Adam Mickiewicz

Dziady. Poema
Dziady, część II

ISBN 978-83-288-7165-6


DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła, na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz).

W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony z zabobonnymi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym, pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza. Zastawia się tam pospolicie uczta z rozmaitego jadła, trunków, owoców i wywołują się dusze nieboszczyków. Godna uwagi, iż zwyczaj częstowania zmarłych zdaje się być wspólny wszystkim ludom pogańskim, w dawnej Grecji za czasów homerycznych, w Skandynawii, na Wschodzie i dotąd po wyspach Nowego Świata. Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości. Pospólstwo rozumie, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym.

Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały niegdyś silnie do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie przedstawiane.

Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.

/ Guślarz — Starzec pierwszy z chóru — Chór wieśniaków i wieśniaczek — kaplica, wieczór. /





There are more things in Heaven and Earth,
Than are dreamt of in your philosophy

Shakespeare





Są dziwy w niebie i na ziemi, o których
ani śniło się waszym filozofom.




CHÓR

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

Zamknijcie drzwi od kaplicy
I stańcie dokoła truny;
Żadnej lampy, żadnej świécy,
W oknach zawieście całuny.
Niech księżyca jasność blada
Szczelinami tu nie wpada.
Tylko żwawo, tylko śmiało.


STARZEC

Jak kazałeś, tak się stało.


CHÓR

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

Czyscowe duszeczki!
W jakiejkolwiek świata stronie:
Czyli która w smole płonie,
Czyli marznie na dnie rzeczki,
Czyli dla dotkliwszej kary
W surowym wszczepiona drewnie,
Gdy ją w piecu gryzą żary,
I piszczy, i płacze rzewnie;
Każda spieszcie do gromady!
Gromada niech się tu zbierze!
Oto obchodzimy Dziady!
Zstępujcie w święty przybytek;
Jest jałmużna, są pacierze,
I jedzenie, i napitek.


CHÓR

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

Podajcie mi garść kądzieli,
Zapalam ją; wy z pośpiechem,
Skoro płomyk w górę strzeli,
Pędźcie go z lekkim oddechem.
O tak, o tak, daléj, daléj,
Niech się na powietrzu spali.


CHÓR

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

Naprzód wy z lekkimi duchy,
Coście śród tego padołu
Ciemnoty i zawieruchy,
Nędzy, płaczu i mozołu
Zabłysnęli i spłonęli
Jako ta garstka kądzieli.
Kto z was wietrznym błądzi szlakiem,
W niebieskie nie wzleciał bramy,
Tego lekkim, jasnym znakiem
Przyzywamy, zaklinamy.


CHÓR

  Mówcie, komu czego braknie,
  Kto z was pragnie, kto z was łaknie.


GUŚLARZ

Patrzcie, ach, patrzcie do góry,
Cóż tam pod sklepieniem świeci?
Oto złocistymi pióry
Trzepioce się dwoje dzieci.
Jak listek z listkiem w powiewie,
Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;
Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,
Tak aniołek igra z aniołkiem.


GUŚLARZ I STARZEC

    Jak listek z listkiem w powiewie,
    Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;
    Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,
    Tak aniołek igra z aniołkiem.


ANIOŁEK

/ do jednej z wieśniaczek /

Do mamy lecim, do mamy.
Cóż to, mamo, nie znasz Józia?
Ja to Józio, ja ten samy,
A to siostra moja Rózia.
My teraz w raju latamy,
Tam nam lepiej niż u mamy.
Patrz, jakie główki w promieniu,
Ubiór z jutrzenki światełka,
A na oboim ramieniu
Jak u motylków skrzydełka:
W raju wszystkiego dostatek,
Co dzień to inna zabawka:
Gdzie stąpim, wypływa trawka,
Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek.

Lecz choć wszystkiego dostatek,
Dręczy nas nuda i trwoga.
Ach, mamo, dla twoich dziatek
Zamknięta do nieba droga!


CHÓR

  Lecz choć wszystkiego dostatek,
  Dręczy ich nuda i trwoga,
  Ach, mamo, dla twoich dziatek
  Zamknięta do nieba droga!


GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko,
Żeby się dostać do nieba?
Czy prosisz o chwałę Boga,
Czyli o przysmaczek słodki,
Są tu pączki, ciasta, mleczko
I owoce, i jagódki.
Czego potrzebujesz, duszeczko,
Żeby się dostać do nieba?


ANIOŁEK

Nic nam, nic nam nie potrzeba.
Zbytkiem słodyczy na ziemi
Jesteśmy nieszczęśliwemi.
Ach, ja w mojem życiu całem
Nic gorzkiego nie doznałem.
Pieszczoty, łakotki, swawole,
A co zrobię, wszystko caca.
Śpiewać, skakać, wybiec w pole,
Urwać kwiatków dla Rozalki,
Oto była moja praca,
A jej praca stroić lalki.
Przylatujemy na Dziady
Nie dla modłów i biesiady,
Niepotrzebna msza ofiarna;
Nie o pączki, mleczka, chrusty —
Prosim gorczycy dwa ziarna;
A ta usługa tak marna
Stanie za wszystkie odpusty.

Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
Że według bożego rozkazu:
Kto nie doznał goryczy ni razu,
Ten nie dozna słodyczy w niebie.


CHÓR

  Bo słuchajmy i zważmy u siebie,
  Że według bożego rozkazu:
  Kto nie doznał goryczy ni razu,
  Ten nie dozna słodyczy w niebie.


GUŚLARZ

Aniołku, duszeczko!
Czego chciałeś, macie obie.
To ziarneczko, to ziarneczko,
Teraz z Bogiem idźcie sobie.
A kto prośby nie posłucha,
W imię Ojca, Syna, Ducha.
Widzicie Pański krzyż?
Nie chcecie jadła, napoju,
Zostawcież nas w pokoju!
  A kysz, a kysz!


CHÓR

  A kto prośby nie posłucha,
  W imię Ojca, Syna, Ducha.
  Widzicie Pański krzyż?
  Nie chcecie jadła, napoju,
  Zostawcież nas w pokoju;
    A kysz, a kysz!

/ Widmo znika. /


GUŚLARZ

Już straszna północ przybywa,
Zamykajcie drzwi na kłódki;
Weźcie smolny pęk łuczywa,
Stawcie w środku kocioł wódki.
A gdy laską skinę z dala,
Niechaj się wódka zapala.
Tylko żwawo, tylko śmiało.


STARZEC

Jużem gotów.


GUŚLARZ

                        Daję hasło.


STARZEC

Buchnęło, zawrzało
I zgasło.


CHÓR

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

Dalej wy z najcięższym duchem,
Coście do tego padołu
Przykuci zbrodni łańcuchem
Z ciałem i duszą pospołu.
Choć zgon lepiankę rozkruszy,
Choć was anioł śmierci woła,
Żywot z cielesnej katuszy
Dotąd wydrzeć się nie zdoła.
Jeżeli karę tak srogą
Ludzie nieco zwolnić mogą
I zbawić piekielnej jamy,
Której jesteście tak blisko:
Was wzywamy, zaklinamy
Przez żywioł wasz, przez ognisko!


CHÓR

  Mówcie, komu czego braknie,
  Kto z was pragnie, kto z was łaknie?


GŁOS

/ za oknem /

Hej, kruki, sowy, orlice!
O wy przeklęte żarłoki!
Puśćcie mnie tu pod kaplicę,
Puśćcie mnie choć na dwa kroki.


GUŚLARZ

Wszelki duch! jakaż potwora!
Widzicie w oknie upiora?
Jak kość na polu wybladły;
Patrzcie! patrzcie, jakie lice!
W gębie dym i błyskawice,
Oczy na głowę wysiadły,
Świecą jak węgle w popiele.
Włos rozczochrany na czele.
A jak suchy snop cierniowy
Płonąc miotłę ognia ciska,
Tak od potępieńca głowy
Z trzaskiem sypią się iskrzyska.


GUŚLARZ I STARZEC

  A jak suchy snop cierniowy
  Płonąc miotłę ognia ciska,
  Tak od potępieńca głowy
  Z trzaskiem sypią się iskrzyska.


WIDMO

/ zza okna /

Dzieci! nie znacie mnie, dzieci?
Przypatrzcie się tylko z bliska,
Przypomnijcie tylko sobie!
Ja nieboszczyk pan wasz, dzieci!
Wszak to moja była wioska.
Dziś ledwo rok mija trzeci,
Jak mnie złożyliście w grobie.
Ach, zbyt ciężka ręka boska!
Jestem w złego ducha mocy,
Okropne cierpię męczarnie.
Kędy noc ziemię ogarnie,
Tam idę szukając nocy;
A uciekając od słońca
Tak pędzę żywot tułaczy,
A nie znajdę błędom końca.
Wiecznych głodów jestem pastwą;
A któż mię nakarmić raczy?
Szarpie mię żarłoczne ptastwo;
A któż będzie mój obrońca?
Nie masz, nie masz mękom końca!


CHÓR

Szarpie go żarłoczne ptastwo,
A któż mu będzie obrońca?
Nie masz, nie masz mękom końca!


GUŚLARZ

A czegóż potrzeba dla duszy,
Aby uniknąć katuszy?
Czy prosisz o chwałę nieba?
Czy o poświęcone gody?
Jest dostatkiem mleka, chleba,
Są owoce i jagody.
Mów, czego trzeba dla duszy,
Aby się dostać do nieba?


WIDMO

Do nieba?… bluźnisz daremnie…
O nie! ja nie chcę do nieba;
Ja tylko chcę, żeby ze mnie
Prędzej się dusza wywlekła.
Stokroć wolę pójść do piekła,
Wszystkie męki zniosę snadnie;
Wolę jęczeć w piekle na dnie,
Niż z duchami nieczystemi
Błąkać się wiecznie po ziemi,
Widzieć dawnych uciech ślady,
Pamiątki dawnej szkarady;
Od wschodu aż do zachodu,
Od zachodu aż do wschodu
Umierać z pragnienia, z głodu
I karmić drapieżne ptaki.
Lecz niestety! wyrok taki,
Że dopóty w ciele muszę
Potępioną włóczyć duszę,
Nim kto z was, poddani moi,
Pożywi mię i napoi.

Ach, jak mnie pragnienie pali;
Gdyby mała wody miarka!
Ach! gdybyście mnie podali
Choćby dwa pszenicy ziarka!


CHÓR

  Ach, jak go pragnienie pali!
  Gdyby mała wody miarka!
  Ach, gdybyśmy mu podali
  Choćby dwa pszenicy ziarka!


CHÓR PTAKÓW NOCNYCH

  Darmo żebrze, darmo płacze:
  My tu czarnym korowodem,
  Sowy, kruki i puchacze,
  Niegdyś, panku, sługi twoje.
  Któreś ty pomorzył głodem,
  Zjemy pokarmy, wypijem napoje.
  Hej, sowy, puchacze, kruki,
  Szponami, krzywymi dzioby
  Szarpajmy jadło na sztuki!
  Chociażbyś trzymał już w gębie,
  I tam ja szponę zagłębię;
  Dostanę aż do wątroby.

  Nie znałeś litości, panie!
  Hej, sowy, puchacze, kruki,
  I my nie znajmy litości:
  Szarpajmy jadło na sztuki,
  A kiedy jadła nie stanie,
  Szarpajmy ciało na sztuki,
  Niechaj nagie świecą kości.


KRUK

Nie lubisz umierać z głodu!
A pomnisz, jak raz w jesieni
Wszedłem do twego ogrodu?
Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni;
Trzy dni nic nie miałem w ustach,
Otrząsnąłem jabłek kilka.
Lecz ogrodnik skryty w chrustach
Zaraz narobił hałasu
I poszczuł psami jak wilka.
Nie przeskoczyłem tarasu,
Dopędziła mię obława;
Przed panem toczy się sprawa,
O co? o owoce z lasu,
Które na wspólną wygodę
Bóg dał jak ogień i wodę.
Ale pan gniewny zawoła:
„Potrzeba dać przykład grozy”.
Zbiegł się lud z całego sioła,
Przywiązano mnie do sochy,
Zbito dziesięć pęków łozy.
Każdą kość, jak z kłosa żyto,
Jak od suchych strąków grochy,
Od skóry mojej odbito!
Nie znałeś litości, panie!


CHÓR PTAKÓW

  Hej, sowy, puchacze, kruki,
  I my nie znajmy litości!
  Szarpajmy jadło na sztuki;
  A kiedy jadła nie stanie,
  Szarpajmy ciało na sztuki,
  Niechaj nagie świecą kości!


SOWA

Nie lubisz umierać z głodu!
Pomnisz, jak w kucyją samą,
Pośród najtęższego chłodu,
Stałam z dziecięciem pod bramą.
Panie! wołałam ze łzami,
Zlituj się nad sierotami!
Mąż mój już na tamtym świecie,
Córkę zabrałeś do dwora,
Matka w chacie leży chora,
Przy piersiach maleńkie dziecię.
Panie, daj nam zapomogę,
Bo dalej wyżyć nie mogę!

Ale ty, panie, bez duszy!
Hulając w pjanej ochocie,
Przewalając się po złocie,
Hajdukowi rzekłeś z cicha:
„Kto tam gościom trąbi w uszy?
Wypędź żebraczkę, do licha”.
Posłuchał hajduk niecnota,
Za włosy wywlekł za wrota!
Wepchnął mię z dzieckiem do śniegu!
Zbita i przeziębła srodze,
Nie mogłam znaleźć noclegu;
Zmarzłam z dziecięciem na drodze.
Nie znałeś litości, panie!


CHÓR PTAKÓW

  Hej, sowy, puchacze, kruki,
  I my nie znajmy litości!
  Szarpajmy jadło na sztuki,
  A kiedy jadła nie stanie,
  Szarpajmy ciało na sztuki,
  Niechaj nagie świecą kości!


WIDMO

Nie ma, nie ma dla mnie rady!
Darmo podajesz talerze,
Co dasz, to ptastwo zabierze.
Nie dla mnie, nie dla mnie Dziady!

Tak, muszę dręczyć się wiek wiekiem,
Sprawiedliwe zrządzenia boże!
Bo kto nie był ni razu człowiekiem,
Temu człowiek nic nie pomoże.


CHÓR

  Tak, musisz dręczyć się wiek wiekiem,
  Sprawiedliwe zrządzenia boże!
  Bo kto nie był ni razu człowiekiem,
  Temu człowiek nic nie pomoże.


GUŚLARZ

Gdy nic tobie nie pomoże,
Idźże sobie precz, nieboże.
A kto prośby nie posłucha,
W Imię Ojca, Syna, Ducha.
Czy widzisz Pański krzyż?
Nie bierzesz jadła, napoju?
Zostawże nas w pokoju!
  A kysz, a kysz!


CHÓR

  A kto prośby nie posłucha,
  W imię Ojca, Syna, Ducha.
  Czy widzisz Pański krzyż?
  Nie bierzesz jadła, napoju?
  Zostawże nas w pokoju!
    A kysz, a kysz!

/ Widmo znika. /


GUŚLARZ

Podajcie mi, przyjaciele,
Ten wianek na koniec laski.
Zapalam święcone ziele,
W górę dymy, w górę blaski!


CHÓR

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

Teraz wy, pośrednie duchy,
Coście u tego padołu
Ciemnoty i zawieruchy
Żyłyście z ludźmi pospołu;
Lecz, od ludzkiej wolne skazy,
Żyłyście nie nam, nie światu,
Jako te cząbry i ślazy,
Ni z nich owocu, ni kwiatu.
Ani się ukarmi zwierzę,
Ani się człowiek ubierze;
Lecz w wonne skręcone wianki
Na ścianie wiszą wysoko.
Tak wysoko, o ziemianki,
Była wasza pierś i oko!
Która dotąd z czystym skrzydłem
Niebieskiej nie przeszła bramy,
Was tym światłem i kadzidłem
Zapraszamy, zaklinamy.


CHÓR

  Mówcie, komu czego braknie,
  Kto z was pragnie, kto z was łaknie.


GUŚLARZ

A toż czy obraz Bogarodzicy?
Czyli anielska postać?
Jak lekkim rzutem obręcza
Po obłokach zbiega tęcza,
By z jeziora wody dostać,
Tak ona świeci w kaplicy.
Do nóg biała spływa szata,
Włos z wietrzykami swawoli,
Po jagodach uśmiech lata,
Ale w oczach łza niedoli.


GUŚLARZ I STARZEC

  Do nóg biała spływa szata,
  Włos z wietrzykami swawoli,
  Po jagodach uśmiech lata,
  Ale w oczach łza niedoli.


GUŚLARZ I DZIEWCZYNA


GUŚLARZ

Na głowie ma kraśny wianek,
W ręku zielony badylek,
A przed nią bieży baranek,
A nad nią leci motylek.
Na baranka bez ustanku
Woła: baś, baś, mój baranku,
Baranek zawsze z daleka:
Motylka rózeczką goni
I już, już trzyma go w dłoni;
Motylek zawsze ucieka.


DZIEWCZYNA

Na głowie mam kraśny wianek,
W ręku zielony badylek,
Przede mną bieży baranek,
Nade mną leci motylek.
Na baranka bez ustanku
Wołam: baś, baś, mój baranku,
Baranek zawsze z daleka;
Motylka rózeczką gonię
I już, już chwytam go w dłonie;
Motylek zawsze ucieka.


DZIEWCZYNA

Tu niegdyś w wiosny poranki
Najpiękniejsza z tego sioła,
Zosia pasając baranki
Skacze i śpiewa wesoła.
    La la la la

Oleś za gołąbków parę
Chciał raz pocałować w usta;
Lecz i prośbę, i ofiarę
Wyśmiała dziewczyna pusta.
    La la la la

Józio dał wstążkę pasterce,
Antoś oddał swoje serce;
Lecz i z Józia, i z Antosia
Śmieje się pierzchliwie Zosia.
    La la la la

Tak, Zosią byłam, dziewczyną z tej wioski.
Imię moje u was głośne,
Że chociaż piękna, nie chciałam zamęścia
I dziewiętnastą przeigrawszy wiosnę,
Umarłam nie znając troski
Ani prawdziwego szczęścia.
Żyłam na świecie; lecz, ach! nie dla świata!
Myśl moja, nazbyt skrzydlata,
Nigdy na ziemskiej nie spoczęła błoni.
Za lekkim zefirkiem goni,
Za muszką, za kraśnym wiankiem,
Za motylkiem, za barankiem;
Ale nigdy za kochankiem.
Pieśni i fletów słuchałam rada:
Często, kiedy sama pasę,
Do tych pasterzy goniłam stada,
Którzy mą wielbili krasę;
Lecz żadnego nie kochałam.
Za to po śmierci nie wiem, co się ze mną dzieje,
Nieznajomym ogniem pałam;
Choć sobie igram do woli,
Latam, gdzie wietrzyk zawieje,
Nic mię nie smuci, nic mię nie boli,
Jakie chcę, wyrabiam cuda.
Przędę sobie z tęczy rąbki,
Z przezroczystych łez poranku
Tworzę motylki, gołąbki.
Przecież nie wiem, skąd ta nuda:
Wyglądam kogoś za każdym szelestem,
Ach, i zawsze sama jestem!
Przykro mi, bez ustanku
Wiatr mną jak piórkiem pomiata.
Nie wiem, czy jestem z tego, czy z tamtego świata:
Gdzie się przybliżam, zaraz wiatr oddali,
Pędzi w górę, w dół, z ukosa:
Tak pośród pierzchliwej fali
Wieczną przelatując drogę,
Ani wzbić się pod niebiosa,
Ani ziemi dotknąć nie mogę.


CHÓR

  Tak pośród pierzchliwej fali
  Przez wieczne lecąc bezdroże,
  Ani wzbić się pod niebiosa,
  Ani dotknąć ziemi nie może.


GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko,
Żeby się dostać do nieba?
Czy prosisz o chwałę Boga,
Czy o przysmaczek słodki?
Są tu pączki, ciasta, mleczko,
I owoce, i jagódki.
Czego potrzebujesz, duszeczko.
Żeby się dostać do nieba?


DZIEWCZYNA

Nic mnie, nic mnie nie potrzeba!
Niechaj podbiegną młodzieńce,
Niech mię pochwycą za ręce,
Niechaj przyciągną do ziemi,
Niech poigram chwilkę z niemi.
Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
Że według bożego rozkazu:
Kto nie dotknął ziemi ni razu,
Ten nigdy nie może być w niebie.


CHÓR

  Bo słuchajmy i zważmy u siebie,
  Że według bożego rozkazu:
  Kto nie dotknął ziemi ni razu,
  Ten nigdy nie może być w niebie,


GUŚLARZ

/ do kilku wieśniaków /

Darmo bieżycie; to są marne cienie,
Darmo rączki ściąga biedna,
Wraz ją spędzi wiatru tchnienie.
Lecz nie płacz, piękna dziewico!
Oto przed moją źrenicą
Odkryto przyszłe wyroki:
Jeszcze musisz sama jedna
Latać z wiatrem przez dwa roki,
A potem staniesz za niebieskim progiem.
Dziś modlitwa nic nie zjedna.
Lećże sobie z Panem Bogiem.
A kto prośby nie posłucha,
W imię Ojca, Syna, Ducha!
Czy widzisz Pański krzyż?
Nie chciałaś jadła, napoju?
Zostawże nas w pokoju.
  A kysz, a kysz!


CHÓR

  A kto prośby nie posłucha,
  W imię Ojca, Syna, Ducha!
  Czy widzisz Pański krzyż?
  Nie chciałaś jadła, napoju?
  Zostawże nas w pokoju.
    A kysz, a kysz!

/ Dziewica znika. /


GUŚLARZ

Teraz wszystkie dusze razem,
Wszystkie i każdą z osobna,
Ostatnim wołam rozkazem!
Dla was ta biesiada drobna;
Garście maku, soczewicy
Rzucam w każdy róg kaplicy.


CHÓR

  Bierzcie, czego której braknie,
  Która pragnie, która łaknie.


GUŚLARZ

Czas odemknąć drzwi kaplicy.
Zapalcie lampy i świécy.
Przeszła północ, kogut pieje,
Skończona straszna ofiara,
Czas przypomnieć ojców dzieje.
Stójcie…


CHÓR

                        Cóż to?


GUŚLARZ

                        Jeszcze mara!


CHÓR

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

/ do jednej z wieśniaczek /

Pasterko, ot tam w żałobie…
Wstań, bo czy mi się wydaje,
Czy ty usiadłaś na grobie?
Dziatki! patrzajcie, dla Boga!
Wszak to zapada podłoga
I blade widmo powstaje;
Zwraca stopy ku pasterce
I stanęło tuż przy boku.
Zwraca lice ku pasterce,
Białe lice i obsłony,
Jako śnieg po nowym roku.
Wzrok dziki i zasępiony
Utopił całkiem w jej oku.
Patrzcie, ach, patrzcie na serce!
Jaka to pąsowa pręga,
Tak jakby pąsowa wstęga
Albo jak sznurkiem korale,
Od piersi aż do nóg sięga.
Co to jest, nie zgadnę wcale!
Pokazał ręką na serce,
Lecz nic nie mówi pasterce.


CHÓR

  Co to jest, nie zgadniem wcale.
  Pokazał ręką na serce,
  Lecz nic nie mówi pasterce.


GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duchu młody?
Czy prosisz o chwałę nieba?
Czyli o święcone gody?
Jest dostatkiem mleka, chleba,
Są owoce i jagody.
Czego potrzebujesz, duchu młody,
Żeby się dostać do nieba?

/ Widmo milczy. /


CHÓR

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

Odpowiadaj, maro blada!
Cóż to, nic nie odpowiada?


CHÓR

  Cóż to, nic nie odpowiada?


GUŚLARZ

Gdy gardzisz mszą i pierogiem.
Idźże sobie z Panem Bogiem;
A kto prośby nie posłucha,
W imię Ojca, Syna, Ducha!
Czy widzisz Pański krzyż?
Nie chciałeś jadła, napoju?
Zostawże nas w pokoju.
  A kysz, a kysz!

/ Widmo stoi. /


CHÓR

  A kto prośby nie posłucha,
  W imię Ojca, Syna, Ducha!
  Czy widzisz Pański krzyż?
  Nie chciałeś jadła, napoju?
  Zostawże nas w pokoju.
    A kysz, a kysz!


GUŚLARZ

Przebóg! cóż to za szkarada?
Nie odchodzi i nie gada!


CHÓR

  Nie odchodzi i nie gada!


GUŚLARZ

Duszo przeklęta czy błoga,
Opuszczaj święte obrzędy!
Oto roztwarta podłoga,
Kędy wszedłeś, wychodź tędy.
Bo cię przeklnę w imię Boga.

/ po pauzie /

Precz stąd na lasy, na rzeki,
I zgiń, przepadnij na wieki!

/ Widmo stoi. /

Przebóg! cóż to za szkarada?
I milczy, i nie przepada!


CHÓR

  I milczy, i nie przepada!


GUŚLARZ

Darmo proszę, darmo gromię,
On się przeklęctwa nie boi.
Dajcie kropidło z ołtarza…
Nie pomaga i kropidło!
Bo utrapione straszydło
Jak stanęło, tak i stoi,
Niemo, głucho, nieruchomie,
Jak kamień pośród cmentarza.


CHÓR

  Bo utrapione straszydło
  Jak stanęło, tak i stoi,
  Niemo, głucho, nieruchomie,
  Jak kamień pośród cmentarza.

  Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,
  Co to będzie, co to będzie?


GUŚLARZ

To jest nad rozum człowieczy!
Pasterko! znasz tę osobę?
W tym są jakieś straszne rzeczy.
Po kim ty nosisz żałobę?
Wszak mąż i rodzina zdrowa?
Cóż to! nie mówisz i słowa?
Spojrzyj, odezwij się przecie!
Czyś ty martwa, moje dziecię?
Czegóż uśmiechasz się? czego?
Co w nim widzisz wesołego?


CHÓR

  Czegóż uśmiechasz się, czego?
  Co w nim widzisz wesołego?


GUŚLARZ

Daj mnie stułę i gromnicę,
Zapalę, jeszcze poświęcę…
Próżno palę, próżno święcę,
Nie znika przeklęta dusza.
Weźcie pasterkę pod ręce,
Wyprowadźcie za kaplicę.
Czegóż oglądasz się, czego?
Co w nim widzisz powabnego?


CHÓR

  Czegóż oglądasz się? czego?
  Co w nim widzisz powabnego?


GUŚLARZ

Przebóg, widmo kroku rusza!
Gdzie my z nią, on za nią wszędzie…
Co to będzie, co to będzie?


CHÓR

  Gdzie my z nią, on za nią wszędzie.
  Co to będzie, co to będzie?




-----
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

ISBN-978-83-288-7165-6
Adam Mickiewicz

Dziady. Poema
Dziadów część III

ISBN 978-83-288-7456-5




*Świętej pamięci*





JANOWI SOBOLEWSKIEMU
CYPRIANOWI DASZKIEWICZOWI
FELIKSOWI KÓŁAKOWSKIEMU





spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom
za miłość ku ojczyźnie prześladowanym,
z tęsknoty ku ojczyźnie zmarłym
w Archangielsku, na Moskwie, w Petersburgu —
narodowej sprawy męczennikom



poświęca Autor








[PRZEDMOWA]

Polska od pół wieku przedstawia widok z jednej strony tak ciągłego, niezmordowanego i niezbłaganego okrucieństwa tyranów, z drugiej tak nieograniczonego poświęcenia się ludu i tak uporczywej wytrwałości, jakich nie było przykładu od czasu prześladowania chrześcijaństwa. Zdaje się, że królowie mają przeczucie Herodowe o zjawieniu się nowego światła na ziemi i o bliskim swoim upadku, a lud coraz mocniej wierzy w swoje odrodzenie się i zmartwychwstanie.

Dzieje męczeńskiej Polski obejmują wiele pokoleń i niezliczone mnóstwo ofiar; krwawe sceny toczą się po wszystkich stronach ziemi naszej i po obcych krajach. — Poema, które dziś ogłaszamy, zawiera kilka drobnych rysów tego ogromnego obrazu, kilka wypadków z czasu prześladowania podniesionego przez Imperatora Aleksandra.

Około roku 1822 polityka Imperatora Aleksandra, przeciwna wszelkiej wolności, zaczęła się wyjaśniać, gruntować i pewny brać kierunek. W ten czas podniesiono na cały ród polski prześladowanie powszechne, które coraz stawało się gwałtowniejsze i krwawsze. Wystąpił na scenę pamiętny w naszych dziejach senator Nowosilcow. On pierwszy instynktową i zwierzęcą nienawiść rządu rosyjskiego ku Polakom wyrozumował jak zbawienną i polityczną, wziął ją za podstawę swoich działań, a za cel położył zniszczenie polskiej narodowości. W ten czas całą przestrzeń ziemi od Prosny aż do Dniepru i od Galicji do Bałtyckiego morza zamknięto i urządzono jako ogromne więzienie. Całą administracją nakręcono jako jedną wielką Polaków torturę, której koło obracali carewicz Konstanty i senator Nowosilcow.

Systematyczny Nowosilcow wziął naprzód na męki dzieci i młodzież, aby nadzieje przyszłych pokoleń w zarodzie samym wytępić. Założył główną kwaterę katowstwa w Wilnie, w stolicy naukowej prowincji litewsko-ruskich. Były wówczas między młodzieżą uniwersytetu różne towarzystwa literackie, mające na celu utrzymanie języka i narodowości polskiej, Kongresem Wiedeńskim i przywilejami Imperatora zostawionej Polakom. Towarzystwa te, widząc wzmagające się podejrzenia rządu, rozwiązały się wprzód jeszcze, nim ukaz zabronił ich bytu. Ale Nowosilcow, chociaż w rok po rozwiązaniu się towarzystw przybył do Wilna, udał przed Imperatorem, że je znalazł działające; ich literackie zatrudnienia wystawił jako wyraźny bunt przeciwko rządowi, uwięził kilkaset młodzieży i ustanowił pod swoim wpływem trybunały wojenne na sądzenie studentów. W tajemnej procedurze rosyjskiej oskarżeni nie mają sposobu bronienia się, bo często nie wiedzą, o co ich powołano: bez zeznania nawet komisja według woli swojej jedne przyjmuje i w raporcie umieszcza, drugie uchyla. Nowosilcow, z władzą nieograniczoną od carewicza Konstantego zesłany, był oskarżycielem, sędzią i katem.

Skasował kilka szkół w Litwie, z nakazem, aby młodzież do nich uczęszczającą uważano za cywilnie umarłą, aby jej do żadnych posług obywatelskich, na żadne urzędy nie przyjmowano i aby jej nie dozwolono ani w publicznych, ani w prywatnych zakładach kończyć nauk. Taki ukaz, zabraniający uczyć się, nie ma przykładu w dziejach i jest oryginalnym rosyjskim wymysłem. Obok zamknienia szkół, skazano kilkudziesięciu studentów do min sybirskich, do taczek, do garnizonów azjatyckich. W liczbie ich byli małoletni, należący do znakomitych rodzin litewskich. Dwudziestu kilku, już nauczycieli, już uczniów uniwersytetu, wysłano na wieczne wygnanie w głąb Rosji jako podejrzanych o polską narodowość. Z tylu wygnańców jednemu tylko dotąd udało się wydobyć się z Rosji.

Wszyscy pisarze, którzy uczynili wzmiankę o prześladowaniu ówczesnym Litwy, zgadzają się na to, że w sprawie uczniów wileńskich było coś mistycznego i tajemniczego. Charakter mistyczny, łagodny, ale niezachwiany Tomasza Zana, naczelnika młodzieży, religijna rezygnacja, braterska zgoda i miłość młodych więźniów, kara boża, sięgająca widomie prześladowców, zostawiły głębokie wrażenie na umyśle tych, którzy byli świadkami lub uczestnikami zdarzeń; a opisane zdają się przenosić czytelników w czasy dawne, czasy wiary i cudów.

Kto zna dobrze ówczesne wypadki, da świadectwo autorowi, że sceny historyczne i charaktery osób działających skryślił sumiennie, nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając. I po cóż by miał dodawać albo przesadzać; czy dla ożywienia w sercu rodaków nienawiści ku wrogom? czy dla obudzenia litości w Europie? — Czymże są wszystkie ówczesne okrucieństwa w porównaniu tego, co naród polski teraz cierpi i na co Europa teraz obojętnie patrzy! Autor chciał tylko zachować narodowi wierną pamiątkę z historii litewskiej lat kilkunastu: nie potrzebował ohydzać rodakom wrogów, których znają od wieków; a do litościwych narodów europejskich, które płakały nad Polską jak niedołężne niewiasty Jeruzalemu nad Chrystusem, naród nasz przemawiać tylko będzie słowami Zbawiciela: „Córki Jerozolimskie, nie płaczcie nade mną, ale nad samymi sobą”.




LITWA



PROLOG

/ W Wilnie przy ulicy Ostrobramskiej, w klasztorze ks. ks. Bazylianów, przerobionym na więzienie stanu — cela więźnia. /









A strzeżcie się ludzi, albowiem was będą wydawać do siedzącej rady i w bożnicach swoich was biczować będą.

Mat. R. X w. 17





I do Starostów i do Królów będziecie wodzeni na świadectwo im i poganom.

w. 18





I będziecie w nienawiści u wszystkich dla imienia mego. Ale kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawion.

w. 22

/ Więzień wsparty na oknie; śpi /


ANIOŁ STRÓŻ

    Niedobre, nieczułe dziecię!
    Ziemskie matki twej zasługi,
    Prośby jej na tamtym świecie
    Strzegły długo wiek twój młody
    Od pokusy i przygody:
    Jako róża, anioł sadów,
    We dnie kwitnie, w noc jej wonie
    Bronią senne dziecka skronie
    Od zarazy i owadów.

    Nieraz ja na prośbę matki
    I za pozwoleniem bożem
    Zstępowałem do twej chatki,
    Cichy, w cichej nocy cieniu:
    Zstępowałem na promieniu
    I stawałem nad twym łożem.

    Gdy cię noc ukołysała,
    Ja nad marzeniem namiętnym
    Stałem jak lilija biała,
    Schylona nad źródłem mętnym.
    Nieraz dusza mnie twa zbrzydła,
    Alem w złych myśli nacisku
    Szukał dobrej, jak w mrowisku
    Szukają ziarnek kadzidła.

    Ledwie dobra myśl zaświeci,
    Brałem duszę twą za rękę,
    Wiodłem w kraj, gdzie wieczność świeci,
    I śpiewałem jej piosenkę,
    Którą rzadko ziemskie dzieci
    Słyszą, rzadko i w uśpieniu,
    A zapomną w odecknieniu.
    Jam ci przyszłe szczęście głosił,
    Na mych rękach w niebo nosił,
    A tyś słyszał niebios dźwięki
    Jako pjanych uczt piosenki.

    Ja, syn chwały nieśmiertelnej,
    Przybierałem wtenczas postać
    Obrzydłej larwy piekielnej,
    By cię straszyć, by cię chłostać;
    Tyś przyjmował chłostę Boga
    Jak dziki męczarnie wroga.
    I dusza twa w niepokoju,
    Ale z dumą się budziła,
    Jakby w niepamięci zdroju
    Przez noc całą męty piła.
    I pamiątki wyższych światów
    W głąb ciągnąłeś, jak kaskada,
    Gdy w podziemną przepaść wpada,
    Ciągnie liście drzew i kwiatów.

    Natenczas gorzko płakałem,
    Oblicze tuląc w me dłonie;
    Chciałem i długo nie śmiałem
    Ku niebieskiej wracać stronie,
    Bym nie spotkał twojej matki;
    Spyta się: «Jaka nowina
    Z kuli ziemskiej, z mojej chatki,
    Jaki sen był mego syna?»


