +Jako ufność ku osobie… +Mocium panie, waszmość pana; +Która, lubo mało znana… +Która, lubo mało znana… + +/ pokazując palcem / + +Cóż to jest? + + +DYNDALSKI + +/ podnosząc się / + + Żyd, jaśnie panie. +Lecz w literę go przerobię. + + +CZEŚNIK + +Jak mi jeszcze kropla skapie, +To cię trzepnę tak po łapie, +Aż proformę wspomnisz sobie. — +Czytaj waść. + +/ Dyndalski obciera pot aż po karku. / + + No! jak tam było? + + +DYNDALSKI + +/ czyta / + +Bardzo proszę, mocium panie, +Mocium panie, me wezwanie, +Mocium panie, wziąć w sposobie, +Mocium… + + +CZEŚNIK + +/ wyrywa i drze papier / + + Niech cię czarci chwycą +Z taką pustą mózgownicą! +«Mocium panie» — cymbał pisze! + + +DYNDALSKI + +Jaśnie pana własne słowo. + + +CZEŚNIK + +Milcz, waść! — przepisz to de novo, +«Mocium panie» opuść wszędzie. + + +DYNDALSKI + +/ chcąc zbierać kawałki / + +Z tych kawałków trudno będzie. + + +CZEŚNIK + +Pisz de novo — pisz, powiadam — +Mózgu we łbie za trzy grosze! +Siadaj! — siadaj, mówię. + + +DYNDALSKI + + Siadam. + + +CZEŚNIK + +I powtarzaj. + +/ dyktuje / + + Bardzo proszę, +Moć… + +/ zatyka sobie usta / + + +DYNDALSKI + +/ powtarzając napisane / + + Moć. + + +CZEŚNIK + +/ zrywając się / + + Co, moć? cóż moć znaczy? +Z tym hebesem nie pomoże; +Trzeba zrobić to inaczej. — +Nawet lepiej będzie może, +Gdy wyprawię doń pacholę +Z ustną prośbą. — Tak, tak wolę. — +Słuchaj. — Idź mi… Ależ, ale! +Rejentowicz od nikogo +Nie jest u mnie znany wcale. + + +PAPKIN + +/ obojętnie / + +Wszyscy go tu poznać mogą, +Wszak był rano. + + +CZEŚNIK + + Co? ów młody? +Komisarzem co się mienił? + + +PAPKIN + +Nie inaczej. + + +CZEŚNIK + + Na me szkody +W me komnaty ćwik się wkrada, +A ten milczy, nie powiada! + + +PAPKIN + +/ obojętnie / + +Abym milczał, dał to złoto. + + +CZEŚNIK + +/ biorąc się za głowę / + +O dla Boga! ty niecnoto! + + +PAPKIN + +Kto już na pół w grobie stoi, +Twego gniewu się nie boi. + +/ rzucając sakiewkę na ziemię / + +Cóż ten kruszec w takiej porze! + + +CZEŚNIK + +Milcz mi, wasze! + + +PAPKIN + + Któż go ceni! +Na cóż mi się przydać może? — + +/ Kiedy Dyndalski chce podnieść sakiewkę, Papkin go uprzedza, kończąc mowę. / + +Chyba tylko do kieszeni. + + +CZEŚNIK + +Cicho, cicho, bez hałasu. +Teraz na to nie ma czasu — +Ale jakem szlachcic prawy, +Zdasz mi poczet z twojej sprawy. + +/ do Dyndalskiego / + +Wasze idź mi — wypraw Rózię, +Niech do Milczka wkraść się stara, +Niech młodemu Wacławowi, +Paniczowi — no wiesz? — powié, +Że go prosi panna Klara, +By nie mówiąc nic nikomu +Chciał na chwilę przyjść łaskawie — +Aby nie był wżdy w obawie, +Bo Cześnika nie ma w domu. +No, rozumiesz? + + +DYNDALSKI + + Dokumentnie. + + +CZEŚNIK + +Sam tymczasem zwiń się skrzętnie: +Kilku ludzi u wyłomu +Postaw w krzakach. — Jeno nogą +Gaszek będzie za granicą, +Łapes capes — niech go chwycą; +A pójść nie chce — związać mogą. + + +DYNDALSKI + +Ależ despekt, jaśnie panie, +Tak postąpić jakby z ciurą. + + +CZEŚNIK + +Wasze byłeś, jesteś rurą. — +Jak rozkażę, tak się stanie. + +/ chce odejść / + + +PAPKIN + +/ zastępując drogę / + +Cześniku. + + +CZEŚNIK + + Cóż? + + +PAPKIN + +/ podając pióro / + + Jako świadek. + + +CZEŚNIK + +Idź do