WIĘZIEŃ

/ budzi się strudzony i patrzy w okno — ranek /

Nocy cicha, gdy wschodzisz, kto ciebie zapyta,
Skąd przychodzisz; gdy gwiazdy przed sobą rozsiejesz,
Kto z tych gwiazd tajnie przyszłej drogi twej wyczyta!
«Zaszło słońce», wołają astronomy z wieży,
Ale dlaczego zaszło, nikt nie odpowiada;
Ciemności kryją ziemię i lud we śnie leży,
Lecz dlaczego śpią ludzie, żaden z nich nie bada.
Przebudzą się bez czucia, jak bez czucia spali —
Nie dziwi słońca dziwna, lecz codzienna głowa;
Zmienia się blask i ciemność jako straż pułkowa;
Ale gdzież są wodzowie, co jej rozkazali?

A sen? — ach, ten świat cichy, głuchy, tajemniczy,
Życie duszy, czyż nie jest warte badań ludzi!
Któż jego miejsce zmierzy, kto jego czas zliczy!
Trwoży się człowiek śpiący — śmieje się, gdy zbudzi.
Mędrcy mówią, że sen jest tylko przypomnienie —
    Mędrcy przeklęci!

Czyż nie umiem rozróżnić marzeń od pamięci?
Chyba mnie wmówią, że moje więzienie
    Jest tylko wspomnienie.
Mówią, że senne czucie rozkoszy i kaźni
    Jest tylko grą wyobraźni; —
Głupi! zaledwie z wieści wyobraźnią znają
    I nam wieszczom o niej bają!
Bywałem w niej, zmierzyłem lepiej jej przestrzenie
I wiem, że leży za jej granicą — marzenie.
Prędzej dzień będzie nocą, rozkosz będzie kaźnią,
Niż sen będzie pamięcią, mara wyobraźnią.

/ kładzie się i wstaje znowu — idzie do okna /

Nie mogę spocząć, te sny, to straszą, to łudzą:
    Jak te sny mię trudzą!

/ drzemie /


DUCHY NOCNE

Puch czarny, puch miękki pod głowę podłóżmy,
Śpiewajmy, a cicho — nie trwóżmy, nie trwóżmy.


DUCH Z LEWEJ STRONY

Noc smutna w więzieniu, tam w mieście wesele,
    U stołów tam muzyki huczą;
Przy pełnych kielichach śpiewają minstrele,
    Tam nocą komety się włóczą:
Komety z oczkami i z jasnym warkoczem.

/ Więzień usypia /

    Kto po nich kieruje łódź w biegu,
Ten zaśnie na fali, w marzeniu uroczem,
    Na naszym przebudzi się brzegu.


ANIOŁ

    My uprosiliśmy Boga,
    By cię oddał w ręce wroga.
    Samotność mędrców mistrzyni.
    I ty w samotnym więzieniu,
    Jako prorok na pustyni,
    Dumaj o twym przeznaczeniu;


CHÓR DUCHÓW NOCNYCH

W dzień Bóg nam dokucza, lecz w nocy wesele,
  W noc późną próżniaki się tuczą,
I w nocy swobodniej śpiewają minstrele,
  Szatany piosenek ich uczą.

Kto ranną myśl świętą przyniesie z kościoła,
  Kto rozmów poczciwych smak czuje,
Noc-pjawka wyciągnie pobożną myśl z czoła,
  Noc-wąż w ustach smaki zatruje.

Śpiewajmy nad sennym, my, nocy synowie,
  Usłużmy, aż będzie nam sługą.
Wpadnijmy mu w serce, biegajmy po głowie,
  Nasz będzie — ach, gdyby spał długo!


ANIOŁ

Modlono się za tobą na ziemi i w niebie,
Wkrótce muszą tyrani na świat puścić ciebie.


WIĘZIEŃ

/ budzi się i myśli /

Ty, co bliźnich katujesz, więzisz i wyrzynasz,
I uśmiechasz się we dnie, i w wieczór ucztujesz;
Czy ty z rana choć jeden sen twój przypominasz,
A jeśliś go przypomniał, czy ty go pojmujesz?

/ drzemie /


ANIOŁ

Ty będziesz znowu wolny, my oznajmić przyszli.


WIĘZIEŃ

/ budzi się /

Będę wolny? — pamiętam, ktoś mi wczora prawił;
Nie, skądże to, czy we śnie? czy Bóg mi objawił?

/ zasypia /


ANIOŁOWIE

    Pilnujmy tylko, ach, pilnujmy myśli,
    Między myślami bitwa już stoczona.


DUCHY Z LEWEJ STRONY

Podwójmy napaść.


DUCHY Z PRAWEJ

                        My podwójmy straże.
    Czy zła myśl wygra, czy dobra pokona,
    Jutro się w mowach i w dziełach pokaże;
    I jedna chwila tej bitwy wyrzeka
    Na całe życie o losach człowieka.


WIĘZIEŃ

Mam być wolny — tak! nie wiem, skąd przyszła nowina,
Lecz ja znam, co być wolnym z łaski Moskwicina.
Łotry zdejmą mi tylko z rąk i nóg kajdany,
Ale wtłoczą na duszę — ja będę wygnany!
Błąkać się w cudzoziemców, w nieprzyjaciół tłumie,
Ja śpiewak — i nikt z mojej pieśni nie zrozumie
Nic — oprócz niekształtnego i marnego dźwięku.
Łotry, tej jednej broni z rąk mi nie wydarły,
Ale mi ją zepsuto, przełamano w ręku;
Żywy, zostanę dla mej ojczyzny umarły,
I myśl legnie zamknięta w duszy mojej cieniu,
Jako dyjament w brudnym zawarty kamieniu.

/ wstaje i pisze węglem z jednej strony: /


D. O. M.

GUSTAVUS
OBIIT M. D. CCC. XXIII
CALENDIS NOVEMBRIS

/ z drugiej strony: /


HIC NATUS EST
CONRADUS M. D. CCC. XXIII
CALENDIS NOVEMBRIS

/ wspiera się na oknie — usypia /


DUCH

Człowieku! gdybyś wiedział, jaka twoja władza!
Kiedy myśl w twojej głowie, jako iskra w chmurze,
Zabłyśnie niewidzialna, obłoki zgromadza,
I tworzy deszcz rodzajny lub gromy i burze;
Gdybyś wiedział, że ledwie jedną myśl rozniecisz,
Już czekają w milczeniu, jak gromu żywioły,
Tak czekają twej myśli — szatan i anioły:
Czy ty w piekło uderzysz, czy w niebo zaświecisz;
A ty jak obłok górny, ale błędny, pałasz
I sam nie wiesz, gdzie lecisz, sam nie wiesz, co zdziałasz.
Ludzie! każdy z was mógłby, samotny, więziony,
Myślą i wiarą zwalać i podźwigać trony.




AKT I



SCENA I

/ Korytarz — straż z karabinami stoi opodal — kilku więźniów młodych ze świecami wychodzą z cel swoich — północ /


JAKUB

Czy można? — obaczym się?


ADOLF

                        Straż gorzałkę pije:
Kapral nasz.


JAKUB

                        Która biła?


ADOLF

                        Północ niedaleko.


JAKUB

Ale jak nas runt złowi, kaprala zasieka.


ADOLF

Tylko zgaś świecę; — widzisz — ogień w okna bije.

/ gaszą świecę /

Runt dzieciństwo! runt musi do wrót długo pukać,
Dać hasło i odebrać, musi kluczów szukać: —
Potem — długi korytarz, — nim nas runt zacapi,
Rozbieżym się, drzwi zamkną, każdy padł i chrapi.

/ Inni więźniowie, wywołani z celi, wychodzą /


ŻEGOTA

Dobry wieczór.


KONRAD

                        I ty tu!


KS. LWOWICZ

                        I wy tu?


SOBOLEWSKI

                        I ja tu.


FREJEND

A wiecie co, Żegoto, idziem do twej celi,
Świeży więzień dziś wstąpił do nowicyjatu,
I ma komin; tam dobry ogień będziem mieli,
A przy tym nowość, — dobrze widzieć nowe ściany.


SOBOLEWSKI

Żegoto! a, jak się masz; — i ty tu, kochany!


ŻEGOTA

U mnie cela trzy kroki; was taka gromada.


FREJEND

Wiecie co, pójdźmy lepiej do celi Konrada.
Najdalsza jest, przytyka do muru kościoła;
Nie słychać stamtąd, choć kto śpiewa albo woła.
Myślę dziś głośno gadać i chcę śpiewać wiele;
W mieście pomyślą, że to śpiewają w kościele.
Jutro jest Narodzenie Boże. — Eh — koledzy,
Mam i kilka butelek.


JAKUB

                        Bez kaprala wiedzy?


FREJEND

Kapral poczciwy, i sam z butelek skorzysta,
Przy tym jest Polak, dawny nasz legijonista,
Którego car przerobił gwałtem na Moskala.
Kapral dobry katolik, i więźniom pozwala
Przepędzić wieczór świętej Wigiliji razem.


JAKUB

Gdyby się dowiedzieli, nie uszłoby płazem.

/ Wchodzą do celi Konrada, nakładają ogień w kominie i zapalają świecę. — Cela Konrada jak w Prologu /


KS. LWOWICZ

I skądże się tu wziąłeś, Żegoto kochany?
Kiedy?


ŻEGOTA

                        Dziś mię porwali z domu, ze stodoły.


KS. LWOWICZ

I ty byłeś gospodarz?


ŻEGOTA

                        Jaki! zawołany.
Żebyś ty widział moje merynosy, woły!
Ja, co pierwej nie znałem, co owies, co słoma,
Mam sławę najlepszego w Litwie ekonoma.


JAKUB

Wzięto cię niespodzianie?


ŻEGOTA

                        Od dawna słyszałem
O jakimś w Wilnie śledztwie; dom mój blisko drogi.
Widać było kibitki latające czwałem
I co noc nas przerażał poczty dźwięk złowrogi.
Nieraz gdyśmy wieczorem do stołu zasiedli
I ktoś żartem uderzył w szklankę noża trzonkiem,
Drżały kobiety nasze, staruszkowie bledli,
Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem.
Lecz nie wiedziałem, kogo szukają i za co,
Nie należałem dotąd do żadnego spisku.
Sądzę, że rząd to śledztwo wynalazł dla zysku,
Że się więźniowie nasi porządnie opłacą
I powrócą do domu.


TOMASZ

                        Taką masz nadzieję?


ŻEGOTA

Jużci przecież bez winy w Sybir nas nie wyślą;
A jakąż winę naszą znajdą lub wymyślą?
Milczycie, — wytłumaczcież, co się tutaj dzieje,
O co nas oskarżono, jaki powód sprawy?


TOMASZ

Powód — że Nowosilcow przybył tu z Warszawy.
Znasz zapewne charakter pana Senatora.
Wiesz, że już był w niełasce u imperatora,
Że zysk dawniejszych łupiestw przepił i roztrwonił,
Stracił u kupców kredyt i ostatkiem gonił.
Bo pomimo największych starań i zabiegów
Nie może w Polsce spisku żadnego wyśledzić;
Więc postanowił świeży kraj, Litwę, nawiedzić,
I tu przeniósł się z całym głównym sztabem szpiegów.
Żeby zaś mógł bezkarnie po Litwie plądrować
I na nowo się w łaskę samodzierżcy wkręcić,
Musi z towarzystw naszych wielką rzecz wysnuwać
I nowych wiele ofiar carowi poświęcić.


ŻEGOTA

Lecz my się uniewinnim —


TOMASZ

                        Bronić się daremnie —
I śledztwo, i sąd cały toczy się tajemnie;
Nikomu nie powiedzą, za co oskarżony,
Ten, co nas skarży, naszej ma słuchać obrony;
On gwałtem chce nas karać — nie unikniem kary.
Został nam jeszcze środek smutny — lecz jedyny:
Kilku z nas poświęcimy wrogom na ofiary,
I ci na siebie muszą przyjąć wszystkich winy.
Ja stałem na waszego towarzystwa czele,
Mam obowiązek cierpieć za was, przyjaciele;
Dodajcie mi wybranych jeszcze kilku braci,
Z takich, co są sieroty, starsi, nieżonaci,
Których zguba niewiele serc w Litwie zakrwawi,
A młodszych, potrzebniejszych z rąk wroga wybawi.


ŻEGOTA

Więc aż do tego przyszło?


JAKUB

                        Patrz, jak się zasmucił.
Nie wiedział, że dom może na zawsze porzucił.


FREJEND

Nasz Jacek musiał żonę zostawić w połogu,
A nie płacze —


FELIKS KOŁAKOWSKI

                        Ma płakać? owszem — chwała Bogu.
Jeśli powije syna, przyszłość mu wywieszczę —
Daj mi no rękę — jestem trochę chiromanta,
Wywróżę tobie przyszłość twojego infanta.

/ patrząc na rękę /

Jeśli będzie poczciwy, pod moskiewskim rządem
Spotka się niezawodnie z kibitką i sądem;
A kto wie, może wszystkich nas znajdzie tu jeszcze —
Lubię synów, to nasi przyszli towarzysze.


ŻEGOTA

Wy tu długo siedzicie?


FREJEND

                        Skądże datę wiedzieć?
Kalendarza nie mamy, nikt listów nie pisze;
To gorsza, że nie wiemy, póki mamy siedzieć.


SUZIN

Ja mam u okna parę drewnianych firanek
I nie wiem nawet, kiedy mrok, a kiedy ranek.


FREJEND

Ale pytaj Tomasza, patryjarchę biedy;
Największy szczupak, on też pierwszy wpadł do matni;
On nas tu wszystkich przyjął i wyjdzie ostatni,
Wie o wszystkich, kto przybył, skąd przybył i kiedy.


SUZIN

To pan Tomasz! ja poznać nie mogłem Tomasza;
Daj mi rękę, znałeś mię krótko i niewiele:
Wtenczas tak była droga wszystkim przyjaźń wasza
Otaczali was liczni, bliżsi przyjaciele;
Nie dojrzałeś mię w tłumie, lecz ja ciebie znałem,
Wiem, coś zrobił, coś cierpiał, żebyś nas ocalił; —
Odtąd będę się z twojej znajomości chwalił,
I w dzień zgonu przypomnę — z Tomaszem płakałem.


FREJEND

Ale dla Boga, po co te łzy, płacze, zgroza.
Patrz — Tomasz, gdy był wolny, miał na swoim czole
Wypisano wielkimi literami: «koza».
Dziś w więzieniu jak w domu, jak w swoim żywiole.
On był na świecie jako grzyby kryptogamy,
Więdniał i schnął od słońca; — wsadzony do lochu,
Kiedy my, słoneczniki, bledniejem, zdychamy,
On rozwija się, kwitnie i tyje po trochu.
Ale też wziął pan Tomasz kuracyją modną,
Sławną teraz na świecie kuracyją głodną.


ŻEGOTA

/ do Tomasza /

Głodem ciebie morzono?


FREJEND

                        Dodawano strawy;
Ale gdybyś ją widział, — widok to ciekawy!
Dość było taką strawą w pokoju zakadzić,
Ażeby myszy wytruć i świerszcze wygładzić.


ŻEGOTA

I jakże ty jeść mogłeś!


TOMASZ

                        Tydzień nic nie jadłem,
Potem jeść próbowałem, potem z sił opadłem;
Potem jak po truciźnie czułem bole, kłucia,
Potem kilka tygodni leżałem bez czucia.
Nie wiem, ile i jakiem choroby przebywał,
Bo nie było doktora, co by je nazywał.
Wreszcie jam wstał jadł znowu i do sił przychodził,
I zdaje mi się, żem się do tej strawy zrodził.


FREJEND

/ z wymuszoną wesołością /

Wierzcie mi, tam za kozą same urojenia;
Kto tu był, sekret kuchni i mieszkań przeniknął:
Jeść, mieszkać, źle czy dobrze — skutek przywyknienia.
Pytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy Pińczuka:
«Dlaczego siedzisz w błocie?» — «Siedzę, bom przywyknął».


JAKUB

Ależ przywyknąć, bracie!


FREJEND

                        Na tym cała sztuka.


JAKUB

Ja tu siedzę podobno od ośmiu miesięcy,
A tak tęsknię jak pierwej, nie mniej —


FREJEND

                        I nie więcéj?
Pan Tomasz tak przywyknął, że mu powiew zdrowy
Zaraz piersi obciąża, robi zawrót głowy.
On odwyknął oddychać, nie wychodzi z celi —
Jeśli go stąd wypędzą, koza się opłaci:
Bo on potem ni grosza na wino nie straci,
Tylko łyknie powietrza i wnet się podchmieli.


TOMASZ

Wolałbym być pod ziemią, w głodzie i chorobie,
Znosić kije i gorsze niźli kije — śledztwo,
Niż tu, w lepszym więzieniu, mieć was za sąsiedztwo. —
Łotry! wszystkich nas w jednym chcą zakopać grobie.


FREJEND

Jak to? więc płaczesz po nas — masz kogo żałować.
Czy nie mnie? pytam, jaka korzyść z mego życia?
Jeszcze w wojnie — mam jakiś talencik do bicia,
I mógłbym kilku dońcom grzbiety naszpikować.
Ale w pokoju — cóż stąd, że lat sto przeżyję
I będę klął Moskalów, i umrę — i zgniję.
Na wolności wiek cały byłbym mizerakiem,
Jak proch, albo jak wino miernego gatunku; —
Dziś, gdy wino zatknięto, proch przybito kłakiem,
W kozie mam całą wartość butli i ładunku.
Wytchnąłbym się jak wino z otwartej konewki;
Spaliłbym jak proch lekko z otwartej panewki.
Lecz jeśli mię w łańcuchach stąd na Sybir wyślą,
Obaczą mię Litwini bracia i pomyślą:
Wszakci to krew szlachecka, to młódź nasza ginie,
Poczekaj, zbójco caru, czekaj, Moskwicinie! —
Taki jak ja, Tomaszu, dałby się powiesić,
Żebyś ty jednę chwilę żył na świecie dłużéj:
Taki jak ja — ojczyźnie tylko śmiercią służy;
Umarłbym dziesięć razy, byle cię raz wskrzesić, —
Ciebie, lub ponurego poetę Konrada,
Który nam o przyszłości, jak Cygan, powiada. —

/ do Konrada /

Wierzę, bo Tomasz mówił, żeś ty śpiewak wielki,
Kocham cię, boś podobny także do butelki:
Rozlewasz pieśń, uczuciem, zapałem oddychasz,
Pijem, czujem, a ciebie ubywa — usychasz.

/ bierze za rękę Konrada i łzy sobie ociera /

/ do Tomasza i Konrada /

Wy wiecie, że was kocham, ale można kochać,
Nie płakać. Otóż, bracia, osuszcie łzy wasze; —
Bo jak się raz rozczulę i jak zacznę szlochać,
I herbaty nie zrobię, i ogień zagaszę.

/ robi herbatę /

/ Chwila milczenia /


KS. LWOWICZ

Prawda, źle przyjmujemy nowego przybysza;

/ pokazując Żegotę /

W Litwie zły to znak płakać we dniu inkrutowin —
Czy nie dosyć w dzień milczym! — he? — jak długa cisza.


JAKUB

Czy nie ma nowin z miasta?


WSZYSCY

                        Nowin?


KS. LWOWICZ

                        Żadnych nowin?


ADOLF

Jan dziś chodził na śledztwo, był godzinę w mieście,
Ale milczy i smutny; — i jak widać z miny,
Nie ma ochoty gadać.


KILKU Z WIĘŹNIÓW

                        No, Janie! Nowiny?


JAN SOBOLEWSKI

/ ponuro /

Niedobre — dziś — na Sybir — kibitek dwadzieście
Wywieźli.


ŻEGOTA

                        Kogo? — naszych?


JAN

                        Studentów ze Żmudzi.


WSZYSCY

Na Sybir?


JAN

                        I paradnie! — było mnóstwo ludzi.


KILKU

Wywieźli!


JAN

                        Sam widziałem.


JACEK

                        Widziałeś! — i mego
Brata wywieźli? — wszystkich?


JAN

                        Wszystkich, — do jednego
Sam widziałem. — Wracając, prosiłem kaprala
Zatrzymać się; pozwolił chwilkę. Stałem z dala,
Skryłem się za słupami kościoła. W kościele
Właśnie msza była; — ludu zebrało się wiele.
Nagle lud cały runął przeze drzwi nawałem,
Z kościoła ku więzieniu. Stałem pod przysionkiem,
I kościół tak był pusty, że w głębi widziałem
Księdza z kielichem w ręku i chłopca ze dzwonkiem.
Lud otoczył więzienie nieruchomym wałem;
Od bram więzienia na plac, jak w wielkie obrzędy,
Wojsko z bronią, z bębnami stało we dwa rzędy;
W pośrodku nich kibitki. — Patrzę, z placu sadzi
Policmejster na koniu; — z miny zgadłbyś łatwo,
Że wielki człowiek, wielki tryumf poprowadzi:
Tryumf Cara północy, zwycięzcy — nad dziatwą. —
Wkrótce znak dano bębnem i ratusz otwarty —
Widziałem ich: — za każdym z bagnetem szły warty,
Małe chłopcy, znędzniałe, wszyscy jak rekruci
Z golonymi głowami; — na nogach okuci.
Biedne chłopcy — najmłodszy, dziesięć lat, niebożę,
Skarżył się, że łańcucha podźwignąć nie może;
I pokazywał nogę skrwawioną i nagą.
Policmejster przejeżdża, pyta, czego żądał;
Policmejster człek ludzki, sam łańcuch oglądał:
«Dziesięć funtów, zgadza się z przepisaną wagą». —
Wywiedli Janczewskiego; — poznałem, oszpetniał,
Sczerniał, schudł, ale jakoś dziwnie wyszlachetniał.
Ten przed rokiem swawolny, ładny chłopczyk mały,
Dziś poglądał z kibitki, jak z odludnej skały
Ów Cesarz! — okiem dumnym, suchym i pogodnym;
To zdawał się pocieszać spólników niewoli,
To lud żegnał uśmiechem, gorzkim, lecz łagodnym,
Jak gdyby im chciał mówić: nie bardzo mię boli.
Wtem zdało mi się, że mnie napotkał oczyma,
I nie widząc, że kapral za suknią mię trzyma,
Myślił, żem uwolniony; — dłoń swą ucałował,
I skinął ku mnie, jakby żegnał i winszował; —
I wszystkich oczy nagle zwróciły się ku mnie,
A kapral ciągnął gwałtem, ażebym się schował;
Nie chciałem, tylkom stanął bliżej przy kolumnie.
Uważałem na więźnia postawę i ruchy: —
On postrzegł, że lud płacze patrząc na łańcuchy,
Wstrząsł nogą łańcuch, na znak, że mu niezbyt ciężył. —
A wtem zacięto konia, — kibitka runęła —
On zdjął z głowy kapelusz, wstał i głos natężył,
I trzykroć krzyknął: «Jeszcze Polska nie zginęła». —
Wpadli w tłum; — ale długo ta ręka ku niebu,
Kapelusz czarny jako chorągiew pogrzebu,
Głowa, z której włos przemoc odarła bezwstydna,
Głowa niezawstydzona, dumna, z dala widna,
Co wszystkim swą niewinność i hańbę obwieszcza
I wystaje z czarnego tylu głów natłoku,
Jak z morza łeb delfina, nawałnicy wieszcza,
Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku,
I zostaną w mej myśli, — i w drodze żywota
Jak kompas pokażą mi, powiodą, gdzie cnota:
Jeśli zapomnę o nich, Ty, Boże na niebie,
Zapomnij o mnie. —


KS. LWOWICZ

                        Amen za was.


KAŻDY Z WIĘŹNIÓW

                        I za siebie.


JAN SOBOLEWSKI

Tymczasem zajeżdżały inne rzędem długim
Kibitki; — ich wsadzano jednego po drugim.
Rzuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie,
Po wojsku, — wszystkie twarze pobladły jak trupie;
A w takim tłumie taka była cichość głucha,
Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha.
Dziwna rzecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara:
Lud, wojsko czuje, — milczy, — tak boją się cara.
Wywiedli ostatniego; — zdało się, że wzbraniał,
Lecz on biedny iść nie mógł, co chwila się słaniał,
Z wolna schodził ze schodów i ledwie na drugi
Szczebel stąpił, stoczył się i upadł jak długi;
To Wasilewski, siedział tu w naszym sąsiedztwie;
Dano mu tyle kijów onegdaj na śledztwie,
Że mu odtąd krwi kropli w twarzy nie zostało.
Żołnierz przyszedł i podjął z ziemi jego ciało,
Niósł w kibitkę na ręku, ale ręką drugą
Tajemnie łzy ocierał; — niósł powoli, długo
Wasilewski nie zemdlał, nie zwisnął, nie ciężał,
Ale jak padł na ziemię prosto, tak otężał.
Niesiony, jak słup sterczał i jak z krzyża zdjęte
Ręce miał nad barkami żołnierza rozpięte;
Oczy straszne, zbielałe, szeroko rozwarte; —
I lud oczy i usta otworzył; — i razem
Jedno westchnienie z piersi tysiąca wydarte,
Głębokie i podziemne jęknęło dokoła,
Jak gdyby jękły wszystkie groby spod kościoła.
Komenda je zgłuszyła bębnem i rozkazem:
«Do broni — marsz!» — ruszono, a środkiem ulicy
Puściła się kibitka lotem błyskawicy.
Jedna pusta; — był więzień, ale niewidomy;
Rękę tylko do ludu wyciągnął spod słomy,
Siną, rozwartą, trupią; trząsł nią, jakby żegnał;
Kibitka w tłum wjechała; — nim bicz tłumy przegnał,
Stanęli przed kościołem; i właśnie w tej chwili
Słyszałem dzwonek, kiedy trupa przewozili.
Spojrzałem w kościół pusty i rękę kapłańską
Widziałem, podnoszącą ciało i krew Pańską,
I rzekłem: Panie! Ty, co sądami Piłata
Przelałeś krew niewinną dla zbawienia świata,
Przyjm tę spod sądów cara ofiarę dziecinną,
Nie tak świętą ni wielką, lecz równie niewinną.

/ Długie milczenie /


JÓZEF

Czytałem ja o wojnach; — w dawnych, dzikich czasach,
Piszą, że tak okropne wojny prowadzono,
Że nieprzyjaciel drzewom nie przepuszczał w lasach
I że z drzewami na pniu zasiewy palono.
Ale car mędrszy, srożej, głębiej Polskę krwawi,
On nawet ziarna zboża zabiera i dławi;
Sam szatan mu metodę zniszczenia tłumaczy.


KOŁAKOWSKI

I uczniowi najlepszą nagrodę wyznaczy.

/ Chwila milczenia /


KS. LWOWICZ

Bracia, kto wie, ów więzień może jeszcze żyje;
Pan Bóg to sam wie tylko i kiedyś odkryje.
Ja, jak ksiądz, pomodlę się, i wam radzę szczerze
Zmówić za męczennika spoczynek pacierze. —
Kto wie, jaka nas wszystkich czeka jutro dola.


ADOLF

Zmówże i po Ksawerym pacierz, jeśli wola;
Wiesz, że on, nim go wzięli, w łeb sobie wystrzelił.


FREJEND

Łebski! — To z nami uczty wesołe on dzielił,
Jak przyszło dzielić biedę, on w nogi ze świata.


KS. LWOWICZ

Nieźle by i za tego pomodlić się brata.


JANKOWSKI

Wiesz, księże: dalibógże, drwię ja z twojej wiary:
Cóż stąd, choćbym był gorszym niż Turki, Tatary,
Choćbym został złodziejem, szpiegiem, rozbójnikiem,
Austryjakiem, Prusakiem, carskim urzędnikiem;
Jeszcze tak prędko bożej nie lękam się kary; —
Wasilewski zabity, my tu — a są cary.


FREJEND

Toż chciałem mówić, dobrze, żeś ty za mnie zgrzeszył; —
Ale pozwól odetchnąć, bom całkiem osłupiał
Słuchając tych powieści — człek spłakał się, zgłupiał.
Ej, Feliksie, żebyś ty nas trochę pocieszył!
Ty, jeśli zechcesz, w piekle diabła byś rozśmieszył.


KILKU WIĘŹNIÓW

Zgoda, zgoda, Feliksie, musisz gadać, śpiewać,
Feliks ma głos, hej, Frejend, hej, wina nalewać.


ŻEGOTA

Stójcie na chwilę — ja też szlachcic sejmikowy,
Choć ostatni przybyłem, nie chcę cicho siedzieć;
Józef nam coś o ziarnkach mówił, — na te mowy
Gospodarz winien z miejsca swego odpowiedzieć.
Lubo car wszystkie ziarna naszego ogrodu
Chce zabrać i zakopać w ziemię w swoim carstwie,
Będzie drożyzna, ale nie bójcie się głodu;
Pan Antoni już pisał o tym gospodarstwie.


JEDEN Z WIĘŹNIÓW

Jaki Antoni?


ŻEGOTA

                        Znacie bajkę Goreckiego?
A raczej prawdę?


KILKU

                        Jaką? Powiedz nam, kolego.


ŻEGOTA

Gdy Bóg wygnał grzesznika z rajskiego ogrodu,
Nie chciał przecie, ażeby człowiek umarł z głodu;
I rozkazał aniołom zboże przysposobić
I rozsypać ziarnami po drodze człowieka.
Przyszedł Adam, znalazł je, obejrzał z daleka
I odszedł; bo nie wiedział, co ze zbożem robić.
Aż w nocy przyszedł diabeł mądry i tak rzecze:
«Niedaremnie tu Pan Bóg rozsypał garść żyta,
Musi tu być w tych ziarnach jakaś moc ukryta;
Schowajmy je, nim człowiek ich wartość dociecze».
Zrobił rogiem rów w ziemi i nasypał żytem,
Naplwał i ziemią nakrył, i przybił kopytem; —
Dumny i rad, że boże zamiary przeniknął,
Całym gardłem rozśmiał się i ryknął, i zniknął.
Aż tu wiosną, na wielkie diabła zadziwienie,
Wyrasta trawa, kwiecie, kłosy i nasienie.
O wy! co tylko na świat idziecie z północą,
Chytrość rozumem, a złość nazywacie mocą;
Kto z was wiarę i wolność znajdzie i zagrzebie,
Myśli Boga oszukać — oszuka sam siebie.


JAKUB

Brawo, Antoni! pewnie Warszawę nawiedzi
I za tę bajkę znowu z rok w kozie posiedzi.


FREJEND

Dobre to — lecz ja znowu do Feliksa wracam.
Wasze bajki — i co mi to za poezyje,
Gdzie muszę głowę trudnić, niźli sens namacam;
Nasz Feliks z piosenkami niech żyje i pije!

/ nalewa mu wino /


JANKOWSKI

A Lwowicz co? — on pacierz po umarłych mówi!
Posłuchajcie, zaśpiewam piosnkę Lwowiczowi.

/ śpiewa /

    Mówcie, jeśli wola czyja,
    Jezus Maryja.
    Nim uwierzę że nam sprzyja
    Jezus Maryja:
    Niech wprzód łotrów powybija
    Jezus Maryja.

    Tam car jak dzika bestyja,
    Jezus Maryja!
    Tu Nowosilcow jak żmija,
    Jezus Maryja!

    Póki cała carska szyja,
    Jezus Maryja,
    Póki Nowosilcow pija,
    Jezus Maryja,
    Nie uwierzę, że nam sprzyja
    Jezus Maryja.


KONRAD

Słuchaj, ty! — tych mnie imion przy kielichach wara.
Dawno nie wiem, gdzie moja podziała się wiara,
Nie mieszam się do wszystkich świętych z litaniji,
Lecz nie dozwolę bluźnić imienia Maryi.


KAPRAL

/ podchodząc do Konrada /

Dobrze, że Panu jedno to zostało imię —
Choć szuler zgrany wszystko wyrzuci z kalety,
Nie zgrał się, póki jedną ma sztukę monety.
Znajdzie ją w dzień szczęśliwy, więc z kalety wyjmie,
Więc da w handel na procent, Bóg pobłogosławi,
I większy skarb przed śmiercią, niźli miał, zostawi.
To imię, Panie, nie żart — więc mnie się zdarzyło
W Hiszpaniji, lat temu — o, to dawno było,
Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim —
Więc byłem w legijonach, naprzód pod Dąbrowskim,
A potem wszedłem w sławny pułk Sobolewskiego.


SOBOLEWSKI

To mój brat!


KAPRAL

                        O mój Boże! pokój duszy jego!
Walny żołnierz — tak — zginął od pięciu kul razem;
Nawet podobny Panu. — Otóż — więc z rozkazem
Brata Pana jechałem w miasteczko Lamego —
Jak dziś pamiętam — więc tam byli Francuziska:
Ten gra w kości, ten w karty, ten dziewczęta ściska —
Nuż beczeć; — Każdy Francuz, jak podpije, beczy.
Jak zaczną tedy śpiewać wszyscy nic do rzeczy,
Siwobrode wąsale takie pieśni tłuste!
Aż był wstyd mnie młodemu. — Z rozpusty w rozpustę,
Dalej bredzić na świętych; — otóż z większych w większe
Grzechy laząc, nuż bluźnić na Pannę Najświętszę —
A trzeba wiedzieć, że mam patent sodalisa
I z powinności bronię Maryi imienia —
Więc ja im perswadować: — Stulcie pysk, do bisa!
Więc umilkli, nie chcąc mieć ze mną do czynienia. —

/ Konrad zamyśla się, inni zaczynają, rozmowę /

Ale no Pan posłuchaj, co się stąd wyświęci.
Po zwadzie poszliśmy spać, wszyscy dobrze cięci —
Aż w nocy trąbią na koń — zaczną obóz trwożyć —
Francuzi nuż do czapek, i nie mogą włożyć: —
Bo nie było na co wdziać, — bo każdego główka
Była ślicznie odcięta nożem jak makówka.
Szelma gospodarz porznął jak kury w folwarku; —
Patrzę, więc moja głowa została na karku;
W czapce kartka łacińska, pismo nie wiem czyje:
«Vivat Polonus, unus defonsor Mariae».
Otóż widzisz Pan, że ja tym imieniem żyję.


JEDEN Z WIĘŹNIÓW

Feliksie, musisz śpiewać; nalać mu herbaty
Czy wina. —


FELIKS

                        Jednogłośnie decydują braty,
Że muszę być wesoły. Chociaż serce pęka,
Feliks będzie wesoły i będzie piosenka.

/ śpiewa /

    Nie dbam, jaka spadnie kara,
    Mina, Sybir czy kajdany.
    Zawsze ja wierny poddany
    Pracować będę dla cara;

    W minach kruszec kując młotem,
    Pomyślę: ta mina szara
    To żelazo, — z niego potem
    Zrobi ktoś topór na cara.

    Gdy będę na zaludnieniu,
    Pojmę córeczkę Tatara;
    Może w moim pokoleniu
    Zrodzi się Paleń dla cara.

    Gdy w kolonijach osiędę,
    Ogród zorzę, grzędy skopię,
    A na nich co rok siać będę
    Same lny, same konopie.

    Z konopi ktoś zrobi nici —
    Srebrem obwita nić szara
    Może się kiedyś poszczyci,
    Że będzie szarfą dla cara.


CHÓR

/ śpiewa /

    Zrodzi się Paleń dla cara
    ra — ra — ra — ra — ra — ra —


SUZIN

Lecz cóż to Konrad cicho zasępiony siedzi,
Jakby obliczał swoje grzechy do spowiedzi?
Feliksie, on nie słyszał zgoła twoich pieni;
Konradzie! — patrzcie — zbladnął, znowu się czerwieni.
Czy on słaby?


FELIKS

                        Stój, cicho — zgadłem, że tak będzie —
O, my znamy Konrada, co to znaczy, wiemy.
Północ jego godzina. — Teraz Feliks niemy,
Teraz, bracia, piosenkę lepszą posłyszemy.
Ale muzyki trzeba; — ty masz flet, Frejendzie,
Graj dawną jego nutę, a my cicho stójmy
I kiedy trzeba, głosy do chóru nastrójmy.


JÓZEF

/ patrząc na Konrada /

Bracia! duch jego uszedł i błądzi daleko:
Jeszcze nie wrócił — może przyszłość w gwiazdach czyta,
Może się tam z duchami znajomymi wita,
I one mu powiedzą, czego z gwiazd docieką.
Jak dziwne oczy — błyszczy ogień pod powieką,
A oko nic nie mówi i o nic nie pyta;
Duszy teraz w nich nie ma; błyszczą jak ogniska
Zostawione od wojska, które w nocy cieniu
Na daleką wyprawę ruszyło w milczeniu —
Nim zgasną, wojsko wróci na swe stanowiska.

/ Frejend próbuje różnych nut /


KONRAD

/ śpiewa /

  Pieśń ma była już w grobie, już chłodna, —
    Krew poczuła — spod ziemi wygląda —
  I jak upiór powstaje krwi głodna:
    I krwi żąda, krwi żąda, krwi żąda.
    Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga,
    Z Bogiem i choćby mimo Boga!

/ Chór powtarza /

  I Pieśń mówi: ja pójdę wieczorem,
    Naprzód braci rodaków gryźć muszę,
  Komu tylko zapuszczę kły w duszę,
    Ten jak ja musi zostać upiorem.
    Tak! zemsta, zemsta, etc. etc.

  Potem pójdziem, krew wroga wypijem,
    Ciało jego rozrąbiem toporem:
  Ręce, nogi goździami przybijem,
    By nie powstał i nie był upiorem.

  Z duszą jego do piekła iść musim,
    Wszyscy razem na duszy usiędziem,
  Póki z niej nieśmiertelność wydusim,
    Póki ona czuć będzie, gryźć będziem.
    Tak! zemsta, zemsta, etc. etc.


KS. LWOWICZ

Konradzie, stój, dla Boga, to jest pieśń pogańska.


KAPRAL

Jak on okropnie patrzy, — to jest pieśń szatańska.

/ przestają śpiewać /


KONRAD

/ z towarzyszeniem fletu /

Wznoszę się! lecę! tam, na szczyt opoki —
  Już nad plemieniem człowieczem,
    Między proroki.
Stąd ja przyszłości brudne obłoki
Rozcinam moją źrenicą jak mieczem;
Rękami jak wichrami mgły jej rozdzieram —
Już widno — jasno — z góry na ludy spozieram —
Tam księga sybilińska przyszłych losów świata —
    Tam, na dole!
Patrz, patrz, przyszłe wypadki i następne lata,
  Jak drobne ptaki, gdy orła postrzegą,
    Mnie, orła na niebie!
  Patrz, jak do ziemi przypadają, biegą,
    Jak się stado w piasek grzebie —
  Za nimi, hej, za nimi oczy me sokole,
    Oczy błyskawice,
Za nimi szpony moje! — dostrzegę je, schwycę.

Cóż to? jaki ptak powstał i roztacza pióra,
  Zasłania wszystkich, okiem mię wyzywa;
Skrzydła ma czarne jak burzliwa chmura,
A szerokie i długie na kształt tęczy łuku.
    I niebo całe zakrywa —

To kruk olbrzymi — ktoś ty? — ktoś ty, kruku?
Ktoś ty? — jam orzeł! — patrzy kruk — myśl moję plącze!
Ktoś ty? — jam gromowłady! —
Spojrzał na mnie — w oczy mię jak dymem uderzył,
    Myśli moje miesza — plącze —


KILKU WIĘŹNIÓW

Co on mówi! — co — co to — patrz, patrz, jaki blady!

/ porywają Konrada /

Uspokój się…


KONRAD

                        Stój! stójcie! — jam się z krukiem zmierzył —
Stójcie — myśli rozplączę —
                        Pieśń skończę — skończę —

/ słania się /


KS. LWOWICZ

Dosyć tych pieśni.


INNI

                        Dosyć.


KAPRAL

                        Dosyć — Pan Bóg z nami —
Dzwonek! — słyszycie dzwonek? — runt, runt pod bramami!
Gaście ogień — do siebie!


JEDEN Z WIĘŹNIÓW

/ patrząc w okno /

                        Bramę odemknęli —
Konrad osłabł — zostawcie — sam, sam jeden w celi!

/ Uciekają wszyscy /



SCENA II. IMPROWIZACJA


KONRAD

/ po długim milczeniu /

Samotność — cóż po ludziach, czy-m śpiewak dla ludzi?
Gdzie człowiek, co z mej pieśni całą myśl wysłucha,
Obejmie okiem wszystkie promienie jej ducha?
Nieszczęsny, kto dla ludzi głos i język trudzi:
Język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie;
Myśl z duszy leci bystro, nim się w słowach złamie,
A słowa myśl pochłoną i tak drżą nad myślą,
Jak ziemia nad połkniętą, niewidzialną rzeką.
Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtów docieką.
Gdzie pędzi, czy się domyślą? —

Uczucie krąży w duszy, rozpala się, żarzy,
Jak krew po swych głębokich, niewidomych cieśniach;
Ile krwi tylko ludzie widzą w mojej twarzy,
Tyle tylko z mych uczuć dostrzegą w mych pieśniach.

Pieśni ma, tyś jest gwiazdą za granicą świata!
I wzrok ziemski, do ciebie wysłany za gońca,
Choć szklanne weźmie skrzydła, ciebie nie dolata,
Tylko o twoję mleczną drogę się uderzy;
    Domyśla się, że to słońca,
    Lecz ich nie zliczy, nie zmierzy.

Wam, pieśni, ludzkie oczy, uszy, niepotrzebne; —
    Płyńcie w duszy mej wnętrznościach,
    Świećcie na jej wysokościach,
Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy nadniebne.
Ty Boże, ty naturo! dajcie posłuchanie. —
Godna to was muzyka i godne śpiewanie. —
    Ja mistrz!
    Ja mistrz wyciągam dłonie!
    Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie
Na gwiazdach jak na szklannych harmoniki kręgach.
    To nagłym, to wolnym ruchem,
    Kręcę gwiazdy moim duchem.
    Milijon tonów płynie; w tonów milijonie
    Każdy ton ja dobyłem, wiem o każdym tonie;
    Zgadzam je, dzielę i łączę,
    I w tęcze, i w akordy, i we strofy plączę,
Rozlewam je we dźwiękach i w błyskawic wstęgach. —

Odjąłem ręce, wzniosłem nad świata krawędzie,
I kręgi harmoniki wstrzymały się w pędzie.
    Sam śpiewam, słyszę me śpiewy —
    Długie, przeciągłe jak wichru powiewy,
    Przewiewają ludzkiego rodu całe tonie,
    Jęczą żalem, ryczą burzą,
    I wieki im głucho wtórzą;
    A każdy dźwięk ten razem gra i płonie,
    Mam go w uchu, mam go w oku,
    Jak wiatr, gdy fale kołysze,
    Po świstach lot jego słyszę,
    Widzę go w szacie obłoku.
    Boga, natury godne takie pienie!
    Pieśń to wielka, pieśń-tworzenie.
    Taka pieśń jest siła, dzielność,
    Taka pieśń jest nieśmiertelność!
Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę,
Cóż Ty większego mogłeś zrobić — Boże?
Patrz, jak te myśli dobywam sam z siebie,
    Wcielam w słowa, one lecą,
    Rozsypują się po niebie,
    Toczą się, grają i świecą;
    Już dalekie, czuję jeszcze,
    Ich wdziękami się lubuję,
    Ich okrągłość dłonią czuję,
    Ich ruch myślą odgaduję:
    Kocham was, me dzieci wieszcze!
    Myśli moje! gwiazdy moje!
    Czucia moje! wichry moje!
W pośrodku was jak ojciec wśród rodziny stoję,
    Wy wszystkie moje!

  Depcę was, wszyscy poeci,
  Wszyscy mędrce i proroki,
  Których wielbił świat szeroki.
  Gdyby chodzili dotąd śród swych dusznych dzieci,
  Gdyby wszystkie pochwały i wszystkie oklaski
  Słyszeli, czuli i za słuszne znali,
  I wszystkie sławy każdodziennej blaski
  Promieniami na wieńcach swoich zapalali;
  Z całą pochwał muzyką i wieńców ozdobą,
  Zebraną z wieków tyla i z pokoleń tyla,
  Nie czuliby własnego szczęścia, własnej mocy
  Jak ja dziś czuję w tej samotnej nocy:
  Kiedy sam śpiewam w sobie,
  Śpiewam samemu sobie.
Tak! — czuły jestem, silny jestem i rozumny. —
  Nigdym nie czuł, jak w tej chwili —
  Dziś mój zenit, moc moja dzisiaj się przesili,
  Dziś poznam, czym najwyższy, czylim tylko dumny;
  Dziś jest chwila przeznaczona,
  Dziś najsilniej wytężę duszy mej ramiona —
    To jest chwila Samsona,
  Kiedy więzień i ślepy dumał u kolumny.
Zrzucę ciało i tylko jak duch wezmę pióra —
    Potrzeba mi lotu,
  Wylecę z planet i gwiazd kołowrotu,
Tam dojdę, gdzie graniczą Stwórca i natura.

I mam je, mam je, mam — tych skrzydeł dwoje;
Wystarczą: — od zachodu na wschód je rozszerzę,
Lewym o przeszłość, prawym o przyszłość uderzę.
I dojdę po promieniach uczucia — do Ciebie!
    I zajrzę w uczucia Twoje,
  O Ty! o którym mówią, że czujesz na niebie!
Jam tu, jam przybył, widzisz, jaka ma potęga!
  Aż tu moje skrzydło sięga.
Lecz jestem człowiek, i tam, na ziemi me ciało;
Kochałem tam, w ojczyźnie serce me zostało —

  Ale ta miłość moja na świecie,
  Ta miłość nie na jednym spoczęła człowieku
  Jak owad na róży kwiecie:
  Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku.
  Ja kocham cały naród! — objąłem w ramiona
  Wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia,
  Przycisnąłem tu do łona,
  Jak przyjaciel, kochanek, małżonek, jak ojciec:
  Chcę go dźwignąć, uszczęśliwić,
  Chcę nim cały świat zadziwić,
Nie mam sposobu i tu przyszedłem go dociec.
  Przyszedłem zbrojny całą myśli władzą,
  Tej myśli, co niebiosom Twe gromy wydarła,
Śledziła chód Twych planet, głąb morza rozwarła —
  Mam więcej, tę Moc, której ludzie nie nadadzą,
  Mam to uczucie, co się samo w sobie chowa
  Jak wulkan, tylko dymi niekiedy przez słowa.
I Mocy tej nie wziąłem z drzewa edeńskiego,
Z owocu wiadomości złego i dobrego;
Nie z ksiąg ani z opowiadań,
Ani z rozwiązania zadań,
Ani z czarodziejskich badań.
Jam się twórcą urodził:
Stamtąd przyszły siły moje,
Skąd do Ciebie przyszły Twoje,
Boś i Ty po nie nie chodził:
Masz, nie boisz się stracić; i ja się nie boję.
Czyś Ty mi dał, czy wziąłem, skąd i Ty masz — oko
Bystre, potężne: w chwilach mej siły — wysoko
Kiedy na chmur spojrzę szlaki
I wędrowne słyszę ptaki,
Żeglujące na ledwie dostrzeżonym skrzydle;
Zechcę i wnet je okiem zatrzymam jak w sidle —
Stado pieśń żałosną dzwoni,
Lecz póki ich nie puszczę, Twój wiatr ich nie zgoni.
Kiedy spojrzę w kometę z całą mocą duszy,
Dopóki na nią patrzę, z miejsca się nie ruszy.
    Tylko ludzie skazitelni,
    Marni, ale nieśmiertelni,
  Nie służą mi, nie znają — nie znają nas obu,
    Mnie i Ciebie.
    Ja na nich szukam sposobu
    Tu, w niebie.
Tę władzę, którą mam nad przyrodzeniem,
    Chcę wywrzeć na ludzkie dusze,
Jak ptaki i jak gwiazdy rządzę mym skinieniem,
    Tak bliźnich rozrządzać muszę.
    Nie bronią — broń broń odbije,
    Nie pieśniami — długo rosną,
    Nie nauką — prędko gnije,
    Nie cudami — to zbyt głośno.
Chcę czuciem rządzić, które jest we mnie;
Rządzić jak Ty wszystkimi zawsze i tajemnie: —
    Co ja zechcę, niech wnet zgadną,
    Spełnią, tym się uszczęśliwią,
    A jeżeli się sprzeciwią,
    Niechaj cierpią i przepadną.
Niech ludzie będą dla mnie jak myśli i słowa,
Z których, gdy zechcę, pieśni wiąże się budowa; —
    Mówią, że Ty tak władasz!
Wiesz, żem myśli nie popsuł, mowy nie umorzył;
Jeśli mnie nad duszami równą władzę nadasz,
Ja bym mój naród jak pieśń żywą stworzył,
I większe niżli Ty zrobiłbym dziwo,
    Zanuciłbym pieśń szczęśliwą!

Daj mi rząd dusz! — Tak gardzę tą martwą budową,
Która gmin światem zowie i przywykł ją chwalić,
Żem nie próbował dotąd, czyli moje słowo
Nie mogłoby jej wnet zwalić.
Lecz czuję w sobie, że gdybym mą wolę
Ścisnął, natężył i razem wyświecił,
Może bym sto gwiazd zgasił, a drugie sto wzniecił —
Bo jestem nieśmiertelny! i w stworzenia kole
Są inni nieśmiertelni; — wyższych nie spotkałem —
Najwyższy na niebiosach! — Ciebie tu szukałem,
Ja najwyższy z czujących na ziemnym padole.
Nie spotkałem Cię dotąd — żeś Ty jest, zgaduję;
Niech Cię spotkam i niechaj Twą wyższość uczuję —
Ja chcę władzy, daj mi ją, lub wskaż do niej drogę!
O prorokach, dusz władcach, że byli, słyszałem,
I wierzę; lecz co oni mogli, to ja mogę,
Ja chcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz,
Ja chcę duszami władać, jak Ty nimi władasz.

/ Długie milczenie /

/ z ironią /

Milczysz, milczysz! wiem teraz, jam Cię teraz zbadał,
Zrozumiałem, coś Ty jest i jakeś Ty władał. —
Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością,
Ty jesteś tylko mądrością.
Ludzie myślą, nie sercem, Twych dróg się dowiedzą;
Myślą, nie sercem, składy broni Twej wyśledzą —
    Ten tylko, kto się wrył w księgi,
    W metal, w liczbę, w trupie ciało,
    Temu się tylko udało
    Przywłaszczyć część Twej potęgi.
    Znajdzie truciznę, proch, parę,
    Znajdzie blaski, dymy, huki,
    Znajdzie prawność, i złą wiarę
    Na mędrki i na nieuki.
    Myślom oddałeś świata użycie,
    Serca zostawiasz na wiecznej pokucie,
    Dałeś mnie najkrótsze życie
    I najmocniejsze uczucie. —

/ Milczenie /

Czym jest me czucie?
    Ach, iskrą tylko!
Czym jest me życie?
    Ach, jedną chwilką!
Lecz te, co jutro rykną, czym są dzisiaj gromy?
    Iskrą tylko.
Czym jest wieków ciąg cały, mnie z dziejów wiadomy?
    Jedną chwilką.
Z czego wychodzi cały człowiek, mały światek?
    Z iskry tylko.
Czym jest śmierć, co rozprószy myśli mych dostatek?
    Jedną chwilką.
Czym był On, póki światy trzymał w swoim łonie?
    Iskrą tylko.
Czym będzie wieczność świata, gdy On go pochłonie?
    Jedną chwilką.






GŁOS Z LEWEJ STRONY

Wsiąść muszę
Na duszę
Jak na koń.
Goń! goń
W cwał, w cwał!


GŁOS Z PRAWEJ

Co za szał!
Brońmy go, brońmy,
Skrzydłem osłońmy





Chwila i iskra, gdy się przedłuża, rozpala —
    Stwarza i zwala.
Śmiało, śmiało! tę chwilę rozdłużmy, rozdalmy,
Śmiało, śmiało! tę iskrę rozniećmy, rozpalmy —
Teraz — dobrze — tak. Jeszcze raz Ciebie wyzywam,
Jeszcze po przyjacielsku duszę Ci odkrywam.
Milczysz, — wszakżeś z Szatanem walczył osobiście?
    Wyzywam Cię uroczyście.
Nie gardź mną, ja nie jeden, choć sam tu wzniesiony.
Jestem na ziemi sercem z wielkim ludem zbratan,
Mam ja za sobą wojska, i mocy, i trony;
    Jeśli ja będę bluźnierca,
Ja wydam Tobie krwawszą bitwę niźli Szatan:
On walczył na rozumy, ja wyzwę na serca.
Jam cierpiał, kochał, w mękach i miłości wzrosłem;
Kiedyś mnie wydarł osobiste szczęście,
Na własnej piersi ja skrwawiłem pięście,
    Przeciw Niebu ich nie wzniosłem.






GŁOS

Rumaka
Przedzierzgnę w ptaka.
Orlimi pióry
Do góry!
W lot!


GŁOS

Gwiazdo spadająca!
Jaki szał
W otchłań cię strąca!





Teraz duszą jam w moję ojczyznę wcielony;
    Ciałem połknąłem jej duszę,
    Ja i ojczyzna to jedno.
    Nazywam się Milijon — bo za milijony
    Kocham i cierpię katusze.
    Patrzę na ojczyznę biedną,
    Jak syn na ojca wplecionego w koło;
    Czuję całego cierpienia narodu,
    Jak matka czuje w łonie bole swego płodu.
    Cierpię, szaleję — a Ty mądrze i wesoło
    Zawsze rządzisz,
    Zawsze sądzisz,
    I mówią, że Ty nie błądzisz!
Słuchaj, jeśli to prawda, com z wiarą synowską
Słyszał, na ten świat przychodząc,
Że Ty kochasz; — jeżeliś Ty kochał świat rodząc,
Jeśli ku zrodzonemu masz miłość ojcowską; —
Jeżeli serce czułe było w liczbie zwierząt,
Któreś Ty w arce zamknął i wyrwał z powodzi; —
Jeśli to serce nie jest potwór, co się rodzi
Przypadkiem, ale nigdy lat swych nie dochodzi; —
Jeśli pod rządem Twoim czułość nie jest bezrząd,
Jeśli w milijon ludzi krzyczących «ratunku!”»
Nie patrzysz jak w zawiłe zrównanie rachunku; —
Jeśli miłość jest na co w świecie Twym potrzebną
I nie jest tylko Twoją omyłką liczebną…






GŁOS

Orła w hydrę!
Oczy mu wydrę.
Do szturmu dalej
Dymi! pali!
Ryk! grzmot!


GŁOS

Z jasnego słońca
Kometo błędu!
Gdzie koniec twego pędu?
Bez końca, bez końca!





Milczysz! — Jam Ci do głębi serce me otworzył,
Zaklinam, daj mi władzę: — jedna część jej licha,
Część tego, co na ziemi osiągnęła pycha,
Z tą jedną cząstką ileż ja bym szczęścia stworzył!
Milczysz! — nie dasz dla serca, dajże dla rozumu. —
Widzisz, żem pierwszy z ludzi i z aniołów tłumu,
Że Cię znam lepiej niźli Twoje archanioły,
Wart, żebyś ze mną władzą dzielił się na poły —
Jeślim nie zgadł, odpowiedz — milczysz! ja nie kłamię.
Milczysz i ufasz, że masz silne ramię —
Wiedz, że uczucie spali, czego myśl nie złamie —
Widzisz to moje ognisko: — uczucie,
Zbieram je, ściskam, by mocniej pałało,
Wbijam w żelazne woli mej okucie,
Jak nabój w burzące działo.






GŁOS

Ognia! pal!


GŁOS

Litość! żal!





Odezwij się, — bo strzelę przeciw Twej naturze;
Jeśli jej w gruzy nie zburzę,
To wstrząsnę całym państw Twoich obszarem;
Bo wystrzelę głos w całe obręby stworzenia:
Ten głos, który z pokoleń pójdzie w pokolenia:
Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale…


GŁOS DIABŁA

                        Carem!

/ Konrad staje chwilę, słania się i pada /


DUCHY Z LEWEJ STRONY


PIERWSZY

Depc, chwytaj!


DRUGI

                        Jeszcze dysze.


PIERWSZY

                        Omdlał, omdlał, a nim
Przebudzi się, dodusim.


DUCH Z PRAWEJ STRONY

                        Precz — modlą się za nim.


DUCH Z LEWEJ

Widzisz, odpędzają nas.


PIERWSZY Z LEWEJ

                        Ty bestyjo głupia!
Nie pomogłeś mu słowo ostatnie wyrzygnąć,
Jeszcze o jeden stopień w dumę go podźwignąć!
Chwila dumy — ta czaszka już byłaby trupia.
Być tak blisko tej czaszki! i nie można deptać!
Widzieć krew w jego ustach, i nie można chłeptać!
Najgłupszy z diabłów, tyś go wypuścił w pół drogi.


DRUGI

Wróci się, wróci —


PIERWSZY

                        Precz stąd — bo wezmę na rogi
I będę cię lat tysiąc niósł, i w paszczę samą
Szatana wbiję.


DRUGI

                        Cha! cha! straszysz, ciociu! mamo!
Ja dziecko będę płakać —

/ płacze /

                        Masz —

/ uderza rogiem /

                        A co, nie chybił?
Leć i nie wyłaź z piekła — aha, do dna przybił —
Rogi me, brawo, rogi —


PIERWSZY

                        Sacrédieu!


DRUGI

/ uderza /

                        Masz.


PIERWSZY

                        W nogi.

/ Słychać stukanie i klucz we drzwiach /


DRUGI DUCH

Pop, klecha, przyczajmy się i schowajmy rogi.



SCENA III

/ Wchodzą Kapral, braciszek bernardyn Piotr, jeden Więzień /


KS. PIOTR

W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha.


WIĘZIEŃ

On zapewne osłabiał. — Konradzie! — nie słucha.


KS. PIOTR

Pokój temu domowi, pokój grzesznikowi!


WIĘZIEŃ

Dla Boga, on osłabiał, patrz — miota się, dąsa,
To jest wielka choroba, patrz, on usta kąsa.

/ Ks. Piotr modli się /


KAPRAL

/ do Więźnia /

Mój Panie, idźcie sobie, a nas tu zostawcie.


WIĘZIEŃ

Ale dla Boga! próżnych modlitew nie prawcie;
Podejmijcie go z ziemi, połóżmy do łóżka;
Księże Pietrze.


KS. PIOTR

                        Tu zostaw.


WIĘZIEŃ

                        Oto jest poduszka.

/ kładzie Konrada /

E, ja wiem, co to znaczy. — Czasem nań napada
Takie szaleństwo: długo śpiewa, potem gada,
A jutro zdrów jak ryba. Lecz kto wam powiedział,
Że on osłabiał?


KAPRAL

                        Panie, ot byś cicho siedział.
Niech brat Piotr pomodli się nad waszym kolegą;
Bo ja wiem, że tu było — coś — tu — niedobrego.
Gdy runt odszedł, w tej celi hałas posłyszałem,
Spojrzę dziurką od klucza, a co tu widziałem,
To mnie wiedzieć. Pobiegłem do mojego kmotra,
Bo on człowiek pobożny, do braciszka Piotra —
Patrz na tego chorego: niedobrze się dzieje —


WIĘZIEŃ

Dalibóg nie pojmuję — nic, i oszaleję.


KAPRAL

Oszaleć? — Ej, Panowie, strzeżcie się, Panowie!
U was usta wymowne, wiele nauk w głowie,
A patrzcie, głowa mądra w prochu się taczała,
I z tych ust, tak wymownych, patrzaj — piana biała.
Słyszałem, co on śpiewał, ja słów nie pojąłem,
Lecz było coś u niego w oczach i nad czołem.
Wierz mi, że z tym człowiekiem niedobrze się dzieje —
Byłem ja w legijonach, nim wzięto w rekruty,
Brałem szturmem fortece, klasztory, reduty;
Więcej dusz wychodzących z ciała ja widziałem,
Niźli Waćpan przeczytał książek w życiu całem.
A to jest rzecz niemała widzieć, jak człek kona.
Widziałem ja na Pradze księży zarzynanych,
I w Hiszpaniji żywcem z wieży wyrzucanych;
Widziałem matek szablą rozrywane łona,
I dzieci konające na kozackich pikach,
I Francuzów na śniegu, i Turków na palu;
I wiem, co w konających widać męczennikach,
A co w złodzieju, zbójcy, Turku lub Moskalu.
Widziałem rozstrzelanych, co patrzyli śmiele
W rurę broni, nie chcieli na oczy zasłony;
A jak padli na ziemię, widziałem w ich ciele
Strach, co za życia wstydem i pychą więziony,
Wyszedł z trupa jak owad i pełzał wokoło:
Gorszy strach niż ten, który tchórza w bitwie nęka.
Taki strach, że dość spojrzeć na zamarłe czoło,
Aby widzieć, że dusza dąsa się i lęka,
Gardzi bólem i cierpi, i wieczna jej męka.
A więc, mój Panie, myślę, że twarz umarłego
Jest jak patent wojskowy do świata przyszłego,
I poznasz zaraz, jak on tam będzie przyjęty,
W jakiej randze i stopniu: święty czy przeklęty. —
A więc tego człowieka i pieśń, i choroba.
I czoło, i wzrok wcale mi się nie podoba.
Otóż Waćpan spokojnie idź do swojej celi,
My z bratem Piotrem będziem przy chorym siedzieli.

/ Więzień odchodzi /


KONRAD

Przepaść — tysiąc lat — pusto — dobrze — jeszcze więcéj!
Ja wytrzymam i dziesięć tysiąców tysięcy —
Modlić się? — tu modlitwa nie przyda się na nic —
I byłaż taka przepaść bez dna i bez granic? —
Nie wiedziałem — a była.


KAPRAL

                        Słyszysz, jak on szlocha:


KS. PIOTR

Synu mój, tyś na sercu, które ciebie kocha.

/ do Kaprala /

Wyjdź stąd i patrz, ażeby nikt tędy nie chodził
I póki stąd nie wyjdę, nikt mi nie przeszkodził.

/ Kapral odchodzi /


KONRAD

/ zrywa się /

Nie! — oka mi nie wydarł! mam to silne oko,
Widzę stąd, i stąd nawet, choć ciemno — głęboko,
Widzę ciebie, Rollison, — bracie, cóż to znaczy?
I tyś w więzieniu, zbity, krwią cały zbryzgany,
I ciebie Bóg nie słuchał, i tyś już w rozpaczy;
Szukasz noża, próbujesz głowę tłuc o ściany: —
«Ratunku!» — Bóg nie daje, ja ci dać nie mogę,
Oko mam silne, spojrzę, może cię zabiję —
Nie — ale ci pokażę okiem — śmierci drogę.
Patrz, tam masz okno, wybij, skocz, zleć i złam szyję,
I ze mną tu leć w głębie, w ciemność — lećmy na dół —
Otchłań — otchłań ta lepsza niźli ziemi padół;
Tu nie ma braci, matek, narodów, — tyranów —
Pójdź tu.


KS. PIOTR

                        Duchu nieczysty, znam cię po twym jadzie,
Znowuś tu, najchytrzejszy ze wszystkich szatanów,
Znowu w dom opuszczony leziesz, brzydki gadzie.
Tyś wpełznął w jego usta, na zgubęś tu wpełznął,
W imię Pańskie jam ciebie pojmał i ochełznął.
Exorciso…


DUCH

                        Stój, nie klnij — stój, odstąp od progu,
Wyjdę —


KS. PIOTR

                        Nie wyjdziesz, aż się upodoba Bogu.
Lew z pokolenia Judy tu Pan — on zwycięża:
Sieć na lwa zastawiłeś i w twym własnym wniku
Złowiłeś się — Bóg ciebie złowił w tym grzeszniku.
W jego ustach chcę tobie najsroższy cios zadać:
Kłamco, ja tobie każę, musisz prawdę gadać.


DUCH

Parle-moi donc français, mon pauvre capucin,
J'ai pu dans le grand monde oublier mon latin.
Mais étant saint, tu dois avoir le don des langues —
Vielleicht sprechen Sie deutsch, was murmeln Sie so bang —
What it is, — Cavalleros, rispondero Io.


KS. PIOTR

Ty to z ust jego wrzeszczysz, stujęzyczna żmijo,


DUCH

C'est juste, dans ce jeu, nous sommes de moitié,
Il est savant, et moi, diable de mon métier.
J'étais son précepteur et je m'en glorifie,
En sais-tu plus que nous? parle — je te défie.


KS. PIOTR

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.


DUCH

Ale stój, stój, mój księże, stój, już dosyć tego;
Tylko, księżuniu, nie męcz na próżno: — czyś szatan,
Żeby tak męczyć!


KS. PIOTR

                        Ktoś ty?


DUCH

                        Lukrecy, Lewiatan,
Voltaire, Alter Fritz, Legio sum.


KS. PIOTR

                        Coś widział?


DUCH

                        Zwierza.


KS. PIOTR

Gdzie?


DUCH

                        W Rzymie.


KS. PIOTR

                        Nie słucha mię — wróćmy do pacierza.

/ modli się /


DUCH

Ale słucham.


KS. PIOTR

                        Gdzieś widział więźnia?


DUCH

                        Mówię, w Rzymie —


KS. PIOTR

Kłamiesz.


DUCH

                        Księże, na honor, na kochanki imię,
Mej kochanki czarniutkiej, co tak do mnie wzdycha —
A wiesz ty, jak się zowie moja luba? — Pycha.
Jakiś ty nieciekawy! —


KS. PIOTR

/ do siebie /

                        Przeciwią się duchy;
Upokórzmy się Panu i zróbmy akt skruchy.

/ modli się /


DUCH

Ale co tam masz robić, ja sam stąd wyruszę,
Przyznaję się, że wlazłem niezgrabnie w tę duszę.
Tu mnie kole — ta dusza jest jak skóra jeża,
Włożyłem ją na wywrót, kolcami do kiszek.

/ Ksiądz modli się /

Aleś bo i ty majster, choć prosty braciszek; —
Osły, powinni ciebie obrać za papieża.
Głupstwo stawią w kościele na przód, jak kolumny,
A ciebie kryją w kątku: świecznik, gwiazdę blasku!


KS. PIOTR

Tyranie i pochlebco, i podły, i dumny,
Żebyś pierś ugryzł, u nóg wleczesz się po piasku.


DUCH

/ śmiejąc się /

Aha! gniewasz się, pacierz przerwałeś — da capo;
Żebyś sam widział, jak ty śmiesznie kręcisz łapą —
Istny niedźwiadek, gdy się broni od komarów! —
On trzepie swoje, — no więc — dosyć już tych swarów;
Znam twoję moc i chcę się tobie wyspowiadać,
Będę ci o przeszłości i przyszłości gadać. —
A wiesz ty, co o tobie mówią w całym mieście? —

/ Ksiądz modli się /

A wiesz ty, co to będzie z Polską za lat dwieście? —
A wiesz, dlaczego tobie przeor tak nie sprzyja? —
A wiesz, w Apokalipsie co znaczy bestyja? —
Milczy i trzepie — oczy aż strach we mnie wlepił.
Powiedz, księżuniu, czegoś do mnie się uczepił?
Co ja winien, że takie mam odbierać chłosty.
Czy ja jestem król diabłów, — wszak ja diabeł prosty.
Zważ, czy to prawnie sługę ukarać za pana,
Wszakże ja tu przyszedłem z rozkazu Szatana;
Trudno mu się tłumaczyć, bo z nim nie brat za brat,
Jestem jako Kreishauptmann, Gubernator, Landrat: —
Każą duszę brać w areszt, biorę, sadzę w ciemność;
Zdarza się przy tym duszy jaka nieprzyjemność,
Ale czyż z mojej winy? — jam ślepe narzędzie;
Tyran szelma da ukaz, pisze: «Niech tak będzie» —
Czyż to mnie miło męczyć, — mnie samemu męka. —
Ach —

/ wzdycha /

                        jak to źle być czułym. — Ach, serce mi pęka.
Wierz mi: gdy pazurami grzesznika odzieram,
Nieraz ogonem, ah! ah! — łzy sobie ocieram.

/ Ksiądz modli się /

A wiesz, że jutro będziesz bity jako Haman?


KS. PIOTR

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen.
Ego te exorciso, spiritus immunde —


DUCH

Księże, stój — słucham — gadam — stój — jedną sekundę!


KS. PIOTR

Gdzie jest nieszczęsny więzień, co chce zgubić duszę? —
Milczysz — Exorciso te —


DUCH

                        Gadam, gadam — muszę.


KS. PIOTR

Kogo widziałeś?


DUCH

                        Więźnia.


KS. PIOTR

                        Jakiego?


DUCH

                        Grzesznika.


KS. PIOTR

Gdzie? —


DUCH

                        Tam, w drugim klasztorze.


KS. PIOTR

                        W jakim?


DUCH

                        Dominika.
Ten grzesznik już przeklęty, prawem mnie należy.


KS. PIOTR

Kłamiesz.


DUCH

                        On już umarły.


KS. PIOTR

                        Kłamiesz.


DUCH

                        Chory leży.


KS. PIOTR

Exorciso te —


DUCH

                        Gadam, gadam, skaczę — śpiewam —
Tylko nie klnij — jak gadać? — dusisz — ledwie ziewam.


KS. PIOTR

Mów prawdę.


DUCH

                        Grzesznik chory, lata bez pamięci
I jutro rano szyję niezawodnie skręci.


KS. PIOTR

Kłamiesz.


DUCH

                        Poświadczy godny świadek, kmotr Belzebub.
Pytaj go, męcz — niewinnej duszy mojej nie gub.


KS. PIOTR

Jak ratować grzesznika?


DUCH

                        Bodajeś zdechł, klecho,
Nie powiem.


KS. PIOTR

                        Exorciso —


DUCH

                        Ratować pociechą.


KS. PIOTR

Dobrze, gadaj wyraźnie — czego mu potrzeba?


DUCH

Mam chrypkę, nie wymówię.


KS. PIOTR

                        Mów!


DUCH

                        Mój panie! królu!
Daj odpocząć


KS. PIOTR

                        Mów, czego potrzeba —


DUCH

                        Księżulu,
Ja tego nie wymówię.


KS. PIOTR

                        Mów!


DUCH

                        He — Wina — Chleba —


KS. PIOTR

Rozumiem, Chleba Twego i Krwi Twojej, Panie —
Pójdę, i daj mi spełnić Twoje rozkazanie.

/ do Ducha /

A teraz zabierz z sobą twe złości i błędy,
Skąd wszedłeś i jak wszedłeś, idź tam i tamtędy.

/ Duch uchodzi /


KONRAD

Dźwigasz mię! — ktoś ty? — strzeż się, sam spadniesz w te doły.
Podaje rękę — lećmy — w górę jak ptak lecę —
Mile oddycham wonią — promieniami świecę.
Któż mi dał rękę? — dobrzy ludzie i anioły;
Skądże litość, wam do mnie schodzić do tych dołów?
Ludzie? — Ludźmi gardziłem, nie znałem aniołów.