kata! + +/ odchodzi z Dyndalskim w drzwi środkowe / + + +PAPKIN + +/ sam, powtarzając / + +«Idź do kata!» +Wdzięczność ludzi, wielkość świata — +Każdy siebie ma na względzie +A drugiego za narzędzie. +Póki dobre — cacko, złoto; +Jak zepsute — ruszaj w błoto. + + + +SCENA SZÓSTA + +/ Papkin, Klara z drzwi prawych. / + + +PAPKIN + +O mych myśli ty bogini! +O ty jedna litościwa! +Pasmo życia jad przerywa, +Ale serce, jakby w skrzyni, +Miłość k'tobie zawsze kryje. + + +KLARA + +Cóż się stało? + + +PAPKIN + +Już nie żyję. — +Byłbym przywiózł krokodyla, +Byłbym zyskał twoją rękę; +Lecz ostatnia przyszła chwila, +Dziś rycerską kończę mękę. + + +KLARA + +/ na stronie / + +Stracił zmysły do ostatka. + + +PAPKIN + +Ten testament wręczę tobie: +Racz posłuchać, jakby matka, +I zapłakać na mym grobie. + +/ czyta, łzy często ocierając / + + +Ja, Józef Papkin, syn mego ojca Jana Papkina… + +/ czule / + +Jana, Jana — Jan mu było + +/ czyta / + + +Będąc zupełnie zdrów na ciele i umyśle, ale nie mogąc wiedzieć, kiedy umrę… + +Oczywiście. + + +bo jestem otruty przez rejenta Milczka w lampce wina… + + W lampce wina + + +robię ten testament, czyli ostatnie rozporządzenie mojego ruchomego i nieruchomego majątku. Nieruchomym rozporządzać nie mogę, bo żadnego nie mam… + +Nie mogę… + + +Ruchomości zaś rozdaję. — Tej, którąm zawsze kochał, czcił, szanował i ubóstwiał, Jaśnie Wielmożnej Klarze Raptusiewiczównie, starościance zakroczymskiej, daruję angielską gitarę i rzadką kolekcyję motyli, będącą teraz w zastawie. — Artemizę… + +Cześnikowi dać ją chciałem, +Ale teraz przemazałem. + + +Artemizę dostanie najdzielniejszy rycerz w Europie, pod warunkiem, aby pomnik postawił na mym grobie. — Z resztą ruchomości chcę być pochowany ociera łzy. — JW. Cześnika zaś i JW. Starościankę, jako egzekutorów testamentu, suplikuję, aby moje wszystkie długi, jakie się tylko pokażą, nie płacili, gdyż chcę przez to braciom moim różnego stanu i wyznania zostawić po sobie pamiątkę. + +Józef Papkin + +Józef Papkin incognito — +Na tytuły miejsca nie ma — +Weź więc — i co tu wyryto, +Niech twa pamięć wiecznie trzyma. + + + +SCENA SIÓDMA + +/ Papkin, Klara, Wacław z drzwi lewych. / + + +WACŁAW + +Klaro, Klaro, co się dzieje! +Los nas ściga nazbyt srogo — +Wszystkie drogie nam nadzieje +W jednej chwili przepaść mogą. + + +KLARA + +Mów ostrożnie. + + +WACŁAW + +/ spojrzawszy na Papkina / + + Zapłacony. — +Podstolina w naszym domu — +Bo plan ojca niewzruszony +Ją zaślubić mnie przymusza. + + +KLARA + +Przebóg! + + +WACŁAW + + A ta podła dusza, +Bez litości i bez sromu, +Nie zważając me wyznania, +Jego woli ucho skłania. + + +KLARA + +Ach, Wacławie, nie mam władzy +Mówić, radzić w tej potrzebie, +Bo truchleję tu o ciebie. — +Ach, ty nie znasz mego stryja! +W porywczości nie ma granic. + + +WACŁAW + +Nie lękaj się nadaremnie: +Komisarza wszak zna we mnie. + + +PAPKIN + +/ obojętnie / + +O, komisarz teraz za nic. + + +WACŁAW + +Więc zdradziłeś?… + + +PAPKIN + + Powiedziałem. + + +WACŁAW + +A, niegodny!