KS. PIOTR

Módl się, bo strasznie Pańska dotknęła cię ręka:
Usta, którymiś wieczny Majestat obraził,
Te usta zły duch słowy szkaradnymi skaził;
Słowa głupstwa, najsroższa dla mądrych ust męka,
Oby ci policzone były za pokutę.
Obyś o nich zapomniał —


KONRAD

                        Już są tam — wykute.


KS. PIOTR

Obyś, grzeszniku, nigdy sam ich nie wyczytał,
Oby cię o znaczenie ich Bóg nie zapytał —
Módl się; myśl twoja w brudne obleczona słowa,
Jak grzeszna, z tronu swego strącona królowa,
Gdy w żebraczej odzieży, okryta popiołem,
Odstoi czas pokuty swojej przed kościołem,
Znowu na tron powróci, strój królewski wdzieje
I większym niżli pierwej blaskiem zajaśnieje.
Usnął —

/ klęka /

                        — Twe miłosierdzie, Panie, jest bez granic.

/ pada krzyżem /

Panie, otom ja sługa dawny, grzesznik stary,
Sługa już spracowany i niezgodny na nic.
Ten młody, zrób go za mnie sługą Twojej wiary,
A ja za jego winy przyjmę wszystkie kary.
On poprawi się jeszcze, on wsławi Twe Imię.
Módlmy się, Pan nasz dobry! Pan ofiarę przyjmie.

/ modli się /

/ W bliskim kościele, za ścianą, zaczynają śpiewać pieśń Bożego Narodzenia. Nad Księdzem Piotrem Chór aniołów na nutę: «Anioł pasterzom mówił» /


CHÓR ANIOŁÓW

/ głosy dziecinne /

    Pokój temu domowi,
    Spoczynek grzesznikowi.
    Sługo! sługo pokorny, cichy,
    Wniosłeś pokój w dom pychy.
    Pokój temu domowi.


ARCHANIOŁ PIERWSZY

/ na nutę: «Bóg nasz ucieczką» /

Panie, on zgrzeszył, przeciwko Tobie zgrzeszył on bardzo.


ARCHANIOŁ DRUGI

Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli.


ARCHANIOŁ PIERWSZY

Tych zdepc, o Panie, tych złam, o Panie, którzy Twe święte sądy pogardzą,


ARCHANIOŁ DRUGI

Ale tym daruj, co świętych sądów Twych nie pojęli.


ANIOŁ

    Kiedym z gwiazdą nadziei
    Leciał świecąc Judei,
    Hymn Narodzenia śpiewali Anieli:
    Mędrcy nas nie widzieli,
    Królowie nie słyszeli.

    Pastuszkowie spostrzegli
    I do Betlejem biegli:
    Pierwsi wieczną mądrość witali,
    Wieczną władzę uznali:
    Biedni, prości i mali.


ARCHANIOŁ PIERWSZY

Pan, gdy ciekawość, dumę i chytrość w sercu Aniołów, sług swych, obaczył,
Duchom wieczystym, Aniołom czystym, Pan nie przebaczył.
Runęły z niebios, jak deszcz gwiaździsty, Aniołów tłumy,
I deszczem lecą za nimi co dzień mędrców rozumy.


CHÓR ANIOŁÓW

    Pan maluczkim objawia,
    Czego wielkim odmawia.
    Litość! litość! nad synem ziemi,
    On był między wielkiemi,
    Litość nad synem ziemi.


ARCHANIOŁ DRUGI

On sądów Twoich nie chodził badać jako ciekawy,
Nie dla mądrości ludzkiej on badał, ani dla sławy.


ARCHANIOŁ PIERWSZY

On Cię nie poznał, on Cię nie uczcił, Panie nasz wielki!
On Cię nie kochał, on Cię nie wezwał, nasz Zbawicielu!


ARCHANIOŁ DRUGI

Lecz on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki.
On kochał naród, on kochał wiele, on kochał wielu.


ANIOŁ

    Krzyż w złoto oprawiony
    Zdobi królów korony.
    Na piersi mędrców błyszczy jak zorze,
    A w duszę wniść nie może:
    Oświeć, oświeć ich, Boże!


CHÓR ANIOŁÓW

    My tak ludzi kochamy,
    Tak z nimi być żądamy
    Wygnani od mędrków i króli,
    Prostaczek nas przytuli,
    Nad nim dzień, noc śpiewamy.


CHÓR ARCHANIOŁÓW

Podnieś tę głowę, a wstanie z prochu, niebios dosięże,
I dobrowolnie padnie, i uczci krzyża podnóże;
Wedle niej cały świat u stóp krzyża niechaj polęże
I niech Cię wsławi, żeś sprawiedliwy i litościwy Pan nasz, o Boże!


OBADWA CHÓRY

    Pokój, pokój prostocie,
    Pokornej, cichej cnocie!
    Sługo, sługo pokorny, cichy,
    Wniosłeś pokój w dom pychy,
    Pokój grzesznemu sierocie.



SCENA IV. DOM WIEJSKI PODE LWOWEM

/ Pokój sypialny — Ewa, młoda panienka, wbiega, poprawia kwiaty przed obrazem Najświętszej Panny, klęka i modli się. Wchodzi Marcelina /


MARCELINA

Modlisz się jeszcze dotąd! — czas spać, północ biła.


EWA

Jużem się za ojczyznę moję pomodliła,
Jak nauczono, i za ojca, i za mamę;
Zmówmy jeszcze i za nich pacierze też same.
Choć oni tak daleko, ale to są dziatki
Jednej ojczyzny naszej, Polski, jednej matki.
Litwin, co dziś tu przybył, uciekł od Moskali;
Strach słyszeć, co tam oni z nimi wyrabiali.
Zły car kazał ich wszystkich do ciemnicy wsadzić
I jak Herod chce całe pokolenie zgładzić.
Litwin ten bardzo ojca naszego zasmucił,
Poszedł w pole i dotąd z przechadzki nie wrócił.
Mama na mszę posłała i obchód żałobny,
Bo wielu z nich umarło. — Ja pacierz osobny
Zmówię za tego, co te piosenki ogłosił;

/ pokazując książkę /

I on także w więzieniu, jak nam gość donosił.
Te piosenki czytałam; niektóre są piękne —
Jeszcze pójdę, przed Matką Najświętszą uklęknę,
Pomodlę się za niego; kto wie, czy w tej chwili
Ma rodziców, żeby się za nim pomodlili.

/ Marcelina odchodzi /

/ Ewa modli się i usypia /


ANIOŁ

Lekko i cicho, jak lekkie sny zlećmy.


CHÓR ANIOŁÓW

Braciszka miłego sen rozweselmy,
Sennemu pod głowę skrzydło podścielmy,
Oczami, gwiazdami, twarz mu oświećmy,
Śpiewając i grając latajmy wiankiem,
Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem.
Rączęta liliowe za liście splećmy,
Za róże kwitnące czoła rozniećmy,
Spod wstążek gwiaździstych włos nasz rozwiążmy.
Rozpuśćmy w promienie, rozlejmy w wonie;
Kwitnącym, pachnącym, żyjącym wiankiem
Kochanka naszego piersi okrążmy,
Kochanka naszego otulmy skronie.
Śpiewając i grając latajmy wiankiem,
Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem.


EWA


*WIDZENIE*

Deszczyk tak świeży, miły, cichy jak rosa,
I skąd ten deszczyk — tak czyste niebiosa,
    Jasne niebiosa! —
Krople zielone, kraśne — trawki, równianki,
    Róże, lilije, wianki
Obwijają mię wkoło. — Ach, jaki sen wonny,
  Sen lekki, słodki, — oby był dozgonny.
    Różo błyszcząca, słoneczna,
    Lilijo przeczysta, mleczna!
Ty nie z ziemi: — tam rosłaś, nad białym obłokiem.
Narcyzie, jakim śnieżnym patrzysz na mnie okiem;
    A te błękitne kwiaty pamiątek,
    Jak źrenice niewiniątek —
Poznałam — kwiatki moje — sama polewałam,
W moim ogródku wczora nazbierałam,
I uwieńczyłam Matki Boskiej skronie,
Tam nad łóżkiem na obrazku.
Widzę — to Matka Boska — cudowny blasku!
Pogląda na mnie, bierze wianek w dłonie,
Podaje Jezusowi, a Jezus dziecię
Z uśmiechem rzuca na mnie kwiecie —
Jak wypiękniały kwiatki — jak ich wiele — krocie,
    A wszystkie w przelocie
    Szukają na powietrzu siebie,
    Moje kochanki!
    I same plotą się w wianki.
    Jak tu mnie miło, jak w niebie;
    Jak tu mnie dobrze, mój Boże; —
Niech mię na zawsze ten wianek otoczy,
Niech zasnę, umrę, patrząc w te róże,
    W te białe narcyzu oczy.

    Róża, ta róża żyje
    Wstąpiła w nią dusza,
    Główką lekko rusza,
    Jaki ogień z niej bije.
To rumieniec żyjący — jak zorzy wniście.
Śmieje się, jak na uśmiech rozwija liście,
Roztula między liściem dwoje ust z koralu,
Mówi, coś mówi — jak cicho, jak skromnie.
Co ty, różo, szepcesz do mnie?
Zbyt cicho, smutnie — czy to głos żalu?
Skarżysz się, żeś wyjęta z rodzinnej trawki?
Nie wzięłam ciebie dla mojej zabawki,
Jam tobą skronie Matki Najświętszej wieńczyła,
Jam po spowiedzi wczora łzami cię poiła;
    A z twoich ust koralu
    Wylatują promieniem
    Iskierka po iskierce —
Czy taka światłość jest twoim pieniem?
    Czego chcesz, różo miła?


RÓŻA

    Weź mnie na serce.


ANIOŁOWIE

Rozwiążmy, rozplećmy anielski wianek.


RÓŻA

Odwijam me skrzydła, wyplatam czoło.


ANIOŁOWIE

My w niebo do domu lećmy wesoło.


RÓŻA

Ja będę ją bawił, nim błyśnie ranek,
Na sennym jej sercu złożę me skronie:
Jak święty apostoł, Pański kochanek,
Na boskim Chrystusa spoczywał łonie.



SCENA V. CELA KSIĘDZA PIOTRA


KS. PIOTR

/ modli się leżąc krzyżem /

Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? —
    Prochem i niczem;
Ale gdym Tobie moję nicość wyspowiadał,
  Ja, proch, będę z Panem gadał.


*WIDZENIE*

Tyran wstał — Herod! — Panie, cała Polska młoda
    Wydana w ręce Heroda.
Co widzę — długie, białe, dróg krzyżowych biegi,
Drogi długie — nie dojrzeć — przez puszcze, przez śniegi
Wszystkie na północ! — tam, tam w kraj daleki,
    Płyną jak rzeki.
Płyną: — ta droga prosto do żelaznej bramy,
Tamta jak strumień wpadła pod skałę, w te jamy,
A tamtej ujście w morzu. — Patrz! po drogach leci
Tłum wozów — jako chmury wiatrami pędzone,
    Wszystkie tam w jedną stronę.
    Ach, Panie! to nasze dzieci,
    Tam na północ — Panie, Panie!
    Takiż to los ich — wygnanie!
  I dasz ich wszystkich wygubić za młodu,
  I pokolenie nasze zatracisz do końca? —
Patrz! — ha! — to dziecię uszło — rośnie — to obrońca!
    Wskrzesiciel narodu, —
  Z matki obcej; krew jego dawne bohatery,
  A imię jego będzie czterdzieści i cztery.

Panie! czy przyjścia jego nie raczysz przyśpieszyć?
    Lud mój pocieszyć? —
Nie! lud wycierpi. — Widzę ten motłoch — tyrany,
Zbójce — biegą — porwali — mój Naród związany
Cała Europa wlecze, nad nim się urąga —
«Na trybunał!» — Tam zgraja niewinnego wciąga.
Na trybunale gęby, bez serc, bez rąk; sędzie —
    To jego sędzie!
  Krzyczą: «Gal, Gal sądzić będzie»
Gal w nim winy nie znalazł i — umywa ręce,
A króle krzyczą: «Potęp i wydaj go męce;
Krew jego spadnie na nas i na syny nasze;
Krzyżuj syna Maryi, wypuść Barabasze:
Ukrzyżuj, — on cesarza koronę znieważa,
Ukrzyżuj, — bo powiemy, żeś ty wróg cesarza».
Gal wydał — już porwali — już niewinne skronie
Zakrwawione, w szyderskiej, cierniowej koronie,
Podnieśli przed świat cały; — i ludy się zbiegły —
Gal krzyczy: «Oto naród wolny, niepodległy!»

Ach, Panie, już widzę krzyż — ach, jak długo, długo
Musi go nosić — Panie, zlituj się nad sługą.
Daj mu siły, bo w drodze upadnie i skona —
Krzyż ma długie, na całą Europę ramiona,
Z trzech wyschłych ludów, jak z trzech twardych drzew ukuty. —
Już wleką; już mój Naród na tronie pokuty —
Rzekł: «Pragnę» — Rakus octem, Borus żółcią poi,
A matka Wolność u nóg zapłakana stoi.
Patrz — oto żołdak Moskal z kopiją przyskoczył
I krew niewinną mego narodu wytoczył.
Cóżeś zrobił, najgłupszy, najsroższy z siepaczy!
On jeden poprawi się, i Bóg mu przebaczy.

Mój kochanek już głowę konającą spuścił,
Wołając: «Panie, Panie, za coś mię opuścił!»
On skonał!

/ Słychać Chóry aniołów — daleki śpiew wielkanocnej pieśni — na koniec słychać: «alleluja! alleluja!» /

Ku niebu, on ku niebu, ku niebu ulata!
    I od stóp jego wionęła
    Biała jak śnieg szata —
Spadła, — szeroko — cały świat się w nią obwinął.
Mój kochanek na niebie, sprzed oczu nie zginął.
Jako trzy słońca błyszczą jego trzy źrenice,
I ludom pokazuje przebitą prawicę.

Któż ten mąż? — To namiestnik na ziemskim padole.
    Znałem go, — był dzieckiem — znałem,
    Jak urósł duszą i ciałem!
On ślepy, lecz go wiedzie anioł pacholę.
    Mąż straszny — ma trzy oblicza,
    On ma trzy czoła.
Jak baldakim rozpięta księga tajemnicza
    Nad jego głową, osłania lice.
    Podnóżem jego są trzy stolice.
Trzy końce świata drżą, gdy on woła;
I słyszę z nieba głosy jak gromy:
To namiestnik wolności na ziemi widomy!
On to na sławie zbuduje ogromy
    Swego kościoła!
    Nad ludy i nad króle podniesiony;
Na trzech stoi koronach, a sam bez korony:
    A życie jego — trud trudów,
    A tytuł jego — lud ludów;
Z matki obcej, krew jego dawne bohatery,
  A imię jego czterdzieści i cztery.
    Sława! sława! sława!

/ zasypia /


ANIOŁOWIE

/ schodzą widomie /

Usnął — Wyjmijmy z ciała duszę, jak dziecinę
Senną z kolebki złotej, i zmysłów sukienkę
Lekko zwleczmy; ubierzmy w światło jak jutrzenkę
I lećmy. Jasną duszę nieśmy w niebo trzecie,
Ojcu naszemu złożyć na kolanach dziecię;
Niech uświęci sennego ojcowską pieszczotą,
A przed ranną modlitwą duszę wrócim życiu,
I znowu w czystych zmysłów otulim powiciu,
I znowu złożym w ciało, jak w kolebkę złotą.



SCENA VI

/ Pokój sypialny wspaniały — Senator obraca się na łożu i wzdycha — Dwóch Diabłów nad głową /


DIABEŁ I

    Spił się, a nie chce spać,
    Muszę tak długo stać,
    Łajdaku, cicho leż!
    Czy go tam kole jeż?


DIABEŁ II

    Syp mu na oczy mak.


DIABEŁ I

    Zasnął, wpadnę jak zwierz.


DIABEŁ II

    Jako na wróbla ptak.


OBADWAJ

    Duszę do piekła wlec,
    Wężami smagać, piec.


BELZEBUB

    Wara!


DWAJ DIABŁY

                        Coś ty za kmotr?


BELZEBUB

                        Belzebub.


DWAJ DIABŁY

                        No, i cóż?


BELZEBUB

    Zwierzyny mi nie płosz.


DIABEŁ I

    Ale gdy zaśnie łotr,
    Do mnie należy sen?


BELZEBUB

    Jak ujrzy noc i żar,
    Srogość i mnogość kar,
    Zlęknie się naszych scen;
    Przypomni jutro sen,
    Może poprawić się,
    Jeszcze daleko zgon.


DIABEŁ II

/ wyciągając szpony /

    Pozwól zabawić się —
    Co ty o niego drżysz,
    Gdy poprawi się on,
    Ja każę święcić się
    I wezmę w ręce krzyż.


BELZEBUB

    Jak zbyt nastraszysz raz,
    Gotów przypomnieć sen,
    Gotów oszukać nas,
    Wypuścisz ptaka z rąk.


DIABEŁ I

/ pokazując sennego /

    Ależ braciszek ten,
    Ten mój najmilszy syn,
    Będzież on spał bez mąk?
    Nie chcesz? — ja męczę sam.


BELZEBUB

    Łotrze, a znasz mój czyn?
    Od cara zwierzchność mam!


DIABEŁ I

    Pardon — cóż każesz Waść?


BELZEBUB

    Możesz na duszę wpaść,
    Możesz ją w pychę wzdąć,
    A potem w hańbę pchnąć,
    Możesz w pogardzie wlec
    I szyderstwami siec,
    Ale o piekle cyt!
    My lećmy — fit, fit, fit.

/ odlatuje /


DIABEŁ I

    Więc ja za duszę cap;
    Aha, łajdaku, drżysz!


DIABEŁ II

    Tylko ją bierz do łap
    Lekko, jak kotek mysz.


*WIDZENIE SENATORA*


SENATOR

/ przez sen /

Pismo! — to dla mnie — reskrypt Jego Carskiej Mości!
Własnoręczny, — ha! ha! ha! — rubli sto tysięcy.
Order! — gdzie — lokaj, przypnij — tu. Tytuł książęcy!
A! — a! — Wielki Marszałku; a! — pękną z zazdrości:

/ przewraca się /

Do Cesarza! — przedpokój — oni wszyscy stoją;
Nienawidzą mnie wszyscy, kłaniają się, boją.
Marszałek — Grand Contrôleur — ledwie poznasz, w masce.
    Ach, jakie lube szemrania,
    Dokoła lube szemrania:
Senator w łasce, w łasce, w łasce, w łasce, w łasce.
Ach, niech umrę, niech umrę śród tego szemrania,
Jak śród nałożnic moich łaskotania!
    Każdy się kłania,
    Jestem duszą zebrania.
Patrzą na mnie, zazdroszczą — nos w górę zadzieram:
O rozkoszy! umieram, z rozkoszy umieram!

/ przewraca się /

Cesarz! — Jego Imperatorska Mość — a! Cesarz wchodzi,
A! — co? — nie patrzy! zmarszczył brwi — spojrzał ukosem?
Ach! — Najjaśniejszy Panie — ach! — nie mogę głosem —
Głos mi zamarł — ach, dreszcz, pot, — ach! dreszcz ziębi, chłodzi. —
Ach, Marszałek! — co? do mnie odwraca się tyłem.
Tyłem, a! senatory, dworskie urzędniki!
Ach, umieram, umarłem, pochowany, zgniłem,
I toczą mię robaki, szyderstwa, żarciki.
Uciekają ode mnie. Ha! jak pusto! głucho.
Szambelan szelma, szelma! patrz, wyszczyrza zęby —
Dbrum — ten uśmiech jak pająk wleciał mi do gęby.

/ spluwa /

Jaki dźwięk! — to kalambur — o brzydka mucho;

/ opędza koło nosa /

    Lata mi koło nosa
    Jak osa,
    I epigramy, żarciki, przytyki,
Te szmery, — ach, to świerszcze wlazły mi w ucho:
    Moje ucho, moje ucho!

/ wytrząsa palcem ucho /

Jaki szmer — kamerjunkry świszczą jak puszczyki,
Damy ogonem skrzeczą jak grzechotniki,
Jaki okropny szmer! śmiechy! wrzaski:
Senator wypadł z łaski, z łaski! z łaski, z łaski.

/ pada z łóżka na ziemią /


DIABŁY

/ zstępują widomie /

Teraz duszę ze zmysłów wydrzem, jak z okucia
Psa złego; lecz nie całkiem, nałożym kaganiec,
Na wpół zostawim w ciele, by nie tracił czucia;
Drugą połowę wleczmy aż na świata kraniec,
Gdzie się doczesność kończy, a wieczność zaczyna,
Gdzie z sumnieniem graniczy piekielna kraina;
I złe psisko uwiążem tam, na pograniczu:
Tam pracuj, ręko moja, tam świstaj, mój biczu.
Nim trzeci kur zapieje, musim z tej męczarni
Wrócić zmordowanego, skalanego ducha;
Znowu przykuć do zmysłów jako do łańcucha,
I znowu w ciele zamknąć jako w brudnej psiarni.



SCENA VII. SALON WARSZAWSKI

/ Kilku wielkich Urzędników, kilku wielkich Literatów, kilka Dam wielkiego tonu, kilku Jenerałów i Sztabsoficerow; wszyscy incognito piją herbatę przy stoliku — bliżej drzwi kilku Młodych ludzi i dwóch Starych Polaków. Stojący rozmawiają z żywością — towarzystwo stolikowe mówi po francusku, przy drzwiach po polsku /


*PRZY DRZWIACH*


ZENON NIEMOJEWSKI

/ do Adolfa /

To i u was na Litwie toż samo się dzieje?


ADOLF

Ach, u nas gorzej jeszcze, u nas krew się leje!


NIEMOJEWSKI

Krew?


ADOLF

                        Nie na polu bitwy, lecz pod ręką kata,
Nie od miecza, lecz tylko od pałki i bata.

/ Rozmawiają ciszej /


*PRZY STOLIKU*


HRABIA

To bal był taki świetny, i wojskowych wiele?


FRANCUZ

Ja słyszałem, że było pusto jak w kościele.


DAMA

Owszem, pełno —


HRABIA

                        I świetny?


DAMA

                        O tym mówić długo.


KAMERJUNKIER

Służono najniezgrabniej, choć z liczną usługą;
Nie miałem szklanki wina, ułamku pasztetu,
Tak zawalono całe wniście do bufetu.


DAMA I

W sali tańców zgoła nic nie ugrupowano,
Jak na raucie angielskim po nogach deptano.


DAMA II

Bo to był tylko jeden z prywatnych wieczorów.


SZAMBELAN

Przepraszam, bal proszony — mam dotąd bilety.

/ wyjmuje inwitacje i pokazuje, wszyscy przekonywają się /


DAMA I

Tym gorzej; pomieszano grupy, toalety,
Nie można było zgoła ocenić ubiorów.


DAMA II

Odtąd jak Nowosilcow wyjechał z Warszawy,
Nikt nie umie gustownie urządzić zabawy:
Nie widziałam pięknego balu ani razu.
On umiał ugrupować bal na kształt obrazu;

/ Słychać między mężczyznami śmiech /


DAMA I

Śmiejcie się, Państwo, mówcie, co się wam podoba,
A była to potrzebna w Warszawie osoba.


*PRZY DRZWIACH*


JEDEN Z MŁODYCH

Cichowski uwolniony?


ADOLF

                        Ja znam Cichowskiego.
Właśnie byłem, chciałem się dowiedzieć od niego,
Żeby między naszymi na Litwie rozgłosić.


ZENON NIEMOJEWSKI

My powinniśmy z sobą łączyć się i znosić;
Inaczej, rozdzieleni, wszyscy zginiem marnie.

/ gadają ciszej /


MŁODA DAMA

/ przy nich stojąca /

A jakie on okropne wytrzymał męczarnie!

/ rozmawiają /


*PRZY STOLIKU*


JENERAŁ

/ do Literata /

Ale przeczytaj wreszcie — dajże się uprosić.


LITERAT

Ja nie umiem na pamięć.


JENERAŁ

                        Zwykłeś z sobą nosić.
Masz przy sobie pod frakiem — a — widzę okładki:
Damy chcą słyszeć.


LITERAT

                        Damy? — a! — to literatki.
Więcej wierszy francuskich na pamięć umieją
Niźli ja.


JENERAŁ

/ idzie mówiąc z Damami /

                        Tylko niechaj Panie się nie śmieją.


DAMA

Macie robić lekturę? — przepraszam — choć umiem
Po polsku, ale polskich wierszy nie rozumiem.


JENERAŁ

/ do Oficera /

Ma racyję po części, bo nudne po trochu.

/ pokazuje na Literata /

Opiewa tysiąc wierszy o sadzeniu grochu.

/ do Literata /

Czytajże, jeśli ciebie nie będziem słuchali —
To patrz —

/ pokazując na drugiego Literata /

                        ten nam gazeciarz swe rymy wypali.
Śliczna byłaby wszystkim słuchaczom przysługa.
Patrz, jak się on zaprasza, jak śmieje się, mruga;
I usta już otworzył jak zdechłą ostrygę,
I oko zwrócił wielkie i słodkie jak figę.


LITERAT

/ do siebie /

Wychodzą —

/ do Jenerała /

                        Długie wiersze, ja bym piersi strudził.


JENERAŁ

/ do Oficera /

Dobrze, że nie chce czytać, boby nas zanudził.


MŁODA DAMA

/ oddzielając się od grupy młodszej, ode drzwi, do stolika /

A to jest rzecz okropna — słuchajcie, Panowie!

/ do Adolfa /

Niechaj Pan tym Ichmościom o Cichowskim powie.


OFICER WYŻSZY

Cichowski wypuszczony?


HRABIA

                        Przesiedział lat tyle
W więzieniu —


SZAMBELAN

                        Ja myśliłem, że leżał w mogile.

/ do siebie /

O takich rzeczach słuchać nie bardzo bezpiecznie,
A wyjść w środku powieści byłoby niegrzecznie.

/ wychodzi /


HRABIA

Wypuszczony? — to dziwna.


ADOLF

                        Nie znaleźli winy.


MISTRZ CEREMONII

Któż tu mówi o winach; — są inne przyczyny —
Kto długo był w więzieniu, widział, słyszał wiele —
A rząd ma swe widoki, ma głębokie cele,
Które musi ukrywać. — To jest rzecz rządowa —
Tajniki polityczne — myśl gabinetowa.
To się tak wszędzie dzieje — są tajniki stanu —
Ale Pan z Litwy, — a! a! — to jest dziwno Panu.
Panowie na wsi, to tak chcecie o cesarstwie
Wiedzieć wszystko, jak gdyby o swym gospodarstwie.

/ uśmiecha się /


KAMERJUNKIER

Pan z Litwy, i po polsku? nie pojmuję wcale —
Ja myśliłem, że w Litwie to wszystko Moskale.
O Litwie, dalibógże! mniej wiem niż o Chinach —
Constitutionnel coś raz pisał o Litwinach,
Ale w innych gazetach francuskich ni słowa.


PANNA

/ do Adolfa /

Niech Pan opowie, — to rzecz ważna, narodowa.


STARY POLAK

Znałem starych Cichowskich, uczciwa rodzina;
Oni są z Galicyi. Słyszałem, że syna
Wzięli i zamorzyli: — mój krewny daleki!
Nie widziałem go dawno, — o ludzie! o wieki!
Trzy pokolenia przeszły, jak nas przemoc dręczy;
Męczyła ojców naszych, — dzieci, wnuków męczy!


ADOLF

/ Wszyscy zbliżają się i słuchają /

Znałem go będąc dzieckiem; — był on wtenczas młody,
Żywy, dowcipny, wesół i sławny z urody;
Był duszą towarzystwa; gdzie się tylko zjawił.
Wszystkich opowiadaniem i żartami bawił;
Lubił dzieci, i często brał mię na kolana,
U dzieci miał on tytuł «wesołego pana».
Pamiętam włosy jego, — nieraz ręce moje
Plątałem w jasnych włosów kędzierzawe zwoje.
Wzrok pamiętam, — musiał być wesoły, niewinny,
Bo kiedy patrzył na nas, zdawał się dziecinny;
I patrząc na nas, wabił nas do swej źrenicy,
Patrząc nań, myśleliśmy, żeśmy rówiennicy.
On wtenczas miał się żenić; — pomnę, że przynosił
Dzieciom dary swej przyszłej i na ślub nas prosił.
Potem długo nie przyszedł, i mówiono w domu,
Że nie wiedzieć gdzie zniknął, umknął po kryjomu,
Szuka rząd, ale śladu dotąd nie wytropił, —
Na koniec powiedziano: zabił się, utopił.
Policyja dowodem stwierdziła domysły,
Znaleziono płaszcz jego nad brzegami Wisły;
Przyniesiono płaszcz żonie — poznała — on zginął;
Trupa nie znaleziono — i tak rok przeminął.
Dlaczegóż on się zabił? — pytano, badano,
Żałowano, płakano; wreszcie — zapomniano.

I minęło dwa lata. Jednego wieczora
Więźniów do Belwederu wiedziono z klasztora.
Wieczór ciemny i dżdżysty; — nie wiem, czy przypadkiem,
Czy umyślnie ktoś był tej procesyi świadkiem;
Może jeden z odważnych warszawskich młodzieńców,
Którzy śledzą pobytu i nazwiska jeńców:
Warty stały w ulicach, głucho było w mieście —
Wtem ktoś zza muru krzyknął: «Więźnie, kto jesteście?»
Sto ozwało się imion; — śród nich dosłyszano
Jego imię, i żonie nazajutrz znać dano.
Pisała i latała, prosiła, błagała,
Lecz prócz tego imienia — nic nie posłyszała.
I znowu lat trzy przeszło bez śladu, bez wieści.
Lecz nie wiedzieć kto szerzył w Warszawie powieści,
Że on żyje, że męczą, że przyznać się wzbrania
I że dotąd nie złożył żadnego wyznania;
Że mu przez wiele nocy spać nie dozwolano,
Że karmiono śledziami i pić nie dawano;
Że pojono opijum, nasyłano strachy,
Larwy; że łaskotano w podeszwy, pod pachy —
Lecz wkrótce innych wzięto, o innych zaczęli
Mówić; żona płakała, wszyscy zapomnieli.

Aż niedawno przed domem żony w nocy dzwonią —
Otworzono: Oficer i żandarm pod bronią,
I więzień. — On — każą dać pióra i papieru;
Podpisać, że wrócony żywy z Belwederu.
Wzięli podpis, i palcem pogroziwszy: «Jeśli
Wydasz…» — i nie skończyli; jak weszli, odeszli.
To on był. — Biegę widzieć, przyjaciel ostrzega:
«Nie idź dzisiaj, bo spotkasz pod wrotami szpiega».
Idę nazajutrz, w progu policejskie draby;
Idę w tydzień, on sam mię nie przyjmuje, słaby.
Aż niedawno za miastem w pojeździe spotkałem —
Powiedziano, że to on, bo go nie poznałem.
Utył, ale to była okropna otyłość:
Wydęła go zła strawa i powietrza zgniłość;
Policzki mu nabrzmiały, pożółkły i zbladły,
W czole zmarszczki pół wieku, włosy wszystkie spadły.
Witam, on mię nie poznał, nie chciał mówić do mnie,
Mówię, kto jestem, patrzy na mnie bezprzytomnie.
Gdym dawnej znajomości szczegóły powiadał,
Wtenczas on oczy we mnie utopił i badał.
Ach! wszystko, co przecierpiał w swych męczarniach dziennych,
I wszystko, co przemyślił w swych nocach bezsennych,
Wszystko poznałem w jednej chwili z jego oka;
Bo na tym oku była straszliwa powłoka.
Źrenice miał podobne do kawałków szklanych,
Które zostają w oknach więzień kratowanych,
Których barwa jest szara jak tkanka pajęcza,
A które, patrząc z boku, świecą się jak tęcza:
I widać w nich rdzę krwawą, iskry, ciemne plamy,
Ale ich okiem na wskroś przebić nie zdołamy:
Straciły przezroczystość, lecz widać po wierzchu,
Że leżały w wilgoci, w pustkach, w ziemi, w zmierzchu.
W miesiąc poszedłem znowu, myśliłem, że zdoła
Rozpatrzyć się na świecie i pamięć przywoła.
Lecz tyle tysięcy dni był pod śledztwa próbą,
Tyle tysięcy nocy rozmawiał sam z sobą,
Tyle lat go badały mękami tyrany,
Tyle lat otaczały słuch mające ściany;
A całą jego było obroną — milczenie,
A całym jego były towarzystwem — cienie;
Że już się nie udało wesołemu miastu
Zgładzić w miesiąc naukę tych lat kilkunastu.
Słońce zda mu się szpiegiem, dzień donosicielem,
Domowi jego strażą, gość nieprzyjacielem.
Jeśli do jego domu przyjdzie kto nawiedzić,
Na klamki trzask on myśli zaraz: idą śledzić;
Odwraca się i głowę na ręku opiera,
Zdaje się, że przytomność, moc umysłu zbiera:
Ścina usta, by słowa same nie wypadły,
Oczy spuszcza, by szpiegi z oczu co nie zgadły.
Pytany, myśląc zawsze, że jest w swym więzieniu,
Ucieka w głąb pokoju i tam pada w cieniu,
Krzycząc zawsze dwa słowa: «Nic nie wiem, nie powiem!»
I te dwa słowa — jego stały się przysłowiem;
I długo przed nim płacze na kolanach żona
I dziecko, nim on bojaźń i wstręt swój pokona.

Przeszłą niewolę lubią opiewać więźniowie;
Myśliłem, że on ją nam najlepiej opowie,
Wyda na jaw spod ziemi i spod straży zbirów
Dzieje swe, dzieje wszystkich Polski bohatyrów: —
Bo teraz Polska żyje, kwitnie w ziemi cieniach,
Jej dzieje na Sybirze, w twierdzach i więzieniach.
I cóż on na pytania moje odpowiedział?
Że o swoich cierpieniach sam już nic nie wiedział,
Nie pomniał. — Jego pamięć zapisana cała
Jak księga herkulańska pod ziemią spróchniała:
Sam autor zmartwychwstały nie umie w niej czytać,
Rzekł tylko: «Będą o to Pana Boga pytać,
On to wszystko zapisał, wszystko mnie opowie».

/ Adolf łzy ociera /

/ Długie milczenie /


DAMA MŁODA

/ do Literata /

Czemu to o tym pisać nie chcecie, Panowie?


HRABIA

Niech to stary Niemcewicz w pamiętniki wsadzi:
On tam, słyszałem, różne szpargały gromadzi.


LITERAT I

To historyja!


LITERAT II

                        Straszna.


KAMERJUNKIER

                        Dalbóg, wyśmienita.


LITERAT I

Takich dziejów słuchają, lecz kto je przeczyta?
I proszę, jak opiewać spółczesne wypadki;
Zamiast mitologiji są naoczne świadki.
Potem, jest to wyraźny, święty przepis sztuki,
Że należy poetom czekać — aż — aż —


JEDEN  Z MŁODZIEŻY

                        Póki? —
Wieleż lat czekać trzeba, nim się przedmiot świeży
Jak figa ucukruje, jak tytuń uleży?


LITERAT I

Nie ma wyraźnych reguł.


LITERAT II

                        Ze sto lat.


LITERAT I

                        To mało!


LITERAT III

Tysiąc, parę tysięcy —


LITERAT IV

                        A mnie by się zdało,
Że to wcale nie szkodzi, że przedmiot jest nowy,
Szkoda tylko, że nie jest polski, narodowy.
Nasz naród się prostotą, gościnnością chlubi,
Nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi; —
Śpiewać, na przykład, wiejskich chłopców zalecanki.
Trzody, cienie — Sławianie, my lubim sielanki.