… + + +KLARA + +/ wstrzymując go / + + O, mój drogi, +Nie powiększaj mojej trwogi. + + +WACŁAW + +Niech przynajmniej go ukarzę. + + +KLARA + +Śmierć zadajesz twojej Klarze. + + +PAPKIN + +Kto już w grobie jedną nogą, +Na tym groźby nic nie mogą. + + +WACŁAW + +Co on mówi? + + +KLARA + + Próżna zwada — +Uchodź, uchodź, nie trać chwili. + + +PAPKIN + +O, i moja taka rada, +Bo się właśnie Cześnik sili +Zwabić cię tu w swoje szpony — +Poczt hajduków rozstawiony +Chwyci, zwiąże cię w potrzebie. + + +KLARA + +Jeszczeż mało to dla ciebie! + + +WACŁAW + +Lecz jak będzie?… + + +KLARA + +/ w trwodze / + + Dziś napiszę. + + +WACŁAW + +Dziś wieczorem… + + +KLARA + + Hałas słyszę… + + +WACŁAW + +To, com mówił… + + +KLARA + +/ prosząc / + + Potem, potem. + + +WACŁAW + +/ idąc ku drzwiom lewym / + +Idę teraz, lecz z powrotem… + + + +SCENA ÓSMA + +/ Klara, Papkin, Wacław, Cześnik, Dyndalski, hajduki z różnych stron. / + + +CZEŚNIK + +/ zastępując w drzwiach lewych / + +Hola, hola, mocium panie! — +Objechałem jak bartnika. + + +WACŁAW + +I cóż złego mi się stanie? +Widzę dużo przeciwnika, +Lecz nie myślcie, że się boję. — + +/ do Cześnika / + +Jeśliś zbójca — masz mię, stoję. +Ale jeśliś człowiek prawy, +Jaką taką daj szablinę — +W Bogu wiara, że nie zginę. + + +CZEŚNIK + +Lubię, chłopcze, żeś mi żwawy — +Lecz nie o tym teraz mowa, +Daj więc baczność na me słowa: +Rejent wykradł narzeczonę +I chce tobie dać za żonę; +Miałby tryumf w tym sposobie, +Lecz ja umiem radzić sobie — +Lub do turmy pójdziesz na dno, +Gdzie, że siedzisz, ciężko zgadną, +Albo — rękę oddasz Klarze. — +A jeżeli Starościanka +Pójść nie zechce do ołtarza, +Jest tu druga jej bratanka, +Tej za ciebie pójść rozkażę. — +Tobie żonka jakby nimfa, +Podstolinie grochowianka, +Rejentowi tęga fimfa, +A mnie zemsta doskonała — +Tak się skończy sprawa cała. + +/ Milczenie. / + + +WACŁAW + +Ale… + + +CZEŚNIK + + Tutaj nie ma ale. + + +WACŁAW + +Zaraz… + + +CZEŚNIK + + Zaraz albo wcale! + + +WACŁAW + +/ do Klary / + +Mamyż wierzyć? + + +KLARA + + Ha, to wierzmy. — + +/ do Cześnika / + +Ślub brać dziś? + + +CZEŚNIK + + Dziś. + +/ Klara obraca się ku Wacławowi jakby o odpowiedź. / + + +WACŁAW + + Ha, więc bierzmy. + + +CZEŚNIK + +Zatem rękę daj dziewicy — +Nie od tego, widzę, ona. +Pleban czeka już w kaplicy +Dalej żwawo. + +/ na stronie / + + Rejent skona. + +/ Odchodzą do kaplicy. / + + +PAPKIN + +/ testament w ręku / + +O fortuno tygrysico! +I trucizna, i wesele — +To za wiele! to za wiele! + +/ Odchodzą do kaplicy. / + + + +SCENA DZIEWIĄTA + + +DYNDALSKI + +/ zbierając kawałki swojego pisma / + +Jak co sobie ubrda w głowie, +To i klinem nie wybije. +Żebym pisał, co się zowie, +Jak już długo z Bogiem żyję, +Tegom jeszcze nie powiedział; +Grzechem prezumpcyja taka — +Ale jednak rad bym wiedział, +Czemum dzisiaj zszedł na żaka? +Co on sobie — tylko proszę — +Mógł do tego «B» upatrzyć? +Co nie staje tej literze? +Czy brak w kształcie, czy brak w mierze? +Ot, krzyż Pański, a ja znoszę. + +/ siada i składa kawałki / + + + +SCENA DZIESIĄTA + +/ Dyndalski, Rejent / + +/ Rejent wchodzi, oglądając się na wszystkie strony. / + + +REJENT + +/ kładąc rękę na ramieniu Dyndalskiego, który go nie widział / + +Dobry wieczór, panie bracie. +Cóż to, dżumę w zamku macie? +Żywej duszy. — Nie ma komu +Odpowiedzieć, pan czy w domu. + + +DYNDALSKI + +Jest, do usług. + + +REJENT + + Rzecz ciekawa. +Cześnik wyzwał mnie na rękę: +Acz nie moja to zabawa, +Rzekłem jednak: wola nieba, +Z nią się zawsze zgadzać trzeba. +I wyszedłem, i czekałem, +Tak, czekałem nadaremnie. +Może wróżył zbyt zuchwale, +Że mu Rejent nie dotrzyma? +Ale Rejent był na dziale, +Zucha tylko jeszcze nié ma. + + +DYNDALSKI + +Ej, łaskawy mój Rejencie, +Nie wyzywaj go na cięcie, +Bo jak machnie po pętlicach, +Zdywiduje jak Bóg Bogiem. + + +GŁOSY W KAPLICY + +Wiwat! wiwat! Państwo młodzi! + + +REJENT + +Któż wesele tu obchodzi? + + +DYNDALSKI + +Rejentowicz. + + +REJENT + +/ jak oparzony / + + Być nie może! + + +CZEŚNIK + +/ za sceną / + +Hej, Dyndalski! tam do czarta! +Okulbaczyć mi dzianeta! + +/ wychodząc / + +Już kaducznie przeszła czwarta. + + + +SCENA JEDENASTA + +/ Rejent, Cześnik / + +/ Cześnik przyszedłszy na przód sceny spostrzega Rejenta, staje jak wryty. Rejent kłania się nisko. Czas milczenia, oko w oko patrzą. Cześnik chwyta za szablę, to samo i Rejent. Czas jakiś zastanowienia. Cześnik zdaje się walczyć z sobą. Dyndalski wybiega do kaplicy. / + + +CZEŚNIK + +/ na stronie / + +Nie wódź mnie na pokuszenie, +Ojców moich wielki Boże! +Wszak gdy wstąpił w progi moje, +Włos mu z głowy spaść nie może. + +/ Odpasuje i rzuca karabelę na stół. Rejent zawiesza czapkę na rękojeści swojej szabli. / + +Czego żądasz? + + +REJENT + + Mego syna. + + +CZEŚNIK + +Ha! ha! rozkosz mi jedyna! +Będziesz zadość miał z tej strony — +Ale z żoną czy bez żony? + + +REJENT + +/ wstrzymując się / + +To… za wiele… + + +CZEŚNIK + + Co za wiele? — +Tyś mi ukradł moją wdowę, +By ją zmienić na synowę — +Jam zatrzymał twego syna, +By mu sprawić tu wesele — +Masz więc byka za indyka. + + + +SCENA DWUNASTA + +/ Ciż sami, Klara, Wacław, Papkin, Dyndalski, dworzanie, kobiety, wszyscy z bukietami wychodzą z kaplicy. / + + +WACŁAW + +Ach, mój ojcze! + + +KLARA + + Ach, mój stryju, +Niech się skończy ta zawiłość! + + +WACŁAW + +/ klękając / + +Przebacz, ojcze, i wzajemną +Pobłogosław naszą miłość! + + +REJENT + +Wstań, serdeńko, i chodź ze mną. + + + +SCENA TRZYNASTA + +/ Ciż sami, Podstolina / + + +PODSTOLINA + +Mamże wierzyć, co się dzieje, +Wacław z Klarą — + + +REJENT + +/ na stronie / + + Oszaleję! + + +PODSTOLINA + +Tak jest, wierzę, już się stało! — +Więc wam powiem — i niemało. +Chciałam za mąż pójść czym prędzéj, +By nie zostać całkiem w nędzy — +Ów majątek zapisany +Na czas tylko był mi dany, +A w istotnym wiecznym darze +Dziś przypada szczęsnej Klarze. + + +REJENT + +/ na stronie / + +Dwa majątki — kąsek gładki — +Coś stryjowi żal tej gratki. + + +CZEŚNIK + +/ na stronie / + +Zamienił stryjek +Na siekierkę kijek. + + +PODSTOLINA + +Ale przez to dziś nie tracę: +U Rejenta sto tysięcy… + + +KLARA + +Nie — ja z mego to zapłacę. + +/ Podstolina przechodzi na prawą stronę. / + + +KLARA + +/ do Rejenta / + +Nie opieraj się już więcéj, +Swego gniewu zwalcz ostatki, +Pobłogosław twoje dziatki. + +/ klęka z Wacławem, któremu podaje prawą rękę / + + +REJENT + +Niech się dzieje wola nieba, +Z nią się zawsze zgadzać trzeba. + +/ daje krzyżyk i podnosi klęczących / + + +PAPKIN + +/ do Wacława / + +Mogęż