LITERAT I

Spodziewam się, że Panu przez myśl nie przejedzie,
Aby napisać wierszem, że ktoś jadał śledzie.
Ja mówię, że poezji nie ma bez poloru,
A polor być nie może tam, gdzie nie ma dworu:
Dwór to sądzi o smaku, piękności i sławie;
Ach, ginie Polska! dworu nie mamy w Warszawie.


MISTRZ CEREMONII

Nie ma dworu! — a to mię dziwi niepomału,
Przecież ja jestem mistrzem ceremonijału.


HRABIA

/ cicho do Mistrza /

Gdybyś Namiestnikowi wyrzekł za mną słówko,
Moja żona byłaby pierwszą pokojówką.

/ głośno /

Ale próżno, nie dla nas wysokie urzędy!
Arystokracja tylko ma u dworu względy.


DRUGI HRABIA

/ niedawno kreowany z mieszczan /

Arystokracja zawsze swobód jest podporą,
Niech państwo przykład z Wielkiej Brytaniji biorą.

/ Zaczyna się kłótnia polityczna — młodzież wychodzi /


PIERWSZY Z MŁODYCH

A łotry! — o, to kija!


A *** G ***

                        O, to stryczka, haku!
Ja bym im dwór pokazał, nauczyłbym smaku.


N***

Patrzcie, cóż my tu poczniem, patrzcie, przyjaciele,
Otóż to jacy stoją na narodu czele.


WYSOCKI

Powiedz raczej: na wierzchu. Nasz naród jak lawa,
Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,
Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;
Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.

/ odchodzą /



SCENA VIII. PAN SENATOR

/ W Wilnie — sala przedpokojowa; na prawo drzwi do sali komisji śledczej, gdzie prowadzą więźniów i widać ogromne pliki papierów — w głębi drzwi do pokojów Senatora, gdzie słychać muzykę — czas po obiedzie — u okna siedzi Sekretarz nad papierami; dalej nieco na lewo stolik, gdzie grają w wiska — Nowosilcow pije kawę; koło niego szambelan Bajkow, Pelikan i jeden Doktor — u drzwi warta i kilku Lokajów nieruchomych /


SENATOR

/ do Szambelana /

Diable! quelle corvée! — przecież po obiedzie.
La princesse nas z[a]wiodła i dziś nie przyjedzie.
Zresztą, en fait des dames, stare albo głupie: —
Gadać, imaginez-vous, o sprawach przy supie!
Je jure, tych patryjotków nie mieć à ma table,
Avec leur franc parler et leur ton détestable.
Figurez-vous — ja gadam o strojach, kasynie,
A moja kompanija o ojcu, o synie: —
«On stary, on zbyt młody, Panie Senatorze,
On kozy znieść nie może, Panie Senatorze,
On prosi spowiednika, on chce widzieć żonę,
On…» — Que sais-je! — piękny dyskurs w obiady proszone.
Il y a de quoi oszaleć, muszę skończyć sprawę
I uciec z tego Wilna w kochaną Warszawę.
Monseigneur mnie napisał de revenir bientôt,
On się beze mnie nudzi, a ja z tą hołotą —
Je n'en puis plus —


DOKTOR

/ podchodząc /

                        Mówiłem właśnie, Jaśnie Panie,
Że ledwie rzecz zaczęta, i sprawa w tym stanie,
W jakim jest chory, kiedy lekarz go nawiedzi
I zrobi anagnosin. Mnóstwo uczniów siedzi,
Tyle było śledzenia, żadnego dowodu;
Jeszcześmy nie trafili w samo jądro wrzodu.
Cóż odkryto? wierszyki! ce sont de maux légers,
Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers;
Ale osnowa spisku dotąd jest tajemną,
I…


SENATOR

/ z urazą /

                        Tajemną? — to, widzę, Panu w oczach ciemno!
I nie dziw, po obiedzie — więc, signor Dottore,
Adio, bona notte — dzięki za perorę!
Tajemną! sam śledziłem i ma być tajemną?
I vous osez, Docteur, mówić tak przede mną?
Któż kiedy widział formalniejsze śledztwa?

/ pokazując papiery /

Wyznania dobrowolne, skargi i świadectwa,
Wszystko jest, i tu cały spisek świętokradzki
Stoi spisany jasno jak ukaz senacki. —
Tajemną! — za te nudy, owóż co mam w zysku.


DOKTOR

Jaśnie Panie, excusez, któż wątpi o spisku!
Właśnie mówią — że…


LOKAJ

                        Człowiek kupca Kanissyna
Czeka i jakiś Panu rejestr przypomina.


SENATOR

Rejestr? jaki tam rejestr? — kto?


LOKAJ

                        Kupiec Kanissyn,
Co mu Pan przyjść rozkazał…


SENATOR

                        Idźże precz, sukisyn!
Widzisz, że ja zajęty.


DOKTOR

/ do Lokajów /

                        A głupie bestyje!
Przychodzić — Pan Senator, widzisz, kawę pije.


SEKRETARZ

/ wstając od stolika /

On powiada, że jeśli Pan zapłatę zwleka,
On zrobi proces.


SENATOR

                        Napisz grzecznie, niechaj czeka.

/ zamyśla się /

A propos — ten Kanissyn — trzeba mu wziąć syna
Pod śledztwo — Oj, to ptaszek!


SEKRETARZ

                        To mały chłopczyna.


SENATOR

Oni wszyscy mali, ale patrz w ich serce; —
Najlepiej ogień zgasić, dopóki w iskierce.


SEKRETARZ

Syn Kanissyna w Moskwie.


SENATOR

                        W Moskwie? — a, voyez-vous,
Emisaryjusz klubów. — Czas zabieżeć temu,
Wielki czas.


SEKRETARZ

                        On podobno u kadetów służy.


SENATOR

U kadetów? — voyez-vous, on tam wojsko burzy.


SEKRETARZ

Dzieckiem z Wilna wyjechał.


SENATOR

                        Oh! cet incendiaire,
Ma tu korespondentów.

/ do Sekretarza /

                        Ce n'est pas ton affaire;
Rozumiesz! — Hej, dyżurny! — We dwadzieście cztery
Godzin wysłać kibitkę i zabrać papiery.
Zresztą ojciec lękać się nas nie ma przyczyny,
Jeśli syn dobrowolnie przyzna się do winy.


DOKTOR

Właśnie jak miałem honor mówić Jaśnie Panu,
Są tam ludzie różnego i wieku, i stanu; —
To najniebezpieczniejsze jest spisku symptoma,
A wszystkim rusza pewna sprężyna kryjoma,
Którą…


SENATOR

/ z urazą /

                        Kryjoma?


DOKTOR

                        Mówię, tajemnie skrywana,
Odkryta dzięki przezorności Jaśnie Pana.

/ Senator odwraca się /

/ do siebie /

To szatan niecierpliwy, — z tym człowiekiem bieda!
Mam tyle ważnych rzeczy; wymówić mi nie da.


PELIKAN

/ do Senatora /

Co Pan Senator każe z Rollisonem robić?


SENATOR

Jakim?


PELIKAN

                        Co to na śledztwie musiano go obić.


SENATOR

Eh bien?


PELIKAN

                        On zachorował.


SENATOR

                        Wieleż kijów dano?


PELIKAN

Byłem przy śledztwie, ale tam nie rachowano —
Pan Botwinko śledził go.


BAJKOW

                        Pan Botwinko; cha, cha —
O! nieprędko on kończy, gdy się raz rozmacha.
Ja zaręczam, że on go opatrzył nieszpetnie —
Parions, że mu wyliczył najmniej ze trzy setnie.


SENATOR

/ zadziwiony /

Trois cents coups et vivant? trois cents coups, le coquin,
Trois cents coups sans mourir, — quel dos de jacobin!
Myśliłem, że w Rosyi la vertu cutanée
Surpasse tout — ten łotr ma une peau mieux tannée!
Je n'y conçois rien! — ha, ha, ha, ha, mon ami!

/ do grającego w wiska, który czeka na swego kompana /

Polaki nam odbiorą nasz handel skórami.
Un honnête soldat en serait mort dix fois!
Quel rebelle! —

/ podchodzi do stolika /

                        Dla Pana mam un homme de bois —
Chłopiec drewniany; dał mu sam Botwinko kije.
Trzysta kijów dziecięciu — figurez-vous? żyje!

/ do Pelikana /

Nic nie wyznał?


PELIKAN

                        Prawie nic; — zęby tylko zaciął,
Krzyczy, że nie chce skarżyć niewinnych przyjaciół.
Ale z tych kilku słówek odkrywa się wiele —
Widać, że ci uczniowie — jego przyjaciele.


SENATOR

C'est juste: jaki upór!


DOKTOR

                        Właśnie powiadałem
Jaśnie Panu, że młodzież zarażają szałem,
Ucząc ich głupstw: na przykład, starożytne dzieje!
Któż nie widzi, że młodzież od tego szaleje.


SENATOR

/ wesoło /

Vous n'aimez pas l'histoire, — ha, ha, un satirique
Aurait dit, że boisz się devenir historique.


DOKTOR

I owszem, uczyć dziejów, niech się młodzież dowie,
Co robili królowie, wielcy ministrowie…


SENATOR

C'est juste.


DOKTOR

/ ucieszony /

                        Właśnie mówię, widzi Pan Dobrodziéj,
Że jest sposób wykładać dzieje i dla młodzi.
Lecz po co zawsze prawić o republikanach.
Zawsze o Ateńczykach, Spartanach, Rzymianach.


PELIKAN

/ do jednego ze swoich towarzyszów, pokazując Doktora /

Patrz, patrz, jak za nim łazi pochlebca przeklęty,
I wścibi się mu w łaskę — co to za wykręty!

/ podchodzi do Doktora /

Ale cóż o tym mówić, czy to teraz pora;
Zważ no, czy można nudzić pana Senatora.


LOKAJ

/ do Senatora /

Czy Pan rozkaże wpuścić te panie — kobiety —
Pan wie — co wysiadają tu co dzień z karety —
Jedna ślepa, a druga —


SENATOR

                        Ślepa? któż to ona?


LOKAJ

Pani Rollison


PELIKAN

                        Matka tego Rollisona.


LOKAJ

Co dzień tu są.


SENATOR

                        Odprawić było —


DOKTOR

                        Z Panem Bogiem!


LOKAJ

Odprawiamy, lecz siada i skwierczy pod progiem.
Kazaliśmy brać w areszt, — ze ślepą kobiétą
Trudno iść, lud się skupił, żołnierza wybito.
Czy mam wpuścić?


SENATOR

                        E! rady sobie dać nie umiesz —
Wpuścić, tylko aż do pół schodów — czy rozumiesz?
A potem ją sprowadzić — aż w dół — o tak tęgo;

/ z gestem /

Żeby nas nie nudziła więcej swą włóczęgą.

/ Drugi Lokaj wchodzi i oddaje list Bajkowowi /

No, czegóż stoisz, pójdźże —


BAJKOW

                        Elle porte une lettre.

/ oddaje list /


SENATOR

Któż by to za nią pisał?


BAJKOW

                        La princesse peut-être.


SENATOR

/ czyta /

Księżna! skąd jej to przyszło? na kark mi ją wpycha.
Avec quelle chaleur! — Wpuścić ją, do licha.

/ Wchodzą dwie Damy i Ksiądz Piotr /


PELIKAN

/ do Bajkowa /

To stara czarownica, mère de ce fripon.


SENATOR

/ grzecznie /

Witam, witam, któraż z pań jest pani Rollison?


P. ROLLISON

/ z płaczem /

— Ja — mój syn! Panie Dobrodzieju…


SENATOR

                        Proszę — chwilę,
Pani masz list, a po cóż przyszło tu Pań tyle?


DRUGA DAMA

Nas dwie.


SENATOR

/ do Drugiej /

                        I po cóż Panią mam tu honor witać?


DRUGA

Pani Rollison trudno drogi się dopytać,
Nie widzi. —


SENATOR

                        Ha! nie widzi — a to wącha może?
Bo co dzień do mnie trafia.


DRUGA

                        Ja tu ją przywożę,
Ona sama i stara, i nie bardzo zdrowa.


P. ROLLISONOWA

Na Boga…!


SENATOR

                        Cicho.

/ do Drugiej /

                        Pani któż jesteś?


DRUGA

                        Kmitowa.


SENATOR

Lepiej siedź w domu i miej o synach staranie,
Jest na nich podejrzenie.


KMITOWA

/ bladnąc /

                        Jak to, jak to? Panie!

/ Senator śmieje się /


P. ROLLISONOWA

Panie! litość — ja wdowa! Panie Senatorze!
Słyszałam, że zabili — czyż można, mój Boże!
Moje dziecko! — Ksiądz mówi, że on jeszcze żyje;
Ale go biją, Panie! któż dzieci tak bije! —
Jego zbito — zlituj się — po katowsku zbito.

/ płacze /


SENATOR

Gdzie? kogo? — gadaj przecie po ludzku, kobiéto.


P. ROLLISONOWA

Kogo? ach, dziecko moje! Mój Panie — ja wdowa —
Ach, wieleż to lat, póki człek dziecko wychowa!
Mój Jaś już drugich uczył; niech Pan wszystkich spyta,
Jak on uczył się dobrze. — Ja biedna kobiéta!
On mnie żywił ze swego szczupłego dochodu —
Ślepa, on był mnie okiem — Panie, umrę z głodu.


SENATOR

Kto poplótł, że go bili, nie wyjdzie na sucho.
Kto mówił?


P. ROLLISONOWA

                        Kto mnie mówił? ja mam matki ucho.
Ja ślepa; teraz w uchu cała moja dusza,
Dusza matki. — Wiedli go wczora do ratusza;
Słyszałam —


SENATOR

                        Wpuszczono ją?


P. ROLLISONOWA

                        Wypchnęli mię z progu
I z bramy, i z dziedzińca. Siadłam tam na rogu,
Pod murem; — mury grube, — przyłożyłam ucho —
Tam siedziałam od rana. — W północ, w mieście głucho,
Słucham — w północ, tam z muru — nie, nie zwodzę siebie;
Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie;
Ja głos jego słyszałam uszami własnemi —
Cichy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi. —
I mój słuch wszedł w głąb muru, daleko, głęboko;
Słyszałam, męczono go —


SENATOR

                        Jak w gorączce bredzi!
Ale tam, moja Pani, wielu innych siedzi?


P. ROLLISONOWA

Jak to? — czyż to nie był głos mojego dziecięcia?
Niema owca pozna głos swojego jagnięcia
Śród najliczniejszej trzody — ach, to był głos taki! —
Ach, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki,
Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął!


SENATOR

Syn Pani zdrów być musi, gdy tak głośno wrzasnął.


P. ROLLISONOWA

/ pada na kolana /

Jeśli masz ludzkie serce…

/ Otwierają się drzwi od sali — słychać muzykę, — wbiega Panna ubrana jak na bal /


PANNA

                        Monsieur le Sénateur —
Oh! je vous interromps, on va chanter le choeur
De «Don Juan»; et puis le concerto de Herz…


SENATOR

Herz! choeur! tu także była mowa około serc.
Vous venez à propos, vous belle comme un coeur.
Moment sentimental! il pleut ici des coeurs.

/ do Bajkowa /

Żeby le grand-duc Michel ten kalambur wiedział,
Ma foi, to już bym dawno w radzie państwa siedział.

/ do Panny /

J'y suis — dans un moment.


P. ROLLISONOWA

                        Panie, nie rzucaj nas
W rozpaczy, ja nie puszczę —

/ chwyta za suknię /


PANNA

                        Faites-lui donc grâce!


SENATOR

Diable m'emporte, jeśli wiem, czego chce ta jędza.


P. ROLLISONOWA

Chcę widzieć syna.


SENATOR

/ z przyciskiem /

                        Cesarz nie pozwala.


KS. PIOTR

                        Księdza!


P. ROLLISONOWA

Księdza przynajmniej poszlij, syn mój prosi księdza.
Może kona; — gdy ciebie płacz matki nie wzruszy,
Bój się Boga, dręcz ciało, ale nie gub duszy.


SENATOR

C'est drôle; — kto te po mieście wszystkie plotki nosi,
Kto WaćPani powiedział, że on księdza prosi?


P. ROLLISONOWA

/ pokazując Księdza Piotra /

Ten ksiądz poczciwy mówił; on tygodni tyle
Biega, błaga, lecz nie chcą wpuścić i na chwilę.
Spytaj księdza, on powie…


SENATOR

/ patrząc bystro na Księdza /

                        To on wie? — poczciwy! —
No zgoda, zgoda, — dobrze, — Cesarz sprawiedliwy;
Cesarz księży nie wzbrania, owszem sam posyła,
Aby do moralności młodzież powróciła.
Nikt jak ja religiji nie ceni, nie lubi —

/ wzdycha /

Ach, ach, brak moralności, to, to młodzież gubi.
Eh bien, żegnam więc Panie.


P. ROLLISONOWA

/ do Panny /

                        Ach, Panienko droga!
Wstaw się ty jeszcze za mną, ach, na rany Boga!
Mój syn mały; — rok siedzi o chlebie i wodzie,
W zimnym, ciemnym więzieniu, bez odzieży, w chłodzie.


PANNA

Est-il possible?


SENATOR

/ w ambarasie /

                        Jak to, jak to? on rok siedział?
Jak to, imaginez-vous — jam o tym nie wiedział!

/ do Pelikana /

Słuchaj, trzeba tę sprawę najpierwej rozpatrzyć,
Jeśli to prawda, uszy komisarzom natrzyć.

/ do Rollisonowej /

Soyez tranquille, przyjdź tu o siódmej godzinie.


P. KMITOWA

Nie płacz tak, pan Senator nie wie o twym synie,
Jak się dowie, obaczysz, może oswobodzi.


P. ROLLISONOWA

/ uradowana /

Nie wie? — chce wiedzieć? o, niech mu Pan Bóg nagrodzi.
Ja to zawsze mówiłam ludziom: — być nie może
Tak okrutny, jak mówią, on stworzenie boże,
On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła —
Ludzie śmieli się; widzisz, jam prawdę mówiła.

/ do Senatora /

Tyś nie wiedział! — te łotry wszystko tobie tają.
Wierz mi, Panie, tyś łotrów otoczony zgrają;
Nie ich pytaj, nas pytaj, my wszystko powiemy,
Całą prawdę —


SENATOR

/ śmiejąc się /

                        No dobrze, o tym pomówiemy,
Dziś nie mam czasu, adieu. — Księżnej powiedz, Pani,
Że co można, to wszystko każę zrobić dla niej.

/ grzecznie /

Adieu, Madame Kmit, adieu — co mogę, to zrobię.

/ do Księdza Piotra /

Waść, księże, zostań, parę słów mam szepnąć tobie.

/ do Panny /

J'y suis dans un moment.

/ Wszyscy odchodzą prócz dawnych osób /


SENATOR

/ po pauzie do Lokajów /

                        A szelmy, łajdaki!
Łotry, stoicie przy drzwiach i porządek taki?
Skórę wam zedrę, szelmy, służby was nauczę:

/ do jednego Lokaja /

Słuchaj — ty idź za babą —

/ do Pelikana /

                        Nie, Panu poruczę.
Skoro wyjdzie od Księżnej, daj jej pozwolenie
Widzieć syna i prowadź aż tam — tam, w więzienie,
Potem osobno zamknij, — tak, na cztery klucze.
C'en est trop — a łajdaki, służby was nauczę!

/ rzuca się na krzesło /


LOKAJ

/ ze drżeniem /

Pan kazał wpuścić —


SENATOR

/ schwytując się /

                        Co? co? — ty śmiesz, ty! mnie gadać?
Toś wyuczył się w Polsce panu odpowiadać.
Stój, stój, ja cię oduczę. — Wieść go do kwatery
Policmejstra — sto kijów i tygodnie cztery
Na chleb i wodę —


PELIKAN

                        Niech Pan Senator uważy,
Iż mimo tajemnicy i czujności straży
O biciu Rollisona niechętne osoby
Wieść roznoszą, i może wynajdą sposoby
Oczernić przed Cesarzem nasze czyste chęci,
Jeśli się temu śledztwu prędko łeb nie skręci.


DOKTOR

Właśnie ja rozmyślałem nad tym, Jaśnie Panie.
Rollison od dni wielu cierpi pomieszanie;
Chce sobie życie odjąć, do okien się rzuca,
A okna są zamknięte…


PELIKAN

                        On chory na płuca;
Nie należy w zamknionym powietrzu go morzyć;
Rozkażę mu więc okna natychmiast otworzyć.
Mieszka na trzecim piętrze — powietrza użyje…


SENATOR

/ roztargniony /

Wpuszczać mi na kark babę, gdy ja kawę piję;
Nie dadzą chwili —


DOKTOR

                        Właśnie mówię, Jaśnie Panie,
Że potrzeba mieć większe o zdrowiu staranie.
Po obiedzie, mówiłem zawsze, niechaj Pan te
Sprawy odłoży na czas: — ça mine la santé.


SENATOR

/ spokojnie /

Eh, mon Docteur, przed wszystkim służba i porządek
Potem, to owszem dobrze na słaby żołądek;
To żółć porusza, a żółć fait la digestion.
Po obiedzie, ja mógłbym voir donner la question,
Kiedy tak każe służba: — en prenant son café,
Wiesz co, to chwila właśnie widzieć auto-da-fé.


PELIKAN

/ odpychając Doktora /

Jakże Pan z Rollisonem każe decydować?
Jeżeli on dziś jeszcze… umrze, to?…


SENATOR

                        Pochować;
I pozwalam, jeżeli zechcesz, balsamować.
A propos balsam, Bajkow! — tobie by się zdało
Trochę balsamu, bo masz takie trupie ciało,
A żenisz się. Czy wiecie, on ma narzeczoną;

/ Drzwi z lewej strony odmykają się — Lokaj wchodzi — Senator pokazując drzwi /

Tę panienkę, tam patrzaj, białą i czerwoną.
Fi, pan młody, avec un teint si délabré,
Powinien byś brać ślub twój jak Tyber à Capré,
Nie pojmuję, jak oni mogli pannę zmusić
Pięknymi usteczkami słowo tak wykrztusić.


BAJKOW

Zmusić? — Parions, że ja z nią za rok się rozwiodę
I potem co rok będę brał żoneczki młode;
Bez przymusu; dość spojrzeć na tę lub na ową:
C'est beau małej szlachciance być jenerałową.
Spytaj księdza, jeżeli zapłacze przy ślubie.


SENATOR

A propos księdza

/ do Księdza /

                        pódź no, mój czarny cherubie!
Patrzcie, quelle figure! on ma l'air d'un poète —
Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bête?
Potrzeba go ożywić. — Masz rumu kieliszek.


KS. PIOTR

Nie piję.


SENATOR

                        No, kapłanie, pij!


KS. PIOTR

                        Jestem braciszek.


SENATOR

Braciszek czy stryjaszek, skądże to Waszeci
Wiedzieć, co po więzieniach robią cudze dzieci?
Czy to Waszeć chodziłeś z wieściami do matki?


KS. PIOTR

Ja.


SENATOR

/ do Sekretarza /

                        Zapisz to wyznanie — a oto są świadki.

/ do Księdza /

A skądżeś o tym wiedział? he? ptaszek nie lada!
Spostrzegł się, że notują, i nie odpowiada.
W jakim klasztorze bractwo twe?


KS. PIOTR

                        U bernardynów.


SENATOR

A u dominikanów pewnie masz kuzynów?
Bo u dominikanów ten Rollison siedział.
No gadajże, skąd ty wiesz, kto ci to powiedział?
Słyszysz! — ja tobie każę — nie szepc mi po cichu.
Ja w imieniu Cesarza każę; słyszysz, mnichu?
Mnichu! czy ty słyszałeś o ruskim batogu?

/ do Sekretarza /

Zapisz, że milczał.

/ do Księdza /

                        Wszak ty służysz Panu Bogu —
Znasz ty teologiją — słuchaj, teologu.
Wiesz ty, że wszelka władza od Boga pochodzi,
Gdy władza każe mówić, milczeć się nie godzi.

/ Ksiądz milczy /

A czy wiesz, mnichu, że ja mógłbym cię powiesić,
I obaczym, czy przeor potrafi cię wskrzesić.


KS. PIOTR

Jeśli kto władzę cierpi, nie mów, że jej słucha;
Bóg czasem daje władzę w ręce złego ducha.


SENATOR

Jeżeli cię powieszę, a Cesarz się dowie,
Żem zrobił nieformalnie, a wiesz, co on powie?
«Ej, Senatorze, widzę, że się już ty bisisz».
A ty, mnichu, tymczasem jak wisisz, tak wisisz.
Pódź no bliżej, ostatni raz cię będę badał:
Wyznaj, kto tobie o tym biciu rozpowiadał?
He? — milczysz — już od Boga ty się nie dowiedział —
Kto mówił? — co? — Bóg? — anioł? — diabeł?


KS. PIOTR

                        Tyś powiedział.


SENATOR

/ obruszony /

«Tyś?» — mnie mówić: tyś? — tyś, — ha, mnich!


DOKTOR

                        Ha, kapcanie!
Mówi się Panu: Jaśnie Oświecony Panie.

/ do Pelikana /

Naucz go tam, jak mówić; ten mnich widzę z chlewa;
Daj mu tak —

/ pokazuje ręką /


PELIKAN

/ daje Księdzu policzek /

                        Widzisz, ośle, Senator się gniewa.


KSIĄDZ

/ do Doktora /

Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił!
Ach, bracie, tą złą radą tyś sam się już dobił.
Dziś ty staniesz przed Bogiem.


SENATOR

                        Co to?


BAJKOW

                        On błaznuje.
Daj mu jeszcze raz w papę, niech nam prorokuje.

/ daje mu szczutkę /


KS. PIOTR

Bracie, i ty poszedłeś za jego przykładem!
Policzone dni twoje, pójdziesz jego śladem.


SENATOR

Hej, posłać po Botwinkę! zatrzymać tu klechę —
Ja sam będę przy śledztwie, będziem mieć uciechę.
Obaczym, czy on będzie milczał tak upornie.
Ktoś go namówił.


DOKTOR

                        Właśnie przedstawiam pokornie,
To jest rzecz umówiona, i te wszystkie spiski
Kieruje, jak wiem pewnie, Książę Czartoryski;


SENATOR

/ schwytuje się za krzesła /

Que me dites-vous là, mon cher, o Książęciu?
Impossible —

/ do siebie /

                        kto wie? — eh! — śledztwo lat dziesięciu,
Nim się Książę wyplącze, jeśli ja go splątam.

/ do Doktora /

Skądże wiesz?


DOKTOR

                        Dawno, czynnie, sprawą się zaprzątam.


SENATOR

I Pan mnie nie mówiłeś?


DOKTOR

                        Jaśnie Pan nie słuchał;
Ja mówiłem, że ktoś to ten pożar rozdmuchał.


SENATOR

Ktoś! ktoś! ale czy Książę?


DOKTOR

                        Mam ślad oczywisty,
Mam doniesienia, skargi i przejęte listy.


SENATOR

Listy Księcia?


DOKTOR

                        Przynajmniej jest mowa o Księciu
W tych listach i o całym jego przedsięwzięciu,
I wielu profesorów — a głównym ogniskiem
Jest Lelewel. On tajnie kieruje tym spiskiem.


SENATOR

/ do siebie /

Ach, gdyby jaki dowód! choćby podejrzenie,
Ślad dowodu, cień śladu, choćby cieniów cienie!
Nieraz już mi o uszy obiła się mowa:
«To Czartoryski wyniósł tak Nowosilcowa».
Obaczym teraz, kto z nas będzie mógł się chwalić,
Czy ten, co umiał wynieść, czy ten, co obalić.

/ do Doktora /

Pójdź — que je vous embrasse — a! a! to rzecz inna,
Ja wraz zgadnąłem, że to sprawa nie dziecinna:
Ja wraz zgadnąłem, że to jest Książęcia sztuka.


DOKTOR

/ poufale /

I Pan zgadnął? — zje diabła, kto Pana oszuka.


SENATOR

/ poważnie /

Choć ja wiem o tym wszystkim, Panie Radco Stanu,
Jeśli odkryć dowody udało się Panu,
Ecoutez, daję Panu senatorskie słowo,
Naprzód pensyję roczną powiększę połową
I tę skargę za dziesięć lat służby policzę,
Potem może starostwo, dobra kanonicze,
Order — kto wie, nasz Cesarz wspaniale opłaca,
Ja go sam będę prosił, — już to moja praca.


DOKTOR

Mnie też to kosztowało niemało zabiegów;
Ze szczupłej mojej płacy opłacałem szpiegów;
A wszystko z gorliwości o dobro Cesarza.


SENATOR

/ biorąc go pod rękę /

Mon cher, idź zaraz, weźmij mego sekretarza.
Wziąć te wszystkie papiery i opieczętować;

/ do Doktora /

Wieczorem będziem wszystko razem trutynować.

/ do siebie /

Ja pracowałem, śledztwo prowadziłem całe,
A on z tego odkrycia miałby zysk i chwałę!

/ zamyśla się /

/ do Sekretarza w ucho /

Przyaresztuj Doktora razem z papierami.

/ do Bajkowa, który wchodzi /

To ważna sprawa, musim zatrudnić się sami.
Doktor wymknął się z pewnym słówkiem nieumyślnie,
Zbadałem go, a śledztwo ostatek wyciśnie.

/ Pelikan, widząc względy Senatora, odprowadza Doktora i kłania mu się nisko /


DOKTOR

/ do siebie /

Niedawno mię odpychał — ho, ho, Pelikanie!
I ja go zepchnę, i tak, że już nie powstanie.

/ do Senatora /

Zaraz wracam.


SENATOR

/ niedbale /

                        O ósmej ja wyjeżdżam z miasta.


DOKTOR

/ patrząc na zegarek /

Co to? na mym zegarku godzina dwunasta?


SENATOR

Już piąta.


DOKTOR

                        Co, już piąta? — ledwie oczom wierzę.
Mój indeks na dwunastej, na samym numerze
Stanął i na dwunastej sam indeksu nosek;
Żeby choć o sekundę ruszył, choć o włosek!


KS. PIOTR

Bracie, i twój już zegar stanął i nie ruszy
Do drugiego południa. — Bracie, myśl o duszy.


DOKTOR

Czego ty chcesz?


PELIKAN

                        Proroctwo tobie jakieś burczy.
Patrz, jak mu oczy błyszczą, istny wzrok jaszczurczy!


KS. PIOTR

Bracie, Pan Bóg różnymi znakami ostrzega.


PELIKAN

Ten braciszek coś bardzo wygląda na szpiega —

/ Otwierają się drzwi z lewej strony, wchodzi mnóstwo dam wystrojonych, urzędników, gości, — za nimi muzyka /


P. GUBERNATOROWA

Czy można?


P. SOWIETNIKOWA

C'est indigne!


P. JENERAŁOWA

                        Ah! mon cher Sénateur,
Czekamy, posyłamy!


P. SOWIETNIKOWA

                        Vraiment, c'est un malheur.


WSZYSTKIE

/ razem /

Wreszcie przyszłyśmy szukać.


SENATOR

                        Cóż to? — jaka gala!


DAMA

I tu możemy tańczyć, dość obszerna sala.

/ stają i szykują się do tańca /


SENATOR

Pardon, mille pardons, j'étais très occupé:
Que vois-je, un menuet? parfaitement groupé!
Cela m'a rappelé les jours de ma jeunesse!


KSIĘŻNA

Ce n'est qu'une surprise.


SENATOR

                        Est-ce vous, ma déesse!
Que j'aime cette danse, une surprise? ah! dieux!


KSIĘŻNA

Vous danserez, j'espère.


SENATOR

                        Certes, et de mon mieux.

/ Muzyka gra menueta z «Don Juana» — z lewej strony stoją czynownicy, czyli urzędnicy i urzędniczki — z prawej kilku z młodzieży, kilku młodych oficerów rosyjskich, kilku starych ubranych po polsku i kilka młodych dam. — Na środku menuet. Senator tańczy z narzeczoną Bajkowa; Bajkow z Księżną /


*BAL*


*SCENA ŚPIEWANA*


*Z PRAWEJ STRONY*


DAMA

    Patrz, patrz starego, jak się wije,
    Jak sapie, oby skręcił szyję.

/ do Senatora /

    Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan!

/ na stronę /

    Il crévera dans l'instant.


MŁODY CZŁOWIEK

    Patrz, jak on łasi się i liże,
    Wczora mordował, tańczy dziś;
    Patrz, patrz, jak on oczyma strzyże,
    Skacze jak w klatce ryś.


DAMA

    Wczora mordował i katował,
    I tyle krwi niewinnej wylał;
    Patrz, dzisiaj on pazury schował
    I będzie się przymilał.


*Z LEWEJ STRONY*


KOLLESKI REGESTRATOR

/ do Sowietnika /

    Tańczy Senator, czy widzicie,
    Ej, Sowietniku, pódźmy w tan.


SOWIETNIK

    Uważaj, czy to przyzwoicie,
    Byś ze mną tańczył Pan.


REGESTRATOR

    Ale tu znajdziem kilka dam.


SOWIETNIK

    A nie o to idzie rzecz;
    Ja sobie wolę tańczyć sam
    Niż z tobą — pódźże precz.


REGESTRATOR

    Skądże to?


SOWIETNIK

                        Jestem sowietnikiem.


REGESTRATOR

    Ja jestem oficerski syn.


SOWIETNIK

    Mój Panie, ja nie tańczę z nikim,
    Kto ma tak niski czyn.

/ do Pułkownika /

    Pódź, Pułkowniku, pódźże w taniec,
    Widzisz, że tańczy sam Senator.


PUŁKOWNIK

    Jaki tam gadał oszarpaniec?

/ pokazując Regestratora /


SOWIETNIK

    Kolleski Regestrator!


PUŁKOWNIK

  Ta szuja, istne jakubiny!


DAMA

/ do Senatora /

    Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan.


SOWIETNIK

/ z gniewem /

    Jak tu pomieszały się czyny!


DAMA

    Il crévera dans l'instant.


LEWA STRONA

/ chórem /


DAMY

    Ah! quelle beauté, quelle grâce!


MĘŻCZYŹNI

    Jaka to świetność, przepych jaki!


PRAWA STRONA

/ chórem /


MĘŻCZYŹNI

    Ach, łotry, szelmy, ach, łajdaki!
    Żeby ich piorun trzasł.


SENATOR

/ tańcząc, do Gubernatorowej /

    Chcę zrobić znajomość Starosty,
    On piękną żonę, córkę ma;
    Ale zazdrosny —


GUBERNATOR

/ biegąc za Senatorem /

                        To człek prosty;
    Niech Pan to na nas zda.

/ podchodzi do Starosty /

    A żona Pańska?


STAROSTA

                        W domu siedzi.


GUBERNATOR

    A córki?


STAROSTA

                        Jedną tylko mam.


GUBERNATOROWA

    I córka balu nie odwiedzi?


STAROSTA

    Nie!


GUBERNATOROWA

                        Pan tu sam?


STAROSTA

                        Ja sam.


GUBERNATOR

    I żona nie zna Senatora?


STAROSTA

    Dla siebie tylko żonę mam.


GUBERNATOROWA

    Chciałam wziąć córkę Pańską wczora.


STAROSTA

    Usłużność Pani znam.


GUBERNATOR

    Tu w menuecie para zbywa,
    Senator potrzebuje dam.


STAROSTA

    Moja córka w parach nie bywa,
    Jej parę znajdę sam.


GUBERNATOROWA

    Mówiono, że tańczy i grywa,
    Senator chciał zaprosić sam.


STAROSTA

    Widzę, że pan Senator wzywa
    Na raz po kilka dam.


LEWA STRONA

/ chórem /

    Jaka muzyka, jaki śpiew.
    Jak pięknie meblowany dom.


PRAWA STRONA

/ chórem /

    Te szelmy z rana piją krew,
    A po obiedzie rom.


SOWIETNIK

/ pokazując Senatora /

    Drze ich, to prawda, lecz zaprasza,
    Takiemu dać się drzeć nie żal.


STAROSTA

    Po turmach siedzi młodzież nasza,
    Nam każą iść na bal.


OFICER ROSYJSKI

/ do Bestużewa /

    Nie dziw, że nas tu przeklinają,
    Wszak to już mija wiek,
    Jak z Moskwy w Polskę nasyłają
    Samych łajdaków stek.


STUDENT

/ do Oficera /

    Patrz, jak się Bajkow, Bajkow rucha,
    Co to za mina, co za ruch!
    Skacze jak po śmieciach ropucha,
    Patrz, patrz, jak nadął brzuch.
    Wyszczerzył zęby, nazbyt łyknął,
    Patrz, jak otwiera gębę on,
    Słuchaj, ach, słuchaj, Bajkow ryknął.

/ Bajkow nuci /

/ do Bajkowa /

    Mon Général, quelle chanson!


BAJKOW

/ śpiewa pieśń Beranżera /

    Quel honneur, quel bonheur!
    Ah! monsieur le sénateur!
    Je suis votre humble serviteur, etc. etc.


STUDENT

    Général, ce sont vos paroles?


BAJKOW

    Oui.


STUDENT

                        Je vous en fais compliment.


JEDEN Z OFICERÓW

/ śmiejąc się /

    Ces couplets sont vraiment fort drôles,
    Quel ton satirique et plaisant!


MŁODY CZŁOWIEK

    Pour votre muse sans rivale
    Je vous ferais académicien.


BAJKOW

/ w ucho, — pokazując Księżną /

    Senator dziś będzie rogal.


SENATOR

/ w ucho, — pokazując narzeczoną Bajkowa /

    Va, va, je te coifferai bien.


PANNA

/ tańcząc, do Matki /

    Nazbyt ohydni, nazbyt starzy.


MATKA

/ z prawej strony /

    Jeśli ci zbrzydnął, to go rzuć.


SOWIETNIKOWA

/ z prawej strony /

    Jak mojej córeczce do twarzy.


STAROSTA

    Jak od nich rumem czuć.


SOWIETNIKOWA DRUGA

/ do córki stojącej obok /

    Tylko, Zosieńku, podnieś wzrok.
    Może Senator cię obaczy.


STAROSTA

    Jeżeli o mnie się zahaczy,
    Dam rękojeścią

/ biorąc za karabelą /

                        — w bok


LEWA STRONA

/ chórem /

    Ach, jaka świetność, przepych jaki!
    Ah, quelle beauté, quelle grâce!


PRAWA STRONA

    Ach, szelmy, łotry, ach, łajdaki!
    Żeby ich piorun trzasł.


*Z PRAWEJ STRONY MIĘDZY MŁODZIEŻĄ*


JUSTYN POL

/ do Bestużewa, pokazując na Senatora /

    Chcę mu scyzoryk mój w brzuch wsadzić
    Lub zamalować w pysk.


BESTUŻEW

    Cóż stąd, jednego łotra zgładzić
    Lub obić, co za zysk?
    Oni wyszukają przyczyny,
    By uniwersytety znieść,
    Krzyknąć, że ucznie jakubiny,
    I waszą młodzież zjeść.


JUSTYN POL

    Lecz on zapłaci za męczarnie,
    Za tyle krwi i łez.


BESTUŻEW

    Cesarz ma u nas liczne psiarnie,
    Cóż, że ten zdechnie pies.


POL

    Nóż świerzbi w ręku, pozwól ubić.


BESTUŻEW

    Ostrzegam jeszcze raz!


POL

    Pozwól przynajmniej go wyczubić.


BESTUŻEW

    A zgubić wszystkich was.


POL

    Ach, szelmy, łotry, ach, zbrodniarze!


BESTUŻEW

    Muszę ciebie wywieść za próg.


POL

    Czyż go to za nas nikt nie skarze?
Nikt się nie pomści?

/ odchodzą ku drzwiom /


KS. PIOTR

                        — Bóg!

/ Nagle muzyka się zmienia i gra arią Komandora /


TAŃCZĄCY

    Co to jest? — co to?


GOŚCIE

                        Jaka muzyka ponura!


JEDEN

/ patrząc w okna /

Jak ciemno, patrz no, jaka zebrała się chmura.

/ zamyka okno — słychać z dala grzmot /


SENATOR

Cóż to? Czemu nie grają?


DYREKTOR MUZYKI

                        Zmylili się.


SENATOR

                        Pałki!


DYREKTOR

Bo to miano grać różne z opery kawałki,
Oni nie zrozumieli, i stąd zamieszanie.


SENATOR

No, no, no — arrangez donc — no, panowie — panie.

/ Słychać krzyk wielki za drzwiami /


PANI ROLLISON

/ za drzwiami, okropnym głosem /

Puszczaj mię! Puszczaj.


SEKRETARZ

                        Ślepa!


LOKAJ

/ strwożony /

                        Widzi — patrz, jak sadzi
Po schodach, zatrzymajcie!


DRUDZY LOKAJE

                        Kto jej co poradzi!


PANI ROLLISON

Ja go znajdę tu, tego pijaka, tyrana!


LOKAJ

/ chce zatrzymać — ona obala jednego z nich /

A! patrz, jak obaliła — a! a! opętana.

/ uciekają /


PANI ROLLISON

Gdzie ty! — znajdę cię, mozgi na bruku rozbiję —
Jak mój syn! Ha, tyranie! syn mój, syn nie żyje!
Wyrzucili go oknem — czy ty masz sumnienie?
Syna mego tam z góry, na bruk, na kamienie.
Ha, ty pijaku stary, zbryzgany krwią tylu
Niewiniątek, pódź! — gdzie ty, gdzie ty, krokodylu?
Ja ciebie tu rozedrę, jak mój Jaś, na sztuki. —
Syn! wyrzucili z okna, z klasztoru, na bruki.
Me dziecię, mój jedynak! mój ojciec-żywiciel —
A ten żyje, i Pan Bóg jest, i jest Zbawiciel!


KS. PIOTR

Nie bluźń, kobieto; syn twój zraniony, lecz żyje.


PANI ROLLISON

Żyje? syn żyje? czyje to są słowa, czyje?
Czy to prawda, mój księże? — Ja zaraz pobiegłam —
«Spadł» krzyczą, — biegę — wzięli — i zwłok nie dostrzegłam:
Zwłok mego jedynaka. — Ja biedna sierota!
Zwłok syna nie widziałam. Widzisz — ta ślepota!
Lecz krew na bruku czułam — przez Boga żywego
Tu czuję — krew tę samą, tu krew syna mego,
Tu jest ktoś krwią zbryzgany — tu, tu jest kat jego!

/ Idzie prosto do Senatora — Senator umyka się — Pani Rollison pada zemdlona na ziemię — Ks. Piotr podchodzi do niej ze Starostą — słychać uderzenie piorunu /


WSZYSCY

/ zlęknieni /

Słowo stało się ciałem! — To tu!


INNI

                        Tu! Tu!


KS. PIOTR

                        Nie tu.


JEDEN

/ patrząc w okno /

Jak blisko — w sam róg domu uniwersytetu.


SENATOR

/ podchodzi do okna /

Okna Doktora!


KTOŚ Z WIDZÓW

                        Słyszysz w domu krzyk kobiéty?


KTOŚ NA ULICY

/ śmiejąc się /

Cha — cha — cha — diabli wzięli.

/ Pelikan wbiega zmieszany /


SENATOR

                        Nasz Doktor?


PELIKAN

                        Zabity
Od piorunu. Fenomen ten godzien rozbiorów:
Około domu stało dziesięć konduktorów,
A piorun go w ostatnim pokoju wytropił,
Nic nie zepsuł i tylko ruble srebrne stopił,
Srebro leżało w biurku, tuż u głów Doktora,
I zapewne służyło dziś za konduktora.


STAROSTA

Ruble rosyjskie, widzę, bardzo niebezpieczne.


SENATOR

/ do Dam /

Panie zmieszały taniec — jak Panie niegrzeczne.

/ widząc, te ratują Panią Rollison /

Wynieście ją, wynieście — pomóc tej kobiecie.
Wynieście ją.


KS. PIOTR

                        Do syna?


SENATOR

                        Wynieście, gdzie chcecie.


KS. PIOTR

Syn jej jeszcze nie umarł, on jeszcze oddycha,
Pozwól mnie iść do niego.


SENATOR

                        Idź, gdzie chcesz, do licha!

/ do siebie /

Doktor zabity, ach! ach! ach! c'est inconcevable!
Ten ksiądz mu przepowiedział — ah! ah! ah! c'est diable!

/ do kompanii /

No i cóż w tym strasznego? — wiosną idą chmury,
Z chmury piorun wypada: — taki bieg natury.


SOWIETNIKOWA

/ do męża /

Już gadajcie, co chcecie, a strach zawsze strachem.
Ja nie chcę dłużej z wami być pod jednym dachem;
Mówiłam: mężu, nie leź do tych spraw dziecinnych —
Pókiś knutował Żydów, chociaż i niewinnych,
Milczałam — ale dzieci; — a widzisz Doktora?


SOWIETNIK

Głupia jesteś.


SOWIETNIKOWA

                        Do domu wracam, jestem chora.

/ Słychać znowu grzmot — wszyscy uciekają; naprzód lewa, potem prawa strona. — Zostaje Senator, Pelikan, Ks. Piotr /


SENATOR

/ patrząc za uciekającymi /

Przeklęty Doktor! żyjąc nudził mię do mdłości,
A jak zdechł, patrzaj, jeszcze rozpędza mi gości.

/ do Pelikana /

Voyez, jak ten ksiądz patrzy — voyez, quel oeil hagard;
To jest dziwny przypadek, un singulier hasard.
Powiedz no, mój księżuniu, czy znasz jakie czary,
Skąd przewidziałeś piorun? — może boskie kary?

/ Ksiądz milczy /

Prawdę mówiąc, ten Doktor troszeczkę przewinił,
Prawdę mówiąc, ten Doktor nad powinność czynił.
On aurait fort à dire — kto wie, są przestrogi —
Mój Boże, czemu prostej nie trzymać się drogi!
No i cóż, księże? — milczy!… milczy i zwiesił nos.
Ale go puszczę wolno: — on dirait bien des choses!…

/ zamyśla się /


PELIKAN

Cha! cha! cha! jeśli śledztwo jest niebezpieczeństwem,
Toć by nas przecie piorun zaszczycił pierwszeństwem.


KS. PIOTR

Opowiem wam dwie dawne, ale pełne treści…


SENATOR

/ ciekawy /

O piorunie? — Doktorze? — mów!


KS. PIOTR

                        — dwie przypowieści.
Onego czasu w upał przyszli ludzie różni
Zasnąć pod cieniem muru; byli to podróżni.
Między nimi był zbójca, a gdy inni spali,
Anioł Pański zbudził go: «Wstań, bo mur się wali».
On zbójca był ze wszystkich innych najzłośliwszy:
Wstał, a mur inne pobił. On ręce złożywszy
Bogu dziękował, że mu ocalono zdrowie.
A Pański anioł stanął przed nim i tak powie:
«Ty najwięcej zgrzeszyłeś! kary nie wyminiesz,
Lecz ostatni najgłośniej, najhaniebniej zginiesz».

A druga powieść taka. — Za czasu dawnego,
Pewny wódz rzymski pobił króla potężnego;
I kazał na śmierć zabić wszystkie niewolniki,
Wszystkie rotmistrze pułków i wszystkie setniki.
Ale króla samego przy życiu zostawił,
Tudzież starosty, tudzież pułkowniki zbawił. —
I mówili do siebie głupi więźnie owi:
«Będziem żyć, podziękujmy za życie wodzowi».
Aż jeden żołnierz rzymski, co im posługował,
Rzekł im: «Zaprawdę wódz was przy życiu zachował;
Bo was przykuje przy swym tryumfalnym wozie
I będzie oprowadzał po całym obozie,
I do miasta powiedzie; bo wy z tych jesteście,
Których wodzą po Rzymie, onym sławnym mieście,
Aby lud rzymski krzyknął: Patrzcie, co wódz zrobił,
On takie króle, takie pułkowniki pobił.
Potem, gdy was w łańcuchach złotych oprowadzi,
Odda was w ręce kata, a kat was osadzi
Na głębokie, podziemne i ciemne wygnanie,
Kędy będzie płacz wieczny i zębów zgrzytanie».
Tak mówił żołnierz rzymski; — do żołnierza tego
Król gromiąc rzekł: «Twe słowa są słowa głupiego,
Czyś ty kiedy na ucztach z twoim wodzem siedział,
Ażebyś jego rady, jego myśli wiedział?»
Zgromiwszy, pił i śmiał się z swymi współwięźniami,
Ze swymi hetmanami i pułkownikami.


SENATOR

/ znudzony /

Il bat la campagne… Księże, gdzie chcesz, ruszaj sobie.
Jeśli cię jeszcze złowię, tak skórę oskrobię,
Że cię potem nie pozna twa matka rodzona
I będziesz mi wyglądał jak syn Rollisona.

/ Senator odchodzi do swoich pokojów z Pelikanem. Ks. Piotr idzie ku drzwiom i spotyka Konrada, który, prowadzony na śledztwo od dwóch żołnierzy, ujrzawszy Księdza wstrzymuje się i patrzy nań długo /


KONRAD

Dziwna rzecz, nie widziałem nigdy tej postaci,
A znam go, jak jednego z mych rodzonych braci.
Czy to we śnie! — tak, we śnie, teraz przypomniałem,
Taż sama twarz, te oczy, we śnie go widziałem.
On to, zdało się, że mię wyrywał z otchłani.

/ do Księdza /

Mój księże, choć jesteśmy mało sobie znani,
Przynajmniej ksiądz mię nie znasz: przyjmij dziękczynienie
Za łaskę, którą tylko zna moje sumienie.
Drodzy są i widziani we śnie przyjaciele,
Gdy prawdziwych na jawie widzim tak niewiele.
Weź, proszę, ten pierścionek, przedaj; daj połowę
Ubogim, drugą na mszę za dusze czyscowe;
Wiem, co cierpią, jeżeli czyściec jest niewolą;
Mnie, kto wie, czy już kiedy słuchać mszy pozwolą.


KS. PIOTR

Pozwolą — Za pierścionek ja ci dam przestrogę.
Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę;
Będziesz w wielkich, bogatych i rozumnych tłumie,
Szukaj męża, co więcej niźli oni umie;
Poznasz, bo cię powita pierwszy w Imię Boże.
Słuchaj, co powie…


KONRAD

/ wpatrując się /

                        Cóż to? tyżeś?… czy być może?
Stój na chwilę… dla Boga…


KS. PIOTR

                        Bywaj zdrów! nie mogę.


KONRAD

Jedno słowo…


ŻOŁNIERZ

                        Nie wolno! każdy w swoję drogę. —



SCENA IX. NOC DZIADÓW

/ Opodal widać kaplicę — smętarz — Guślarz i Kobieta w żałobie /


GUŚLARZ

    Już idą w cerkiew gromady
    I wkrótce zaczną się Dziady,
    Iść nam pora, już noc głucha.


KOBIETA

    Ja tam nie pójdę, guślarzu,
    Ja chcę zostać na smętarzu,
    Chcę jednego widzieć ducha:
    Tego, co przed laty wielu
    Zjawił się po mym weselu,
    Co pośród duchów gromady
    Stanął nagle krwawy, blady,
    I mnie dzikim okiem łowił,
    I ani słowa nie mówił.


GUŚLARZ

    On żył może, gdym go badał,
    Dlatego nie odpowiadał.
    Bo na duchów zgromadzenie,
    W tajemniczą noc na Dziady,
    Można wzywać żywych cienie.
    Ciała będą u biesiady
    Albo u gry, albo w boju,
    I zostaną tam w pokoju;
    Dusza zwana po imieniu
    Objawia się w lekkim cieniu;
    Lecz póki żyje, ust nie ma,
    Stoi biała, głucha, niema.


KOBIETA

    Cóż znaczyła w piersiach rana?


GUŚLARZ

    Widać, że w duszę zadana.


KOBIETA

    Ja tu sama zgubię drogę.


GUŚLARZ

    Ja tu z tobą zostać mogę.
    Tam beze mnie zrobią czary,
    Jest tam inny guślarz stary. —
    Czy słyszysz te śpiewy w dali?
    Już się tam ludzie zebrali.
    Pierwszą klątwę już zaklęli,
    Klątwę wianka i kądzieli,
    Wezwali powietrznych duchów.
    Widzisz tych świateł tysiące,
    Jakby gwiazdy spadające?
    Ten ognistych ciąg łańcuchów?
    To powietrznych roje duchów.
    Patrz, już nad kaplicą świecą
    Pod czarnym niebios obszarem,
    Jak gołębie, kiedy lecą
    W nocy nad miasta pożarem,
    Gdy białymi skrzydeł puchy
    Odbijając żar ogniska,
    Ptastwo jak stado gwiazd błyska.


KOBIETA

    On nie będzie z tymi duchy!


GUŚLARZ

    Widzisz, blask z kaplicy bucha,
    Teraz klęli ognia władzą;
    Ciała w nocy złego ducha
    Z pustyń, z mogił wyprowadzą.
    Tędy będą ciągnąć duchy.
    Poznasz go, jeśli pamiętasz,
    Ukryj się ze mną w dąb suchy,
    W ten dąb suchy i wygniły,
    Tu się niegdyś wróżki kryły.
    Już rusza się cały smętarz,
    Rozwierają się mogiły,
    Wybuchnął płomyk niebieski;
    Podskakują w górę deski,
    Wysuwają potępieńce
    Blade głowy, długie ręce;
    Widzisz oczy jak zarzewie,
    Schowaj oczy, skryj się w drzewie.
    Upiór z dala wzrokiem piecze,
    Lecz guślarza nie urzecze.
    Ha!


KOBIETA

                        Co widzisz?


GUŚLARZ

                        Trup to świeży!
    W nie zgniłej jeszcze odzieży.
    Dymem siarki trąci wkoło,
    Czarne ma jak węgiel czoło.
    Zamiast oczu — w jamach czaszki
    Żarzą się dwie złote blaszki,
    A w środku każdego kółka
    Siedzi diablik, jak w źrenicy,
    I wywraca wciąż koziołka,
    Miga lotem błyskawicy.

    Trup tu bieży, zębem zgrzyta,
    Z ręki przelewa do ręki,
    Jak gdyby z sita do sita,
    Wrzące srebro — słyszysz jęki?


WIDMO

Gdzie kościół? — gdzie kościół — gdzie Boga lud chwali?
    Gdzie kościół, ach, pokaż, człowiecze.
Ach, widzisz, jak we łbie ten dukat mię pali,
    Jak srebro stopione dłoń piecze.
Ach, wylej, człowieku, dla biednej sieroty,
    Dla więźnia jakiego, dla wdowy,
Ach, wylej mi z ręki żar srebrny i złoty,
    I dukat ten wyłup mi z głowy.
Ty nie chcesz! ha, kruszec przelewać ja muszę
    Aż kiedyś ten dzieci pożerca
Wyzionie łakomą, bezdenną swą duszę,
    Ten kruszec mu wleję do serca.
A potem przez oczy, przez uszy wyleję
    I znowu tym wleję korytem,
I będę tym trupem obracać jak sitem,
    Naleję, wyleję, przesieję!
Ach, kiedyż przez niego ten kruszec przesieję!
Ach, czekać tak długo! — goreję! goreję!

/ ucieka /


GUŚLARZ

                        Ha!


KOBIETA

                        Co widzisz?


GUŚLARZ

                        Ha, jak blisko!
    Drugi wylazł, ku nam bieży,
    Jakie obrzydłe trupisko!
    Blade, tłuste, trup to świeży,
    I strój świeży ma na ciele,
    Ubrany jak na wesele;
    I gad niedawno go toczy,
    Ledwie mu wpół wygryzł oczy.

    Od kaplicy w stronę skoczył,
    Czart go uwiódł, czart zamroczył,
    Nie puści go do kaplicy.
    Czart przybrał postać dziewicy;
    I na trupa rączką kiwa,
    Okiem mruga, śmiechem wzywa;
    Skacze ku niej trup zwiedziony,
    Z grobu na grób, jak szalony.
    I rękami, i nogami
    Wije, jak wiatrak skrzydłami —
    Już pada do jej uścisków;
    Wtem spod nóg jego wytryska
    Dziesięć długich, czarnych pysków;
    Wyskakują czarne psiska,
    Od nóg lubej go porwały
    I targają na kawały,
    Członki krwawym pyskiem trzęsą,
    Po polu roznoszą mięso.

    Psy zniknęły. — Nowe dziwo,
    Każda część trupa jest żywą:
    Wszystkie jak oddzielne trupy
    Biegą zebrać się do kupy.
    Głowa skacze jak ropucha
    I nozdrzami ogień bucha;
    Czołgają się piersi trupa
    Jak wielka żółwia skorupa —
    Już zrosła się głowa z ciałem,
    Jak krokodyl bieży cwałem.
    Oderwanej ręki palce
    Drżą, wiją się jak padalce;
    Dłoń za piasek chwyta, grzebie,
    I ciągnie rękę do siebie,
    I nogi się przyczołgały,
    I znowu trup wstaje cały.
    Znowu wabi ulubiona,
    Znowu pada w jej ramiona,
    Znowu go porwały czarty,
    I znowu w sztuki rozdarty —
    Ha! niech go więcej nie widzę!


KOBIETA

    Tak się boisz?


GUŚLARZ

                        Tak się brzydzę!
    Żółwie, padalce, ropuchy:
    W jednym trupie tyle gadów!


KOBIETA

    On nie będzie z tymi duchy!


GUŚLARZ

    Wkrótce, wkrótce koniec Dziadów.
    Słyszysz — trzeci kur już pieje;
    Tam śpiewają ojców dzieje,
    I rozchodzą się gromady.


KOBIETA

    I nie przyszedł on na Dziady!


GUŚLARZ

    Jeśli duch ten jeszcze w ciele,
    Wymów teraz jego imię,
    Ja na czarodziejskie ziele
    W tajemniczym zaklnę rymie;
    I duch ciało swe zostawi,
    I przed tobą się objawi.


KOBIETA

    Wymówiłam —


GUŚLARZ

                        On nie słucha —
    Ja zakląłem.


KOBIETA

                        Nie ma ducha!


GUŚLARZ

    O kobieto! twój kochanek
    Albo zmienił ojców wiarę,
    Albo zmienił imię stare.
    Widzisz, już zbliża się ranek,
    Gusła nasze moc straciły,
    Nie pokaże się twój miły.

/ wychodzą z drzewa /

    Cóż to? cóż to! — patrz: z zachodu,
    Tam od Giedymina grodu,
    Śród gęstych kłębów zamieci
    Kilkadziesiąt wozów leci,
    Wszystkie lecą ku północy,
    Lecą ile w koniach mocy.
    Widzisz, jeden tam na przedzie.
    W czarnym stroju —


KOBIETA

                        On!


GUŚLARZ

                        Tu jedzie.


KOBIETA

    I znowu nazad zawrócił,
    I tylko raz okiem rzucił,
    Ach, raz tylko, — jakie oko!


GUŚLARZ

    Pierś miał zbroczoną posoką,
    Bo w tej piersi jest ran wiele:
    Straszne cierpi on katusze,
    Tysiąc mieczów miał on w ciele,
    A wszystkie przeszły — aż w duszę.
    Śmierć go chyba z ran uleczy.


KOBIETA

    Któż weń wraził tyle mieczy?


GUŚLARZ

    Narodu nieprzyjaciele.


KOBIETA

    Jedną ranę miał na czole,
    Jedną tylko i niewielką,
    Zda się być czarną kropelką.


GUŚLARZ

    Ta największe sprawia bole;
    Jam ją widział, jam ją zbadał;
    Tę ranę sam sobie zadał,
    Śmierć z niej uleczyć nie może.


KOBIETA

    Ach, ulecz go, wielki Boże!




-----
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

ISBN-978-83-288-7456-5
Adam Mickiewicz

Dziady. Poema
Dziadów część IV

ISBN 978-83-288-7443-5


/ Mieszkanie Księdza — stół nakryty, tylko co po wieczerzy — Ksiądz — Pustelnik — Dzieci — dwie świece na stole — lampa przed obrazem Najświętszej Panny Marii — na scienie zegar bijący. /





Ich hab alle mürbe Leichenschleier auf, die in Särgen lagen — ich entfernte den erhabenen Trost der Ergebung, bloss um mir immer fort zu sagen: „Ach, so war es ja nicht! — Tausend Freuden sind auf ewig nachgeworfen in Grüfte und [du] stehst allein hier und überrechnest sie!” Dürftiger! Dürftiger! Schlage nicht das ganze zerrissene Buch der Vergangenheit auf!… Bist du noch nicht traurig genug?

Jean Paul


KSIĄDZ

Dzieci, wstawajmy od stoła!
Teraz, po powszednim chlebie,
Klęknijcie przy mnie dokoła,
Podziękujmy Ojcu w niebie.
Dzień dzisiejszy Kościół święci
Za tych spółchrześcijan dusze,
Którzy spomiędzy nas wzięci
Czyscowe cierpią katusze.
Za nich ofiarujmy Bogu.

/ rozkłada książkę /

Oto stosowna nauka.


DZIECI

/ czytają /

„Onego czasu…”


KSIĄDZ

                        Kto tam? kto tam stuka?

/ Pustelnik wchodzi ubrany dziwacznie. /


DZIECI

Jezus, Maryja!


KSIĄDZ

                        Któż to jest na progu?

/ zmieszany /

Ktoś ty taki?… po co?… na co?


DZIECI

Ach, trup, trup! upiór, ladaco!
W imię Ojca!… zgiń, przepadaj!


KSIĄDZ

Ktoś ty, bracie? odpowiadaj.


PUSTELNIK

/ powolnie i smutnie /

Trup… trup!… tak jest, moje dziecię.


DZIECI

Trup… trup… ach! ach! nie bierz tata!


PUSTELNIK

Umarły!… o nie! tylko umarły dla świata!
Jestem pustelnik, czy mnie rozumiecie?


KSIĄDZ

Skąd przychodzisz tak nierano?
Kto jesteś? jakie twe miano?
Kiedy się tobie przypatruję z bliska,
Zdaje się, że cię kiedyś widziałem w tej stronie.
Powiedz, mój bracie, jakiegoś ty rodu?


PUSTELNIK

O tak! tak, byłem tutaj… o, dawno! za młodu!
Przed śmiercią!… będzie trzy lata!
Lecz co tobie do mego rodu i nazwiska?
Gdy dzwonią po umarłym, dziad stoi przy dzwonie,
Pytają ludzie, kto zeszedł ze świata?

/ udając dziada /

„A na co ta ciekawość? zmów tylko pacierze”.
Otóż ja także umarły dla świata.
Na co tobie ciekawość, zmów tylko pacierze.
Nazwiska.

/ patrzy na zegar /

                        jeszcze rano… powiedzieć nie mogę;
Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju,
I dążę do tegoż kraju.
Mój Księże, pokaż, jeśli wiesz, drogę!


KSIĄDZ

/ łagodnie, z uśmiechem /

Dróg śmierci pokazywać nie chciałbym nikomu.

/ poufale /

My, księża, tylko błędne prostujemy ścieżki.


PUSTELNIK

/ z żalem /

Inni błądzą, Ksiądz w małym, ale własnym domu,
Czy to na wielkim świecie pokój lub zamieszki,
Czy gdzie naród upada, czy kochanek ginie,
O nic nie dbasz usiadłszy z dziećmi przy kominie.
A ja się męczę w słotnej, ciemnej porze!
Słyszysz, jaki szturm na dworze?
Czy widzisz łyskanie gromu?

/ ogląda się /

Błogosławione życie w małym, własnym domu!

/ śpiewa /

  Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy,
  I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy.
    W cichym, własnym domu!

/ śpiewa /

    Z pałaców sterczących dumnie
    Znijdź, piękna, do mojej chatki;
    Znajdziesz u mnie świeże kwiatki,
    Czułe serce znajdziesz u mnie.
    Widzisz ptasząt zalecanki,
    Słyszysz srebrny szmer strumyka;
    Dla kochanka i kochanki
    Dosyć domku pustelnika.


KSIĄDZ

Kiedy tak chwalisz mój dom i kominek,
Patrz, oto ogień służąca nakłada,
Siądź i pogrzej się; tobie potrzebny spoczynek.


PUSTELNIK

Pogrzej się! dobra, Księże, arcyprzednia rada!

/ śpiewa pokazując na piersi /

    Nie wiesz, jaki tu żar płonie,
    Mimo deszczu, mimo chłodu,
    Zawsze płonie!
    Nieraz chwytam śniegu, lodu,
    Na gorącym cisnę łonie;
    I śnieg tonie, i lód tonie,
    Z piersi moich para bucha,
    Ogień płonie!
    Stopiłby kruszce i głazy,
    Gorszy niż ten tysiąc razy,

/ pokazując kominek /

    Milion razy!
    I śnieg tonie, i lód tonie,
    Z piersi moich para bucha,
    Ogień płonie!


KSIĄDZ

/ na stronie /

Ja swoje, a on swoje; — nie widzi, nie słucha.

/ do Pustelnika /

Jednak do nitki przemoczony wszystek,
Zbladłeś, przeziąbłeś strasznie, drżysz jak listek.
Ktokolwiek jesteś, długą przejść musiałeś drogę.


PUSTELNIK

Kto jestem?… jeszcze rano… powiedzieć nie mogę.
Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju,
A dążę do tegoż kraju.
Tymczasem małą dam tobie przestrogę.


KSIĄDZ

/ na stronie /

Trzeba z nim, widzę, innego sposobu.


PUSTELNIK

Pokaż… wszak dobrze wiesz do śmierci drogę?


KSIĄDZ

Dobrze, gotówem na wszelkie usługi,
Lecz od twojego wieku aż do grobu
Gościniec jest arcydługi.


PUSTELNIK

/ z pomieszaniem i smutnie sam do siebie /

Ach, tak prędko przebiegłem gościniec tak długi!


KSIĄDZ

Dlatego jesteś znużony i chory.
Posil się; wraz przyniosę jadło i napoje.


PUSTELNIK

/ z obłąkaniem /

A potem pójdziem?


KSIĄDZ

/ z uśmiechem /

                        Zróbmy na drogę przybory.
Czy dobrze?


PUSTELNIK

/ z roztargnieniem i nieuwagą /

                        Dobrze.


KSIĄDZ

                        Chodźcie, dzieci moje!
Oto mamy w domu gościa;
Nim ja powrócę, bawcie jegomościa.

/ odchodzi /


DZIECKO

/ oglądając /

Czemu waspan tak jesteś dziwacznie ubrany?
Jak strach albo rozbójnik, co to mówią w bajce,
Z różnych kawałków sukmany,
Na skroniach trawa i liście,
Wytarte płótno, przy pięknej kitajce?

/ postrzega sztylet, Pustelnik chowa /

Jaka to na sznurku blacha?
Różne paciorki, wstążek okrajce?
    Cha cha cha cha!
Dalibóg, waspan wyglądasz na stracha!
    Cha cha cha cha!


PUSTELNIK

/ zrywa się i jakby przypomina się /

O dziatki, wy się ze mnie śmiać nie powinniście!
Słuchajcie, znałem pewną kobietę za młodu,
Tak jak ja nieszczęśliwą, z takiego powodu!
Miała takąż sukienkę i na głowie liście.
Gdy weszła do wsi, cała wieś nawałem,
Urągając się z jej biedy,
Pędzi, śmieje się, wykrzyka,
Podrzyźnia, palcem wytyka:
Ja się raz tylko, raz tylko zaśmiałem!
Kto wie, jeśli nie za to?… słuszne sądy boże!
Lecz któż mógł przewidzieć wtedy,
Że ja podobną sukienkę włożę?
Ja byłem taki szczęśliwy!

/ śpiewa /

  Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy,
  I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy.

/ Ksiądz przychodzi z winem i talerzem. /


PUSTELNIK

/ z wymuszoną wesołością /

Księże, a lubisz ty smutne piosenki?


KSIĄDZ

Nasłuchałem się ich w życiu dosyć, Bogu dzięki!
Lecz nie traćmy nadziei, po smutkach wesele.


PUSTELNIK

/ śpiewa /

  A odjechać od niej nudno,
  A przyjechać do niej trudno!
Prosta piosenka, ale dobrą myśl zawiera!


KSIĄDZ

No! potem o tym, teraz zajrzyjmy do misy.


PUSTELNIK

Prosta pieśń! o! w romansach znajdziesz lepszych wiele!

/ z uśmiechem, biorąc książki z szafy /

Księże, a znasz ty żywot Heloisy?
Znasz ogień i łzy Wertera?

/ śpiewa /

  Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem,
    Chyba śmiercią bole się ukoją;
  Jeślim płochym obraził zapałem;
    Tę obrazę krwią okupię moją.

/ dobywa sztylet /


KSIĄDZ

/ wstrzymuje /

Co to ma znaczyć?… szalony! czy można?
Odbierzcie mu żelazo, rozdejmijcie pięście.
Jesteś ty chrześcijanin? taka myśl bezbożna!
Znasz ty Ewangeliją?


PUSTELNIK

                        A znasz ty nieszczęście?

/ chowa sztylet /

Ale dobrze! nie trzeba chwytać się przed porą,

/ patrzy na zegar /

Skazówka na dziewiątej i trzy świece gorą!

/ śpiewa /

  Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem,
    Chyba śmiercią bole się ukoją;
  Jeślim płochym obraził zapałem,
    Tę obrazę krwią okupię moją.

  Za coś dla mnie tyle ulubiona?
    Za com z twoim spotkał się wejrzeniem?
  Jednąm wybrał z tylu dziewcząt grona,
    I ta cudzym przykuta pierścieniem!

Ach, jeśli ty Getego znasz w oryginale,
Gdyby przy tym jej głosek i dźwięk fortepianu!
Ale cóż? ty o boskiej tylko myślisz chwale,
Oddany twego tylko powinnościom stanu.

/ przerzucając książkę /

    Wszakże lubisz książki świeckie?…
    Ach, te to, książki zbójeckie!

/ ciska książką /

    Młodości mojej niebo i tortury!
    One zwichnęły osadę mych skrzydeł
    I wyłamały do góry,
    Że już nie mogłem na dół skręcić lotu.

Kochanek przez sen tylko widzianych mamideł;
Nie cierpiąc rzeczy ziemskich nudnego obrotu,
Gardzący istotami powszedniej natury,
Szukałem, ach! szukałem tej boskiej kochanki,
Której na podsłonecznym nie bywało świecie,
Którą tylko na falach wyobraźnej pianki
Wydęło tchnienie zapału,
A żądza w swoje własne przystroiła kwiecie.
Lecz gdy w czasach tych zimnych nie ma ideału,
Przez teraźniejszość w złote odleciałem wieki,
Bujałem po zmyślonym od poetów niebie,
Goniąc i błądząc, w błędach nieznużony goniec;
Wreszcie, na próżno zbiegłszy kraj daleki,
Spadam i już się rzucam w brudne uciech rzeki:
Nim rzucę się, raz jeszcze spojrzę koło siebie!
I znalazłem ją na koniec!
Znalazłem ją blisko siebie,
Znalazłem ją!… ażebym utracił na wieki!