przestać na twym słowie? +Ręczysz pewnie za me zdrowie? + +/ na znak potakujący — do Cześnika / + +Teraz wzywam waszmość pana! +Każ nam przynieść roztruchana, +Niech nam zagrzmią i fanfary, +Wypijemy pierwszej pary! + +/ przechodzi na lewą stronę i drze testament / + + +CZEŚNIK + +Niechże będzie dziś wesele, +Równie w sercach, jak i w dziele — + +/ podając rękę Rejentowi / + +Mocium panie, z nami zgoda. + +/ Rejent przyjmuje rękę z niskim ukłonem. / + + +WSZYSCY + +Zgoda! zgoda! + + +WACŁAW + +/ wstąpiwszy na środek tak, że Klara po jego prawej, podaje rękę Cześnikowi, on zaś ojcu po lewej, i posuwając się na przód sceny / + +Tak jest, zgoda, +A Bóg wtedy rękę poda. + + + + +----- +Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl. +Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zemsta. + +Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury. + +Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur. +Ten utwór jest w domenie publicznej. +Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/ +Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. +Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/ +Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki. + +Tekst opracowany na podstawie: Aleksander Fredro, Zemsta, wyd. 6, Wydawnictwo Łódź, Łódź 1975 + +Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska + +Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. + +Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dariusz Gałecki, Janusz Maciejewski, Aleksandra Sekuła. + +ISBN-978-83-288-2235-1 diff --git a/ui/index.html b/ui/index.html new file mode 100644 index 0000000..8effd7b --- /dev/null +++ b/ui/index.html @@ -0,0 +1,54 @@ + + + + + + + Stupid LLM Editor + + + +
+
+

Stupid LLM Editor

+

AI Pair-Programmer for Polish Literature

+
+ +
+
+
+ + +
+
+ + +
+
+ + +
+
+
+ +
+
+ +
+
+ +
+ +
+ Status: + Idle +
+
+ + + diff --git a/ui/script.js b/ui/script.js new file mode 100644 index 0000000..3a24f4d --- /dev/null +++ b/ui/script.js @@ -0,0 +1,118 @@ +document.addEventListener('DOMContentLoaded', () => { + const editor = document.getElementById('editor'); + const suggestionOverlay = document.getElementById('suggestion-overlay'); + const status = document.getElementById('status'); + + // Controls + const nGramSelect = document.getElementById('n-gram'); + const tempInput = document.getElementById('temperature'); + const tempValDisplay = document.getElementById('temp-val'); + const lengthInput = document.getElementById('length'); + const lengthValDisplay = document.getElementById('length-val'); + const generateBtn = document.getElementById('generate-more-btn'); + + let currentSuggestion = ''; + let isFetching = false; + let debounceTimer; + + const autoResize = () => { + editor.style.height = 'auto'; + suggestionOverlay.style.height = 'auto'; + const newHeight = Math.max(360, editor.scrollHeight); + editor.style.height = newHeight + 'px'; + suggestionOverlay.style.height = newHeight + 'px'; + }; + + tempInput.addEventListener('input', () => { tempValDisplay.textContent = tempInput.value; }); + lengthInput.addEventListener('input', () => { lengthValDisplay.textContent = lengthInput.value; }); + + const triggerUpdate = () => { + currentSuggestion = ''; + updateSuggestion(); + const prompt = editor.value; + if (prompt.trim().length > 0) fetchPrediction(prompt); + }; + + nGramSelect.addEventListener('change', triggerUpdate); + tempInput.addEventListener('change', triggerUpdate); + lengthInput.addEventListener('change', triggerUpdate); + + const fetchPrediction = async (prompt, customLength = null) => { + if (isFetching) return; + + isFetching = true; + status.textContent = 'Thinking...'; + status.classList.add('fetching'); + + const n = parseInt(nGramSelect.value); + const temperature = parseFloat(tempInput.value); + const length = customLength || parseInt(lengthInput.value); + + try { + const response = await fetch('/api/predict', { + method: 'POST', + headers: { 'Content-Type': 'application/json' }, + body: JSON.stringify({ prompt, n, temperature, length }), + }); + + if (!response.ok) throw new Error('Network response failed'); + + const data = await response.json(); + + if (customLength) { + insertText(data.prediction || ''); + } else { + currentSuggestion = data.prediction || ''; + updateSuggestion(); + } + + } catch (error) { + console.error('Prediction failed:', error); + status.textContent = 'Error'; + } finally { + isFetching = false; + status.textContent = 'Idle'; + status.classList.remove('fetching'); + } + }; + + const updateSuggestion = () => { + const editorText = editor.value; + const space = (editorText.length > 0 && !/\s$/.test(editorText)) ? ' ' : ''; + suggestionOverlay.textContent = editorText + space + currentSuggestion; + }; + + const insertText = (text) => { + if (!text) return; + const space = (editor.value.length > 0 && !/\s$/.test(editor.value)) ? ' ' : ''; + editor.value += space + text; + currentSuggestion = ''; + updateSuggestion(); + autoResize(); + window.scrollTo(0, document.body.scrollHeight); + }; + + editor.addEventListener('input', () => { + autoResize(); + clearTimeout(debounceTimer); + currentSuggestion = ''; + updateSuggestion(); + const prompt = editor.value; + if (prompt.trim().length === 0) return; + debounceTimer = setTimeout(() => fetchPrediction(prompt), 300); + }); + + editor.addEventListener('keydown', (e) => { + if (e.key === 'Tab' && currentSuggestion) { + e.preventDefault(); + insertText(currentSuggestion); + fetchPrediction(editor.value); + } + }); + + generateBtn.addEventListener('click', () => { + fetchPrediction(editor.value, 50); + }); + + autoResize(); +}); \ No newline at end of file diff --git a/ui/style.css b/ui/style.css new file mode 100644 index 0000000..2af10ba --- /dev/null +++ b/ui/style.css @@ -0,0 +1,168 @@ + +:root { + --background: hsl(0 0% 3.9%); + --foreground: hsl(0 0% 98%); + --card: hsl(0 0% 12%); + --card-foreground: hsl(0 0% 98%); + --popover: hsl(0 0% 3.9%); + --popover-foreground: hsl(0 0% 98%); + --primary: hsl(0 0% 98%); + --primary-foreground: hsl(0 0% 9%); + --secondary: hsl(0 0% 14.9%); + --secondary-foreground: hsl(0 0% 98%); + --muted: hsl(0 0% 14.9%); + --muted-foreground: hsl(0 0% 63.9%); + --accent: hsl(0 0% 14.9%); + --accent-foreground: hsl(0 0% 98%); + --border: hsl(0 0% 14.9%); + --input: hsl(0 0% 14.9%); + --ring: hsl(0 0% 83.1%); + --radius: 0.5rem; +} + +body { + background-color: var(--background); + color: var(--foreground); + font-family: -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', Roboto, Helvetica, Arial, sans-serif; + margin: 0; + padding: 2rem; +} + +.container { + max-width: 800px; + margin: 0 auto; + display: flex; + flex-direction: column; + gap: 1.5rem; +} + +.header { + text-align: center; +} +.header-title { + font-size: 2rem; + font-weight: 700; + letter-spacing: -0.02em; + margin: 0; +} +.header-subtitle { + color: var(--muted-foreground); + font-size: 1rem; + margin-top: 0.25rem; +} + +.card { + background-color: var(--card); + border: 1px solid var(--border); + border-radius: var(--radius); + padding: 1.5rem; +} + +.controls { + display: flex; + flex-direction: column; + gap: 1.5rem; +} +.control-grid { + display: grid; + grid-template-columns: repeat(auto-fit, minmax(200px, 1fr)); + gap: 1rem; +} + +.control-group { + display: flex; + flex-direction: column; + gap: 0.75rem; +} +label { + font-size: 0.875rem; + font-weight: 500; +} +.input-base { + background-color: var(--background); + border: 1px solid var(--border); + border-radius: calc(var(--radius) - 2px); + color: var(--foreground); + padding: 0.5rem 0.75rem; + height: 2.5rem; +} +select.input-base { + -webkit-appearance: none; + appearance: none; + padding-right: 2rem; + background-image: url("data:image/svg+xml,%3csvg xmlns='http://www.w3.org/2000/svg' viewBox='0 0 16 16' fill='none' stroke='hsl(0 0% 63.9%)' stroke-linecap='round' stroke-linejoin='round' stroke-width='2'%3e%3cpath d='M2 5l6 6 6-6'/%3e%3c/svg%3e"); + background-repeat: no-repeat; + background-position: right 0.5rem center; + background-size: 1em 1em; +} + +.generate-action { + border-top: 1px solid var(--border); + padding-top: 1.5rem; + text-align: right; +} +.btn { + display: inline-flex; + align-items: center; + justify-content: center; + border-radius: calc(var(--radius) - 2px); + font-size: 0.875rem; + font-weight: 600; + padding: 0.5rem 1rem; + transition: all 0.2s; + cursor: pointer; + border: none; +} +.btn-primary { + background-color: var(--primary); + color: var(--primary-foreground); +} +.btn-primary:hover { + background-color: hsl(0 0% 98% / 0.9); +} + +.editor-wrapper { + position: relative; + padding: 0; +} +#editor, #suggestion-overlay { + position: absolute; + top: 0; + left: 0; + width: 100%; + height: 100%; + box-sizing: border-box; + font-family: 'SF Mono', 'Fira Code', 'Courier New', monospace; + font-size: 1rem; + line-height: 1.7; + background-color: transparent; + border: none; + overflow: hidden; + resize: none; + padding: 1.5rem; + min-height: 300px; +} +#editor { + z-index: 2; + color: var(--foreground); +} +#editor:focus { outline: none; } +#editor::placeholder { color: var(--muted-foreground); } + +#suggestion-overlay { + z-index: 1; + color: var(--muted-foreground); + pointer-events: none; +} + +.status-bar { + text-align: center; + font-size: 0.8rem; + color: var(--muted-foreground); + display: flex; + gap: 0.5rem; + justify-content: center; +} +#status.fetching { + color: var(--foreground); +}