KSIĄDZ

Podzielam twoję boleść, nieszczęśliwy bracie!
Lecz może jest nadzieja? są różne sposoby…
Słuchaj, czy już od dawna doświadczasz choroby?


PUSTELNIK

Choroby?


KSIĄDZ

                        Czy już dawno płaczesz po twej stracie?


PUSTELNIK

Jak dawno? dałem słowo, powiedzieć nie mogę;
Kto inny powie tobie. Mam ja towarzysza,
Zawżdy z nim razem odbywamy drogę!

/ ogląda się /

Ach, tu tak ciepło, wygodna zacisza;
A na podwórzu wicher, gromy, burza sroga!
Mój towarzysz zapewne biedny drży u proga!
Gdy nas razem wyroki nielitośne pędzą,
Dobry Księże, i jego przyjmij na gospodę.


KSIĄDZ

Nigdy nie zamykałem drzwi moich przed nędzą.


PUSTELNIK

Ale stój, stój, mój bracie, ja sam go przywiodę.

/ odchodzi /


DZIECIĘ

Cha cha cha! tato, co się jemu dzieje?
Biega i gada ani to, ni owo.
Jakie dziwaczne ubiory!


KSIĄDZ

Dzieci, będzie ten płakał, kto się z płaczu śmieje!
Nie śmiejcie się! to człowiek bardzo biedny, chory.


DZIECI

Chory? a on tak biega, wygląda tak zdrowo!


KSIĄDZ

Zdrów na twarzy, lecz w sercu głębokie ma rany.


PUSTELNIK

/ ciągnąc gałąź jedliny /

Chodź, bracie, chodź tu!…


KSIĄDZ

/ do Dzieci /

                        On ma rozum pomieszany.


PUSTELNIK

/ do jodły /

Chodź, bracie, nie lękaj się dobrego księżyny.


DZIECI

Tato! ach, patrzaj, co on w ręku niesie:
Jak zbójca z wielką gałęzią jedliny.


PUSTELNIK

/ do Księdza, ukazując gałąź /

Pustelnik przyjaciela znajdzie chyba w lesie!
Może cię zdziwia jego postać?


KSIĄDZ

                        Czyja?


PUSTELNIK

Mojego przyjaciela.


KSIĄDZ

                        Jako? tego kija?


PUSTELNIK

Niezgrabny, jak mówiłem, wychowany w lesie.
Przywitaj się!

/ podnosi gałąź /


DZIECI

                        Co robisz? co robisz? ach, zbójca!
Pójdźże precz, rozbójniku, nie zabij nam ojca!


PUSTELNIK

O, prawda, moje dziatki, jest to wielki zbójca!
Ale on tylko sam siebie rozbija!


KSIĄDZ

Upamiętaj się, bracie; do czego ta jodła?


PUSTELNIK

Jodła? a, Ksiądz uczony! o głowo ty, głowo!
Przypatrz się lepiej, poznaj gałąź cyprysową;
To pamiątki rozstania, mego losu godła.

/ bierze książki /

Weź księgę, i odczytaj dzieje zeszłych wieków:
Dwie były poświęcone krzewiny u Greków.
Kto kochał, od swej lubej ukochany wzajem,
Błogie włosy mirtowym przyozdabiał majem.

/ po pauzie /

Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa
Zawsze mi przypomina ostatnie „bądź zdrowa!”
Przyjąłem ją, schowałem, dotąd wiernie służy!
Nieczuła, lepsza od tych niby czułych ludzi.
Jej płacz mój nie rozśmiesza i skarga nie nudzi;
Jedna mi pozostała, z przyjaciół tak wielu!
Wszystkie tajniki serca mojego posiada;
Jeśli chcesz o mnie wiedzieć, pytaj, przyjacielu,
Zostawię was sam na sam, niech resztę wygada.

/ do gałęzi /

Powiedz, jak dawno płaczę lubej straty.
Dawno to być musiało! przed dawnymi laty!
Pamiętam, kiedy cyprys przyjąłem z jej ręki
Był to listeczek taki, ot taki maleńki;
Zaniosłem, posadziłem na piasku, daleko…
I gorącą łez moich polewałem rzeką.
Patrz, jaka z liścia gałązka urosła,
Jaka gęsta i wyniosła!
Kiedy mię boleść ostatnia dotłoczy,
Nie chcąc na zagniewane poglądać niebiosa,
Okryłem mój grobowiec cieniem tych warkoczy.

/ z łagodnym uśmiechem /

Ach, taki właśnie był kolor jej włosa
Jak te cyprysu gałązki! Chcesz? pokażę.

/ szuka i ciągnie od piersi /

                        Nie mogę odpiąć tej zawiązki.

/ coraz z większym sileniem się /

Zawiązka miękka… z warkocza dziewicy…
Lecz skorom tylko położył na łonie,
Opasała mię wkoło na kształt włosiennicy;
Pierś przejada… w ciało tonie!…
Tonie, tonie, i wkrótce przetnie mi oddechy!
Wiele cierpię! ach! bo też wielkie moje grzechy!


KSIĄDZ

Uspokój się, uspokój! Przyjm słowo pociechy!
Ach, tak okropne bole, moje dziecię,
Za twe na ziemi jakieżkolwiek grzechy
Przyjmie w rachunku Bóg na tamtym świecie!


PUSTELNIK

Grzechy? i proszę, jakież moje grzechy?
Czyliż niewinna miłość wiecznej godna męki?
Ten sam Bóg stworzył miłość, który stworzył wdzięki.
On dusze obie łańcuchem uroku
Powiązał na wieki z sobą!
Wprzód, nim je wyjął ze światłości stoku,
Nim je stworzył i okrył cielesną żałobą,
Wprzódy je powiązał z sobą!
Teraz, kiedy złych ludzi odłącza nas ręka,
Rozciąga się ten łańcuch, ale się nie spęka!
Czucia nasze dzielącej uległe przeszkodzie,
Chociaż nigdy nie mogą napotkać się z bliska,
Przecież zawżdy po jednym biegają obwodzie,
Łańcuchem od jednego skreślone ogniska.


KSIĄDZ

Jeżeli Pan Bóg złączył, ludzie nie rozłączą!
Może się troski wasze pomyślnie zakończą.


PUSTELNIK

Chyba tam! gdy nad podłym wzbijemy się ciałem,
Złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje;
Bo tutaj wszelkie dla nas umarły nadzieje,
Tutaj ja się z mą lubą na wieki rozstałem!

/ po pauzie /

Obraz tego rozstania dotąd w myśli stoi.
Pamiętam, śród jesieni… przy wieczornym chłodzie;
Jutro miałem wyjechać… błądzę po ogrodzie!
W rozmyślaniu, w modlitwach szukałem tej zbroi,
Którą bym odział serce, miękkie z przyrodzenia,
I wytrzymał ostatni pocisk jej spojrzenia!
Błądziłem po zaroślach, gdzie mnie oczy niosą.
Noc była najpiękniejsza!
Pamiętam dziś jeszcze:
Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,
Cała ziemia kroplistą połyskała rosą.
Doliny mgła odziewa jakby morze śniegu,
Z tej strony chmura gruba napędzała lawy,
A z tamtej strony księżyc przezierał bladawy,
Gwiazdy toną w błękicie po nocnym obiegu.
Spojrzę… jak raz nade mną świeci gwiazdka wschodnia;
O, znam ją odtąd dobrze, witamy się co dnia!
Spojrzę na dół… na szpaler… patrz, tam przy altanie,
Ujrzałem ją niespodzianie!
Suknią między ciemnymi bielejąca drzewy
Stała w miejscu, grobowej podobna kolumnie;
Potem biegła, jak lekkie zefiru powiewy,
Oczy zwrócone w ziemię… nie spojrzała ku mnie!
A lica jej bardzo blade.
Nachylam się, zajrzę z boku,
I dojrzałem łezkę w oku;
Jutro, rzekłem, jutro jadę!
„Bądź zdrów!” — odpowie z cicha: ledwie posłyszałem,
„Zapomnij!”… Ja zapomnę? o! rozkazać snadno!
Rozkaż, luba, twym cieniom, niechaj wraz przepadną
I niech zapomną biegać za twym ciałem!…
Rozkazać snadno!
Zapomnij!!

/ śpiewa /

    Przestań płakać, przestań szlochać
    Idźmy każdy w swoją drogę,
    Ja cię wiecznie będę…

/ urywa śpiewanie /

                        wspominać,

/ kiwa głową /

/ śpiewa /

    Ale twoją być nie mogę!
Wspominać tylko?… jutro, jutro jadę!
Chwytam za rączki i na piersi kładę.

/ śpiewa /

  Najpiękniejsza, jak aniołek raju,
    Najpiękniejsza ze wszystkich dziewica,
  Wzrok niebieski, jako słońce w maju,
    Odstrzelone od modrych wód lica.
  Pocałunek jej, ach, nektar boski!
    Jako płomień chwyta się z płomieniem,
  Jak dwóch lutni zlewają się głoski
    Harmonijnym ożenione brzmieniem.
  Serce z sercem zbiega, zlatuje się, ściska,
    Lica, usta łączą się, drżą, palą,
  Dusza wionie w duszę… niebo, ziemia pryska
    Roztopioną dokoła nas falą!

Księże! o nie! ty tego nie czujesz obrazu!
Ty cukrowych ust lubej nie tknąłeś ni razu!
Niech ludzie świeccy bluźnią, szaleją młokosy,
Serce twe skamieniało na natury głosy.
O luba, zginąłem w niebie,
Kiedym raz pierwszy pocałował ciebie!

/ śpiewa /

  Pocałunek jej, ach, nektar boski!
    Jako płomień chwyta się z płomieniem,
  Jak dwóch lutni zlewają się głoski
    Harmonijnym ożenione brzmieniem.

/ chwyta Dziecię i chce pocałować; Dziecię ucieka /


KSIĄDZ

Czegóż boisz się sobie równego człowieka?


PUSTELNIK

Przed nieszczęśliwym, ach, wszystko ucieka,
Jakby przed straszydłem z piekła!
Ach, tak! i ona przede mną uciekła!
„…Bądź zdrów!”… i w długiej ulicy
Niknie na kształt błyskawicy.

/ do Dzieci /

I czegóż ona przede mną uciekła?
Czylim ją śmiałym przeraził wejrzeniem?
Czyli słówkiem lub skinieniem? Muszę przypomnieć!

/ przypomina /

                        Tak się w głowie kręci!…
Nie! nie! ja wszystko widzę jak na dłoni,
Nie zgubiłem żadnego wyrazu z pamięci;
Dwa tylko słowa powiedziałem do niej.

/ z żalem /

Księże, dwa tylko słowa!
„Jutro! bądź zdrowa!”
„Bądź zdrów!…” Gałązkę odrywa, podaje…:
„Oto jest, rzekła: co nam tu

/ na ziemię pokazuje /

                        zostaje!
Bądź zdrów!” — i w długiej ulicy
Niknie na kształt błyskawicy!


KSIĄDZ

Młodzieńcze, ja głęboko czuję, co cię boli!
Lecz słuchaj, są tysiące biedniejszych od ciebie.
Ja sam już nie na jednym płakałem pogrzebie.
Po ojcu i po matce już mówię pacierze,
Dwoje małych dziateczek aniołkami w niebie;
Ach, i moja wspólniczka szczęścia i niedoli,
Małżonka moja, którą kochałem tak szczerze!…
Ale cóż robić? Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze!
Niechaj się dzieje według Jego świętej woli!


PUSTELNIK

/ mocno /

Żona?


KSIĄDZ

                        Ach, to wspomnienie serce mi rozdarło!


PUSTELNIK

Jak to? gdzie się obrócę, wszyscy płaczą żony!
Lecz ja nie winien, twojej nie widziałem żony!

/ spostrzega się /

Słuchaj! przyjmij pociechę, małżonku strapiony,
Żona twoja przed śmiercią już była umarłą!


KSIĄDZ

Jak to?


PUSTELNIK

/ mocniej /

                        Gdy na dziewczynę zawołają: żono!
Już ją żywcem pogrzebiono!
Wyrzeka się przyjaciół, ojca, matki, brata,
Nawet… słowem, całego wyrzeka się świata,
Skoro stanęła na cudzym progu!


KSIĄDZ

Chociaż wyznania twoje mgła żalu pokrywa,
Wszakże ta, której płaczesz, jest podobno żywa?


PUSTELNIK

/ z ironią /

Żywa? właśnie jest za co podziękować Bogu!
Żywa? jako? nie wierzysz! cóż się tobie zdaje?
Poprzysięgnę, uklęknę, palce na krzyż złożę,
Ona umarła i ożyć nie może!…

/ po pauzie z wolna /

Ależ bo różne są śmierci rodzaje:
Jedna śmierć jest pospolita.
Śmiercią tą starzec, kobieta,
Dziecię, mąż, słowem, tysiące
Ludzi umiera co chwila;
I taką śmiercią Maryla,
Którą widziałem na łące.

/ śpiewa /

Tam u Niemnowej odnogi,
Tam u zielonej rozłogi,
Jaki to sterczy kurhanek?
Spodem uwieńczon jak w wianek,
W maliny, ciernie i głogi…

/ przestaje śpiewać /

Ach, i to jest widok srogi,
Kiedy piękność w życia kwiecie,
Ledwie wschodząca na świecie,
Żegnać się musi z lubym jeszcze światem!
Patrz, patrz, blada na pościeli,
Jak na obłoczkach mglisty poranek!
Z płaczem dokoła stanęli:
I smutny ksiądz u łóżka,
I smutniejsza czeladka,
I smutniejsza od niej drużka,
I smutniejsza od nich matka,
I najsmutniejszy kochanek.
Patrz, uchodzi z lica krasa,
Wzrok zapada i zagasa,
Ale jeszcze, jeszcze świeci;
Usta, gdzie się róża kwieci,
Więdną, gubią blask szkarłatu.
I jak z piwoniji kwiatu
Wycięty wąski listeczek,
Taka siność jej usteczek.
Podniosła głowę nad łóżko,
Rzuciła na nas oczyma:
Głowa opada na łóżko,
W twarzyczce bladość opłatka.
Ręce stygną, a serduszko
Bije z cicha, bije z rzadka,
Już stanęło, już jej nié ma;
Oko to, niegdyś podobne słonku…
Czy widzisz, Księże, pierścienie?
Smutna pamiątka została!
Jak w pierścionku
Brylant pała,
Takie jaśniały w oczach płomienie.
Lecz iskra duszy już się nie pali!
Błyszczą one jak rdzeni spróchniałej światełka,
Jak na gałązkach wody perełka,
Kiedy ją wicher skrysztali.
Podniosła głowę nad łóżko,
Rzuciła na nas oczyma,
Głowa opada na łóżko,
W twarzyczce bladość opłatka,
Ręce stygną, a serduszko
Bije z cicha, bije z rzadka.
Już stanęło… już jej nié ma!


DZIECIĘ

Umarła! ach, jaka szkoda!
Słuchając płakałem szczerze.
Czy to znajoma twoja, czy siostrzyczka młoda?
Ale nie płacz, niechaj jej wieczny pokój świeci,
Będziemy za nię co dzień mówili pacierze.


PUSTELNIK

To jedna śmierć, moje dzieci;
Ale jest straszniejsza druga,
Bo nie umarza od razu,
Powolna, bolesna, długa:
Śmierć ta dwie społem osoby ugodzi,
Lecz moje tylko zabija nadzieje,
Drugiej bynajmniej nie szkodzi.
Ona żyje, ona chodzi,
Kilka drobnych łez wyleje,
Potem w niej czucie rdzawieje,
I została na kształt głazu.
Ach, dwie osoby uderza od razu!
Lecz moje tylko zabiła nadzieje,
A jej bynajmniej nie szkodzi!
Kwitnie życiem, kwitnie zdrowiem.
Taką śmiercią umarła… kto? o nie… nie powiem!
Nieprawdaż, dzieci? straszniejsza daleko,
Gdy trup z rozwartą, ot tak, powieką.

/ Dzieci uciekają. /

Jednak umarła!… Kiedy płaczę, ręce łamię,
Zbiegli się ludzie dokoła,
Wyciągają długie szyje,
Jeden mówi, że ja kłamię,
Drugi potrąca i woła:
„Patrz, szaleńcze, ona żyje!”

/ do Księdza /

Nie wierz, choćby ci szyderce
Po tysiąc razy mówili:
Słuchaj, co mówi to serce:
Nie masz, nie masz Maryli!

/ po pauzie /

Jeszcze rodzaj śmierci trzeci:
Śmierć wieczna, jak Pismo mówi.
Biada, biada człowiekowi,
Którego ta śmierć zabierze!
Tą śmiercią może ja umrę, dzieci;
Ciężkie, ciężkie moje grzechy!


KSIĄDZ

Przeciwko światu i przeciwko sobie
Cięższe twoje, niżeli przeciw Bogu, grzechy.
Człowiek nie jest stworzony na łzy i uśmiechy,
Ale dla dobra bliźnich swoich, ludzi.
Jakkolwiek w twardej Bóg doświadcza próbie,
Zapomnij o swym proszku, zważ na ogrom świata.
Ta myśl wielka pomniejsze zapały przystudzi.
Sługa boży pracuje do późnego lata,
Gnuśnik tylko zawczasu zamyka się w grobie,
Nim go Pan trąbą straszliwą przebudzi.


PUSTELNIK

/ zdziwiony /

Księże! a to są czary? sztuka niepojęta!

/ na stronie /

Musi posiadać czarodziejskie sztuki,
Albo też nas podsłuchał i wszystko pamięta.

/ do Księdza /

Wszak ja od niej słyszałem też same nauki!
Cała rzecz słowo w słowo jak z ust jej wyjęta,
Przy owym pożegnaniu, owego wieczora.

/ z ironią /

Właśnie, właśnie to była do kazania pora!
Słyszałem od niej słówek pięknobrzmiących wiele:
„Ojczyzna i nauki, sława, przyjaciele!”
Lecz teraz groch ten całkiem od ściany odpada,
Ja sobie spokojnie drzemię.
Kiedyś duch mój przy wieszczym zapalał się rymie,
Kiedyś budził mię ze snu tryumf Milcyjada.

/ śpiewa /

    Młodości, ty nad poziomy
    Wylatuj, a okiem słońca
    Ludzkości całe ogromy
    Przeniknij z końca do końca!

Już tchnienie jej rozwiało te kształty olbrzymie!
Został się lekki cienik, mara blada,
Drobniuchne źdźbła odłamki,
Które lada motyl spasa,
Które by ona mogła wciągnąć z odetchnieniem;
A ona chce budować na tym proszku zamki!
Zrobiwszy mnie komarem, chce zmienić w Atlasa
Dźwigającego nieba kamiennym ramieniem.
Na próżno! jedna tylko iskra jest w człowieku,
Raz tylko w młodocianym zapala się wieku.
Czasem ją oddech Minerwy roznieci,
Wtenczas nad ciemne plemiona
Powstaje mędrzec, i gwiazda Platona
W długie wieki wieków świeci.
Iskrę tę jeśli duma rozżarzy w pochodnie,
Wtenczas zagrzmi bohater, pnie się do szkarłatu
Przez wielkie cnoty i przez większe zbrodnie,
I z pastuszego kija robi berło światu
Albo skinieniem oka stare trony wali.

/ po pauzie, z wolna /

Czasem tę iskrę oko niebianki zapali,
Wtenczas trawi się w sobie, świeci sama sobie
Jako lampa w rzymskim grobie.


KSIĄDZ

O nieszczęśliwy zapaleńcze młody!
W żalach, które tak mocno zraniona pierś jąka,
Że nie jesteś zbrodniarzem, odkrywam dowody;
I że piękność, za którą twój się rozum błąka,
Nie z samej tylko powabna urody.
Jak z zapałem kochałeś, tak naśladuj godnie
Myślenia i uczucia niebieskiej istoty.
Zbrodniarz ją kochający wróciłby do cnoty,
A ty niby cnotliwy, puszczasz się na zbrodnie!
Jakakolwiek przeszkoda tutaj was rozdwoi:
Idą ku sobie gwiazdy, choć je mgły zaciemią,
Mgła zniknie, gwiazda z gwiazdą na wieki się spoi,
Łańcuchy tu wiążące prysną razem z ziemią,
A tam nad ziemią znowu poznają się swoi,
I namiętność, choć zbytnią, Pan Bóg wam przebaczy.


PUSTELNIK

Jako? ty wiesz o wszystkim? co to wszystko znaczy?

/ udaje głos Księdza /

Jej serce równie święte, jak powabne lice!
Łańcuch, który tu wiąże, nad ziemią opadnie!

Ty wiesz o wszystkim, ty nas podsłuchałeś zdradnie,
Wyłudziłeś tajemnicę
Ukrywaną w sercu na dnie,
O której przyjaciele nie wiedzą najszczersi.
Bo jednę rękę na cyprysu drzewie,
A drugą kładąc na piersi,
Zaprzysięgliśmy milczeć, i nikt o tym nie wie.

Ale tak, przypominam… tak, jednego razu,
Kiedy przez czarodziejski pędzla wynalazek
Odkradzione jej wdzięki przeniosłem w obrazek,
Przyjaciołom okazać chciałem cud obrazu.
Lecz to, co mnie unosi, ich nawet nie ruszy,
Czułość dla nich zabawą, która nam potrzebą;
Nie mają oka duszy, nie przejrzą do duszy!
Zimnym cyrklem chcą mierzyć piękności zalety!
Jak wilk lub jak astronom patrzają na niebo.
Inny jest wzrok pasterza, kochanka, poety.

Ach! ja tak ją na martwym ubóstwiam obrazku,
Że nie śmiem licem skazić jej bezbronnych ustek,
I gdy dobranoc daję przy księżyca blasku
Albo jeśli w pokoju lampa jeszcze płonie,
Nie śmiem rozkryć mych piersi, z szyi odpiąć chustek,
Nim jej liskiem cyprysu oczu nie zasłonię.
A moi przyjaciele!… żałuję pośpiechu!…
Jeden, gdy ubóstwienie w oku moim czyta,
Ledwie zgryzioną wargą nie upuścił śmiechu,
I rzekł ziewając: „At sobie kobieta!”
Drugi przydał: „Jesteś dziecko!”…
Ach, ten to starzec z swoim przeklętym rozumem
Pewnie wydał nas zdradziecko!

/ coraz z większym pomieszaniem /

Opowiedział na rynku, przed dziećmi, przed tłumem;
A ktoś z tych dziatek, albo z gawiedzi,
Przyszedł i księdzu wyznał na spowiedzi…

/ z największym obłąkaniem /

Możeś ty mnie podstępnie badał na spowiedzi?


KSIĄDZ

I na cóż nam te zdrady, spowiedź i podstępy?
Chociaż się dziwnym kłębkiem twoja żałość gmatwa,
Lecz czyj wzrok na bieg czucia nie jest całkiem tępy,
Temu do wywikłania tajemnica łatwa.


PUSTELNIK

Prawda! lecz to są ludzkiej własności narowy,
Że, co dzień cały w sercu tkwi boleśnie,
Na noc przechodzi do głowy:
Wtenczas człowiek sam nie wie, co rozplecie we śnie.
Dawno, dawno!… raz miałem przypadek ten samy.
Po pierwszym z nią widzeniu wróciwszy do domu
Poszedłem spać, ni słówka nie mówiąc nikomu.
Nazajutrz, gdy dzień dobry przyniosłem dla mamy:
„Co to jest, mówi do mnie, żeś taki pobożny?
Modlisz się przez noc całą, wzdychasz nieustannie
I litaniją mówisz o Najświętszej Pannie”.
Zrozumiałem i na noc zamknąłem podwoje,
Ale teraz nie mogę być równie ostrożny.
Nie mam domu; gdzie przyjdę, tam posłanie moje,
A często przez sen gadam… w myślach jak na fali!
Ustawna burza, zawieja,
Błyśnie i zmierzchnie,
Mnóstwo się zarysów skleja,
W jakieś tworzydło ocali,
I znowu pierzchnie.
Jeden tylko obrazek na zawsze wyryty,
Czy rzucam się na piasek i patrzę w głąb ziemną,
Błyszczy jak księżyc w wodzie odbity:
Nie mogę dostać, lecz błyszczy przede mną;
Czyli wzrokiem od ziemi strzelę na błękity,
Za moim wzrokiem dokoła
Płynie i postać anioła
Aż na górne nieba szczyty.
Potem jak orlik na żaglach pierza

/ patrząc w górę /

Stanie w chmurze i z wysoka,
Nim sam upadnie na zwierza,
Już go zabił strzałą oka;
Nie wzrusza się i z lekka w jednym miejscu chwieje,
Jakby uplatany w sidło
Albo do nieba przybity za skrzydło:
Tak właśnie ona nade mną jaśnieje!

/ śpiewa /

    Czyli słońce światu płonie,
    Czy noc wciąga szatę ciemną;
    Jej wyglądam, za nią gonię,
    Zawsze przy mnie, lecz nie ze mną!

Otóż, gdy ona stanie przed mymi oczyma,
A sam jestem na polu albo w gajów cieniu,
Na próżno każę milczeć, język nie dotrzyma,
Przemówię do niej słówko, nazwę po imieniu,
A zły człowiek podsłucha.
Tak właśnie dziś rano
Zdradliwie mię podsłuchano.
Ranek był… wraz opiszę.
Pamiętam dziś jeszcze,
Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,
W dolinach tuman na kształt prószącego śniegu,
A na łąkach zaranna połyska się rosa,
Gwiazdy w błękit tonęły po nocnym obiegu:
Jedna tylko nade mną świeci gwiazdka wschodnia,
Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia.
Tam przy altanie

/ spostrzega się /

                        cha! cha! pobiegłem z ukosa…
To nie o tym poranku! ha! szał romansowy!
Przeklęty zawrocie głowy!…

/ po pauzie przypomina /

Był ranek; kiedy dumam, narzekam i jęczę,
Deszcz lał jak z wiadra, tęgi wicher dmuchał,
Utuliłem głowę w krzaczek…

/ z łagodnym uśmiechem /

Ten ladaco mię podsłuchał…
Lecz nie wiem, czy tylko jęki,
Czy nawet imię podsłuchał;
Bo bardzo blisko był krzaczek.


KSIĄDZ

O biedny, biedny młodzieńcze!
Co mówisz? kto cię podsłuchał?


PUSTELNIK

/ poważnie /

Kto? oto pewny robaczek maleńki,
Który pełzał tuż przy głowie,
Świętojański to robaczek.
Ach, jakie ludzkie stworzenie!
Przypełznął do mnie i powie
(Zapewne mię chciał pocieszyć):
„Biedny człowieku, po co to jęczenie?
Ej, dosyć rozpaczą grzeszyć!
Kto temu winien, że piękna dziewczyna,
Żeś czuły? nie twoja wina.
Patrz, mówił dalej robaczek,
Na iskrę, co ze mnie strzela
I cały objaśnia krzaczek.
Zrazu szukałem w niej chluby,
Teraz widzę, że będzie przyczyną mej zguby
I zbawi nieprzyjaciela.
Iluż to braci moich złe jaszczurki spasły!
Kląłem więc ozdobę własną,
Która na mnie śmierć sprowadza,
Chcę, żeby te iskry zgasły;
Ale cóż robić? nie moja w tym władza,
I póki żyję, te iskry nie zgasną”.

/ po pauzie, pokazując na serce /

Tak, póki żyję, te iskry nie zgasną!


DZIECI

A posłuchajcie… a jaki cud, jaki!
Tato, słyszałeś o cudzie?

/ Ksiądz odchodzi, ściskając ramionami. /

Czy można, żeby robaki
Rozmawiały tak jak ludzie?


PUSTELNIK

Czemuż nie? chodź tu, malcze, pod kantorek,
Nachyl się i przyłóż uszko;
Tu biedna duszka prosi o troje paciorek.
Aha, słyszysz, jak kołata?


DZIECKO

Tak tak, tak tak, tata, tata.
A dalibógże kołata,
Jak zegarek pod poduszką.
Co to jest? tata, tek, ta tek!


PUSTELNIK

Mały robaczek, kołatek,
A niegdyś wielki lichwiarz!

/ do kołatka /

                        Czego żądasz duszko?

/ udaje głos /

„Proszę o troje paciorek”.
A tuś mi, panie sknero! znałem się z tym dziadem,
Był moim bliskim sąsiadem;
Zakopawszy się do złota,
Zawaliwszy chatę drągiem,
Nie dbał, że w progu jęczy wdowa i sierota,
Nikogo nie obdarzył chlebem ni szelągiem.
Za życia dusza jego przy pieniędzy worku
Leżała na dnie w kantorku.
Za to i teraz po śmierci,
Nim słuszną karę odbierze w piekle,
Słyszycie, jak gryzie wściekle,
Jak świdruje i jak wierci.
Przecież, jeśli łaska czyja,
Mówcie trzy Zdrowaś Maryja.

/ Ksiądz wchodzi ze szklanką wody. /


PUSTELNIK

/ coraz mocniej pomieszany /

A co, słyszałeś pisk złego ducha?


KSIĄDZ

Przebóg, co się tobie plecie?

/ ogląda się /

Nic nie ma, wszędzie noc głucha!


PUSTELNIK

Nadstaw tylko lepiej ucha.

/ do Dziecięcia /

Chodź tu, chodź tu, moje dziecię!
Czy słyszałeś?


DZIECIĘ

                        Prawda, tato,
Coś tam gada.


PUSTELNIK

                        Cóż ty na to?


KSIĄDZ

Pójdźcie spać, dzieci, co się wam marzy,
Nic ani szaśnie, cicho wokoło.


PUSTELNIK

/ do Dzieci z uśmiechem /

Nie dziw, głosu natury nie dosłyszą starzy!


KSIĄDZ

Mój bracie, weź wody w dłonie
I zmyj trochę twoje czoło,
Może ten zapał gwałtowny ochłonie.


PUSTELNIK

/ bierze i myje, tymczasem zegar zaczyna bić, po kilku uderzeniach Pustelnik upuszcza wodę i patrzy nieporuszony poważnie i ponuro /

Oto dziesiąta wybija

/ Kur pieje. /

I kur pierwsze daje hasło;
Czas ucieka, życie mija

/ Świeca jedna na stoliku gaśnie. /

I pierwsze światło zagasło.
Jeszcze, jeszcze dwie godziny,

/ zaczyna drżeć /

Jak mnie zimno!

/ Ksiądz tymczasem patrzy zdziwiony nieco na świecę. /

                        Wiatr zimny świszcze przez szczeliny:
Jak tu zimno!

/ idzie do pieca /

                        Gdzież jestem?


KSIĄDZ

                        W przyjaciela domu.


PUSTELNIK

/ przytomniej /

Pewnie cię nastraszyłem o niezwykłej porze,
Do nieznanego miejsca, w dziwacznym ubiorze?
Musiałem wiele gadać? ach, nie mów nikomu!
Jestem biedny podróżny, z dalekich stron jadę.

/ ogląda się i przytomniej /

W młodości jeszcze, na środku gościńca,
Napadł, odarł mię całkiem

/ z uśmiechem /

                        skrzydlaty złoczyńca.
Nie mam sukien; co znajdę, to na siebie kładę.

/ obrywa liście i szaty poprawia; z żalem /

Ach, odarł mię, odebrał wszystkie skarby świata;
Została przy mnie jedna niewinności szata!


KSIĄDZ

/ który ciągle patrzał na świecę, do Pustelnika /

Uspokój się, dla Boga!

/ do Dzieci /

                        Kto to zgasił świecę?


PUSTELNIK

Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu…
Lecz natura, jak człowiek, ma swe tajemnice,
Które nie tylko chowa przed oczyma tłumu,

/ z zapałem /

Ale żadnemu księdzu i mędrcom nie wyzna!


KSIĄDZ

/ bierze za rękę /

Synu mój!


PUSTELNIK

/ poruszony i zdziwiony /

                        Synu! Głos ten jakby blaskiem gromu
Rozum mój z mroczącego wydobywa cienia!

/ wpatruje się /

Tak, poznaję, gdzie jestem, w czyim jestem domu.
Tak, tyś mój drugi ojciec, to moja ojczyzna!
Poznaję luby domek! jak się wszystko zmienia!
Dziatki urosły, ciebie przyprósza siwizna!


KSIĄDZ

/ pomieszany bierze świecę, wpatruje się /

Jak to? znasz mię? to on!… nie… tak…, nie, być nie może!


PUSTELNIK

Gustaw.


KSIĄDZ

                        Gustaw! ty Gustaw!

/ ściska /

                        Gustaw! wielki Boże!
Uczeń mój! syn mój!


GUSTAW

/ ściska, patrząc na zegar /

                        Ojcze, jeszcze ściskać mogę!
Bo potem… wkrótce… zaraz pójdę w kraj daleki!
Ach, i ty będziesz musiał wybrać się w tę drogę,
Uściśniemy się wtenczas, ale już na wieki!


KSIĄDZ

Gustaw! skąd? kędyś? przebóg! tak długa wędrówka?
Gdzieś ty bywał dotychczas, przyjacielu młody?
Nie wiedzieć kędyś zniknął, jakbyś wpadł do wody,
Litery nie napisać, nie nakazać słówka?
Wszak to lat tyle… Gustaw! cóż się z tobą dzieje?
Ty niegdyś w mojej szkole ozdoba młodzieży,
Na tobie najpiękniejszem zakładał nadzieje;
Czy można tak się zgubić? w jakiejże odzieży?


GUSTAW

/ z gniewem /

Starcze! a gdy ja zacznę oskarżać nawzajem,
Przeklinać twe nauki, na sam widok zgrzytać?
Ty mnie zabiłeś! — ty mnie nauczyłeś czytać!
W pięknych księgach i pięknym przyrodzeniu czytać!
Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś

/ z żalem i uśmiechem /

                        i rajem!

/ mocniej i ze wzgardą /

A to jest tylko ziemia!


KSIĄDZ

                        Co słyszę? o Chryste!
Ja ciebie chciałem zgubić? mam sumnienie czyste!
Kochałem cię jak syna!


GUSTAW

                        I dlatego właśnie
Daruję ci!


KSIĄDZ

                        Ach! o nic nie prosiłem Boga,
Jak abym cię raz jeszcze na życiu obaczył!


GUSTAW

/ uściska /

Uściśnijmy się jeszcze

/ patrzy na świecę /

                        nim druga zagaśnie.
Pan Bóg do twojej prośby przychylić się raczył.
Lecz już późno,

/ patrzy na zegar /

                        a długa do przebycia droga!


KSIĄDZ

Chociam mocno ciekawy słyszeć twe przygody,
Lecz teraz potrzebujesz spoczynku i wczasu. Jutro…


GUSTAW

                        Dziękuję, przyjąć nie mogę gospody,
Bo już mi na zapłatę nie staje zapasu.


KSIĄDZ

Jak to?


GUSTAW

                        O! tak! przeklęci, którzy nic nie płacą!
Za wszystko trzeba płacić: lub wzajemną pracą,
Albo wdzięcznym uczuciem, datkiem jednej łezki,
Za którą znowu Ojciec odpłaci niebieski.
Ale ja, przebłądziwszy te kraje pamiątek,
Gdzie tyle łez zabiera każdy znany kątek,
I resztę uczuć, i łzy wylałem ostatnie,
A nowych długów nie chcę zaciągać bezpłatnie.

/ po pauzie /

Niedawno odwiedzałem dom nieboszczki matki,
Ledwie go poznać mogłem! już ledwie ostatki!
Kędy spojrzysz, — rudera, pustka i zniszczenie!
Z płotów koły, z posadzek wyjęto kamienie,
Dziedziniec mech zarasta, piołun, ostu zioła,
Jak na smętarzu w północ, milczenie dokoła!
O, inny dawniej bywał przyjazd mój w te bramy;
Po krótkim oddaleniu gdym wracał do mamy,
Już mię dobre życzenia spotkały z daleka,
Życzliwa domu czeladź aż za miastem czeka,
Na rynek siostry, bracia wybiegają mali,
„Gustaw! Gustaw!” wołają, pojazd zatrzymali:
Lecą nazad, gościńca wziąwszy po pierogu;
Mama z błogosławieństwem czeka mię na progu,
Wrzask współuczniów, przyjaciół, ledwo nie zagłuszy!…
Teraz pustka, noc, cichość, ani żywej duszy!
Słychać tylko psa hałas i coś na kształt stuku:
Ach! tyż to, psie nasz wierny, nasz poczciwy Kruku!
Stróżu i niegdyś całej kochanku rodziny,
Z licznych sług i przyjaciół tyś został jedyny!
Choć głodem przemorzony i skurczony laty,
Pilnujesz wrót bez zamka i bez panów chaty.
Kruku mój! pójdź tu, Kruku! Bieży, staje, słucha,
Skacze na piersi, wyje i pada bez ducha!…
Ujrzałem światło w oknach: wchodzę, cóż się dzieje?
Z latarnią, z siekierami plądrują złodzieje,
Burząc do reszty świętej przeszłości ostatki!
W miejscu, gdzie stało niegdyś łoże mojej matki,
Złodziej rąbał podłogę i odrywał cegły,
Chwyciłem, zgniotłem, — oczy na łeb mu wybiegły!
Siadam na ziemi płacząc; w przedporannym mroku
Ktoś nasuwa się, kijem podpierając kroku.
Kobieta w reszcie stroju, schorzała, wybladła,
Bardziej do czyscowego podobna widziadła;
Gdy obaczy straszliwą marę w pustym gmachu,
Żegnając się i krzycząc słania się z przestrachu.
Nie bój się! Pan Bóg z nami! ktoś, moja kochana?
Czego po domu pustym błąkasz się tak z rana?
„Jestem biedna uboga, ze łzami odpowie;
W tym domu niegdyś moi mieszkali panowie;
Dobrzy panowie, niech im wieczny pokój świeci!
Ale Pan Bóg nie szczęścił dla nich i dla dzieci:
Pomarli, dom ich pustką, upada i gnije,
O paniczu nie słychać, pewnie już nie żyje”.
Krwią mnie serce zabiegło, wsparłem się u proga…
Ach! więc wszystko minęło?


KSIĄDZ

                        Prócz duszy i Boga!
Wszystko minie na ziemi: szczęście i niedole.


GUSTAW

Ileż znowu pamiątek w twoim domku, w szkole!
Tum z dziećmi na dziedzińcu przesypywał piasek,
Po gniazda ptasze w tamten biegaliśmy lasek,
Kąpielą była rzeczka u okien ciekąca,
Po błoniach z studentami graliśmy w zająca.
Tam do gaju chodziłem w wieczór lub przede dniem,
By odwiedzić Homera, rozmówić się z Tassem
Albo oglądać Jana zwycięstwo pod Wiedniem.
Wnet zwoływam spółuczniów, szykuję pod lasem;
Tu krwawe z chmur pohańskich świecą się księżyce,
Tam Niemców potrwożonych następują roty;
Każę wodze ukrócić, w toku złożyć groty,
Wpadam, a za mną szabel polskich błyskawice!
Przerzadzają się chmury, wrzask o gwiazdy bije,
Gradem lecą turbany i obcięte szyje,
Janczarów zgraja pierzchła lub do piasku wbita,
Zrąbaną z koni jazdę rozniosły kopyta.
Aż pod wał trzebim drogę!… ten wzgórek był wałem.
Tam ona wyszła patrzeć na igraszkę dzieci,
Tam, gdy ją przy chorągwi Proroka ujrzałem,
Natychmiast umarł we mnie Godfred i Jan Trzeci.
Odtąd wszystkich spraw moich, chęci, myśli panią,
Ach, odtąd dla niej tylko, o niej, przez nią, za nią!
Jej pełne dotąd jeszcze wszystkie okolice:
Tu po raz pierwszy boskie obaczyłem lice,
Tu mnie pierwszej rozmowy uczciła wyrazem,
Tutaj, na wzgórku, Russa czytaliśmy razem;
Altankę jej pod tymi uwiązałem chłody,
Z tych lasów przynosiłem kwiateczki, jagody,
Z tych zdrojów, stojąc przy mnie, wywabiała wędką
Srebrnopiórego karpia, pstrąga z kraśną cętką;
A dziś!…

/ płacze /


KSIĄDZ

                        Płacz; lecz niestety, boleść przypomnienia
Nas samych trawi, a nic wkoło nas nie zmienia!


GUSTAW

Dzisiaj po latach tylu, po takiej przemianie,
Na miejscach najszczęśliwszych, w najsmutniejszym stanie!
Gdybyś wziął martwy kamień, z którym igra dziecię,
I gdybyś z tym kamieniem obchodził po świecie,
A potem, do Ojczyzny wróciwszy z daleka,
Ten sam kamień, dla tegoż samego człowieka,
Co nim kiedyś jak dziecko igrał przy piastunie,
Dziś dla starca zmarłego dał pod głowę w trunie;
Gdyby z tego kamienia gorzka łza nie ciekła,
Księże, kamień bez sądu rzuć prosto do piekła!


KSIĄDZ

O! łza ta nie jest gorzka, gdy w obecne troski
Przypomnianego szczęścia miesza nektar boski;
Czułość ją u ludzkości wylewa ołtarza.
Gorzką truciznę sączą tylko łzy zbrodniarza.


GUSTAW

Słuchaj, powiem coś jeszcze… Byłem i w ogrodzie,
Pod tęż porę, w jesieni, przy wieczornym chłodzie,
Też same cieniowane chmurami niebiosa,
Tenże bladawy księżyc i kroplista rosa,
I tuman na kształt z lekka prószącego śniegu;
I gwiazdy toną w błękit po nocnym obiegu,
I taż sama nade mną świeci gwiazdka wschodnia,
Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia;
W tychże miejscach toż samo uczucie paliło.
Wszystko było jak dawniej — tylko jej nie było!
Podchodzę ku altance, jakiś szmer u wniścia,
To ona?… Nie! to wietrzyk zżółkłe strząsał liścia.
Altano! mego szczęścia kolebko i grobie,
Tum poznał, tum pożegnał!… ach! com uczuł w tobie!
To miejsce może wczora było jej siedzeniem,
Ona wczora tym samym oddychała tchnieniem!
Słucham, oglądam wkoło, próżno wzrok się błąka,
Małegom tylko ujrzał nad sobą pająka,
Z listka wisząc, u słabej kołysał się nici,
Ja i on równie słabo do świata przybici!
Oparłem się o drzewo, wtem na końcu ławki
Widzę bukiety, trawkę, listek pośród trawki,
Tenże sam listek, listka mojego połowa,

/ dobywa listek /

Który mi przypomina ostatnie: bądź zdrowa!
To mój dawny przyjaciel, czulem go powitał,
Długo z nim rozmawiałem i o wszystkom pytał:
Jak ona rano wstaje? czym się bawi z rana?
Jaką piosnkę najczęściej gra u fortepiana?
Do jakiego wybiega na przechadzkę zdroju?
W jakim najczęściej lubi bawić się pokoju?
Czy na moje wspomnienie rumieni się skromnie?
Czy sama czasem nie chcąc nie wspomina o mnie?…
Lecz co słyszę! o straszna ciekawości karo!

/ ze złością uderza się w czoło /

Kobieta!…

/ śpiewa /

                        Naprzód!…

/ urywa i do Dzieci /

                        Dzieci! znacie piosnkę starą?

/ śpiewa /

    Naprzód ciebie wspomina
    Co chwila, co godzina.


CHÓR DZIECI

    Jakże kocha dziewczyna,
    Co chwilę przypomina.


GUSTAW

    Potem po razu co dnia,
    A potem co tygodnia.


CHÓR DZIECI

    Jakże czuła dziewczyna,
    Co tydzień przypomina!


GUSTAW

    A potem co miesiąca
    Z początku albo z końca.


CHÓR DZIECI

    Jakże dobra dziewczyna,
    Co miesiąc przypomina!


GUSTAW

    Biegną wody potoku,
    Pamięć nie w naszej mocy:
    Już tylko raz co roku,
    Około Wielkiejnocy.


CHÓR DZIECI

    Jaka grzeczna dziewczyna,
    Jeszcze co rok wspomina!


GUSTAW

Więc

/ pokazując listek /

                        ostatni przeszłości odrzuciła szczątek!
Więc już jej moich nosić nie wolno pamiątek!…:
Wychodziłem z ogrodu, krok mię własny zdradza,
Pod pałac niewidoma ciągnęła mię władza.
Tysiąc ogniów północne rozpędza ciemnoty,
Słychać wrzaski pojezdnych i karet tarkoty.
Już jestem blisko ściany, skradam się pomału,
Wciskam oczy ciekawe w podwoje z kryształu,
Wszystkie stoły nakryto, wszystkie drzwi przymknięto;
Muzyka, śpiewy — jakieś obchodzono święto!
Toast!… słyszałem imię… ach, nie powiem czyje!
Jakiś głos nieznajomy wykrzyknął: „Niech żyje!”
„Niech żyje!” z ust tysiąca zabrzmiały te słowa;
Tak, niech żyje!… i z cicha przydałem: bądź zdrowa!
Wtem (o, gdy mię wspomnienia same nie zabiją!) Ksiądz wyrzekł drugie imię i krzyknął: „Niech żyją!”

/ wpatruje się jakby we drzwi /

Ktoś dziękuje z uśmiechem… znam głos… pewnie ona.
Nie wiem pewnie… nie mogę widzieć za zwierciadłem,
Wściekłość mię oślepiła, poparłem ramiona,
Chciałem szyby rozsadzić… i bez duszy padłem…

/ po pauzie /

Myślałem, że bez duszy… tylko bez rozumu!


KSIĄDZ

Nieszczęsny! dobrowolnych szukałeś męczarni.


GUSTAW

Jak trup samotny, obok weselnego tłumu,
Leżałem na zroszonej gorzkim płaczem darni:
Sprzeczność ostatnich w świecie pieszczot i męczarni!
Przebudzony, ujrzałem krwawy promyk wschodu.
Czekam chwilę: już nigdzie blasku ani szumu.
Ach, ta chwila jak piorun, a jak wieczność długa!
Na strasznym chyba sądzie taka będzie druga!

/ po pauzie z wolna /

Wtem anioł śmierci wywiódł z rajskiego ogrodu!


KSIĄDZ

I na cóż ból rozdrażniać w przygojonej ranie?
Synu mój, jest to dawna, lecz słuszna przestroga,
Że kiedy co się stało i już nie odstanie,
Potrzeba w tym uznawać wolą Pana Boga.


GUSTAW

/ z żalem /

O nie! nas Bóg urządził ku wspólnemu życiu,
Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu,
Równi, choć różnych zdarzeń wykształceni ciekiem,
Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem,
Ten sam powab we wszystkim, toż samo niechcenie,
Też same w myślach składnie i w czuciach płomienie.
Gdy nas wszędzie tożsamość łączy niedościgła,
Bóg osnuł przyszłe węzły,

/ z żalem największym /

                        a tyś je rozstrzygła!

/ mocniej, gniewny /

Kobieto! puchu marny! ty wietrzna istoto!
Postaci twojej zazdroszczą anieli,
A duszę gorszą masz, gorszą niżeli!…
Przebóg! tak ciebie oślepiło złoto!
I honorów świecąca bańka, wewnątrz pusta!
Bodaj!… Niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto;
Gdzie tylko zwrócisz serce i usta,
Całuj, ściskaj zimne złoto!
Ja, gdybym równie był panem wyboru,
I najcudniejsza postać dziewicza,
Jakiej Bóg dotąd nie pokazał wzoru,
Piękniejsza niżli aniołów oblicza,
Niżli sny moje, niżli poetów zmyślenia,
Niżli ty nawet… oddam ją za ciebie,
Za słodycz twego jednego spojrzenia!
Ach, i gdyby w posagu
Płynęło za nią wszystkie złoto Tagu,
Gdyby królestwo w niebie,
Oddałbym ją za ciebie!
Najmniejszych względów nie zyska ode mnie,
Gdyby za tyle piękności i złota
Prosiła tylko, ażeby jej luby
Poświęcił małą cząstkę żywota,
Którą dla ciebie całkiem poświęca daremnie!
Gdyby prosiła o rok, o pół roka,
Gdyby jedna z nią pieszczota,
Gdyby jedno mgnienie oka,
Nie chcę! nie! i na takie nie zezwolę śluby.

/ surowo /

A ty sercem oziębłym, obojętną twarzą,
Wyrzekłaś słowo mej zguby
I zapaliłaś niecne ogniska,
Którymi łańcuch wiążący nas pryska,
Które się wiecznym piekłem między nami żarzą,
Na moje wieczne męczarnie!
Zabiłaś mię, zwodnico! Nieba cię ukarzą,
Sam ja… nie puszczę bezkarnie,
Idę, zadrżyjcie, odmieńce!

/ dobywa sztylet i ze wściekłą ironią /

Błyskotkę niosę dla jasnych panów!
Ot, tym wina utoczę na ślubne toasty…
Ha! wyrodku niewiasty!
Śmiertelne ścisnę wokoło szyi twojej wieńce!
Idę jak moję własność do piekła zagrabić, Idę!…

/ wstrzymuje się i zamyśla /

                        O nie! nie… nie… żeby ją zabić,
Trzeba być trochę więcej niż pierwszym z szatanów!
Precz to żelazo!

/ chowa /

                        niech ją własna pamięć goni,

/ Ksiądz odchodzi. /

Niech ją sumienia sztylety ranią!
Pójdę, lecz pójdę bez broni,
Pójdę tylko spojrzeć na nią.
W salach, gdzie te od złota świecące pijaki
Przy godowym huczą stole!
Ja w tej rozdartej sukni, z tym liściem na czole,
Wnijdę i stanę przy stole…
Zdziwiona zgraja od stołu powstała,
Przepijają do mnie zdrowiem,
Proszą mię siedzieć: ja stoję jak skała,
Ani słowa nie odpowiem.
Plączą się skoczne kręgi przy śpiewach i brzęku,
Prosi mię w taniec drużba godowa,
A ja z ręką na piersiach, z listkiem w drugim ręku,
Nie odpowiem ani słowa! wtem ona z swoim anielskim urokiem,
„Gościu mój, rzecze, pozwól! niech się dowiem,
Skąd przychodzisz, kto jesteś?” — Ja nic nie odpowiem;
Tylko na nią cisnę okiem,
Ha! okiem! okiem jadowitej żmije,
Całe piekło z mych piersi przywołam do oka;
Niech będzie ślepą, martwą jak opoka,
Na wskroś okiem przebiję!
Wgryzę się jak piekielny dym pod jej powieki
I w głowie utkwię na wieki,
Będę jej myśli czyste przez cały dzień brudził
I w nocy ją ze snu budził.

/ powolniej, z czułością /

A ona tak jest czuła, tak łacno dotkliwa,
Jako na trawce wiosenne puchy,
Które lada zefiru zwiewają podmuchy
I lada rosa obrywa.
Każde wzruszenie moje natychmiast ją wzruszy,
Każdy przyostry wyraz zadraśnie;
Od cienia smutku mego jej wesołość gaśnie:
Tak znaliśmy nawzajem czucia wspólnej duszy,
Co jedno pomyśliło, już drugie odgadło.
Całą istnością połączeni ścisło,
Spojrzawszy tylko na twarzy zwierciadło,
Serce nasze jak w czystym widzieliśmy stoku.
Jakie tylko uczucie na mych oczach błysło,
Natychmiast lotem promyka
Aż do jej serca przenika,
I na powrót błyszczy w oku.
Ach tak! tak ją kochałem! pójdęż teraz trwożyć
I na kochanka larwę potępieńca włożyć?
Po co? czego chcę od niej? o zazdrości podła!
I jakież są jej grzechy?
Czyli mię słówkiem dwuznacznym podwiodła?
Czy wabiącymi łowiła uśmiechy
Albo kłamliwe układała lice?
I gdzież są jej przysięgi, jakie obietnice?
Miałemże od niej choć przez sen nadzieję?
Nie! nie! sam urojone żywiłem mamidła,
Sam przyprawiłem jady, od których szaleję!
Po cóż ta wściekłość? jakie do niej prawa?
Co za moją wzgardzoną przemawia osobą?
Gdzie wielkie cnoty? świetne czyny? sława?
Nic, nic! ach, jednę miłość mam za sobą!
Znam to; nigdym śmiałymi nie zgrzeszył zapędy,
Nie prosiłem, ażeby była mnie wzajemną:
Prosiłem tylko o maleńkie względy,
Tylko żeby była ze mną,
Choćby jak krewna z krewnym, jak siostrzyczka z bratem,
Bóg świadkiem, przestałbym na tem.
Gdybym mówił: widzę ją, widziałem ją wczora, jutro widzieć będę;
Z nią z rana, w dzień koło niej, koło niej z wieczora,
Oddam pierwszy dzień dobry, u stołu z nią siędę —
Ach, jak byłbym szczęśliwy!

/ po pauzie /

                        Zapędzam się marnie.
Ty pod zazdrosnych oczu, chytrych żądeł strażą!
Ani obaczyć nie wolno bezkarnie.
Pożegnać, porzucić każą… Umrzeć!…

/ z żalem /

                        Kamienni ludzie! wy nie wiecie,
Jak ciężka śmierć pustelnika!
Konając patrzy na świat, sam jeden na świecie!
Dłoń mu przychylna powiek nie zamyka!
Żałobne grono łoża nie otoczy,
Nikt nie pójdzie za trumną do wieczności domu,
Garsteczki piasku nie rzuci na oczy,
Zapłakać nie masz komu!
O, gdybym mógł choć przez sen pokazać się tobie,
Gdybyś na mojej pamiątkę męki
Jeden przynajmniej dzionek chodziła w żałobie,
Przypięła jednę czarną wstążkę do sukienki!…
Może spojrzysz ukradkiem… i łezka boleści…
I pomyślisz westchnąwszy: ach, on mię tak kochał!

/ z dziką ironią /

Stój, stój, żałosne pisklę!.. precz, wrzasku niewieści!
Będęż, jak dziecko szczęścia, umierając szlochał?
Wszystko mi, wszystko niebiosa wydarły,
Lecz reszty dumy nie mogą odebrać!
Żywy, o nic przed nikim nie umiałem żebrać,
Żebrać litości nie będę umarły!

/ z determinacją /

Rób, co chcesz, jesteś woli swojej panią,
Zapomnij… ja zapomnę!

/ pomieszany /

                        wszak już zapomniałem?

/ zamyślony /

Jej rysy… coraz ciemniej… tak, już się zatarły!
Już ogarniony wieczności otchłanią
Doczesnym pogardzam szałem…

/ pauza /

Ach, wzdycham! czegóż wzdycham? ha! westchnąłem za nią,
Nie! nie mogę zapomnieć o niej i umarły.
Wszakże ją widzę, wszak tu, o, tu stoi!
Płacze nade mną… jaka łezka szczera!

/ z żalem /

Płacz, moja luba, twój Gustaw umiera!

/ z determinacją /

No, dalej, śmiało, Gustawie!

/ podnosi sztylet /

/ z żalem /

Nie bój się, luba, on się nic nie boi!
Czego żałujesz, on nic z sobą nie zabiera!
Tak! wszystko! wszystko tobie zostawię,
Zostawię życie, i świat, i rozkosze,

/ z wściekłością /

I twego!… wszystko… o nic… ani łzy nie proszę!

/ do Księdza, który wchodzi ze służącemi /

Słuchaj ty… jeśli [cię] kiedy obaczy…

/ z wzmagającą się gwałtownością /

Pewna nadludzka dziewica… kobiéta,
I jeśli ciebie zapyta,
Z czego umarłem? nie mów, że z rozpaczy;
Powiedz, że byłem zawsze rumiany, wesoły,
Żem ani wspomniał nigdy o kochance,
Że sobie grałem w karty, piłem z przyjacioły…
Że ta pijatyka… tańce mi się w tańcu… ot

/ uderza nogą /

                        skręciła noga.
Z tego umarłem…

/ przebija się /


KSIĄDZ

                        Jezus, Maria! bój się Boga!

/ chwyta za rękę, Gustaw stoi; zegar zaczyna bić /


GUSTAW

/ pasując się ze śmiercią, patrzy na zegar /

Łańcuch szeleści… Jednasta wybija!


KSIĄDZ

Gustawie!

/ Kur pieje drugi raz. /


GUSTAW

                        To drugie hasło!
Czas ucieka, życie mija!

/ Zegar kończy bić, świeca druga gaśnie. /

I drugie światło zagasło!
Koniec boleści!…

/ dobywa sztylet i chowa /


KSIĄDZ

Ratujcie, przebóg, może jaka rada!
Ach, już, już kona, wbił do rękojeści,
Padł ofiarą szaleństwa!


GUSTAW

/ z zimnym uśmiechem /

                        Przecież nie upada!


KSIĄDZ

/ chwyta za rękę /

O zbrodnio! Boże, odpuść… Gustawie! Gustawie!


GUSTAW

Zbrodnia taka nie może popełniać się co dzień,
Daj pokój próżnej obawie;
Stało się — osądzono — tylko dla nauki
Scenę boleści powtórzył zbrodzień.


KSIĄDZ

Jak to? co to jest?


GUSTAW

                        Czary, omamienie, sztuki.


KSIĄDZ

Ach! włosy mi się jeżą; drżą pode mną nogi,
W imię Ojca i Syna! co to wszystko znaczy?


GUSTAW

/ patrząc na zegar /

Wybiło dwie godziny: miłości, rozpaczy,
A teraz następuje godzina przestrogi.


KSIĄDZ

/ chce go sadzić /

Usiądź, połóż się, oddaj zabójcze narzędzie,
Pozwól rany opatrzyć —


GUSTAW

                        Daję tobie słowo,
Że aż do dnia sądnego sztylet w pochwach będzie.
O ranach próżna troska, wszak wyglądam zdrowo?


KSIĄDZ

Jak Bóg na niebie, nie wiem, co to…


GUSTAW

                        Skutki szału,
Albo może kuglarstwo? — Są kosztowne bronie,
Których ostrze przenika i aż w duszy tonie;
Przecież widomie nie uszkodzą ciału.
Taką bronią po dwakroć zostałem przebity…

/ po pauzie z uśmiechem /

Taką bronią za życia są oczy kobiéty,

/ ponuro /

A po śmierci grzesznika cierpiącego skrucha!


KSIĄDZ

W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha!
Czego stoisz jak martwy? zaglądasz na stronę?
Ach, oczy!… przebóg, jakby bielmem powleczone!
Puls ustał… ręce twoje zimne jak żelazo!
Co to wszystko ma znaczyć?


GUSTAW

                        O tym inną razą!
Słuchaj, jakie mię na świat zamiary przywiodły.
Kiedy wchodząc do ciebie stanąłem u progu,
Pamiętam, że z dziatkami odprawiałeś modły,
Któreś za dusze zmarłe ofiarował Bogu.


KSIĄDZ

/ chwyta krucyfiks /

Prawda, zaraz dokończym…

/ ciągnie Dzieci do siebie /


GUSTAW

                        No, przyznaj się szczerze,
Czy wierzysz w piekło, w czyściec?…


KSIĄDZ

                        Ja we wszystko wierzę,
Cokolwiek w Piśmie Świętym Chrystus nam ogłasza
I w co zaleca wierzyć Kościół, matka nasza.


GUSTAW

I w co twoje pobożne wierzyły pradziady?
Ach, najpiękniejsze święto, bo święto pamiątek,
Za cóż zniosłeś dotychczas obchodzone Dziady?


KSIĄDZ

Ta uroczystość ciągnie z pogaństwa początek;
Kościół mnie rozkazuje i nadaje władzę
Oświecać lud, wytępiać reszty zabobonu.


GUSTAW

/ pokazując na ziemię /

Jednak proszę przeze mnie, i ja szczerze radzę,
Przywrócić nam Dziady. Tam, u Wszechmocnego tronu,
Kędy nasz żywot ścisłe odważają szale,
Tam większym jest ciężarem łza jednego sługi,
Którą szczerze wyleje nad tobą u zgonu,
Niż kłamliwe po drukach rozgłaszane żale,
Płatny orszak i kirem powleczone cugi.
Jeśli, żałując śmierci dobrego dziedzica,
Lud zakupioną świecę stawia mu na grobie,
W cieniach wieczności jaśniej błyszczy się ta świéca
Niż tysiąc lamp w niechętnej palonych żałobie.
Jeśli przyniesie miodu plastr i skromne mleko
I garścią mąki grobowiec posypie:
Lepiej posili duszę, o! lepiej daleko,
Niż krewni modnym balem wydanym na stypie.


KSIĄDZ

Ani słowa. Lecz Dziady, te północne schadzki
Po cerkwiach, pustkach lub zimnych pieczarach,
Pełen guślarstwa obrzęd świętokradzki,
Pospólstwo nasze w grubej utwierdza ciemnocie;
Stąd dziwaczne powieści, zabobonów krocie
O nocnych duchach, upiorach i czarach.


GUSTAW

Więc żadnych nie ma duchów?

/ z ironią /

                        Świat ten jest bez duszy?
Żyje, lecz żyje tylko jak kościotrup nagi,
Który lekarz tajemną sprężyną rozruszy;
Albo jest to coś na kształt wielkiego zegaru,
Który obiega popędem ciężaru?

/ z uśmiechem /

Tylko nie wiecie, kto zawiesił wagi!
O kołach, o sprężynach rozum was naucza;
Lecz nie widzicie ręki i klucza!
Gdyby z twych oczu ziemskie odpadło nakrycie,
Obaczyłbyś niejedno wkoło siebie życie,
Umarłą bryłę świata pędzące do ruchu.

/ do Dzieci, które wchodzą /

Dzieci, chodźcie pod kantorek.

/ do kantorka /

Czego potrzebujesz, duchu?


GŁOS Z KANTORKA

Proszę o troje paciorek.


KSIĄDZ

/ przerażony /

W imię Ojca… niech biega… Altarystę zbudzi,
Słowo stało się ciałem!… zawołajcie ludzi!…


GUSTAW

Wstydź się, wstydź się, mój ojcze, gdzie rozum? gdzie wiara?
Krzyż jest mocniejszy niżli wszyscy ludzie twoi,
A kto się Boga boi, ten się nic nie boi.


KSIĄDZ

Mów, czego potrzebujesz… ach, to upiór! mara!


GUSTAW

Ja! nic nie potrzebuję, jest potrzebnych tylu!

/ łowi koło świecy motyla /

A tuś mi, panie motylu!

/ do Księdza, pokazując motyla /

Ten migający wkoło oćmy rój skrzydlaty
Za życia gasił każdy promyczek oświaty,
Za to po strasznym sądzie ciemność ich zagarnie;
Tymczasem z potępioną błąkając się duszą,
Chociaż nie lubią światła, w światło lecieć muszą,
To są dla ciemnych duchów najsroższe męczarnie!
Patrzaj, ów motyl, strojny barwionymi szaty,
Był jakiś królik albo pan bogaty,
I wielkim skrzydeł roztworem
Zaciemiał miasta, powiaty.
Ten drugi, mniejszy, czarny i pękaty,
Był książek głupim cenzorem
I przelatując sztuk nadobne kwiaty,
Oczerniał każdą piękność, którą tylko zoczył,
Każdą słodkość zatrutym wysysał ozorem
Albo przebijał do ziemi środka,
I nauk ziarno z samego zarodka
Gadziny zębem roztoczył…
Ci znowu, w licznym snujący się gwarze,
Są dumnych pochlebnisie, czernideł pisarze.
Na jakie pan ich gniewał się zagony,
Tam przeklęta chmura leci,
I czy ledwie wschodzące, czy dojrzałe plony
Jako sarańcza wybija.
Za tych wszystkich, moje dzieci,
Nie warto zmówić i Zdrowaś Maryja.
Są inne, słuszniej godne litości istoty,
A między nimi twoi przyjaciele, ucznie,
Których ty wyobraźnią w górne pchnąłeś loty,
Których wrodzony ogień podniecałeś sztucznie.
Jaką, żyjąc, pokutę mieli za swe winy,
Oznajmiłem, wieczności przestąpiwszy progi:
Życie moje ścisnąłem w krótkie trzy godziny
I znowu wycierpiałem dla twojej przestrogi.
Im więc nieś ulgę prośbą i mszalną ofiarą;
Dla mnie oprócz wspomnienia nic więcej nie proszę.
Za grzech mój życie było dostateczną karą,
A dziś, nie wiem, nagrodę czy pokutę znoszę.
Bo kto na ziemi rajskie doznawał pieszczoty,
Kto znalazł drugą swojej połowę istoty,
Kto nad świeckiego życia wylatując krańce,
Duszą i sercem gubi się w kochance,
  Jej tylko myślą myśli, jej oddycha tchnieniem,
Ten i po śmierci również własną bytność traci,
I przyczepiony do lubej postaci,
Jej tylko staje się cieniem.
Jeśli, żyjąc, świętemu był uległy panu,
Niebieską z nim chwałę dzieli;
Albo ze złym do wiecznej strącony topieli,
Jest bolesnego wspólnikiem stanu.
Na szczęście Bóg mię zrobił poddanym anioła,
Dla niej i dla mnie przyszłość śmieje się wesoła.
Tymczasem, jak cień błądząc przy kochanych wdziękach,
Bywam albo w niebiosach, albo w piekła mękach.
Gdy ona wspomni, westchnie i łezkę wyleje,
Zbliżam się do usteczek, biały włos rozwieję,
Zmieszam się z odetchnieniem i przeniknę ciebie,
I jestem w niebie!
Lecz kiedy!… oh, czujecie, wy, coście kochali!
Jakim zawiść ogniem pali!…
Długo jeszcze po świecie błąkać się potrzeba,
Aż ją Bóg w swoje objęcie powoła;
Natenczas śladem lubego anioła
I cień mój błędny wkradnie się do nieba.

/ Zegar zaczyna bić. /

/ śpiewa /

  Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
  Że według bożego rozkazu:
  Kto za życia choć raz był w niebie,
  Ten po śmierci nie trafi od razu.

/ Zegar kończy bić, kur pieje, lampa przed obrazem gaśnie, Gustaw znika. /


CHÓR

  Bo słuchajmy i zważmy u siebie,
  Że według bożego rozkazu:
  Kto za życia choć raz był w niebie,
  Ten po śmierci nie trafi od razu.




-----
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iv.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

ISBN-978-83-288-7443-5
Adam Mickiewicz

Dziady. Poema
Upiór

ISBN 978-83-288-7438-1


Serce ustało, pierś już lodowata,
Ścięły się usta i oczy zawarły;
Na świecie jeszcze, lecz już nie dla świata!
  Cóż to za człowiek? — Umarły.

Patrz, duch nadziei życie mu nadaje,
Gwiazda pamięci promyków użycza,
Umarły wraca na młodości kraje
  Szukać lubego oblicza.

Pierś znowu tchnęła, lecz pierś lodowata,
Usta i oczy stanęły otworem,
Na świecie znowu, ale nie dla świata;
  Czymże ten człowiek? — Upiorem.

Ci, którzy bliżej cmentarza mieszkali,
Wiedzą, iż upiór ten co rok się budzi,
Na dzień zaduszny mogiłę odwali
  I dąży pomiędzy ludzi.

Aż gdy zadzwonią na niedzielę czwartą,
Wraca się nocą opadły na sile,
Z piersią skrwawioną, jakby dziś rozdartą,
  Usypia znowu w mogile.

Pełno jest wieści o nocnym człowieku,
Żyją, co byli na jego pogrzebie;
Słychać, iż zginął w młodocianym wieku,
  Podobno zabił sam siebie.

Teraz zapewne wieczne cierpi kary,
Bo smutnie jęczał i płomieniem buchał;
Niedawno jeden zakrystyjan stary
  Obaczył go i podsłuchał.

Mówi, iż upiór, skoro wyszedł z ziemi,
Oczy na gwiazdę poranną wywrócił,
Załamał ręce i usty chłodnemi
  Takową skargę wyrzucił:

„Duchu przeklęty, po co śród parowu
Nieczułej ziemi ogień życia wzniecasz?
Blasku przeklęty, zagasłeś i znowu,
  Po co mi znowu przyświecasz?

O sprawiedliwy, lecz straszny wyroku!
Ujrzeć ją znowu, poznać się, rozłączyć;
I com ucierpiał, to cierpieć co roku,
  I jakem skończył, zakończyć.

Żebym cię znalazł, muszę między zgrają
Błądzić z długiego wyszedłszy ukrycia;
Lecz nie dbam, jak mię ludzie powitają;
  Wszystkiegom doznał za życia.

Kiedyś patrzyła, musiałem jak zbrodzień
Odwracać oczy; słyszałem twe słowa,
Słyszałem co dzień, i musiałem co dzień
  Milczeć jak deska grobowa.

Śmieli się niegdyś przyjaciele młodzi,
Zwali tęsknotę dziwactwem, przesadą;
Starszy ramieniem ściska i odchodzi
  Lub mądrą nudzi mię radą.

Śmieszków i radców zarówno słuchałem,
Choć i sam może nie lepszy od drugich,
Sam bym się gorszył zbytecznym zapałem
  Lub śmiał się z żalów zbyt długich.

Ktoś inny myślał, że obrażam ciebie,
Uwłaczam jego rodowitej dumie;
Przecież ulegał grzeczności, potrzebie,
  Udawał, że nie rozumie.

Lecz i ja dumny, żem go równie zbadał,
Choć mię nie pyta, chociaż milczeć umiem;
Mówiłem gwałtem, a gdy odpowiadał,
  Udałem, że nie rozumiem.

Ale kto nie mógł darować mi grzechu,
Ledwie obelgę na ustach przytrzyma,
Niechętnie lica gwałci do uśmiechu
  I litość kłamie oczyma;

Takiemu tylko nigdym nie przebaczył,
Wszakżem skargami nigdy ust nie zmazał,
Anim pogardy wymówić nie raczył,
  Kiedym mu uśmiech okazał.

Tegoż dziś doznam, jeśli dziką postać
Cudzemu światu ukażę spod cieni;
Jedni mię będą egzorcyzmem chłostać,
  Drudzy uciekną zdziwieni.

Ten dumą śmieszy, ten litością nudzi,
Inny szyderskie oczy zechce krzywić.
Do jednej idąc, za cóż tyle ludzi
  Muszę obrażać lub dziwić?

Cóżkolwiek będzie, dawnym pójdę torem:
Szydercom litość, śmiech litościwemu.
Tylko, o luba! tylko ty z upiorem
  Powitaj się po dawnemu.

Spojrzyj i przemów, daruj małą winę,
Że śmiem do ciebie raz jeszcze powrócić,
Mara przeszłości, na jednę godzinę
  Obecne szczęście zakłócić.

Wzrok twój, nawykły do świata i słońca,
Może się trupiej nie ulęknie głowy,
I może raczysz cierpliwie do końca
  Grobowej dosłuchać mowy.

I ścigać myśli po przeszłych obrazach
Błądzące jako pasożytne ziele,
Które śród gmachu starego po głazach
  Rozpierzchłe gałązki ściele.”




-----
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-upior.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, Czytelnik, Warszawa 1974

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

ISBN-978-83-288-7438-1
